20. 10. 86 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 263/29 
BIJLAGE UI 
De volgende aanwezige c.q. vertegenwoordigde leden hebben vóór het wijzigingsvoorstel gestemd: 
Antonsen, Arena, Bagliano, Bento Goncalves, Berns, Binnenbruck, mevrouw Bredima, Breitenstein, Broicher, 
Cammann, Costa, De Bièvre, De Tavernier, mevrouw Dore, Dracos, Fernandes, Fortuyn, Fuller, Hannon, 
Hemmer, Kelly, Kenna, Law, Lencastre, Lopez de la Puerta, Löw, Machado von Tschusi, Martin Almendro, 
Marvier, Masprone, Muller, Neto da Silva, Noordwal, de Normann, Pearson, Pelletier, Poeton, Querleux, 
Regaldo, Rolao Goncalves, Saiu, Schnieders, Stahlmann, Staratzke, Storm-Hansen, Swift, Tamlin, Van der 
Mensbrugghe, Van Melckenbeke, Vasseur, Wagner, de Wit, Zinkin. 
De volgende aanwezige c.q. vertegenwoordigde leden hebben zich van stemming onthouden: 
de Caffarelli, Cashman, De Bruyn, Estevao, Emo Capodilista, Margot. 
De volgende aanwezige c.q. vertegenwoordigde leden hebben tegen het wijzigingsvoorstel gestemd: 
Amato, Aparicio Bravo, Bazianas, Beretta, Berger, Bernasconi, Bleser, Boddy, Bonety, Burnel, Cal, Calvet 
Chambon, Carroll, Cavazzuti, Ceballo Herrero, Ceyrac, Chalioris, Conde, Corell Ayora, Curlis, Dassis, 
Dassoulas, De Grave, d'Elia, Della Croce, Delo.urme, Dos Santos, Drago, Dunet, Elkan, mevrouw Engelen-
Kefer, Etty, Flum, Geuenich, Glesener, Gomez Martinez, Goris, van Greunsven, Hammond, Hilkens, Hout-
huys, Jarvis, Jaschick, Jenkins, Kamizolas, Kirschen, Kitsios, Laca Martin, Landaburu de Silva, Lojewski, 
Maddocks, Margalef-Masia, Masucci, Meraviglia, Mols Sorensen, Mourgues, Muniz Guardado, Murphy, 
Nielsen B., mevrouw Nielsen, Nielsen P., Nierhaus, Ognibene, Proenca, Pronk, Quevedo Rojo, Raftopoulos, 
Ramaekers, van Rens, Roseingrave, Rouzier, Santillan Cabeza, Schmitz, Schoepges, Schwarz, Silva Augusto, 
Smith A.R., Smith L.J., Soulat, Spijkers, Termez Carrero, Tixier, Vallejo Calderon, Vanden Broucke, 
Vassilaras, Velasco Mancebo, Vercellino, Weber, Williams, Zoli, Zufiaur Narvaiza. 
Advies inzake de betrekkingen tussen de Europese Gemeenschap en de Lid-Staten van de 
Associatie van Zuidoostaziatische Staten (ASEAN) 
(86/C 263/10) 
Het Economisch en Sociaal Comité heeft op 4 juli 1985 overeenkomstig artikel 20, vierde 
alinea, van zijn Reglement van Orde besloten een advies op te stellen over de betrekkingen 
tussen de Europese Gemeenschap en de Lid-Staten van de Associatie van Zuidoostaziatische 
Staten (ASEAN). 
De Afdeling voor externe betrekkingen, die met de voorbereiding van de werkzaamheden 
was belast, heeft haar advies op 10 juni 1986 goedgekeurd. Rapporteur was de heer Nierhaus. 
Het Comité heeft tijdens zijn 238e zitting (vergadering van 3 juli 1986) met algemene stemmen, 
bij 1 onthouding, het volgende advies uitgebracht: 
ALGEMENE OPMERKINGEN 
1. Dit advies heeft tot doel aan te geven waar een 
nauwere samenwerking tussen de ASEAN-landen en de 
Europese Gemeenschap mogelijk en noodzakelijk is. 
Hiertoe geeft het Economisch en Sociaal Comité een 
aantal hoofdgebieden aan waarop de samenwerking 
verder zou kunnen worden geïntensiveerd. Een en ander 
wordt in een algemene aanbeveling door het Comité 
samengevat. Deze aanbeveling is gebaseerd op een door 
de Afdeling voor externe betrekkingen opgesteld rap­
port. Het Comité heeft zijn informatie uit zeer uiteen­
lopende bronnen betrokken. Zo heeft de met de voorbe­
reiding van de werkzaamheden belaste studiegroep van 
de Afdeling voor externe betrekkingen bij voorbeeld 
vertegenwoordigers van de ASEAN-ambassades bij de Europese Gemeenschappen uitgenodigd voor een ge-
dachtenwisseling, om zo te kunnen horen hoe zij over 
de samenwerking tussen ASEAN en de Europese Ge­
meenschap denken. 
2. Het Comité beschouwt de van 1967 daterende 
Associatie van Zuidoostaziatische Staten (Indonesië, 
Maleisië, de Filippijnen, Singapore, Thailand en, in 
1984, Brunei — de zogenaamde ASEAN) als zeer posi­
tief. Van alle regionale landengroeperingen in de derde 
wereld (en ook de zogenaamde opkomende industrie­
landen), biedt de ASEAN volgens het Comité de beste 
perspectieven voor een toekomstige nauwere sa­
menwerking. De relatieve politieke stabiliteit tussen de 
ASEAN-landen, waartoe het verbond heeft bijgedragen, 
is bevorderlijk geweest voor de economische groei in 
deze regio. Omgekeerd hebben de economische suc-
Nr. C 263/30 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 20. 10. 86 
cessen tot grotere gemeenschappelijke politieke in­
spanningen van de ASEAN-landen bijgedragen. 
3. Ondanks een aantal duidelijke vorderingen zijn 
de ASEAN-landen nog lang niet zo ver met hun integra­
tie als bij voorbeeld de Europese Gemeenschap. Hierbij 
mag niet de indruk worden gewekt dat de Gemeenschap 
haar eigen integratieproces als de enige weg ziet, die 
ook de ASEAN-landen zouden moeten bewandelen. 
Feit blijft echter dat de ASEAN met haar toenemende 
integratieniveau een steeds interessantere handelspart­
ner wordt, hetgeen ook voor de Gemeenschap geldt. 
4. De ASEAN vormt als handelspartner nog steeds 
een goede propositie voor de Gemeenschap en dit niet­
tegenstaande de jongste moeilijkheden en gebeurtenis­
sen op de Filippijnen — die daar ingrijpende politieke 
veranderingen teweeggebracht hebben — en de zich 
voordoende economische problemen, zoals vermin­
derde of zelfs teruglopende groei in een aantal ASEAN-
landen en dalende prijzen bij praktisch alle in de 
ASEAN-regio belangrijke grondstoffen. De ASEAN-
landen hebben echter het vermogen dergelijke conjunc­
turele schommelingen beter op te vangen dan vele an­
dere landen in een vergelijkbare positie. Overheid en 
bedrijfsleven in de Lid-Staten zouden dit moeten besef­
fen en, wanneer de economie weer aantrekt, in de 
ASEAN-regio present moeten zijn. De in 1980 tussen 
de Europese Gemeenschap en de ASEAN gesloten sa­
menwerkingsovereenkomst en de resultaten die deze, 
ondanks bepaalde moeilijkheden of leemtes (daarop 
wordt in het navolgende ingegaan) hebben opgeleverd, 
moeten in hun totaliteit als positief worden aangemerkt. 
BIJZONDERE OPMERKINGEN 
Economische ontwikkeling van de ASEAN 
5. Naar het oordeel van het Comité zouden de 
ASEAN-landen tot een nauwere onderlinge sa­
menwerking kunnen komen, wanneer zij verdere vor­
deringen met een gecoördineerde industrialisering zou­
den maken. De nog steeds grote afhankelijkheid van de 
landbouw en de parallel lopende belangen bij de uitvoer 
van grondstoffen zijn niet bevorderlijk voor een nau­
were economische samenwerking. Een voor de samen­
werking bevorderlijk economisch verkeer binnen de 
ASEAN zal pas mogelijk worden wanneer een aan de 
aard van elk land aangepaste industrialisering op gang 
komt en vraag en aanbod van de verschillende landen 
beter met elkaar in overeenstemming worden gebracht. 
Ook zou hiermee worden voorzien in de behoefte aan 
arbeidsplaatsen, aangezien landbouw en grondstof-
fensector met arbeidskrachten verzadigd zijn of slechts 
in zeer geringe mate nieuwe arbeidsplaatsen kunnen 
creëren. 
6. Het Comité wijst er met klem op dat het soort 
industrialisering waarvoor gekozen wordt, met de be­
hoeften van de verschillende landen en hun bevolkingen 
in overeenstemming dient te zijn. Daarom zou eerder 
van een na te streven ontwikkeling van industrie en 
ambacht moeten worden gesproken, waaronder dus 
ook de bevordering van het handwerk en de ver­
schillende vormen van kleine en zeer kleine bedrijven 
van industriële/ambachtelijke aard moeten vallen. Ver­volgens zou dan moeten worden gegarandeerd dat de 
ASEAN-landen — zowel in de industriële/ambachtelij­
ke als in de landbouwsector — tot op zekere hoogte in 
hun eigen behoeften gaan voorzien. Pas daarna zou de 
export meer nadruk moeten krijgen. De opeenhoping 
van industrieën in concentratiegebieden heeft een te 
groot ontwikkelingsverschil ten opzichte van de overige 
gebieden ten gevolge. Door voorrang te geven aan grote 
projecten, waarbij vaak prestigeoverwegingen een 
grotere rol spelen dan objectieve kosten/baten-bere­
keningen, werkt men ongewenste ontwikkelingen in de 
hand. 
7. Het verheugt het Comité dat de grotere industria­
liseringsinspanningen in de ASEAN-landen gepaard 
gaan met het streven naar een accentverschuiving van de 
overheids- naar de particuliere sector. Het stelt evenwel 
nadrukkelijk dat hierbij ook aan de belangen van de 
werknemers recht moet worden gedaan. 
8. Dank zij de samenwerkingsovereenkomst tussen 
de Europese Gemeenschap en de ASEAN-landen van 
7 maart 1980 zijn de economische betrekkingen gecon­
solideerd. Het Comité beseft echter maar al te goed dat 
niet alle wensen van de ASEAN-landen vervuld zijn. 
Dit geldt vooral voor de agrarische sector, die voor de 
economische ontwikkeling van vele ASEAN-landen zo 
belangrijk is. 
Buitenlandse handel 
9. Het handelsverkeer tussen de Europese Gemeen­
schap en ASEAN (zie ook rapport, par. 39 en 40) is 
toegenomen sedert de overeenkomst van kracht werd; 
niettemin komt de Europese Gemeenschap als han­
delspartner van de ASEAN, na Japan en de Verenigde 
Staten, pas op de derde plaats. Belangrijk is verder dat 
het aandeel van eindprodukten in de ASEAN-uitvoer 
naar de Europese Gemeenschap sterk is toegenomen, 
terwijl de invoer op de Japanse markt van be- en 
verwerkte produkten ook voor de ASEAN-landen niet 
probleemloos verloopt. Naast de wens van de ASEAN 
om tot een regionale diversifiëring van de buitenlandse 
handel te komen, is ook dit een punt dat de Lid-
Staten een relatief voordeel ten opzichte van de Japanse 
. concurrentie verschaft. Deze overwegingen gelden ook 
voor kapitaalinvesteringen. 
10. Zoals uit de jongste ontwikkelingen op dou­
anegebied in de ASEAN-regio blijkt, wordt de nood­
zaak erkend het overdreven hoge beschermingsniveau 
in bepaalde sectoren te verlagen en de douanestructuur 
te rationaliseren. Het Comité onderstreept dat er hiertoe 
echter nog verdere maatregelen nodig zullen zijn; het 
denkt hierbij bij voorbeeld aan een gemakkelijkere af­
wikkeling van de douaneformaliteiten in sommige 
ASEAN-landen, aan het opstellen en hanteren van dui­
delijke richtlijnen voor de bepaling van de douanewaar­
de, aan een uniforme indeling in douanetariefgroepen, 
alsmede aan de geleidelijke afschaffing van invoer­
vergunningen. Het Comité acht het in de eerste plaats 
van wezenlijk belang dat de ASEAN-landen duidelijk­
heid in het gebruik van hun handelspolitieke in­
strumentarium brengen, zodat de handelspartners een 
en ander bij hun planning kunnen incalculeren. 
11. In sommige ASEAN-landen wordt steeds meer 
compensatiehandel verlangd, en ten dele gebeurt dit 
met de steun van de autoriteiten. Het Comité wijst op de 
20. 10. 86 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 263/31 
gevaren van dergelijke praktijken voor de ontwikkeling 
van de internationale handel en meent dat dergelijke 
methodes bij de betrekkingen met buitenlandse bedrij­
ven zouden moeten worden vermeden. 
12. Resumerend stelt het Comité vast dat er sprake 
is van een discrepantie tussen de betrekkelijk vrije toe­
gang tot de markten van de Lid-Staten en de in ver­
schillende ASEAN-landen nog steeds beperkte pe-
netratiemogelijkheden en andere niet-tarifaire handels­
belemmeringen; deze beperkingen en belemmeringen 
zouden in het belang van de nauwere samenwerking 
tussen de Europese Gemeenschap en ASEAN zo snel 
mogelijk moeten worden opgeheven. 
13. Ondanks deze feiten, waarmee alle handelspart­
ners van de ASEAN geconfronteerd worden, moet het 
algemene handelsklimaat in de ASEAN-landen gunstig 
worden genoemd. Het Comité benadrukt dat de Eu­
ropeanen hun kansen in de ASEAN-landen moeten zien 
waar te nemen; hiertoe zullen zij niet in de laatste plaats 
de bereidheid moeten hebben deze regio doelbewust te 
„bewerken", op de manier waarop de grote Japanse 
handelsfirma's dit gedaan hebben en ook in de toekomst 
willen blijven doen. 
Investeringen 
14. Toonaangevende economische beleidsmakers uit 
de ASEAN-landen benadrukken hoezeer zij in investe­
ringen van de Europese Gemeenschap geïnteresseerd 
zijn. De verklaring hiervoor moet worden gezocht in 
het streven van de ASEAN-landen naar een bredere 
spreiding van de buitenlandse kapitaalinvesteringen, 
waardoor zij hun afhankelijkheid van andere grote in­
vesteerders (Japan en de Verenigde Staten) kunnen ver­
minderen. Het Comité stelt zich op het standpunt dat 
zij hierbij geholpen moeten worden. 
15. Aangezien het ASEAN-gebied met zijn circa 280 
miljoen inwoners belangrijke ontwikkelings- en afzet­
mogelijkheden biedt, is een nauwe samenwerking tussen 
de ASEAN-landen onderling en een doelgerichte ont­
wikkelingsstrategie ook voor Europese investeerders 
van belang. In de praktijk heeft een buitenlands bedrijf 
nog met zes verschillende volkshuishoudingen te ma­
ken, die zich niet alle in dezelfde mate voor de bui­
tenwereld openstellen. Daarom 
— zouden tussen de ASEAN-landen complementaire 
aanbodstructuren verder moeten worden uitge­
bouwd, 
— zouden factoren die de toegang tot de ASEAN-
markten bemoeilijken moeten worden geëlimineerd, 
— en zou de economische ontwikkeling van alle 
ASEAN-landen moeten worden bevorderd. 
16. Het Comité beklemtoont dat voor de Europese 
ondernemer het algemene investeringsklimaat in de 
ASEAN-landen een belangrijke rol speelt (zie ook 
par. 55 en 58 van het rapport). Dit investeringsklimaat 
wordt onder andere bepaald door de ook vandaag nog 
betrekkelijk stabiele politieke en economische situatie 
en het aantal branches dat voor buitenlandse investeer­
ders openstaat. Bovendien zijn onderstaande factoren 
nog bepalend: 
— de afwezigheid van gecompliceerde vergunnings­
procedures en andere administratieve belem­
meringen; 
— de afwezigheid van beperkingen met betrekking tot 
het buitenlandse kapitaalaandeel; — een probleemloze overmaking van bedrijfswinsten; 
— de voor buitenlanders bestaande mogelijkheden om 
aan arbeidsvergunningen te komen; 
— de afwezigheid van beperkingen of rechten voor de 
invoer van niet in het land beschikbaar, noodzake­
lijk materieel; 
— de vraag of er op Gemeenschapsbasis dan wel op 
bilaterale basis gesloten akkoorden ter bescherming 
van investeringen bestaan; 
— de vraag in hoeverre buitenlandse scheidsgerechten 
voor de behandeling van investeringsgeschillen wor­
den erkend. 
17. Het Comité wijst erop dat opdrachten in de 
ASEAN-landen bij gelijkere concurrentievoorwaarden 
moeten worden verleend. In de praktijk worden de 
meest uiteenlopende methodes gebruikt: van over­
heidssubsidie voor inschrijvende bedrijven, via de com­
binatie van handelskredieten en middelen voor ontwik­
kelingshulp tot een eenzijdige vaststelling van de in-
vesteringsvoorwaarden, waartoe eerder kosteloos haal­
baarheidsstudies beschikbaar zijn gesteld. Het doet hier 
een beroep op de ASEAN-landen om al het mogelijke 
te doen om verandering te brengen in deze situatie. 
Financiële sector 
18. Voor buitenlandse (algemene) banken gelden in 
alle ASEAN-landen restricties (zie ook par. 63 van het 
rapport). Hoewel in de ASEAN-landen geen noemens­
waardige behoefte aan een vergroting van het aantal 
geld- en kredietinstellingen schijnt te bestaan, spreekt 
het Comité zich toch nadrukkelijk uit voor een ophef­
fing van de beperkingen waarmee menige bank die 
zich in een ASEAN-land wil vestigen, te maken krijgt. 
Dergelijke maatregelen zouden stellig ook voor het in­
vesteringsklimaat zeer bevorderlijk zijn. 
19. Een belangrijke rol bij de financiële sa­
menwerking tussen de Europese Gemeenschap en 
ASEAN spelen de ontwikkelingsbanken; hierbij wordt 
niet alleen aan de nationale instellingen in de ver­
schillende ontwikkelingslanden gedacht, maar ook aan 
de regionaal of internationaal actieve banken of maat­
schappijen die als ontwikkelingsfinanciers optreden (zie 
ook par. 65 t/m 68 van het rapport). Het Comité pleit 
ervoor dat deze instellingen een sterkere positie en 
eventueel meer bewegingsvrijheid krijgen, aangezien 
ontwikkelingsinstellingen zich in de eerste plaats tot 
doel stellen middelgrote bedrijven te steunen. 
Midden- en kleinbedrijf 
20. De naar verhouding geringe omvang van de EG-
ASEAN-samenwerking is voor een groot deel terug te 
voeren op de geringe belangstelling die het midden- en 
kleinbedrijf tot dusver voor deze regio aan de dag heeft 
gelegd. Grote afstanden, diepgewortelde mentaliteits­
verschillen, maar vooral ook een gebrekkige kennis van 
economisch systeem en ontwikkelingspeil in de ASEAN-
landen zijn er de oorzaak van dat kleine en middelgrote 
ondernemingen de markten in deze regio nog niet op 
hun juiste waarde schatten. En het is nu juist de econo­
mische structuur van de ASEAN-landen die middelgrote 
bedrijven zulke gunstige aanknopingspunten voor han­
del en industriële samenwerking verschaffen. 
Nr. C 263/32 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 20. 10. 86 
21. Gezien bovengenoemde moeilijkheden brengt de 
samenwerking voor Europese kleine en middelgrote 
bedrijven met de ASEAN-landen uitermate grote geva­
ren met zich. Willen deze bedrijven duidelijk veel meer 
in en met de ASEAN-landen gaan ondernemen, dan 
zullen er, naast andere maatregelen (b.v. instelling van 
een gemeenschappelijke vertegenwoordiging voor Eu­
ropese midden- en kleinbedrijven in het ASEAN-gebied 
— verg. rapport, par. 71 en 72) ook financiële prikkels 
(van overheidszijde) nodig zijn. Volgens het Comité 
zou moeten worden nagegaan in hoeverre hier een 
belangrijke taak voor de Commissie is weggelegd. 
De agrarische sector 
22. De ASEAN-groep is een belangrijke producent en 
exporteur van landbouwprodukten. Volgens ramingen 
van de FAO moet er in de komende jaren op steeds 
grotere overschotten (vooral van rijst, suiker, plantaar­
dige oliën en vetten) in de Zuidoostaziatische regio 
worden gerekend. Gezien de situatie op de Europese en 
op de wereldmarkt van landbouwprodukten vraagt het 
Comité zich af in hoeverre bepaalde structurele veran­
deringen in het landbouwproduktiesysteem, met het 
oog op de belangen van de bevolkingen van de ASEAN-
landen, nodig en zinvol zouden zijn. Zo zijn er voorbeel­
den van suikerrietproducerende grootgrondbezitters die 
hun landarbeiders, in verband met de dalende wereld­
suikerprijzen, geen vol loon meer kunnen uitbetalen en 
kleine stukken van de thans braakliggende suikerriet­
plantages aan hun arbeiders ter beschikking stellen om 
er andere produkten voor eigen gebruik op te ver­
bouwen. Het Comité zou gaarne zien dat dergelijke 
mogelijkheden vaker in overweging worden genomen. 
23. Om de economische en sociale situatie van de 
landbouwbevolking te kunnen verbeteren, zouden 
coöperaties moeten worden bevorderd. Daarbij zou 
men moeten kunnen rekenen op de ervaringen en steun 
van reeds in de regio gevestigde coöperaties, of ook van 
coöperaties in de ontwikkelde wereld. Het zou een zeer 
goede zaak zijn, indien de handelsbanken er via betere 
garanties toe bewogen konden worden hun diensten 
ook in kleine dorpen aan te bieden en de boeren recht­
streeks geld te lenen, dat wil zeggen, niet langer via 
„krediethaaien", die buitensporig hoge rentes voor hun 
diensten opstrijken. 
24. Het Comité stelt bovendien voor, steun te verle­
nen ten behoeve van een mechanisatie van de landbouw 
in de ASEAN-landen die aan de omstandigheden van 
elk land beantwoordt, niets afdoet aan de bestaande 
werkgelegenheid en de produktiviteit bevordert. Tevens 
zou het nodige moeten worden gedaan om de voor de 
ASEAN-landen zo belangrijke visserijsector te helpen. 
De scheepvaartsector 
25. Het Comité stelt vast dat de ASEAN-landen zich 
in de scheepvaartsector schuldig maken aan vlagdiscri-
minatie ten opzichte van rederijen van derde landen. 
Dit geldt zowel voor de lijnvaart als voor de wilde vaart 
(Indonesië bepaalt b.v. dat 45% van alle lading moet 
worden vervoerd door onder de nationale vlag varende 
schepen — zie ook rapport, par. 81). Deze praktijken zijn allesbehalve bevorderlijk voor een vrije en eerlijke 
concurrentie bij het zeevervoer en zijn uitermate schade­
lijk voor de belangen van communautaire rederijen. De 
regeringen van een aantal Lid-Staten hebben dan ook 
gezamenlijk diplomatieke stappen ondernomen bij de 
ASEAN-landen in kwestie. Het Comité meent dat er 
bij toekomstige onderhandelingen tussen de Europese 
Gemeenschap en ASEAN nu ook over de scheepvaart 
zou moeten worden gepraat, met het doel alle partijen 
een aantal beginselen waarop de scheepsvaartsbe­
trekkingen zouden moeten worden gebaseerd, te laten 
onderschrijven. In de eerste plaats moet men daarbij 
komen tot de algemene afspraak om zodanige maatre­
gelen op zeevervoergebied te nemen dat wordt bijge­
dragen tot de ontwikkeling en bevordering van de han­
del tussen de partners, waarbij onder andere aan het 
volgende moet worden gedacht (zie ook rapport, par. 
82): 
— vrije toegang tot havens; 
— non-discriminatie van schepen van andere partijen; 
— erkenning van het feit dat cargadoors vrij zijn tussen 
conferentie- en niet-conferentieschepen te kiezen; 
— inachtneming van de communautaire mededingings­
regels. 
26. Het Comité verwijst in dit verband naar zijn 
advies over het communautaire zeevervoerbeleid (*), 
waarin duidelijk te lezen staat dat de Gemeenschap bij 
haar overeenkomsten met groepen van landen ook zou 
moeten proberen haar partners ertoe te verbinden 
praktijken als vlagdiscriminatie of ladingreservering in 
de scheepvaart achterwege te laten. 
Lonen en arbeidsvoorwaarden 
27. De arbeidsvoorwaarden zijn voor de concur­
rentiepositie op de internationale markt van wezenlijk 
belang (zie ook par. 85 t/m 88 van het rapport). De 
ASEAN-landen kennen weliswaar een arbeidswetgeving 
en arbeidsvoorschriften, maar in de praktijk krijgen 
werknemers in de toonaangevende kleine en mid­
delgrote ondernemingen vaak minder dan het mi­
nimumloon betaald en worden hier zelfs de minimale 
veiligheidsvoorschriften niet in acht genomen. Tegen 
deze achtergrond moeten ook de ernstige werkgele-
genheids- en sociale problemen van migrerende werk­
nemers worden gezien. 
28. Het Comité wijst daarom op de noodzaak om 
de IAO-normen in de ASEAN-landen volledig toe te 
passen. Alle ASEAN-landen en Lid-Staten zijn bij de 
IAO aangesloten en zouden daarom de fundamentele 
vakbondsrechten en de toepassing van sociale mi­
nimumnormen (zoals vrijheid van vereniging, vrije 
loononderhandelingen, minimale arbeidsvoorwaarden, 
gezondheid en veiligheid op de arbeidsplaats en niet-
discriminering) op basis van IAO-conventies moeten 
bevorderen en garanderen. Een bijzonder probleem 
vormt de beperking van de vakbondsrechten van werk-
(J) Advies van het Economisch en Sociaal Comité inzake de 
mededeling en voorstellen van de Commissie aan de Raad 
over het onderwerp „Op weg naar een gemeenschappelijk 
vervoerbeleid — vervoer over zee" (PB nr. C 344 van 
31. 12. 1985). 
20. 10. 86 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 263/33 
nemers in de zogenaamde exportproduktiegebieden. Zo 
zijn er gevallen waarin buitenlandse investeerders druk 
op ASEAN-regeringen hebben uitgeoefend en hun in­
vesteringen afhankelijk hebben gemaakt van de garantie 
dat er geen vakorganisaties toegelaten zullen worden. 
Het Comité stelt nadrukkelijk dat dergelijke praktijken 
achterwege gelaten moeten worden. 
29. Het Comité wijst de ASEAN-regeringen er tevens 
op dat ook de IAO-conventies inzake gelijke kansen en 
gelijke beloning voor mannen en vrouwen geratificeerd 
en doorgevoerd zouden moeten worden. Zowel de re­
geringen als de werkgevers zouden ertoe moeten worden 
gebracht vrouwen de mogelijkheid te geven behoorlijk 
beroepsonderwijs te volgen. Verontrustend is hier de 
kinderarbeid, waarbij kinderen niet zelden als goed­
koop substituut voor volwassen arbeidskrachten wor­
den uitgebuit. 
Milieuproblematiek 
30. De ASEAN-landen worden met tal van milieu­
problemen geconfronteerd. Het Comité stelt voor, de 
in de ASEAN-landen reeds getroffen milieumaatregelen 
(zie ook rapport, par. 93 t/m 98) te steunen door een 
milieugedragscode uit te werken. Hierin zouden de vol­
gende vraagstukken aan de orde moeten komen: 
— stopzetting van de op verschillende plaatsen voorko­
mende roofbouw op natuurlijke rijkdommen; 
— maatregelen tegen de ongeremde trek naar de stad 
en de daaruit voortvloeiende verstedelijking; 
— informatie over de juiste manier om bestrijdings­
middelen te gebruiken en in de handel te brengen. 
Technologie 
31. Het technologisch niveau loopt van het ene 
ASEAN-land tot het andere sterk uiteen. Het Comité 
wijst erop dat bij steunmaatregelen op dit gebied het 
accent moet worden gelegd op geschikte technologieën 
die beantwoorden aan de behoeften van ieder afzonder­
lijk land (vaak wordt hier van ontwikkelingstechnologie 
gesproken). Tevens zou meer rekening moeten worden 
gehouden met het effect van goedkope projecten in de 
sectoren opleiding en communicatie. Daarenboven zou 
het een goede zaak zijn indien de Europese hulp recht­
streeks aan de betrokken organisaties werd gegeven, 
zonder dat de aanvragen per se eerst via de regeringen 
moeten lopen. 
32. Het Comité is de stellige mening toegedaan dat 
de Europese Gemeenschap de samenwerking met de 
ASEAN-landen op de terreinen wetenschap en tech­
nologie zou moeten intensiveren. Tijdens de bijeen­
komst van de ministers van Economische Zaken van de 
Europese Gemeenschap en ASEAN in Bangkok werd 
blijk gegeven van bijzondere belangstelling voor micro-
elektronica, biotechnologie en oceanografie. Het 
Comité is ingenomen met het aldaar gedane voorstel 
om een netwerk op te zetten van met elkaar verbonden 
onderzoekinstellingen op gebieden waarvoor we­
derzijds belangstelling bestaat. Onderwijs en opleiding 
33. Het groeipotentieel van een volkshuishouding en 
haar mogelijkheden tot schepping van arbeidsplaatsen 
hangen nauw samen met het onderwijs- en opleidings­
niveau van een bevolking. Daarom zou de verbetering 
van het algemeen onderwijs en in het bijzonder van de 
beroepsopleiding een essentieel element in de sa­
menwerking tussen de Lid-Staten en de ASEAN-groep 
moeten vormen (zie ook rapport, par. 106 en 109). 
Daarom is het volgens het Comité belangrijk 
— dat de opleiding doelmatig is en dat de opleidings­
programma's steeds beantwoorden aan de eisen van 
de bestaande produktie-, verwerkings- en distribu­
tiesystemen; 
— dat er op alle niveaus, dus niet alleen voor leiding­
gevende krachten en middenkader, geschikte oplei-
dings- en continue bijscholingscursussen worden ge­
organiseerd; 
— dat de opleidingen voor zover mogelijk op plaatse­
lijk of regionaal niveau kunnen plaatsvinden, terwijl 
een aantal meer gespecialiseerde cursussen ook in 
het buitenland moet kunnen worden georganiseerd; 
— dat het werk van bepaalde niet-gouvernementele 
organisaties en plaatselijke sociaal-economische 
groeperingen (m.i.v. coöperaties) ontwikkeld en ge­
coördineerd wordt; 
— dat er zonder te discrimineren met de specifieke 
behoeften van vrouwen rekening wordt gehouden; 
— dat na afsluiting van een opleiding — om het even 
of die nu in het agrarische, industriële of dienst­
verlenende vlak ligt — afgestudeerde cursisten op 
hun beurt in staat worden gesteld ongeschoolde 
arbeidskrachten op te leiden. 
34. Omwille van een efficiënte samenwerking tussen 
de Europese Gemeenschap en de ASEAN-Staten op het 
gebied van onderwijs en opleiding zou de Europese 
Gemeenschap allereerst uitgebreide informatie over de 
opleidingsmogelijkheden moeten verschaffen; van deze 
mogelijkheden bestaat nog geen enkel overzicht. Daar­
om is het nodig de in de Lid-Staten bestaande oplei­
dingsmogelijkheden ten behoeve van de ASEAN-Staten 
op een rijtje te zetten. Het bij de bijeenkomst van de 
ministers van Economische Zaken van de Europese 
Gemeenschap en ASEAN gedane voorstel om een da­
tabank over de in de Gemeenschap bestaande cursussen 
voor al dan niet afgestudeerde TH-ingenieurs, infor­
matietechnologen en bedrijfseconomen op te richten, 
moet daarom ten zeerste worden toegejuicht. Eveneens 
valt te hopen dat met het door de Commissie geplande 
speciale handboek zo spoedig mogelijk — en niet alleen 
met betrekking tot post-graduate-opleidingen — in de 
bestaande informatiebehoefte wordt voorzien. 
35. Het Comité wijst er nadrukkelijk op dat het voor 
de economische samenwerking van het allergrootste 
belang zou zijn, dat Europa in de ASEAN-landen be­
paalde verplichtingen op onderwijsgebied aangaat. Een 
student of post-graduate zal ook na het afsluiten van 
zijn studie nog sterke banden hebben met het continent 
waar hij gestudeerd heeft. De Gemeenschap zou bij 
haar planning en programma's nog veel meer met deze 
factor rekening moeten houden en ook wat voor deze 
„investering in de toekomst" over moeten hebben. De 
Commissie zou moeten overwegen hiervoor een speciaal 
fonds in te stellen. 
Nr. C 263/34 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 20. 10. 86 
Wereldomspannende vraagstukken 
36. In de eerste plaats moet hier het communautaire 
stelsel van algemene tariefpreferenties (SAP) worden 
genoemd, dat zowel voor de Europese Gemeenschap 
als voor de ASEAN van belang is. De Europese Gemeen­
schap en de ASEAN zijn overeengekomen dat dit stelsel 
een bruikbaar instrument tot uitbreiding van de handel 
tussen ASEAN en de Europese Gemeenschap vormt. 
Het Comité ziet duidelijk in dat de ASEAN-landen 
belang hebben bij verdere verbeteringen in het SAP 
(aantal produkten, preferentieduur en kwantitatieve be­
perking van de preferentiële invoer). Het hoopt dat er 
bij de onderhandelingen voor beide partijen bevredi­
gende resultaten zullen worden bereikt. De met ingang 
van 1986 geldende nieuwe formule voor regionale cu­
mulering bij de bepaling van de oorsprong van produk­
ten is bij de ASEAN-landen reeds in goede aarde ge­
vallen. 
37. De Europese Gemeenschap en ASEAN zijn het 
erover eens dat de geldende wereldtextielovereenkomst 
heeft bijgedragen tot de ontwikkeling van de uitvoer 
van de textielleverende landen en dat — zonder dat de 
beoogde liberalisering van de textielhandel uit het oog 
mag worden verloren — in de huidige omstandigheden 
de handhaving van een geschikt multilateraal kader, 
waardoor een geordende ontwikkeling van de handel 
mogelijk wordt gemaakt, nog steeds noodzakelijk is. 
Het Comité zou gaarne zien dat de Europese Gemeen­
schap en ASEAN bij de komende onderhandelingen 
over de hernieuwing van de wereldtextielovereenkomst 
nauwe contacten blijven onderhouden. 
38. Het verheugt het Comité ten zeerste dat de 
ASEAN-landen sinds de conferentie van EG/ASEAN-
ministers van Economische Zaken het Europese 
standpunt met betrekking tot een nieuwe GATT-onder­
handelingsronde positiever zijn gaan bejegenen. Men is 
het erover eens dat de traditionele onderhandelingspun­
ten bovenaan de agenda moeten worden geplaatst. 
Mogelijkheden voor de samenwerking tussen ASEAN 
en EG 
39. De Europese Gemeenschap heeft een natuurlijk 
belang bij een gezonde economische ontwikkeling in 
de ASEAN-landen. Door een nauwere samenwerking 
tussen de ASEAN-landen onderling wordt niet alleen 
maar een groot afzetgebied voor Europese produkten 
gecreëerd. Deze markt zou tegelijkertijd ook meer in­
heemse ASEAN-produkten kunnen absorberen. 
40. Wil de Europese Gemeenschap een groter aan­
deel op de ASEAN-markten verkrijgen, dan zullen er 
marktstrategieën op langere termijn moeten worden 
ontwikkeld; hierbij zal men, enerzijds, bereid moeten 
zijn met plaatselijke ondernemingen samen te werken 
en zal, anderzijds, in de overdracht van technologische 
kennis moeten worden voorzien. Een belangrijke voor­
waarde is dat men zich in Europa scherper bewust 
wordt van de betekenis van de ASEAN-regio en dat 
men het eigen belang dus minder voorop gaat stellen. 
Europa zal meer vertrouwen in haar eigen kracht moe­
ten krijgen en meer risico's moeten durven nemen. 
41. Hiertoe zijn ongetwijfeld ook maatregelen op 
nationaal niveau noodzakelijk. Dergelijke maatregelen 
en programma's kunnen echter des te efficiënter worden uitgevoerd wanneer er in Europees verband wordt sa­
mengewerkt. 
Het Comité adviseert daarom de volgende maatregelen 
te overwegen: 
— de oprichting van Europese handelskamers; 
— gemeenschappelijke marktanalyses; 
— een ver doorgevoerde hervorming van informatie-
en overlegstructuren; 
— de vorming van Europese consortia, bij voorbeeld 
ook ter oplossing van financieringsproblemen; 
— een strategisch georiënteerd prijsbeleid (marktont-
sluiting); 
— opleiding van Europese vakmensen met het oog 
op de economische omstandigheden in de ASEAN-
regio; 
— het sluiten van investeringsbeschermingsakkoorden 
op Gemeenschapsbasis. 
42. Een noemenswaardige intensivering van de han­
del en de industriële samenwerking met de ASEAN-
landen is pas haalbaar wanneer kleine en middelgrote 
bedrijven meer bij de ASEAN-regio betrokken raken. 
De kansen zijn redelijk, maar resultaten kunnen alleen 
dan worden bereikt indien de midden- en klein­
bedrijven in de voorbereidende fase voldoende worden 
geholpen, dat wil zeggen dat de overheid speciale or­
ganisatorische en deels ook financiële hulp zal moeten 
verlenen. Het Comité denkt hierbij bij voorbeeld aan 
de oprichting van een gemeenschappelijke han­
delsorganisatie naar het model van de Japanse handels­
firma's, want kleine en middelgrote ondernemingen 
hebben alleen kans van slagen wanneer zij de handen 
ineenslaan. 
43. In hoeverre deze zo noodzakelijke inspanningen 
op korte of middellange termijn vrucht kunnen afwer­
pen, hangt van verschillende factoren af. Zo is het nodig 
het in de gehele wereld voorkomende protectionisme 
een halt toe te roepen, daar een voor de ASEAN-
landen geschikt industrialiseringsproces alleen tegen de 
achtergrond van een betrekkelijk vrije wereldmarkt kan 
plaatsvinden. Bovendien is er natuurlijk de niet onbe­
langrijke vraag of de voorspelde meer dan gemiddelde 
groeicijfers — op langere termijn — ook maar bij 
benadering kunnen worden gerealiseerd. 
44. Voor de verdere samenwerking tussen ASEAN 
en de Europese Gemeenschap ziet het Comité bovendien 
nog de volgende mogelijkheden: 
— tussen de economische en sociale kringen van de 
Europese Gemeenschap en de corresponderende or­
ganisaties in de ASEAN-landen zou in de vorm 
van regelmatige ontmoetingen een dialoog op gang 
moeten worden gebracht (vgl. ACS) om zo een 
uitwisseling van praktische ervaringen — waarbij 
ook vertegenwoordigers van de sociale groeperingen 
aan het woord zouden komen — mogelijk te maken; 
— contacten met organisaties als de economische en 
sociale commissie van de Verenigde Naties voor 
Azië en de Stille Oceaan (ESCAP) zouden hier ook 
instructief kunnen zijn; 
— de Europese Gemeenschap wil de ASEAN in haar 
ervaringen laten delen, om zo tot een nauwere sa­
menwerking te kunnen komen — niet alleen met 
20. 10. 86 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 263/35 
betrekking tot institutionele en bestuurstechnische 
vraagstukken, maar ook, voor zover gewenst, waar 
het de totstandbrenging van een gemeenschappelijke 
markt betreft; 
niet-gouvernementele organisaties (NGO's) zouden 
meer bij het ontwikkelingswerk moeten worden be­trokken, waarbij hun activiteiten onderling op el­
kaar moeten worden afgestemd en informatie over 
de financieringsbronnen moet worden verschaft; 
het voor de ASEAN-landen zo belangrijke toerisme 
zou ook bij de samenwerkingsovereenkomst be­
trokken moeten worden. 
Gedaan te Brussel, 3 juli 1986. 
De Voorzitter 
van het Economisch en Sociaal Comité 
Gerd MUHR 
Advies inzake 
— het voorstel voor een verordening van de Raad tot instelling van een communautair 
programma voor de ontwikkeling van bepaalde minder ontwikkelde regio's van de 
Gemeenschap door een betere toegang tot geavanceerde telecommunicatiediensten (STAR-
programma)(1) 
— de wijziging van het voorstel voor een verordening van de Raad tot instelling van een 
communautair programma voor de ontwikkeling van bepaalde minder ontwikkelde regio's 
van de Gemeenschap door een betere toegang tot geavanceerde telecommunicatiediensten 
(STAR-programma) (2) 
(86/C 263/11) 
Op 3 februari 1986 heeft de Raad besloten, overeenkomstig artikel 198 van het EEG-Verdrag, 
het Economisch en Sociaal Comité te raadplegen inzake het bovengenoemde voorstel. 
Per schrijven van 6 juni 1986 heeft de Raad het Comité bovendien verzocht, bij zijn advies 
ook de bovengenoemde wijziging van het voorstel in aanmerking te nemen. 
De Afdeling voor regionale ontwikkeling, welke de desbetreffende werkzaamheden heeft 
voorbereid, heeft haar advies op 13 juni 1986 goedgekeurd. Rapporteur was de heer Broicher. 
Het Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn 238e zitting van 2 en 3 juli 1986 
(vergadering van 3 juli 1986) met een ruime meerderheid (6 stemmen tegen) het volgende 
advies goedgekeurd: 
1. Inleiding 
1.1. Het Comité heeft in zijn advies inzake financiële 
overheidshulp voor regionale ontwikkeling (3) de op­bouw van een telecommunicatie-infrastructuur een taak 
genoemd die zo snel mogelijk moet worden uitgevoerd 
(!) PB nr. C 356 van 31. 12. 1985, blz. 66. 
(2) PB nr. C 147 van 14. 6. 1986, blz. 4. (3) PB nr. C 75 van 3. 4. 1986; rapporteur: de heer Broicher; co-
rapporteur: de heer Della Croce (par. 4.3 — tweede alinea) 
(zitting van januari 1986).