WERKDOCUMENT VAN DE DIENSTEN VAN DE COMMISSIE - EFFECTBEOORDELING VAN DE OVEREENKOMST INZAKE WETENSCHAP EN TECHNOLOGIE, GESLOTEN TUSSEN DE EUROPESE GEMEENSCHAP EN DE VERENIGDE STATEN VAN AMERIKA (Contract IEAOCT2002-6003) {COM(2003)569 definitief}

Een tussentijds verslag inzake de strategische aspecten van uitgevoerde werkzaamheden

door een panel van deskundigen

INHOUD

Samenvatting

1 Inleiding

2 Methodologie

3 Schets van de uitgevoerde werkzaamheden

4 Beoordeling van de effecten van de overeenkomst

Bestuurlijke en gouvernementele factoren

Operationele factoren

Secundaire factoren

Mogelijkheden voor de toekomst

5 Huidig standpunt en toekomstige ambities

De overeenkomst in zijn geheel

Wetenschappelijke context

Industriële context

Beleidsaspecten

Operationele kwesties

Toegevoegde waarde en benchmarking

6 Conclusies en aanbevelingen

Bijlagen

Referentiedocumenten

Samenvatting

(i) De overeenkomst inzake wetenschappelijke en technologische samenwerking ('de W&T-overeenkomst') tussen de EU en de VS bepaalt dat de resultaten en de impact van de overeenkomst geëvalueerd dienen te worden voordat deze later dit jaar zal worden verlengd. Een panel van drie externe deskundigen heeft deze taak op zich genomen. De bevindingen van het panel worden in onderhavig verslag uiteengezet. Bij de beoordeling van de overeenkomst, en van de aanvullende uitvoerings bepalingen die zijn vastgesteld om de uitvoering van de overeenkomst in bepaalde sectoren en bij specifieke instanties in de Verenigde Staten te vergemakkelijken, heeft het panel gebruik gemaakt van theoretische studies, gestructureerde interviews en twee onafhankelijke bezoeken aan de Verenigde Staten. De taak van het panel, zoals omschreven in het mandaat van het panel, bestond er in wezen uit vast te stellen wat de W&T-overeenkomst toevoegde aan de samenwerking op het gebied van wetenschap en technologie tussen de EU en de VS, ten opzichte van wat er bij aanvang werd beoogd.

(ii) Het aantal projecten binnen het vijfde kaderprogramma (KP5) waaraan door de VS wordt deelgenomen is met circa 140 teleurstellend laag. Een meerderheid hiervan werd bij het evaluatieproces beoordeeld. Door de Commissie aangeleverde gedetailleerde projectinformatie werd op verschillende manieren geanalyseerd door een van de twee panelleden die zich bezighielden met de aard van de projecten en de daarbij betrokken, gecontracteerde organisaties. De panelleden waren echter geen wetenschappelijke beoordelaars - hun functie was eerder het evalueren van de processen die naar aanleiding van de overeenkomst zijn ingevoerd, en de effectiviteit daarvan. Het derde panellid was voornamelijk verantwoordelijk voor beleidsgerichte en beheersaspecten. Hieronder vielen ook andere activiteiten zoals workshops, informatiebijeenkomsten en de werking van de gemeenschappelijke adviesgroep (GAG), die verantwoordelijk is voor het beheersaspect van de overeenkomst.

(iii) Er werd bijzondere aandacht besteed aan de bekendheid met de overeenkomst, in zowel de EU als de VS. Over het algemeen was het resultaat teleurstellend, met name in Europa. In de VS was de bekendheid binnen ministeries en instanties iets groter, vooral wanneer er uitvoeringsbepalingen waren ingesteld. Over het algemeen bleef de bekendheid echter tot deze doelgroepen beperkt. Er dienen specifieke initiatieven te worden ingesteld om deze situatie te verbeteren, zowel ex ante, om de beschikbare mogelijkheid kenbaar te maken, als ex post, zodat de bereikte resultaten aan de juiste doelgroep kunnen worden medegedeeld. In dit verslag wordt een aantal voorstellen gedaan.

(iv) De bekendheid met de overeenkomst zou ongetwijfeld toenemen als deze voor de wetenschappelijke gemeenschap en andere belanghebbenden aantrekkelijker zou worden gemaakt en tastbaarder zou worden voorgesteld. Dit kan bijvoorbeeld door de uitvoering van de overeenkomst te koppelen aan een vorm van financiering, mogelijk als 'aanloopfinanciering', om de betrokkenheid te stimuleren. Een andere mogelijkheid is dat de partijen bij de overeenkomst samenwerken om de onderzoeksagenda's vast te stellen die een gezamenlijk wetenschappelijk standpunt van de EU en de VS voor de komende jaren weergeven. Er is enige voortgang geboekt op dit gebied; daarnaast worden in dit verslag specifieke aanbevelingen gedaan. De toegevoegde waarde van de EU aan de overeenkomst - die momenteel deels als gevolg van de geringe bekendheid met de beschikbare mogelijkheden niet optimaal is - zou door zulke benaderingen toenemen.

(v) De GAG-bijeenkomsten worden beschouwd als nuttig instrument om samenwerkings gebieden, de behoefte aan specifieke uitvoeringsbepalingen en andere initiatieven om uitvoering te geven aan de overeenkomst te bespreken en vast te stellen. Er wordt evenwel niet veel ruchtbaarheid aan de bijeenkomsten gegeven, en buiten de kring van direct betrokkenen is de bekendheid ervan uiterst gering. Het panel was teleurgesteld over de prestaties van de GAG. De adviesgroep zou zich meer moeten richten op regelmatige actie of er zou een task force moeten worden opgericht, zodat bij jaarvergaderingen het voorwerk al is gedaan en men alleen hoeft te besluiten over de mogelijkheden die men krijgt voorgelegd. Hierdoor zullen meer interessante initiatieven tot stand komen, en doordat deze bij de juiste wetenschappelijke doelgroep terechtkomen, zal de betrokkenheid - en daarmee de bekendheid met de overeenkomst als geheel - toenemen, met name als er vooraf een opiniepeiling wordt gehouden.

(vi) Het onderscheid tussen de W&T-overeenkomst tussen de EU en de VS en vergelijkbare overeenkomsten tussen de VS en individuele lidstaten moet duidelijker worden gemaakt, aangezien hierover in de VS enige verwarring bestaat. Hoewel er in het verleden duidelijk praktische inspanningen zijn gedaan, moeten de lidstaten beter worden voorgelicht en worden betrokken bij het bestaan van de overeenkomst zelf en de specifieke initiatieven en activiteiten in het kader van de overeenkomst. Dit geldt met name voor het realiseren van de Europese onderzoeksruimte (EOR) en de ambities van de Raad van Lissabon.

(vii) Het panel heeft vastgesteld dat de overeenkomst positieve effecten heeft gehad, hoewel het graag duidelijker direct aan het bestaan van de overeenkomst toe te schrijven effecten had geconstateerd. De effecten waren merendeels het gevolg van wetenschappelijke initiatieven en komen in veel gevallen voort uit de onderhandeling over specifieke uitvoeringsbepalingen. Het gaat hierbij om factoren als toegenomen kritische massa, ervaringen met verschillende benaderingswijzen en de toegankelijkheid van verschillende datasets. Het is moeilijk te beoordelen of dergelijke ontwikkelingen niet sowieso zouden hebben plaatsgevonden, maar de indruk bestond dat de overeenkomst in veel gevallen een directe invloed had op de mate waarin wetenschappelijke samenwerking is bereikt. De overeenkomst is echter niet bedoeld om wetenschappelijk onderzoek te financieren; hij is bedoeld als formalistisch instrument, hetgeen mogelijk inhoudt dat deze faciliteit op projectniveau niet altijd door de direct bij de wetenschap betrokkenen op prijs zal worden gesteld. Het staat evenwel buiten kijf dat genoemd faciliterend doel in de VS van belang is en als zodanig op waarde wordt geschat door diegenen die op bestuurlijk niveau betrokken zijn.

(viii) De meest eenvoudig te identificeren effecten waren de voordelen die zich als gevolg van deelname aan projecten voordeden op wetenschappelijk niveau. Andere activiteiten in het kader van de overeenkomst, zoals workshops, congressen en andere vormen van dialoog die de wetenschappelijke gemeenschap lijkt te waarderen, worden echter toegejuicht. Effecten op industrieel onderzoek leverden meer problemen op. De directe bekendheid met de overeenkomst leek niet evenredig verdeeld; in bepaalde gevallen leken bilaterale overeenkomsten zelfs meer bekendheid te genieten. Bij die projecten waarbij wel sprake was van industriële samenwerking, leken de betrokken organisaties onderdeel te zijn van internationale ondernemingen, en leek het algehele niveau van betrokkenheid niet sterk af te wijken van ervaringen met kaderprogramma's in het algemeen.

(ix) De overeenkomst heeft het potentieel om, naast de direct wetenschappelijke resultaten, secundaire effecten te sorteren voor de relaties binnen bijvoorbeeld het bedrijfsleven en met betrekking tot overheidsbeleid. Er is binnen het bedrijfsleven tijd nodig om de wetenschappelijke en technologische resultaten om te zetten in producten en diensten, en over het algemeen waren dergelijke resultaten nog niet duidelijk of konden nog niet worden geëvalueerd. Op het gebied van beleid moet het verschil tussen de wetenschappelijke onderneming en het beleidsbesluitvormingsproces worden onderkend, alsmede de uiteenlopende aard van het raakvlak hiertussen in verschillende landen. Toch zouden in de toekomst op bijvoorbeeld het gebied van milieueffecten resultaten kunnen worden bereikt.

(x) Daarnaast komt met betrekking tot de uitvoering en werking van de overeenkomst de reciprociteit van de respectieve gevallen van betrokkenheid aan de orde, en de vraag of deze in evenwicht zijn. Hoewel dit geen belangrijk punt lijkt te zijn, bestaat er enige onduidelijkheid met betrekking tot een aantal ministeries en instanties in de VS, en zou men gebaat zijn bij verduidelijking op dit gebied. Ook contractonderhandelingen waarbij zaken als aansprakelijkheid, audits en wetgeving een rol spelen, vormen een operationeel probleem. Binnen KP6 zouden deze problemen als gevolg van de inmiddels vastgestelde uitvoeringsbepalingen aanzienlijk moeten afnemen. Om te waarborgen dat de uitvoering van de overeenkomst beter intern kan worden gebenchmarkt zullen in de toekomst beheerseisen gelden, waarbij vastgestelde criteria worden gebruikt, zodat duidelijk is wat de verwachtingen zijn en in welke mate hieraan wordt voldaan. Een dergelijke benadering zou ook toekomstige externe evaluaties, zoals die van het panel, een stuk gemakkelijker maken.

(xi) De potentiële effecten van de overeenkomst over de eerste vijf onderzochte jaren zijn niet volledig benut. In de toekomst is een dynamischer benadering vereist. Deze hernieuwde activiteit vraagt een zekere strategische ontwikkeling en moet betrekking hebben op nieuwe beleidsperspectieven vanuit zowel de EU als de VS. Wanneer er een grotere bekendheid met de overeenkomst is, biedt dit de mogelijkheid om niet enkel de huidige kennis verder uit te bouwen en te consolideren, maar ook om middels dialoog nieuwe grenzen te verkennen die mogelijk de wetenschappelijke agenda voor de komende vijfentwintig jaar zullen bepalen. Het onderzoeken van onderzoeksbehoeften middels praktische invulling van activiteiten zoals toekomstplanning en soortgelijke voorspellende exercities zou een vruchtbaar samenwerkings gebied moeten opleveren. In meer gebruikelijke onderzoeksgebieden kan het, om activiteiten in het kader van de overeenkomst in bepaalde programma's binnen het KP te verwezenlijken, nodig zijn de uitnodigingen voor het indienen van onderzoeksvoorstellen nader te specificeren of financieringselementen duidelijk af te bakenen, teneinde het potentieel van de overeenkomst ten volle te benutten.

(xii) Hieronder volgen de belangrijkste AANBEVELINGEN naar aanleiding van het onderzoek.

* Het samenwerkingsproces moet coûte que coûte worden versneld.

* Er moet worden geprofiteerd van de verscheidenheid aan activiteiten binnen de overeenkomst.

* Er moeten doelgebieden voor communicatie binnen de betreffende sectoren worden vastgesteld en initiatieven worden ontplooid.

* De Commissie dient te waarborgen dat lidstaten beter worden voorgelicht en worden aangemoedigd als belanghebbenden deel te nemen aan de overeenkomst.

* Er dient meer duidelijkheid te komen over bepaalde aspecten van de onder specifieke omstandigheden te bereiken reciprociteit in de VS.

* Er dient een diepgaander gebruik te worden gemaakt van de GAG als communicatiemiddel, zodat zowel de wetenschappelijke gemeenschap als andere gemeenschappen op de hoogte zijn van het overleg van de groep.

* Er dient door de partijen gezamenlijk een speciaal fonds te worden ingesteld dat kan dienen als 'aanloopfinanciering' voor gebruik bij specifieke initiatieven.

* De overeenkomst dient te worden verlengd, maar als onderdeel van het verlengingsproces dient er een strategie te worden vastgelegd waarmee effectief wordt voortgebouwd op het fundament dat in de eerste vijf jaar is gelegd, teneinde het potentieel van de overeenkomst nog beter te benutten.

* De vertegenwoordiging van de EU in Washington DC moet, in samenwerking met de ambassades van de lidstaten, bijzondere inspanningen verrichten om het wezenlijke onderscheid tussen de W&T-overeenkomst tussen de EU en de VS en overeenkomsten tussen de VS en EU-lidstaten te verduidelijken aan regeringsinstanties in de VS.

* De doelstellingen van de overeenkomst dienen vanuit beheersoogpunt zichtbaarder te worden gemaakt en er dienen criteria te worden vastgesteld om te evalueren in hoeverre deze doelstellingen zijn behaald.

* De Commissie dient te waarborgen dat er directe communicatiekanalen op een relevant niveau met de belangrijkste overheden in de VS bestaan, en dat hiervoor voor beide partijen op hoog niveau een vertegenwoordiger voor de overeenkomst is aangewezen.

* De relevantie van hooggeplaatste functies dient voortdurend te worden geëvalueerd met het oog op mogelijkheden die zich kunnen aandienen om de betrekkingen en verhoudingen in het kader van de overeenkomst te verbeteren, zodat een en ander aan de juiste doelgroepen wordt bekendgemaakt en doorgegeven.

1 Inleiding

1.1 De overeenkomst inzake wetenschap en technologie ('W&T-overeenkomst') tussen de Europese Gemeenschap en de Verenigde Staten van Amerika werd meer dan vijf jaar geleden getekend, na twee jaar van enigszins moeizaam onderhandelen (5 december 1997, goedgekeurd door de Raad op 13 oktober 1998). Verschillende lidstaten van de Europese Unie hadden zelf, voordat de W&T-overeenkomst werd gesloten, al verschillende soorten bilaterale afspraken, formele overeenkomsten of convenanten met de VS. Hiermee is tijdens de onderhandelingen rekening gehouden. De overeenkomst bood, vond men, uitzicht op een nieuw hoofdstuk in transatlantische samenwerking, en moest een brug vormen tussen onderzoeks- en ontwikkelingssystemen (O&O) aan beide zijden van de Atlantische Oceaan. Uit de tekst spreken verwachtingen en ambitie (zie bijlage 1), en het document wordt beschouwd als een concreet voorbeeld van versterkte samenwerking tussen de VS en de EU. Tijdens twee introductiecongressen - in juni 1998 in Washington en in juni 1999 in Stuttgart - kwamen deze ambities van de W&T-overeenkomst aan de orde. Deze congressen waren niet bedoeld als wederzijdse schouderklopperij, maar hadden tot doel de huidige voortgang te beoordelen en de aandacht van de wetenschappelijke gemeenschap te richten op de mogelijkheden die worden geboden door uitbreiding van transatlantische samenwerking op het gebied van wetenschap en technologie.

1.2 Na vijf jaar moet de W&T-overeenkomst nu worden verlengd. Artikel 12 van de oorspronkelijke tekst vereist evenwel dat voorafgaand hieraan de tekst in het laatste jaar door de partijen wordt herzien. Om deze reden is de onderhavige effectbeoordeling uitgevoerd. Met dit doel is een panel van drie externe deskundigen samengesteld, voorgezeten door een Fins wetenschapper en verder bestaand uit twee wetenschappelijke leden; een Fransman en een Brit, die de functie van rapporteur had (zie bijlage 2 voor de leden en het mandaat voor het uit te voeren werk).

1.3 De W&T-overeenkomst werd beschouwd als een ruim kader voor samenwerking, waarbinnen gerenommeerde wetenschappers en onderzoeksinstellingen van beide zijden van de Atlantische Oceaan de ruimte zouden krijgen samen te werken aan een breed scala aan wetenschappelijke verkenningen en gezamenlijk nieuwe projecten zouden kunnen opzetten (1). Dit werd belangrijk geacht in een tijdvak van globalisering, en essentieel voor economische en handelsbelangen, bijvoorbeeld op het gebied van informatiedatabases, intellectueel eigendom en overeengekomen normen, en werd gezien als een belangrijk politiek signaal dat het bouwen van sterkere transatlantische bruggen in het belang was van beide partijen. Vanuit politiek oogpunt vormt de W&T-overeenkomst de afronding van een verbintenis die EU-voorzitter Santer en president Clinton in 1995 aangingen met de ondertekening van een nieuwe transatlantische agenda.

1.4 Toch zijn er vanaf het begin vragen gesteld over de noodzaak van een W&T-overeenkomst tussen de EU en de VS (2) terwijl veel lidstaten al uitgebreide en langdurige samenwerkingsverbanden met de VS onderhielden. Centraal bij het beantwoorden van deze vragen stond het Europese kaderprogramma (KP), dat steeds vaker een belangrijke rol speelde bij de behandeling van strategische problemen waarmee de maatschappij wordt geconfronteerd. In veel gevallen hebben de EU en de VS met gelijksoortige problemen te kampen. Aanvankelijk bestonden er al enkele onderzoeksovereenkomsten tussen de EU en de VS, bijvoorbeeld op het gebied van kernsplijting, kernfusie en biotechnologie. De W&T-overeenkomst was evenwel thematisch georiënteerd. De wederzijdse interesse in bredere samenwerking werd op hoog politiek niveau binnen de nieuwe transatlantische agenda erkend, middels een specifiek verzoek om een uitgebreide samenwerking op wetenschappelijk en technologisch gebied. Destijds was deze overeenkomst dus slechts een onderdeel van een veel breder politiek initiatief.

1.5 In het licht van het positieve en constructieve scenario dat destijds voor de overeenkomst was vastgesteld, lijkt het misschien verrassend dat het onderhandelingsproces uiteindelijk twee jaar heeft geduurd. Dit was met name te wijten aan de uiteenlopende aard van de onderzoeksinspanningen van beide partijen bij de overeenkomst. OTO-systemen in de VS zijn uiterst gedecentraliseerd en er zijn vele verschillende instanties bij betrokken. Binnen het Europese KP is er een enkele instantie die werkt aan de basis van geharmoniseerde regelgeving en uitsluitend opereert via uitnodigingen voor onderzoeksvoorstellen. Bovendien liepen de zienswijzen over bepalingen met betrekking tot intellectueel eigendom uiteen, en twijfelde men of buitenlandse deelname aan de respectieve OTO-activiteiten aan beide zijden van de Atlantische Oceaan wenselijk was; de regels binnen de wetgeving en werkwijzen in de VS bleken restrictiever ten aanzien van toegang tot federale W&T-projecten dan die binnen het Europese kaderprogramma. Ook bestonden er verschillen in de mate waarin men uitging van een top-down- dan wel een bottom-up-benadering. Zo kan het bijvoorbeeld voorkomen dat beleidsmakers van beide partijen besluiten op welke gebieden samenwerking gewenst is (een 'top-down'-benadering). Maar voorstellen voor samenwerkingsactiviteiten kunnen ook uit eigen beweging door wetenschappers zelf worden aangedragen, zonder dat beleidsmakers vooraf het gewenste onderzoeksinitiatief formuleren (een 'bottom-up'-benadering).

1.6 Om de W&T-overeenkomst operationeel doeltreffend te maken bestond in praktijk de behoefte binnen de overeenkomst aanvullende uitvoeringsbepalingen te formuleren, waarbij verschillende organen in de VS verschillende onderwerpen behandelen, zodat samenwerking in het kader van de overeenkomst werkelijkheid kan worden in plaats van een wensdroom op beleidsniveau. Een van de resultaten van deze uitvoeringsbepalingen is cofinanciering, waarbij beide partijen eigen geld gebruiken om de kandidaten bij een samenwerkingsproject te financieren. Teneinde de betrokken instellingen te doen instemmen met een dergelijke uitvoeringsbepaling door middel waarvan samenwerkingsactiviteiten tot stand kunnen worden gebracht, zijn aanzienlijke inspanningen verricht.

1.7 Uiteraard is de achtergrond waartegen de W&T-overeenkomst werd gesloten na vijf jaar veranderd. Bij aanvang van de overeenkomst stond KP4 op het punt te worden vervangen door KP5, met daarin een versoepelde regelgeving inzake de betrokkenheid van wetenschappers buiten de EU. Inmiddels is KP6 van start gegaan. Het zesde kaderprogramma dient te worden beschouwd als een belangrijk instrument van de (internationale dimensie van) de Europese onderzoeksruimte (EOR). Zo krijgt een beoogde betrokkenheid van internationale spelers bij onderzoeksprojecten een nog bredere basis. Misschien in tegenstelling hiermee is er sinds kort op beleidsniveau discussie ontstaan omtrent het idee van transatlantische bruggen tussen Europa en de VS. De door opeenvolgende Amerikaanse regeringen van oudsher aangehangen zienswijze dat een Europese eenheid moet worden gesteund of gekoesterd, wordt nu zozeer in twijfel getrokken dat sommige critici zelfs schijnen te geloven dat de VS tegenwoordig een beleid aanhangt dat de desintegratie van Europa nastreeft, in plaats van openlijk steun te betuigen aan een samenhangende, geloofwaardige en gelijkwaardige evenknie aan de overzijde van de oceaan. Deze situatie is momenteel nog volop in ontwikkeling, maar tegen een zodanige achtergrond dat eventuele verlenging van de W&T-overeenkomst goed moet worden overdacht.

2 Methodologie

2.1 Met de middelen die het panel van externe deskundigen tot zijn beschikking had, was het niet mogelijk een kwantitatieve analyse te maken van de prestaties en impact van de W&T-overeenkomst tussen de EU en de VS gedurende de eerste vijf jaren dat deze overeenkomst bestaat. Aangezien er in de overeenkomst geen benchmarkindicatoren voor controle van de prestaties en voortgang waren gespecificeerd, zou een dergelijke benadering sowieso bijzonder moeilijk zijn geweest. Het opstellen van dergelijke benchmarkcriteria was derhalve wenselijk geweest, ook al is dit een tijdrovend proces. De analyse moest daarom enigszins subjectief worden uitgevoerd, in de hoop een aantal aanwijzingen ten aanzien van de prestaties van de overeenkomst, eventuele probleemgebieden en aandachtsgebieden waar in de toekomst uitbreiding mogelijk is vast te stellen (zie bijlage 2).

2.2 Het panel heeft derhalve vertrouwd op (i) theoretische studies van documenten en door Commissiefunctionarissen en andere bronnen aangeleverde stukken, (ii) gestructureerde interviews en schriftelijke enquêtes onder betrokkenen binnen de Commissie - en in voorkomende gevallen daarbuiten - die werkzaam zijn in verschillende wetenschappelijke, industriële en beleidssectoren en relevante projecten, en (iii) twee aparte dienstreizen naar de VS, waarbij gesprekken plaatsvonden met overheidsfunctionarissen, uitvoerende instanties en ministeries, en een selectie van afzonderlijke wetenschappers die betrokken waren bij projecten in het kader van de W&T-overeenkomst. Helaas was de voor het onderzoek beschikbare financiële ruimte onvoldoende om dergelijke persoonlijke gesprekken te voeren bij gecontracteerde laboratoria in de EU.

2.3 Tijdens de beginfase van het onderzoek werd gebruikgemaakt van de Cordis-database als informatiebron voor lopende projecten waarbij deelnemers uit de VS betrokken zijn. Dit werd aangevuld en later vrijwel geheel vervangen door directe informatie van bronnen bij de Commissie, en in een later stadium vanuit interviews met individuele contractanten. Afhankelijk van de beschikbaarheid van geschikt personeel werd door Commissiefunctionarissen geregeld dat het panel binnen verschillende project gebieden personen kon interviewen. De functies van de ondervraagde personen varieerden dan ook van projectleiders tot lagergeplaatste posities. Ook werden op basis van beschikbaarheid relevante personen van buiten de Commissie benaderd, waaronder bijvoorbeeld rectoren van universiteiten, directeuren van onderzoeks instellingen en kaderleden W&T, alsmede personen die aan projecten werkten binnen gecontracteerde organisaties in Europa. Ook werd een aanzienlijke hoeveelheid informatie verkregen uit telefoongesprekken en e-mailcorrespondentie, en uit direct contact met organisaties als de European Industrial Research Management Association (EIRMA) en het Industrial Research Institute (IRI). In bijlage 3 wordt een lijst van de betreffende geïnterviewde personen in Europa gegeven, alsmede de gevolgde interviewstructuur. Er dient evenwel opgemerkt te worden dat een aantal mensen in bepaalde sectoren anoniem wenste te blijven, en dat aan dit verzoek gehoor is gegeven.

2.4 Tijdens de dienstreizen naar de VS waren de twee afzonderlijke panelleden in beide gevallen sterk afhankelijk van de hulp van het personeel van de Europese vertegenwoordiging in Washington DC voor wat betreft de vaststelling met welke overheidsfunctionarissen het best gesprekken konden worden gevoerd. Hiervoor spreken wij onze dank uit, alsook voor de tijd die de geïnterviewde personen in de VS hebben uitgetrokken voor de betrokken panelleden. Hun bijdrage is uiterst belangrijk geweest voor het werk van het panel. Op initiatief van de afzonderlijke panelleden werd een klein aantal instellingen bezocht dat blijkens de theoretische onderzoeken bij het project betrokken was, en werden er gesprekken met de individuele wetenschappers gevoerd. In bijlage 4 wordt een lijst gegeven van geïnterviewde personen in de VS, alsmede de gebruikte interviewstructuur.

3 Schets van de uitgevoerde werkzaamheden

3.1 Het panel heeft zijn werkzaamheden van het begin af aan op twee niveaus uitgevoerd. Enerzijds hielden twee leden zich bezig met de projecten die intrinsiek verbonden waren aan de werkzaamheden in het kader van de W&T-overeenkomst, anderzijds concentreerde het derde lid zich op de beleidsmatige achtergrond waartegen deze activiteiten gezien moeten worden. Deze twee benaderingen werden vervolgens tegen het einde van het onderzoek samengevoegd, enerzijds door diegenen die in eerste instantie op projectniveau betrokken waren om meer informatie over de strategische positie waarin de projecten moeten worden beschouwd, en anderzijds door te waarborgen dat de aanvankelijk beleidsgerichte aanpak werd aangevuld door specifieke projectinformatie als voorbeeld te geven.

3.2 De diverse projecten - met verschillende achtergronden - die in aanmerking kwamen voor gedetailleerder onderzoek waren in eerste instantie geselecteerd uit informatie die de voorzitter van het panel van de Commissie had gekregen. Vervolgens had men de beschikking over een nauwkeurige spreadsheetanalyse ter aanvulling van eerder zoekwerk in de Cordis-database. Deze database kan met name ten aanzien van personeelswisselingen te lijden hebben van gebrekkige actualisering, en is derhalve minder betrouwbaar dan gewenst voor een onderzoek als het onderhavige.

3.3 Eén panellid hield zich bezig met de analyse van de aard van het gehele scala aan kandidaat-projecten, specifieke aspecten van de projectinformatie en het verzamelen van gegevens. Dit betekende dat er rekening moest worden gehouden met de wetenschappelijke onderwerpen uit (een deelgebied van) het KP, het soort werkzaamheden en de betreffende uitnodigingen, de mate van coördinatie van de uitnodigingen tussen de VS en de EU, slagingspercentages, het soort organisaties dat voorstellen indient, en de verschillende contractanten die erbij betrokken zijn (zie bijlagen 5 en 6). Een systematische analyse van het soort voorstel waaraan de VS deelnamen en dat bij het evaluatieproces werd geweigerd was echter niet mogelijk. De beoordeling van de doelmatigheid van de 'top-down'-methode was derhalve beperkt.

3.4 Vanuit beleidsoogpunt werd informatie verkregen over de invloed van andere activiteiten in het kader van de overeenkomst, zoals workshops en informatiebijeenkomsten, het vaststellen van specifieke wetenschapsgebieden die vanuit bepaalde initiatieven van kandidaten zijn ontstaan (bijv. nanotechnologie, waterstof) en de rol die de Gemeenschappelijke Adviesgroep (GAG) (zie 4.1 en 4.2) heeft gespeeld bij de totstandbrenging hiervan. Er werd - subjectief - getracht te bepalen of het contact al dan niet was gestimuleerd door de W&T-overeenkomst, of dat dit contact voorheen al aanwezig was. In het algemeen richtte één panellid zich op beleid en gebieden waarvoor regelgeving geldt, zoals het milieu, een tweede richtte zich voornamelijk op industriële projecten en hun resultaten, en een derde schonk bijzondere aandacht aan wetenschappelijke samenwerking en de bevindingen ervan.

3.5 Naast het analyseren van verschillende ex ante activiteiten in het kader van de overeenkomst, waaruit samenwerking zou kunnen voortkomen in de vorm van projectvoorstellen onder zowel het kaderprogramma als de betreffende uitvoeringsinstantie in de VS, werd er getracht de behaalde ex post activiteit - zoals het soort bevindingen en de verspreiding ervan als gevolg van het verrichte of reeds afgeronde onderzoekswerk - te beoordelen. In feite liep een groot aantal projecten nog, maar toch was het meestal mogelijk te beoordelen uit welke onderdelen de bevindingen waarschijnlijk zouden bestaan en in welke mate deze internationaal, in de lidstaten, of in de VS binnen een bepaalde context van betekenis zouden zijn.

3.6 Als gevolg van het feit dat de activiteiten ofwel op projectniveau ofwel vanuit een globaal standpunt waren onderzocht, waren deze analyses onderling erg verschillend van aard. Degenen die betrokken waren geweest bij werkzaamheden op projectniveau bekeken de waarde van de bereikte samenwerking in het kader van de W&T-overeenkomst vanzelfsprekend vooral in termen van de tak van wetenschap die in hun project voorkwam. Hier was een aantal opmerkelijke positieve kenmerken te melden. In gesprekken met beleidsfunctionarissen en kaderleden zoals projectleiders werd met name de nadruk gelegd op de voor- en nadelen van de samenwerking in een bredere context. Hoewel een aantal aanwijsbare gebieden werd beschouwd als waardevolle, productieve elementen, waren er andere gebieden waarbinnen beperkingen en verschillende operationele moeilijkheden als belangrijke factoren golden. Hier zou actievere interventie benodigd kunnen zijn om de problemen op te lossen.

3.7 Er werd bijzondere aandacht besteed aan de bekendheid met het bestaan van de overeenkomst, zowel in de EU als de VS. Over het algemeen was de feedback teleurstellend, met name in Europa. Hier geniet de overeenkomst dermate weinig bekendheid dat uit gesprekken met sommige lidstaten naar voren kwam dat er behoefte was aan voorlichting over de overeenkomst. In de VS bestond er op ministerieel en institutioneel niveau een grotere bekendheid, maar ook hier werd de overeenkomst eerder gezien als een vereenvoudigingsmechanisme of -instrument met een juridische basis, dan als wetenschappelijk initiatief van waaruit verder kan worden gebouwd. De W&T-overeenkomst lijkt zich niet bijzonder te hebben geprofileerd binnen de wetenschappelijke gemeenschap: voor degenen die wetenschappelijk onderzoek verrichten en zij die de financiering hiervoor moeten regelen, is onvoldoende duidelijk wat de voordelen zijn. Het wordt meer gezien als bureaucratisch instrument dat nuttig is om te hebben, zonder dat er direct sprake is van een toegevoegde waarde voor het bedrijven van wetenschap zelf.

3.8 Een analyse van de feedback over de bekendheid, verdiensten en successen van de W&T-overeenkomst is als bijlage 7 bijgevoegd. Opgemerkt moet worden dat deze analyse niet systematisch kon worden uitgevoerd en dat er geen grote steekproeven konden worden genomen omdat de middelen waarover het panel de beschikking had dit niet toelieten. Aan de uitgevoerde analyses dient derhalve niet te veel waarde te worden gehecht; het gaat met name om anekdotische informatie waaruit wellicht een les kan worden getrokken.

4 Beoordeling van de effecten van de overeenkomst

Bestuurlijke en gouvernementele factoren

4.1 Op strategisch niveau is de GAG het belangrijkste instrument voor de bestuurlijke werking van de overeenkomst tussen de twee partijen, zoals vastgelegd in de tekst van de W&T-overeenkomst. De GAG komt jaarlijks bijeen, afwisselend in Europa en in de Verenigde Staten. De eerstvolgende bijeenkomst is op verzoek van Europese zijde uitgesteld en staat nog open, maar er hebben minstens twee eerdere bijeenkomsten plaatsgevonden. De GAG bestaat uit een beperkt, gelijk aantal officiële vertegenwoordigers van beide partijen. Net als de coördinatie en vereenvoudiging van samenwerkingsactiviteiten in het kader van de overeenkomst in zijn geheel, wordt de GAG, overeenkomstig de respectieve locaties, in de VS bijgestaan door het Amerikaanse ministerie van buitenlandse zaken, en in de Europese Gemeenschap door de Europese Commissie.

4.2 De bijeenkomsten van de GAG zijn een nuttig instrument om samenwerkingsgebieden en de behoefte aan specifieke uitvoeringsbepalingen met de betreffende instanties in de VS te bespreken en vast te stellen om deze gebieden operationeel te krijgen. De bijeenkomsten krijgen echter over het algemeen niet veel aandacht en de bekendheid en invloed ervan is, buiten degenen die er direct mee te maken hebben, gering. Dat is betreurenswaardig, want juist tijdens de GAG-bijeenkomsten kan de operationele reikwijdte en diepte van de W&T-overeenkomst worden bepaald. Daarnaast bieden de bijeenkomsten een strategische visie voor de langere termijn. Dit zou een wezenlijk effect kunnen hebben binnen de wetenschappelijke gemeenschap en zelfs voor beleidsmakers, en er zou derhalve van geprofiteerd moeten worden. Als er meer ruchtbaarheid zou worden gegeven aan de GAG-bijeenkomsten, de agenda, de resultaten van de gesprekken en vastgestelde actiepunten, dan zou dit de bekendheid van de W&T-overeenkomst in de lidstaten van Europa vergroten (zie 3.7 en 4.4). Een ander punt dat erop wees dat deze bijeenkomsten onvoldoende bekendheid genieten, was het feit dat er duidelijk moeite moest worden gedaan om hierover uitgebreide documentatie te vinden.

4.3 Over het algemeen was de bekendheid met de W&T-overeenkomst zelf op institutioneel en ministerieel niveau in de VS redelijk hoog, en deze bekendheid was nog hoger binnen individuele instellingen en ministeries waar bepaalde uitvoeringsbepalingen golden. Met name de bijlage bij de hoofdovereenkomst inzake intellectueel eigendom blijkt bekend te zijn. Er bestaat echter enige verwarring in de VS bij het maken van onderscheid tussen de EU en de lidstaten en meer in het bijzonder tussen onderhavige overeenkomst en (eventueel analoge) overeenkomsten of convenanten die mogelijk al bestonden tussen de afzonderlijke lidstaten - of zelfs op regionaal niveau - en de VS. Wil de W&T-overeenkomst al zijn mogelijkheden verwezenlijken, dan moet dit onderscheid duidelijk zijn en moet de toegevoegde waarde die de Europese dimensie kan bieden worden benadrukt.

4.4 Het lijkt waarschijnlijk dat het de W&T-overeenkomst binnen KP6 in Europa op het niveau van de Europese Unie grotere bekendheid zal krijgen, met name gezien de aandacht die wordt gegeven aan de EOR. Over het algemeen was het echter moeilijk werkelijke bekendheid met de overeenkomst te vinden in Europa. Er bestaat met name onbekendheid op het niveau van de lidstaten, waar men zich beklaagde over een gebrek aan informatie over de overeenkomst. Zoals te verwachten was men op het niveau van de contractanten, met name daar waar sprake is van specifieke projecten en met name onder projectcoördinatoren, bekend met de vereenvoudiging die de W&T-overeenkomst biedt. Voor projecten waarbij Amerikaanse partners of deelnemers betrokken zijn, geldt dat Frankrijk de meeste coördinatoren heeft, gevolgd door Duitsland en het Verenigd Koninkrijk. Deelname aan dergelijke projecten is het grootst in Duitsland, gevolgd door Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk.

Operationele factoren

4.5 Op projectniveau biedt de W&T-overeenkomst een vereenvoudiging die wellicht niet altijd wordt ingezien door degenen die direct bij de wetenschap betrokkenen zijn. Voor wetenschappers die bekend zijn met internationale samenwerking is het heel goed mogelijk partners of deelnemers uit de VS bij hun onderzoek te betrekken zonder dat het bestaansrecht hiervoor wordt ontleend aan een uitvoeringsbepaling in het kader van de W&T-overeenkomst. Uitvoeringsbepalingen zijn evenwel waardevolle instrumenten om de mogelijkheden die het bestaan van de W&T-overeenkomst bieden, optimaal te benutten. Door middel van de uitvoeringsbepalingen wordt de belangstelling in specifieke wetenschappelijke onderzoeksgebieden erkend en wordt bewustwording in deze gebieden gecreëerd om de samenwerkingsactiviteiten ten volle te benutten door middel van bijeenkomsten, workshops en gezamenlijke projecten. Het belangrijkste is dat ze een kanaal bieden waarlangs gecoördineerde uitnodigingen tot het indienen van voorstellen binnen bepaalde themagebieden tot stand kunnen komen, waarbij ook onafhankelijke financieringsmogelijkheden van beide partijen worden gekanaliseerd, ten gunste van wetenschappelijke projecten.

4.6 In sommige gevallen blijkt er bewust te zijn gekozen voor niet-betrokkenheid bij de W&T-overeenkomst of de daaruit voortvloeiende, door sommige organisaties in de VS (bijv. NASA, NIH) vastgestelde uitvoeringsbepalingen. Uiteraard staat het iedere instelling of ieder ministerie vrij een dergelijk strategisch standpunt in te nemen, maar het bepalen van een standpunt inzake niet-betrokkenheid of ontoereikendheid van bepalingen in het kader van de W&T-overeenkomst, doet geen afbreuk aan de overeenkomst in zijn geheel. In bijlage 8 wordt een lijst gegeven van de instellingen en ministeries die uitvoeringsbepalingen hebben vastgelegd in het kader van de overeenkomst.

4.7 Vastgesteld kan worden dat de overeenkomst positieve effecten heeft op de ontwikkeling van wetenschappelijke kennis. Dit geldt met name binnen de wetenschappelijke gemeenschap, in het bijzonder die in onderzoeksinstellingen binnen de academische wereld en de openbare sector, waar al samenwerking met EU-partners bestond in het kader van kaderprogramma's. Genoemde effecten lijken het resultaat van factoren als toegenomen kritische massa, ervaringen met verschillende benaderingswijzen en de toegankelijkheid van verschillende datasets. De effecten zijn misschien niet direct als gevolg van de W&T-overeenkomst tot stand gekomen, maar meer onder de passieve invloed ervan. Uiteenlopende activiteiten hebben ook tot uiteenlopende effecten geleid. De mogelijkheden die worden geboden door workshops, congressen en andere vormen van dialoog die worden geïnitieerd of mogelijk gemaakt door de W&T-overeenkomst, lijken door actieve wetenschappers op waarde te worden geschat. Uit dergelijke uitwisselingsactiviteiten zijn een aantal samenwerkingsprojecten voortgekomen. Anderzijds kan het nodig zijn de projectresultaten die anders alleen op beleidswetenschappelijk niveau beschikbaar zouden zijn, te gebruiken als katalysator voor workshopachtige activiteiten. Ook de workshops en congressen die bij wijze van introductie van de W&T-overeenkomst zijn gehouden - één in de VS en één in Europa - zijn het vermelden waard.

4.8 Het zal niet verbazen dat er zich tijdens de looptijd van projecten, naast de problemen waar men bij aanvang al rekening mee hield, verschillende beperkingen of andere problemen kunnen voordoen die de wetenschappelijke samenwerking beïnvloeden. Bij het aanpakken hiervan speelt de coördinator bij het projectmanagement een cruciale rol. Maar het is ook belangrijk dat de deelnemers bij elkaar komen, eventuele problemen gezamenlijk benaderen en de voortgang van het project en de mogelijke resultaten beoordelen. De gevolgen van deze mobiliteit van individuele projectwetenschappers lijken minder groot te zijn. Dit kan eenvoudigweg een kwestie zijn van meer bekendheid geven aan de behoefte aan passende begrotingsplannen, zodat een en ander gemakkelijker kan plaatsvinden. Verbetering van de mobiliteit zou ook betekenen dat degenen die wetenschappelijk betrokken zijn bij de samenwerking langere tijd in laboratoria van partners kunnen doorbrengen.

4.9 Het beoordelen van de effecten op industrieel onderzoek leverde meer problemen op, en de directe bekendheid met de W&T-overeenkomst binnen het bedrijfsleven leek niet evenredig verdeeld Daar waar men bekend was met de overeenkomst, leek de waardering niet bijzonder hoog te zijn. Bij die projecten waarbij wel sprake was van industriële samenwerking, leken de betrokken contractanten vaak onderdeel te zijn van takken van internationale bedrijven (zoals IBM, Motorola, Siemens, Thales), en niet afkomstig uit het MKB in uitsluitend snelgroeiende high-techsectoren - terwijl men zou verwachten dat juist deze sectoren een potentieel voordeel kunnen halen uit het soort samenwerking dat wordt geboden. In het algemeen gold misschien dat bilaterale overeenkomsten voor bedrijven gemakkelijker te begrijpen en dus beter te waarderen waren dan een overeenkomst op EU-niveau. Mogelijk zijn de beschikbare fondsen - waarmee tijd kan worden bespaard en zo de marktpositie versterkt - hier de belangrijkste drijfveer voor industriële betrokkenheid. De mogelijkheid van complementariteit tussen deze twee soorten overeenkomsten en de reikwijdte ervan moet nader worden onderzocht. Ook is het vermeldenswaard dat voor wet- en regelgeving relevant onderzoek naar normen en metingen en met betrekking tot verplichtingen onder internationale conventies en vergelijkbare verantwoordelijk heids gebieden op zich al van invloed is op industriële sectoren en commerciële ontwikkeling. Een en ander kan worden beschouwd als secundaire impactfactoren.

Secundaire factoren

4.10 Een sleutelelement voor de rechtvaardiging van de W&T-overeenkomst is de vraag of het bestaan ervan tot toegevoegde gevolgwaarde heeft geleid. De beoordeling van toegevoegde waarde met betrekking tot wetenschappelijk onderzoek is echter altijd problematisch, aangezien er niet eenvoudigweg gebruik kan worden gemaakt van vergelijkbaarheidsfactoren. Belangrijke factoren in de projecten van het KP waarbij deelnemers uit de VS betrokken zijn, zijn echter de toegenomen kritische massa en verscheidenheid van de bereikte betrokkenheid (zoals hierboven onder 4.7 aangegeven). Daarnaast biedt blootstelling aan verschillende benaderingen en verschillende manieren om zaken in Europa en de VS aan te pakken, mogelijkheden om innovatie te stimuleren en kennis sneller te vergroten dan wanneer er uitsluitend wordt vertrouwd op de meer conventionele vormen van wetenschappelijke communicatie.

4.11 Een andere veelgestelde vraag betreft de mate van reciprociteit die wordt bereikt in het kader van de W&T-overeenkomst, en of deze zich verhoudt tot de betrokkenheid van de respectieve zijden van de EU en de VS. Over het algemeen blijkt dit niet een bijzonder belangrijke kwestie te zijn. Het bestaan van verschillende uitvoeringsbepalingen waarin beide zijden zich kunnen vinden, kan worden beschouwd als teken van serieuze betrokkenheid bij specifieke - bestaande en eventueel toekomstige - gebieden. Dit impliceert op zich al wederzijdse interesse en zelfs verwachtingen. Op operationeel niveau moet echter worden erkend dat er voor sommige Amerikaanse instellingen en ministeries die onderzoeksvoorstellen niet indienen volgens het soort 'bottom-up'-procedures dat wordt gehanteerd door de NSF (National Science Foundation), een impliciete eis aanwezig is dat het gefinancierde onderzoek een binnenlands oftewel nationaal onderwerp betreft, ongeacht of er sprake is van buitenlandse samenwerking. Onder Amerikaanse wetgeving zou dit normaal gesproken betekenen dat dit onderzoekswerk in de VS moet worden uitgevoerd. Er zijn echter aanwijzingen gevonden dat deze moeilijkheden tot een minimum beperkt waren als een buitenlandse contractant betrokken was bij een onderzoeksproject met buitenlandse financiële steun. Hier lijken nog een aantal onduidelijkheden te bestaan. Ook is het niet meer dan realistisch om in te zien dat verbeterde mobiliteit van wetenschappers de instroom van jonge Europese wetenschappers in Amerikaanse organisaties tot resultaat kan hebben. Maar de wederzijdse of evenwichtige beweging is in potentie binnen de context van de W&T-overeenkomst aanwezig en het is aan de EU om de mogelijkheden hiervoor bij het realiseren van de EOR tot het uiterste te benutten.

4.12 De W&T-overeenkomst heeft het potentieel om, naast de direct wetenschappelijke resultaten, secundaire effecten te sorteren voor de relaties binnen het bedrijfsleven en met betrekking tot overheidsbeleid. In deze bredere context is het tot op heden moeilijk resultaat aan te tonen. De waarde van wetenschappelijke en technologische samenwerking in termen van gehoopte verbeteringen in transatlantisch overleg is moeilijk te beoordelen, en eventuele ambities voor secundaire resultaten met betrekking tot een gemeenschappelijk beleid zouden een wensdroom kunnen blijken. Het onderscheid tussen de wetenschappelijke onderneming en het beleids besluitvormingsproces moet worden onderkend; mogelijk is zelfs het raakvlak bij de betrokken partijen op zich verschillend van karakter. Niettegenstaande de interpretaties van de bestaande internationale wetgeving kunnen er wellicht op dit gebied toch resultaten worden bereikt, bijvoorbeeld op het vlak van milieueffecten. Bovendien is W&T een activiteit die binnen een context van samenwerkende professionals onveranderd positieve gevolgen heeft, ook in een minder rooskleurig politiek landschap. Ongeacht de huidige interpretaties voor wat betreft de beoordeling van internationaal beleid in Europa en de VS, lijkt er binnen de respectieve wetenschappelijke gemeenschappen een oprecht enthousiasme voor samenwerking te blijven bestaan. Meer specifiek dient ook te worden opgemerkt dat de onderhavige W&T-overeenkomst een impact heeft als gevolg van de unieke manier waarop het op operationeel niveau financiering van beide partijen kan samenbrengen, om hiermee gezamenlijk bepaalde wetenschappelijke verkenningen te ondersteunen. In dit opzicht biedt de W&T-overeenkomst een juridische basis waarop kan worden voortgebouwd.

Mogelijkheden voor de toekomst

4.13 De potentiële effecten van de W&T-overeenkomst over de eerste vijf onderzochte jaren zijn niet volledig benut. Hiermee wordt echter de mogelijkheid geboden benaderingen en processen vast te stellen die in de toekomst op eerdere ervaringen kunnen voortbouwen, en zo iets werkelijk waardevols kunnen bieden. Bestaande netwerken - ontstaan tussen functionarissen in het kader van een uitvoeringsbepaling of al langer gevestigd op projectniveau tussen wetenschappers - moeten worden verbeterd, en er moeten in de toekomst nieuwe netwerken worden gevormd op een internationaal wetenschappelijk topniveau dat zowel in de VS als in Europa geldt als norm. Hoewel de waarden en prioriteiten van de EU en de VS van elkaar verschillen, gaan ze beide uit van dezelfde sleutelprincipes. Ondanks de verschillen blijft de behoefte aan wetenschappelijk onderzoek bestaan, en dit kan alleen maar leiden tot betere informatie, en zo voordeel behalen uit de hieruit resulterende interpretaties. Meer in het bijzonder dienen de twee sterkste wetenschappelijke onderzoeks gemeenschappen ter wereld de kans te grijpen om door middel van toekomstplanning of toekomstgerichte activiteiten nieuwe wegen van wetenschappelijk onderzoek te definiëren waarmee de wetenschappelijke agenda voor de toekomst kan worden vastgesteld en de regels voor toekomstige deelname hieraan kunnen worden vastgelegd. Met een dergelijke benadering zullen niet alleen de resultaten van de toekomstige samenwerkingsactiviteiten in het kader van de W&T-overeenkomst optimaal worden benut, maar zullen ook nieuwe activiteiten worden gegenereerd.

4.14 Het belangrijkste tot slot is dat het potentieel voor de W&T-overeenkomst in de toekomst moet worden verwezenlijkt door voor een grotere bekendheid van de overeenkomst te zorgen, door te verwijzen naar de in het kader van de overeenkomst uitgevoerde werkzaamheden, en naar de mogelijkheden die erdoor worden geboden, zodat een sterke toename van de impact van de overeenkomst onontkoombaar wordt. Hiervoor is een meer actiegerichte aanpak of een task force nodig, waarbinnen initiatieven worden gevormd waarvan de resultaten worden bekendgemaakt. Ook vereist het een intensievere en meer frequente dialoog en minder afhankelijkheid van formele vooraf vastgelegde GAG-bijeenkomsten.

5 Huidig standpunt en toekomstige ambities

De overeenkomst in zijn geheel

5.1 De onderhandelingen over de overeenkomst inzake wetenschappelijke en technologische samenwerking tussen de EU en de VS namen ongeveer twee jaar in beslag, maar het resultaat is een document waarin samenwerkingsactiviteiten op uiteenlopende gebieden in aanmerking worden genomen, waarin flexibele uitgangspunten worden gehanteerd maar waarin taken en activiteiten enigszins vaag worden omschreven, hoewel er een goede, gedetailleerde bijlage over intellectueel eigendom is bijgevoegd. De vage operationele benadering wordt gecompenseerd door de verschillende uitvoeringsbepalingen die als onderovereenkomsten zijn vastgelegd ter bevordering van samenwerkingsactiviteiten in specifieke gebieden en met specifieke instellingen in de VS. Vanuit EU-oogpunt zou de W&T-overeenkomst met de VS kunnen worden gezien als een van de belangrijkste overeenkomsten in zijn soort, aangezien het een gedeelde toezegging inhoudt met wellicht 's werelds machtigste en meest succesvolle op wetenschap en technologie gestoelde economie. Van het begin af aan bood het het vooruitzicht van een nieuw hoofdstuk voor transatlantische samenwerking. Tegen de tijd dat de W&T-overeenkomst was getekend, was net het Vijfde kaderprogramma (KP5) van start gegaan, en dit proces wordt nu, door middel van de EOR, verder voortgezet in KP6. In zekere zin heeft de overeenkomst dus moeten vechten om zijn bestaan - dat meer inhield dan een juridische vereenvoudiging van bestaande mogelijkheden - enigszins te rechtvaardigen

5.2 Het aantal betrokken projecten onder KP5 met Amerikaanse deelnemers is met slechts ongeveer 140 (ongeveer één procent van alle projecten onder KP5) teleurstellend laag. In bijlage 9 wordt een lijst gegeven van de ongeveer 120 in dit onderzoek bestudeerde projecten. Naarmate er meer uitvoeringsbepalingen in werking treden, kan er echter een toename van het aantal projecten en andere samenwerkingsprojecten worden verwacht. Deze ontwikkeling moet worden toegejuicht, aangezien de W&T-overeenkomst een goede basis biedt voor een bredere en diepere samenwerking, met name wat betreft onderzoeksprojecten. Een van de redenen waarom deze mogelijkheid niet volledig is benut zou het relatieve gebrek aan bekendheid met de overeenkomst (vooral in Europa) kunnen zijn, maar ook de onbekendheid in de VS met het KP op zich en de mogelijkheden die de W&T-overeenkomst biedt voor betrokkenheid bij het KP. Deze situatie wordt nog verder verslechterd door het feit dat de overeenkomst in feite geen duidelijk identificeerbare financiering voor werkende wetenschappelijk onderzoekers biedt die de faciliterende functie van de overeenkomst versterkt en een katalysatoreffect op het opstarten van gezamenlijke projecten kan hebben.

5.3 In de toekomst moeten er inspanningen worden gedaan om niet alleen de bekendheid met de overeenkomst aan beide zijden van de oceaan aanzienlijk en zichtbaar te vergroten, ook moeten er betrekkingen worden aangeknoopt die de vaststelling van een onderzoeksagenda waaruit de gedeelde wetenschappelijke positie van Europa en de VS in de komende jaren naar voren komt, beter mogelijk maken (steun aan ontwikkelingslanden door middel van onderzoek, maatschappelijke behoeften die om onderzoek vragen, vaststellen van nieuwe wetenschappelijke agenda's). Na 11 september 2001 zijn de politieke achtergronden voor de W&T-overeenkomst in de VS sterk veranderd en hebben er zich wijzigingen voltrokken in de samenwerking tussen de VS en Europa. Op praktisch niveau bestaat er een strengere procedure voor het verkrijgen van visa voor de VS, wat een beperking van de mobiliteit kan betekenen. Het is een feit dat het aantal mensen dat vlak na de gebeurtenissen van 11 september per vliegtuig reisde, afnam als gevolg van de angst voor een terroristische aanval. In de VS bestaat nu een verscherpte aandacht voor bioterrorisme en binnenlandse veiligheidsaangelegenheden, en ook in Europa neemt de aandacht hiervoor toe, hoewel hier de voedselveiligheid nog altijd meer prioriteit heeft; er is dus sprake van verschillende accenten. Onder dit nieuwe scenario biedt de overeenkomst met name mogelijkheden als springplank om de betrekkingen met de VS te aan te halen. De gezamenlijke belangen tussen de twee belangrijkste democratische wetenschappelijk onderlegde kapitalistische economieën zijn overduidelijk.

Wetenschappelijke context

5.4 Het panel bestond niet uit wetenschappelijke beoordelaars, maar had als functie het proces dat in gang was gezet in het kader van de W&T-overeenkomst te evalueren en de prestaties en de impact ervan te beoordelen. Toch is ook middels bezoeken aan een aantal onderzoeksinstituten een klein aantal projecten meer in detail bestudeerd om de opvattingen op de werkvloer te peilen. Over het algemeen waren deze positief en nu en dan was er sprake van oprecht enthousiasme om de samenwerking onder de auspiciën van de overeenkomst nog verder te ontwikkelen, en de mate van betrokkenheid en initiatieven waarmee dit gerealiseerd kan worden, vast te stellen. De VS hebben beslist hun eigen prioriteiten waarvan sommige, zoals hierboven is aangegeven, het gevolg zijn van recente gebeurtenissen; datzelfde geldt evenwel ook voor Europa, en middels discussie en een betere taakverdeling buiten de GAG moet het in de toekomst mogelijk zijn specifieke initiatieven onder de noemer van de W&T-overeenkomst te ontplooien die uitdagend zijn voor de wetenschappelijke gemeenschap en waardevol op beleidsterrein. Een aantal wetenschappelijk uitdagende initiatieven is of wordt al opgezet (bijv. nanotechnologie, de waterstofeconomie, cybersecurity). Naarmate de W&T-overeenkomst meer onderling contact mogelijk maakt, begint de wederzijdse erkenning van invloed op de betreffende wetenschap vorm te krijgen. De mogelijkheid bestaat echter om niet enkel de huidige kennis verder uit te bouwen en te consolideren, maar ook om middels dialoog nieuwe grenzen te verkennen die mogelijk de wetenschappelijke agenda voor de komende 25 jaar en verder zullen bepalen.

5.5 Met de huidige operationele methoden kan het echter lastig zijn de tenuitvoerlegging van de W&T-overeenkomst een meer dirigistische vorm te geven. Uiteraard kunnen er uitvoeringsbepalingen worden opgesteld met de geschikte partnerinstellingen in de VS ter bevordering van bepaalde gebieden van wederzijds belang, maar buiten dat is het, gezien het 'bottom-up'-karakter van de noodzaak om voorstellen voor het KP te produceren, voor organisaties zoals de Amerikaanse NSF (voornamelijk onderzoek dat is ingegeven door nieuwsgierigheid) moeilijk te begrijpen hoe vooraf vastgestelde activiteitengebieden zouden kunnen resulteren in praktische samenwerking als er geen identificeerbare financiering beschikbaar is. Met betrekking tot de instellingen in de VS die - ander dan de NSF - niet werken met een systeem waarbij voorstellen vanuit de wetenschappelijke gemeenschap ter beoordeling aan collega-wetenschappers worden voorgelegd, maar die financiering beschikbaar stellen voor bepaalde werkzaamheden (met name 'probleemgericht' onderzoek) dient er goed rekening te worden gehouden met gebieden die cruciaal zijn op de binnenlandse agenda van de VS, waardoor wellicht vooraf identificeerbare financiering beschikbaar is.

5.6 Vanuit EU-oogpunt kan het, om activiteiten in het kader van de W&T-overeenkomst in bepaalde gebieden binnen het KP te verwezenlijken, nodig zijn de specifieke uitnodigingen nader te specificeren of financieringselementen die bij wijze van 'aanloop' kunnen worden gebruikt duidelijk af te bakenen, om het gewenste soort projecten naar voren te brengen. Bij een dergelijke aanpak moet de verleiding worden weerstaan om uitvoeringsbepalingen te breed op te zetten met het doel meer potentiële kandidaat-gebieden te bestrijken. Het zou nuttiger zijn de betrokkenheid bij specifieke initiatieven wat nauwer te definiëren en daar dan veel publiciteit aan te geven. Verder hoeven er binnen het KP geen specifieke voor- of nadelen van projectvoorstellen te worden vastgesteld, met uitzondering van de relevantie voor de specificatie van een bepaalde uitnodiging waarmee samenwerking met de VS in de praktijk openlijk wordt verwelkomd.

Industriële context

5.7 Het huidige industriële standpunt met betrekking tot de W&T-overeenkomst is lastiger weer te geven, ondanks het feit dat transatlantische industriële O&O-samenwerking blijft groeien (3). In bepaalde industriële sectoren bestaat er een aparte agenda, in tegenstelling tot de uitsluitend wetenschapsgerichte perspectieven van universiteiten of onderzoeksinstituten in de openbare sector. In tegenstelling tot de openbare sector zijn ondernemingen zich meer bewust van markten dan de landen in kwestie en men zou vanuit het oogpunt van concurrentie en verkoopbaarheid huiverig tegenover samenwerking kunnen staan. Deze factoren zouden van invloed kunnen zijn in gebieden als luchtvaart, genetisch gemodificeerde organismen, menselijke genomica en sommige IT-aspecten. Hoewel factoren zoals het verkrijgen van toegang tot commercieel waardevolle informatie een negatieve rol kunnen spelen in industrieel gevoelige sectoren, dient het toch als belangrijk en effectief te worden beschouwd om betrokkenheid en samenwerking op het gebied van W&T vast te houden (bijv. normen op het gebied van telecommunicatie). Voorbeelden hiervan zijn te vinden in een aantal in het bedrijfsleven opgezette projecten in het kader van KP5 waarbij deelnemers uit de VS betrokken zijn. De mate van industriële betrokkenheid in het kader van de overeenkomst is niet bijzonder afwijkend van die van het KP in zijn geheel.

5.8 Er is tijd nodig om de wetenschappelijke en technologische resultaten om te zetten in producten of diensten en over het algemeen zijn dergelijke bevindingen nog niet duidelijk of kunnen nog niet binnen de context van de W&T-overeenkomst worden geëvalueerd. Toch bestaan er ook gebieden zoals biotechnologie, waar dialoog en uitwisseling bijzonder gewaardeerd worden en effectief zijn als gevolg van een Biotechnology Task Force die feitelijk al dateert van voor de W&T-overeenkomst. Hoewel dit in veel opzichten moet worden beschouwd als een modelvoorbeeld, beoogt het niet zelf samenwerkingsprojecten voort te brengen. Hiermee wordt in beperkte mate bevestigd dat de samenwerkingsactiviteiten die in de overeenkomst worden voorgesteld, zoals task forces, gezamenlijke studies, het gezamenlijk organiseren van seminars, congressen, symposia en workshops, en het opleiden van wetenschappers en deskundigen, op zich waardevol zijn in aanvulling op betrokkenheid bij gecoördineerde en gezamenlijke onderzoeksprojecten.

Beleidsaspecten

5.9 De manier waarop gezamenlijke onderzoeksinspanningen in het kader van de W&T-overeenkomst worden uitgevoerd op terreinen waarvoor een gezamenlijke beleidsdoelstelling en de wens samen te werken bestaan, is hierboven al aangestipt (5.3 en 5.4). In veel gevallen komen de problemen hier voort uit de 'bottom-up'-benadering die door bepaalde Amerikaanse instanties bij het bieden van onderzoeksfinanciering wordt nagestreefd, en die ook het gevolg is van de verschillende uitnodigingen van de KP's. Hoewel door middel van workshops en ander vormen van uitwisseling relevante 'bottom-up'-benaderingen kunnen worden aangezwengeld, zijn er voor beleidsmakers ook andere mogelijkheden, zoals conformiteit aan de binnenlandse beleidsagenda van de VS en het duidelijk specificeren van uitnodigingsprioriteiten in het kader van KP6. Overheids functionarissen in de VS stellen dat alle onderzoek beleidsimplicaties heeft, en dat, wanneer uit openbaar beschikbare informatiebronnen de strekking duidelijk is, de 'bottom-up'-onderzoeker hier doorgaans op reageert. Maar de kwaliteit van het bestaande netwerk is een andere belangrijke factor bij het genereren van dergelijke reacties. Workshops zijn op zichzelf mogelijk niet voldoende om projecten van relevante kwaliteit te genereren, maar het niveau van de individuele betrokken wetenschappers en de reikwijdte van hun professionele netwerk zijn hiertoe mogelijk wel in staat. Aanmoediging hiervan is dan ook een waardevolle factor bij het tot stand brengen van wetenschappelijke voorstellen overeenkomstig beleidsdoelen.

5.10 Het onderzoeken van onderzoeksbehoeften middels praktische invulling van activiteiten zoals toekomstplanning en soortgelijke voorspellende exercities zou in de toekomst een vruchtbaar samenwerkingsgebied tussen twee van 's wereld machtigste op wetenschap gestoelde economieën moeten opleveren. Overeenstemming inzake het belang van dergelijke toekomstige wetenschappelijke agenda's resulteert waarschijnlijk al vanzelf in politieke beslissingen die tot financiering en derhalve tot wetenschappelijke verkenningen leiden. Een dergelijke benadering zou er ook voor zorgen dat de W&T-overeenkomst de zichtbare bekendheid krijgt waaraan zo'n sterke behoefte bestaat. Een uitvoeringsbepaling met een relevant Amerikaans ministerie op hoog regeringsniveau, gericht op activiteiten op dit gebied, zou een stimulerende ontwikkeling zijn.

Operationele kwesties

5.11 Eerdere problemen met contractonderhandelingen waarbij Amerikaanse organisaties betrokken waren, worden gaandeweg opgelost en moeten in KP6 voor projecten die binnen het kader van een uitvoeringsbepaling worden uitgevoerd aanzienlijk worden verminderd. Uitvoeringsbepalingen blijven een cruciaal element voor een geslaagde vervulling van de W&T-overeenkomst op operationeel niveau door middel van inspanningen om uitnodigingen in vastgestelde thematische gebieden van gemeenschappelijk belang te coördineren en hopelijk uiteindelijk tot de ontwikkeling van daadwerkelijk gezamenlijke uitnodigingen te komen. De ex ante informatie over gecoördineerde uitnodigingen door middel van instrumenten als de 'Dear colleague'-brieven van de NSF en de aankondigingen van Cordis inzake werkprogramma's is gedurende het bestaan van de overeenkomst vooruitgegaan, maar er moet nog veel gebeuren, met name in Europa, waar de toegang tot informatie over de W&T-overeenkomst nog steeds te omslachtig is. Verder zijn gezamenlijke uitnodigingen met sommige Amerikaanse instanties niet mogelijk, aangezien dergelijke procedures om wetenschappelijke voorstellen breed te bespreken niet worden toegepast, zoals hierboven reeds vermeld. Naast de succesvolle aanvragen in het KP moeten andere benaderingen om door middel van de uitvoeringsbepalingen met dergelijke organisaties tot Amerikaanse financiering voor de Amerikaanse deelnemer in een bepaald voorstel te komen duidelijk gedefinieerd worden.

5.12 Informatie en bevordering van de bekendheid ex post is erg schaars en vertegenwoordigt op dit moment een belangrijke belemmering voor de vervulling van de W&T-overeenkomst. Er moeten specifieke initiatieven worden ontworpen om deze bekendheid te vergroten, bijvoorbeeld (i) door het gebruik van herkenbare logo's of stijlen die herkenning van werk dat in het kader van de overeenkomst wordt ondernomen in de hand werken, (ii) het bieden van voldoende informatie over GAG-bijeenkomsten, (iii) het bekendmaken van bepaalde congressen en workshops die onder auspiciën van de W&T-overeenkomst worden georganiseerd - bijvoorbeeld door het betrekken van relevante professionele genootschappen en wetenschappelijke en technische publicaties, (iv) benoeming van bepaalde laboratoria en personen door middel van een kwalificatie die verwijst naar de overeenkomst (bijv. Deelnemer W&T-overeenkomst, Deelnemend Laboratorium W&T-overeenkomst), en (v) bevordering van de dialoog tussen de verschillende deelnemers aan KP-projecten via een daartoe opgezette website, teneinde een gemeenschap van belanghebbenden te creëren en uitbreiding van deze gemeenschap aan te moedigen.

Toegevoegde waarde en benchmarking

5.13 Zowel belastingbetalers als beleidsfunctionarissen moeten op gezette tijden geïnformeerd worden over de toegevoegde waarde die tot stand is gebracht als gevolg van bepaalde initiatieven waaraan tijd en middelen zijn besteed. Bij overheids initiatieven waarbij sprake is van internationale samenwerking is men reeds bekend met een dergelijke vereiste, en het is legitiem navraag te doen naar de toegevoegde waarde die door een W&T-overeenkomst tussen de EU en de VS is geboden, zowel absoluut, ab initio, als relatief, in vergelijking met analoge bilaterale overeenkomsten met lidstaten. Dit is moeilijk op een subjectieve manier te meten of zelfs te beoordelen. In bepaalde sectoren en met name in sectoren waarin industriële betrokkenheid een rol speelt, lijkt er sprake te zijn van een grotere bekendheid met bilaterale overeenkomsten dan met de overeenkomsten tussen de EU en de VS onder de W&T-overeenkomst.

5.14 Aangezien deze bekendheid met de W&T-overeenkomst van een zodanig laag niveau is, is de toegevoegde waarde onvoldoende zichtbaar en dus nagenoeg onmogelijk vast te stellen, hoewel er wel ook sprake kan zijn van toegevoegde waarde wanneer de bekendheid niet duidelijk blijkt. Aan de andere kant kan verwacht worden dat een kritieke massa, nieuwe soorten knowhow en verscheidenheid aan betrokkenheden, gegevensuitwisseling en bevordering van contact door samenwerking met diverse verschillende landen toegevoegde componenten voor de intellectuele activiteit leveren, die op hun beurt een aanwinst voor de menselijke kennis, de kwaliteit van leven voor de bevolking en een economisch voordeel vormen. De beoordeling van dergelijke impacts is gemakkelijker wanneer de doelstelling goed gespecificeerd is, en gelukkig is dit binnen de verschillende uitvoeringsbepalingen van de W&T-overeenkomst steeds meer het geval. Ook bestaat er een mogelijkheid voor aanzienlijke toegevoegde waarde op beleidsniveau door, in een wereld die democratische landen met een markteconomie voortdurend nieuwe problemen en uitdagingen presenteert, een krachtige wetenschappelijke betrokkenheid tussen de EU en de VS aan te moedigen. De W&T-overeenkomst moet een cruciale rol spelen bij het tegemoet treden van deze uitdagingen en mogelijkheden voor dialoog en nieuwe manieren van gezamenlijke actie bieden. Het is dan ook bemoedigend dat er later dit jaar in Cambridge (Verenigd Koninkrijk) een eerste 'Perspectives'-bijeenkomst over genomica wordt georganiseerd.

5.15 Verder moeten de prestaties van de W&T-overeenkomst beter gebenchmarkt worden zodat er een duidelijker begrip ontstaat van wat de verwachtingen zijn, welke criteria er moeten worden gebruikt om de mate van verwezenlijking van die verwachting te beoordelen, en hoe er met tekortkomingen moet worden omgegaan. Dit kan een intern proces worden dat uitsluitend bij verlenging van de overeenkomst extern geauditeerd wordt. Maar een dergelijke externe audit zou aanzienlijk vergemakkelijkt worden door de aanwezigheid van benchmarks of scorecards waarmee de voortdurende prestaties van de overeenkomst zijn beoordeeld. Er moet overeenstemming komen over een reeks van criteria met daarin opgenomen de wetenschap, het beleid, het bestuur, het beheer, input en output en de diverse professionele vaardigheden die vereist zijn om deze prestaties te verwezenlijken.

6 Conclusies en aanbevelingen

6.1 In het mandaat dat het panel kreeg voor de effectbeoordeling van de W&T-overeenkomst staat dat het moet aangeven wat de overeenkomst toevoegt aan de samenwerking op het gebied van wetenschap en technologie tussen de EU en de VS, ten opzichte van wat werd beoogd. Dit brengt de vraag met zich mee: is de samenwerking met het betreffende land toegenomen, of is er geen sprake van verandering, en indien dit laatste het geval is, welk effect heeft de overeenkomst gehad? Ook werd verwacht dat het onderzoek van het panel zou bijdragen aan het voorbereiden van een standpunt voor de Commissie inzake een verlengingsdatum voor de overeenkomst, en zou aangeven of er verandering of verbetering noodzakelijk was, of dat de overeenkomst in zijn huidige vorm toereikend was. In het kort omvatten de specifieke doelstellingen van het onderzoek onder andere: het beoordelen van voortdurende samenwerkingsactiviteiten op het gebied van wetenschap en technologie met betrekking tot de verschillende specifieke programma's, het beoordelen in hoeverre de voortdurende samenwerkingsactiviteiten een basis hebben gevormd voor intensievere en nauwere betrekkingen met het oog op de ontwikkeling van nieuwe vormen van partnerschappen ('van deelname naar samenwerking en partnerschap'), het formuleren van zowel strategische als specifieke conclusies met betrekking tot verdere behoeften, het formuleren van aanbevelingen die voor de tenuitvoerlegging of toekomstige effectbeoordelingen van belang zijn, het vaststellen in welke mate de Europese lidstaten als EU-component van een W&T-overeenkomst betrokken zijn en zo bijdragen aan de EOR, het analyseren van de reikwijdte en de kwaliteit van de bereikte reciprociteit (bijlage 2).

Het panel is tot een aantal conclusies gekomen en heeft zowel met betrekking tot de doelstellingen als meer in het algemeen AANBEVELINGEN gedaan. Deze worden hieronder uiteengezet.

6.2 Er is sprake van zichtbare voordelen die aan het bestaan van de W&T-overeenkomst kunnen worden toegeschreven. Deze zijn op het moment voornamelijk wetenschapsgericht en in grote mate voortgekomen uit specifieke uitvoerings bepalingen die in het kader van de overeenkomst zijn vastgelegd. De belangrijkste functie van de overeenkomst moet worden gezocht in de vereenvoudiging die deze biedt ten aanzien van het betrekken van Amerikaanse deelnemers, maar de waarde van het uitwisselen van gegevens, betrokkenheid bij laboratoria in veel verschillende landen, de ervaring van nieuwe benaderingen en andere factoren die innovatie bevorderen, mogen ook niet onvermeld blijven. Het is moeilijk te beoordelen of deze ontwikkelingen niet sowieso zouden hebben plaatsgevonden, maar de indruk werd verkregen dat in een aantal gevallen het bestaan van de overeenkomst een direct effect heeft gehad op de bereikte wetenschappelijke samenwerking (bijvoorbeeld naar aanleiding van de 'Dear Colleague'-brief van de NSF). Industriële en beleidsgerelateerde effecten waren moeilijker vast te stellen. In het eerste geval kost het tijd voordat verkoopbare resultaten zoals producten of diensten zichtbaar worden, dus deze kunnen waarschijnlijk pas in de komende jaren worden geïdentificeerd. Door beleid aangestuurde resultaten kunnen veel eerder zichtbaar worden, met name op een terrein zoals de milieuwetenschap, waar voorspeld kan worden dat een vernieuwde uitvoeringsbepaling toenemende activiteiten tot gevolg zal hebben. Er moet niet worden vergeten dat de kans bestaat dat er zich secundaire effecten zullen voordoen; eventuele effecten kunnen namelijk niet uitsluitend in termen van producten en diensten worden benoemd. Ook moet rekening worden gehouden met beleidsveranderingen die kunnen resulteren in een acceptatie van nieuwe concepten en ideeën.

6.3 In het algemeen zou het panel echter graag hebben gezien dat er meer duidelijk zichtbare, direct uit de overeenkomst voortvloeiende voordelen waren geweest. Ongetwijfeld kan door middel van een goede basis meer worden bereikt. Er wordt dan ook AANBEVOLEN het samenwerkingsproces coûte que coûte te versnellen, de geboden mogelijkheden uit te bouwen en het potentieel actiever te benutten. Ook moet niet worden vergeten dat een van de waardevolle elementen van de W&T-overeenkomst ligt in de diversiteit aan activiteiten ervan. De overeenkomst houdt zich niet alleen bezig met gezamenlijke samenwerkingsprojecten. Ook andere vormen van activiteit bleken door de wetenschappelijke gemeenschap te worden gewaardeerd. Ook hier moet het geboden potentieel worden benut. Derhalve wordt AANBEVOLEN te profiteren van de verscheidenheid aan activiteiten binnen de overeenkomst, bijvoorbeeld door relevante task forces en actiegroepen op te zetten om het denken en de betrokkenheid op voor beide partijen nuttige terreinen te bevorderen.

6.4 Een belangrijke bevinding - en tevens bron van teleurstelling - is het gebrek aan bekendheid met de overeenkomst, met name in Europa. Met name de lage bekendheid met de overeenkomst binnen de lidstaten baarde zorgen. De relevantie van de W&T-overeenkomst en de betrokkenheid ermee van de lidstaten met betrekking tot de EOR en de conclusies van de Raad van Lissabon benadrukken de noodzaak van een betere complementariteit op dit gebied. Voor de verwezenlijking van internationale wetenschappelijke samenwerking is het voor Europa met betrekking tot zowel de Unie als de lidstaten belangrijk open coördinatiemethoden te hanteren. Hoewel er in het verleden duidelijk praktische inspanningen zijn gedaan, moeten de lidstaten beter worden voorgelicht en worden betrokken bij het bestaan van de W&T-overeenkomst zelf en de specifieke initiatieven of activiteiten in het kader van de overeenkomst. AANBEVOLEN wordt doelgebieden voor communicatie binnen de betreffende sectoren (wetenschap, bedrijfsleven, overheid) vast te stellen en een serie initiatieven te ontplooien zoals aangegeven in 5.12. De Commissie dient te waarborgen dat lidstaten beter over de W&T-overeenkomst worden voorgelicht en worden aangemoedigd er als belanghebbenden aan deel te nemen.

6.5 De vraag betreffende de mate van reciprociteit tussen de VS en de EU als partijen bij de overeenkomst is vaker gesteld, maar werd niet beschouwd als een bijzonder ernstige reden tot bezorgdheid. Het bestaan van de verschillende uitvoeringsbepalingen zelf geeft aan dat er een wederzijdse toezegging bestaat om operationele samenwerkingsverbanden tussen daartoe aangewezen organisaties op thematische gebieden aan te gaan Deze toezegging is op zich wederzijds, dus aangenomen kan worden dat er geen risico bestaat op eenrichtingsverkeer of een scheve verhouding in opbrengsten uit de samenwerking. Ten aanzien van bepaalde instanties of ministeries die een uitvoeringsbepaling hebben ondertekend, blijkt dat het uitgevoerde O&O-werk volledig betrekking moet hebben op de Amerikaanse binnenlandse beleidsagenda, dus de vraag hoe buitenlandse samenwerking hierbij een wezenlijke rol kan spelen vraagt een nadere analyse van de betreffende werkzaamheden. Daarnaast lijkt de belangrijkste Amerikaanse wetgeving te vereisen dat dergelijk gezamenlijk onderzoek plaats dient te vinden binnen de VS. Voor Amerikaanse contractanten is het misschien mogelijk aan een dergelijke vereiste te voldoen, maar er bestaan hier onduidelijkheden en er wordt AANBEVOLEN om onder auspiciën van de GAG tot meer duidelijkheid te komen over bepaalde aspecten van de onder specifieke omstandigheden te bereiken reciprociteit in de VS. Voorts zijn Amerikaanse onderzoeksinstellingen duidelijk in staat jonge Europese wetenschappers aan te trekken om - in eerste instantie - onder de hoed van de W&T-overeenkomst in de VS te gaan werken. Maar op dezelfde wijze kan Europa ook jonge Amerikaanse wetenschappers aantrekken om in Europa te gaan werken. Deze mobiliteit is bovendien belangrijk voor het concept van de EOR. Het is derhalve aan de EU om bekendheid te geven aan wederzijdse mobiliteit, opdat deze effectief gaat worden benut.

6.6 Een ander aspect van bekendheid hangt samen met de Gemeenschappelijke adviesgroep (GAG) die onder de W&T-overeenkomst tot stand is gekomen. Het panel was teleurgesteld over de prestaties van de GAG en bezorgd over het feit dat het moeilijk bleek te zijn informatie over de bijeenkomsten van de groep te achterhalen. Men kreeg de indruk dat de GAG te zeer geformaliseerd is, en enkel van betekenis is voor degenen die er direct bij betrokken zijn. AANBEVOLEN wordt de GAG als communicatiemedium beter te benutten zodat wetenschappelijke en andere relevante gemeenschappen zich bewust zijn van de agenda en de resultaten van het overleg van de groep. De GAG moet inbreng van een breder publiek in dit overleg stimuleren zodat de groep in staat is een verscheidenheid aan opinies te toetsen. Er bestaan praktische aanwijzingen dat er bereidheid is samen te werken binnen onderzoeksinstellingen in de VS, maar er moeten manieren worden gevonden om deze mensen te betrekken. In de industriële context kan de effectiviteit door middel van actiever overleg met industriële O&O-organisaties zoals IRI en EIRMA worden verbeterd. In termen van beheer van de overeenkomst zijn de formele GAG-bijeenkomsten niet voldoende effectief. De effectiviteit moet worden verbeterd door een frequenter contact en frequentere communicatie, in combinatie met het gebruik van kleine werkgroepen of task forces die aan de GAG rapporteren met mogelijke actiepunten, naar aanleiding waarvan besluiten kunnen worden genomen. Zo moet, binnen stuurgroepen met verantwoordelijkheden voor de verschillende uitvoeringsbepalingen, ieder wetenschappelijk terrein door actieve deskundigen zijn vertegenwoordigd, en hun agenda en de resultaten van bijeenkomsten moeten op grote schaal kenbaar worden gemaakt.

6.7 De bekendheid met de W&T-overeenkomst kan ongetwijfeld worden vergroot als de aantrekkelijkheid voor de wetenschappelijke gemeenschap en andere belanghebbenden vergroot zou worden. Dit zal waarschijnlijk niet plaatsvinden zonder de erkende toekenning van beschikbare financiering aan degenen die wensen deel te nemen aan de samenwerking. Er zijn drie mogelijke vormen waarin toekenning van financiering aan activiteiten in het kader van de W&T-overeenkomst kan worden overwogen. Ten eerste kan worden overeengekomen om, binnen zowel een uitnodiging in het kader van een kaderprogramma als de betreffende Amerikaanse partnerinstantie, binnen een specifieke uitvoeringsbepaling een vast bedrag voor een bepaald type werkzaamheden dat kan leiden tot samenwerking met een of meer Amerikaanse partners beschikbaar te stellen om zogenaamde 'uitvoerings bepalingsprojecten' te financieren. Ten tweede kan financiering worden vrijgemaakt om workshops of actiegroepen te bezoeken waaruit voorstellen voor gezamenlijke projecten in vooraf vastgestelde gebieden zouden kunnen voortkomen. Ten derde kan er naar aanleiding van een succesvol voorstel een contract worden opgesteld, om te waarborgen dat er voldoende financiering beschikbaar is voor mobiliteit van wetenschappelijk personeel gedurende de looptijd van het werkzaamheden onder het contract - met name met betrekking tot Amerikaans personeel dat projectplannings- of andere managementbijeenkomsten in Europa bezoekt. AANBEVOLEN wordt gelijke financiering van beide partijen binnen de W&T-overeenkomst de vorm van een 'aanloopfinanciering' te geven om dergelijke initiatieven mogelijk te maken. Aangezien er in de praktijk binnen de wetenschappelijke gemeenschap in de VS bereidheid lijkt te bestaan om samen met Europese collega's aan onderzoeksprojecten te werken, is het waarschijnlijk dat een dergelijke beschikbaarheid van stimuleringsfondsen de activiteiten aanzienlijk doet toenemen.

6.8 De W&T-overeenkomst tussen de EU en de VS is een van de verschillende W&T-overeenkomsten tussen de EU en andere landen. De overeenkomst is echter op twee punten uniek. Ten eerste is het een overeenkomst met een van de meest succesvolle op wetenschap en technologie gestoelde economieën uit de wereldgeschiedenis, en als zodanig bestaat er een mogelijkheid tot samenwerking op het gebied van hoogwaardige en baanbrekende wetenschap op een niveau dat en in een mate die mogelijk elders niet verwezenlijkt kan worden. Ten tweede is de overeenkomst uniek doordat er middels de aanvullende uitvoeringsbepalingen een proces is opgenomen waarbinnen de beide partijen in de overeenkomst elk financieel bijdragen aan gezamenlijke en in samenwerking uitgevoerde wetenschappelijke verkenningen.

6.9 Zoals al eerder aangegeven vormt de W&T-overeenkomst een platform met een aanzienlijk potentieel dat een meer dynamische cultivering behoeft. De vorm van deze hernieuwde activiteit vraagt een zekere strategische ontwikkeling en moet betrekking hebben op nieuwe beleidsperspectieven vanuit zowel de EU als de VS. Gezien het kaliber van de wetenschappelijke gemeenschappen in de EU en de VS, is de mogelijkheid voor wat wel 'de identificatie van nieuwe grenzen' genoemd zou kunnen worden realistisch en in potentie van groot belang, en indien er inderdaad 'nieuwe grenzen' worden vastgesteld zullen beide partijen beschouwd worden als natuurlijke belanghebbenden op lange termijn. Derhalve moeten pragmatische toekomstgerichte of voorspellende activiteiten van dit soort worden gezien als kandidaat-gebieden voor toekomstige wetenschappelijke en technologische initiatieven die een bindende werking op de partijen kunnen hebben. Ander onderzoek kan meer worden gezien als 'consoliderende activiteit' op gebieden die in de wetenschapswereld al stevig gevestigd zijn maar waar meer middelen en verbeterde aandacht nodig zijn. Voorbeelden van een dergelijke categorie zijn onderzoeksoplossingen voor de behoeften van ontwikkelingslanden en nieuwe en verbeterde onderzoeksrichtingen voor de aanpak van maatschappelijke kwesties en problemen in geïndustrialiseerde landen - zoals de VS en de landen van de EU. Om al deze en overige in dit deel uiteengezette redenen wordt AANBEVOLEN de overeenkomst te verlengen maar als onderdeel van het verlengingsproces toezeggingen te doen om een strategie vast te leggen die effectief voortbouwt op het fundament dat in de eerste vijf jaar is gelegd en het potentieel van de overeenkomst bij verlenging beter benut.

6.10 In de VS is de zorg uitgesproken aangaande een aantal operationele beperkingen waarmee men te maken heeft gekregen bij het opzetten van gezamenlijke projecten in het kader van de W&T-overeenkomst, met name met betrekking tot contracten, auditafspraken, wettelijke vereisten en aansprakelijkheid in contracten onder het KP. Dergelijke operationele kwesties hebben in een aantal gevallen een diepgaande invloed uitgeoefend, hebben het opstarten van projecten in gevaar gebracht, en zijn onder de aandacht van hooggeplaatste functionarissen in de regering van de VS gekomen. Het is belangrijk dat dergelijke procesmatige of procedurele kwesties in de toekomst geen gevaar vormen voor de strategische ontwikkeling en de wetenschappelijke en technologische waarde van de overeenkomst. Er is vooruitgang geboekt in KP6 en met betrekking tot de relevante uitvoeringsbepalingen bij het wegnemen van dit soort problemen en naar verwachting zullen zij in de toekomst niet langer zo prominent aanwezig zijn. Desalniettemin is er hier nog steeds sprake van potentiële problemen, en er kan niet genoeg nadruk gelegd worden op het belang van regelmatig contact - als vervanging voor het vertrouwen op de jaarlijkse besprekingen van de GAG - bij de aanpak van dit soort kwesties.

6.11 Ook op operationeel niveau is er een gebrek aan betrokkenheid van sommige hooggewaardeerde Amerikaanse wetenschappelijke organisaties (zoals NIH, NASA) onder de paraplu van de overeenkomst. AANBEVOLEN wordt pogingen te ondernemen om betrekkingen met deze organisaties aan te knopen door middel van specifieke en doelbewust op gemeenschappelijke problemen en relevante wetenschappe lijke belangen gerichte uitvoeringsbepalingen.

6.12 Het onderscheid tussen de W&T-overeenkomst tussen de EU en de VS en de verschillende bilaterale en vergelijkbare overeenkomsten tussen de VS en individuele Europese lidstaten moet op effectievere wijze kenbaar worden gemaakt. Er lijkt sprake te zijn van een zeker gebrek aan begrip voor wat betreft het grensvlak tussen de EU en de lidstaten. Dit gebrek aan begrip is zodanig dat de EU en de EU-lidstaten vaak worden gezien als twee duidelijk van elkaar te onderscheiden entiteiten, en mogelijk zelfs van een gelijk kaliber, terwijl de één op het gebied van wetenschappelijke hulpbronnen juist als waardevolle aanvulling op de ander moet worden gezien. Toegevoegde waarde vanuit Europese standpunt (Europese Toegevoegde Waarde - ETW) zal niet gemakkelijk te beoordelen zijn als deze moeilijk te herkennen is. AANBEVOLEN wordt derhalve de vertegenwoordiging van de EU in Washington DC in samenwerking met de ambassades van de lidstaten bijzondere inspanningen te laten verrichten om het wezenlijke onderscheid tussen de W&T-overeenkomst tussen de EU en de VS en overeenkomsten tussen de VS en EU-lidstaten te verduidelijken aan regeringsinstanties in de VS.

6.13 Er bestaat behoefte aan een betere benchmarking van de overeenkomst zodat de voortdurende prestaties van de overeenkomst intern tegen bepaalde criteria kunnen worden afgezet. Dit zou niet alleen op zichzelf gunstig zijn maar ook een aanzienlijk voordeel voor toekomstige effectbeoordelingen betekenen. AANBEVOLEN wordt de doelstellingen van de overeenkomst vanuit beheersoogpunt zichtbaarder te maken en criteria vast te stellen om door middel van bewakingsprocedures te evalueren in hoeverre deze doelstellingen zijn behaald, zodat interne prestatiemeting beter uitvoerbaar wordt. Dit houdt in dat alle taken die in het kader van de W&T-overeenkomst worden ondernomen op effectieve wijze in databases worden opgeslagen. De vastlegging van de prestaties van activiteiten in het kader van de overeenkomst moet dus worden verfijnd om interne benchmarkactiviteiten en externe effectbeoordelingen ten tijde van verlengingen eenvoudiger uitvoerbaar te maken.

6.14 Dialoog met de Amerikaanse regering op het juiste niveau wordt gezien als cruciaal voor een doeltreffende verwezenlijking van de doelstellingen van de W&T-overeenkomst. Hier dient onderscheid te worden gemaakt tussen werkcontacten met functionarissen op belangrijke posten binnen Amerikaanse ministeries om operationele redenen en strategisch contact op hoog niveau met ministeries die een bijdrage kunnen leveren aan de bevordering van de doelstellingen en de effectiviteit van de samenwerking tussen de partijen. AANBEVOLEN wordt dat de Commissie waarborgt dat er directe communicatiekanalen op een relevant niveau met de belangrijkste overheden in de VS bestaan, en dat hiervoor voor beide partijen op hoog niveau een vertegenwoordiger voor de overeenkomst is aangewezen. Persoonlijkheid is natuurlijk een belangrijke factor bij het aanmoedigen van betrekkingen op hoog bestuurlijk niveau, maar de Commissie zou niet moeten aarzelen hiervoor een geschikte maatschappelijke context te bieden. AANBEVOLEN wordt dan ook de relevantie van hooggeplaatste functies voortdurend te evalueren met het oog op mogelijkheden die zich kunnen aandienen om de betrekkingen en verhoudingen in het kader van de W&T-overeenkomst te verbeteren, zodat een en ander aan de juiste doelgroepen wordt bekendgemaakt en doorgegeven.

Bijlagen

Bij te voegen in het uiteindelijke rapport

Referentiedocumenten

1 Eizenstat, S. 'Opening Remarks', New Vistas in Transatlantic Science and Technology Cooperation, Washington DC, VS, juni 1998, National Research Council, ISBN 0-309-06197-0

2 Gerold, R. 'The European Union Vista in Transatlantic Science and Technology Cooperation', New Vistas in Transatlantic Science and Technology Cooperation. Washington DC, VS, juni 1998, National Research Council, ISBN 0-309-06197-0

3 The UK Research and Development Scoreboard 2002, Dept of Trade & Industry, Londen, UK (www. innovation.gov.uk/projects/rd_scoreboard)