TOELICHTING

1.ACHTERGROND VAN HET VOORSTEL

•Motivering en doel van het voorstel

Activeren van de toepassing van Richtlijn 2001/55/EG van de Raad van 20 juli 2001 door middel van een uitvoeringsbesluit van de Raad waarbij wordt vastgesteld dat er zich een massale toestroom van ontheemden uit Oekraïne voordoet in de zin van artikel 5 van Richtlijn 2001/55/EG van de Raad van 20 juli 2001, naar aanleiding waarvan in overeenstemming met de bepalingen van die richtlijn tijdelijke bescherming wordt verleend.

Nadat op 24 februari 2022 de Russische militaire invasie van Oekraïne van start ging, veroordeelde de Europese Raad in zijn conclusies van diezelfde datum in de krachtigste bewoordingen de niet-uitgelokte en ongerechtvaardigde militaire agressie van de Russische Federatie (hierna “Rusland”) tegen Oekraïne. Hij onderstreepte de flagrante schending van het internationale recht en van de beginselen van het Handvest van de Verenigde Naties en het gevaar voor de Europese en mondiale veiligheid en stabiliteit. De Europese Raad eiste dat Rusland de territoriale integriteit, soevereiniteit en onafhankelijkheid van Oekraïne binnen zijn internationaal erkende grenzen volledig eerbiedigt, inclusief het recht van Oekraïne om zijn eigen toekomst te bepalen. De staatshoofden en regeringsleiders van de lidstaten van de EU bevestigden tevens dat de Russische regering de volledige verantwoordelijkheid draagt voor deze daad van agressie en het daardoor veroorzaakte leed en verlies van mensenlevens, en dat zij hiervoor ter verantwoording zal worden geroepen. De Europese Raad is solidair met Oekraïne en is een tweede sanctiepakket overeengekomen. In deze context riep de Europese Raad ertoe op de werkzaamheden inzake paraatheid op alle niveaus voort te zetten en verzocht hij de Commissie noodmaatregelen voor te stellen.

De Europese Unie ondervindt rechtstreekse gevolgen van de oorlog aan haar buitengrenzen, met name door een toegenomen migratiedruk als gevolg van het feit dat vele duizenden personen in de lidstaten van de EU om bescherming vragen. Na enkele dagen, tot begin maart, waren er al meer dan 650 000 ontheemden in de Europese Unie aangekomen via Polen, Slowakije, Hongarije en Roemenië. Deze cijfers zullen naar verwachting nog verder stijgen. De Verenigde Naties hebben een humanitaire noodoproep gedaan wegens de behoeften aan bescherming en bijstand in Oekraïne, en het regionale vluchtelingenplan voor Oekraïne opgezet met details over het aantal mensen dat in nood verkeert en bijstand nodig heeft.

Oekraïners hebben geen visum nodig voor de EU. Houders van een Oekraïens biometrisch paspoort zijn daarom van de visumplicht vrijgesteld wanneer zij naar de EU reizen. Op basis van de ervaring die is opgedaan na de illegale Russische annexatie van de Autonome Republiek Krim en de stad Sevastopol, en de oorlog in Oost-Oekraïne, is de verwachting dat van de Oekraïners die van hun recht op visumvrij reizen gebruikmaken en naar de Europese Unie komen, de helft zich in de Europese Unie bij familieleden zal voegen of daar werk zal zoeken, en de andere helft mogelijk om internationale bescherming zal verzoeken. Afhankelijk van hoe het conflict zich ontwikkelt, zal de EU waarschijnlijk een aanzienlijk aantal personen moeten opvangen. Volgens uiteenlopende schattingen zullen mogelijk 2,5 tot 6,5 miljoen mensen ontheemd raken als gevolg van het gewapende conflict, van wie 1,2 tot 3,2 miljoen mogelijk om internationale bescherming zullen verzoeken. Volgens een schatting van de Hoge Commissaris voor de Vluchtelingen van de VN zullen in het ongunstigste geval mogelijk 4 miljoen mensen uit Oekraïne vluchten.

Gezien deze cijfers, de ernst van de oorlogssituatie en de nabijheid tot de buitengrenzen van de EU zal de Europese Unie waarschijnlijk worden geconfronteerd met een situatie die wordt gekenmerkt door een massale toestroom van Oekraïners en andere onderdanen van derde landen en staatloze personen die ten tijde van het conflict legaal in Oekraïne verbleven, maar wegens de Russische invasie gedwongen waren Oekraïne te verlaten.

Om aan deze situatie het hoofd te bieden, komt de Commissie met een voorstel voor een uitvoeringsbesluit van de Raad dat het mogelijk maakt dat de Raad uit hoofde van de richtlijn tijdelijke bescherming, dat wil zeggen Richtlijn 2001/55/EG van 20 juli 2001, vaststelt dat zich een massale toestroom voordoet van Oekraïners en andere ten tijde van het conflict legaal in Oekraïne verblijvende onderdanen van derde landen en staatloze personen.

Die richtlijn is vastgesteld na het conflict in het voormalige Joegoslavië, waarbij Europa voor het eerst sinds de Tweede Wereldoorlog werd geconfronteerd met massale verplaatsingen van mensen door heel Europa als gevolg van een Europees conflict. De richtlijn was speciaal opgezet om een evenwichtige aanpak tot stand te brengen voor het gezamenlijke beheer van intra-Europese verplaatsingen door onmiddellijke bescherming te verlenen aan mensen die de oorlog ontvluchtten, teneinde te voorkomen dat de asielstelsel van de lidstaten overbelast zouden raken. De bepalingen van de richtlijn tijdelijke bescherming en de nationale uitvoeringsmaatregelen zouden de lidstaten in staat moeten stellen de toestroom van uit Oekraïne gevluchte ontheemden op gecontroleerde en doeltreffende wijze te beheren, met volledige inachtneming van de grondrechten en de internationale verplichtingen. Met dit voorstel wordt beoogd de toepassing van de richtlijn tijdelijke bescherming te activeren en overeenkomstig artikel 5 van de richtlijn de voornaamste elementen uiteen te zetten, waaronder een omschrijving van de specifieke groepen personen op wie de tijdelijke bescherming van toepassing zou moeten zijn en de datum waarop de tijdelijke bescherming ingaat. Eenmaal aangenomen vereist het uitvoeringsbesluit van de Raad dat de lidstaten de ter omzetting en uitvoering van de richtlijn tijdelijke bescherming getroffen maatregelen uitvoeren en zo hun in hoofdstuk III van de richtlijn bedoelde verplichtingen jegens de begunstigden van de tijdelijke bescherming vervullen.

Het voorstel voorziet in de tijdelijke bescherming van drie categorieën personen:

·Oekraïense onderdanen die in Oekraïne wonen en sinds 24 februari 2022 ontheemd zijn geraakt als gevolg van de militaire invasie door de Russische strijdkrachten op die datum;

·legaal in Oekraïne verblijvende onderdanen van derde landen en staatloze personen die sinds 24 februari 2022 ontheemd zijn geraakt als gevolg van de militaire invasie door de Russische strijdkrachten op die datum en niet onder veilige en duurzame omstandigheden kunnen terugkeren naar hun land of regio van herkomst, in verband met de situatie in dat land. Hieronder zouden ook personen kunnen vallen die ten tijde van de gebeurtenissen die tot de massale toestroom leidden, de status van vluchteling of een gelijkwaardig beschermingsniveau genoten of asielzoeker in Oekraïne waren. Onderdanen van derde landen die, ten tijde van de gebeurtenissen die tot de massale toestroom leidden, langdurig legaal ingezetenen van Oekraïne waren, zouden voor tijdelijke bescherming in aanmerking moeten komen ongeacht of zij onder veilige en duurzame omstandigheden kunnen terugkeren naar hun land of regio van herkomst; en

·gezinsleden van bovengenoemde twee categorieën personen, voor zover het gezin al in Oekraïne bestond ten tijde van de omstandigheden rond de massale toestroom, ongeacht of het gezinslid onder veilige en duurzame omstandigheden naar het land van herkomst zou kunnen terugkeren. Overeenkomstig Richtlijn 2001/55/EG van de Raad worden als gezinslid beschouwd: de echtgenoot van of ongehuwde partner in een stabiele relatie met een persoon van de bovengenoemde twee categorieën, indien in de wetgeving of de praktijk van de betrokken lidstaat gehuwde en niet-gehuwde paren op een vergelijkbare manier worden behandeld in het kader van het vreemdelingenrecht; de minderjarige ongehuwde kinderen van een persoon van de bovengenoemde twee categorieën of van diens echtgenoot, zonder dat er verschil in behandeling is tussen kinderen binnen en buiten de echt of geadopteerde kinderen; andere naaste familieleden die met het gezin samenwoonden ten tijde van de omstandigheden rond de massale toestroom en die volledig of grotendeels afhankelijk waren van een persoon van de bovengenoemde twee categorieën.