NL Publicatieblad van de Europese Unie C 120/135

Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over de Mededeling van de Commissie aan de Raad, het Europees Parlement, het Europees Economisch en Sociaal Comité en het Comité van de Regio's — Modernisering van de sociale bescherming voor de ontwikkeling van hoogwaardige, toegankelijke en duurzame gezondheidszorg en langdurige zorg: steun aan de nationale strategieën door middel van de „open coördinatiemethode”

(COM(2004) 304 def.)

(2005/C 120/25)

De Europese Commissie heeft op 20 april 2004 besloten om, overeenkomstig art. 262 van het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap, het Europees Economisch en Sociaal Comité te raadplegen over bovenvernoemd voorstel

De gespecialiseerde afdeling „Werkgelegenheid, sociale zaken, burgerschap”, die met de voorbereidende werkzaamheden terzake was belast, heeft haar advies op 22 september 2004 goedgekeurd; rapporteur was de heer BRAGHIN.

Het Europees Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn 412e zitting op 27 en 28 oktober 2004 (vergadering van 28 oktober) het volgende advies uitgebracht, dat met 104 stemmen voor en geen stemmen tegen, bij 3 onthoudingen, is goedgekeurd:

1. Samenvatting van de Mededeling

1.1 Deze in het Voorjaarsverslag 2004 (1) aangekondigde mededeling beoogt de vaststelling van een gemeenschappelijk kader te bevorderen dat het mogelijk maakt door toepassing van de „open coördinatiemethode” steun te verlenen aan de nationale inspanningen om de gezondheidszorg en langdurige zorg te hervormen en te ontwikkelen.

1.2 De Commissie heeft drie richtsnoeren (2) vastgesteld die door de Europese Raad van Barcelona van maart 2002 zijn goedgekeurd en als kader voor die hervorming kunnen dienen: toegang tot gezondheidszorg op basis van de principes van universaliteit, billijkheid en solidariteit; aanbod van kwaliteitszorg; financiële houdbaarheid op lange termijn van deze zorg en grotere doeltreffendheid van het stelsel.

1.3 Door het aanmerken van gezondheidszorg als een dienst in de zin van het Verdrag en de vaststelling dat ongelijke en moeilijke toegang tot die diensten blijft bestaan, er soms onvoldoende kwaliteitsdiensten worden aangeboden en er financiële onevenwichtigheden zijn, is duidelijk geworden dat het nationale beleid beter moet worden gecoördineerd om de inspanningen te ondersteunen die op het vlak van modernisering en ontwikkeling van deze sector worden verricht; daarbij moet tevens rekening worden gehouden met de impact op de sociale samenhang en de werkgelegenheid en met de complexe gevolgen die de vergrijzing van de bevolking meebrengt.

1.4 Om deze uitdagingen aan te gaan, moet de hervorming van de socialebeschermingsstelsels op een geïntegreerde en samenhangende wijze worden aangepakt. Voorts moeten de gezondheidszorg en de langdurige zorg een van de domeinen zijn waarin „stroomlijning” van coördinatieprocessen op het gebied van sociale bescherming (3) wordt toegepast. De „open coördinatiemethode” is een soepel instrument, dat rekening houdt met de diversiteit van nationale situaties en bevoegdheden, en dus hiervoor bijzonder geschikt is (4).

1.5 De mededeling spreekt over de volgende fases: — overeenstemming over de „gemeenschappelijke doelstellingen voor 2004”; de lidstaten zouden in dit verband voor de volgende voorjaarstop „inleidende verslagen” moeten indienen, waarin wordt aangegeven met welke uitdagingen hun gezondheidsstelsels op nationaal niveau worden geconfronteerd; — uitstippeling van een eerste reeks „strategieën voor ontwikkeling en hervorming” van de gezondheidszorg en langdurige zorg voor de periode 2006-2009, die de Commissie zal presenteren in het voor 2007 geplande Gezamenlijk verslag inzake sociale bescherming en sociale integratie; — oprichting van een Groep op hoog niveau voor gezondheidszorg en medische zorg die in eerste instantie een werkprogramma moet opstellen in samenwerking met andere groepen op hoog niveau die op aanverwante gebieden werkzaam zijn; — het in kaart brengen van mogelijke indicatoren voor deze doelstellingen; de „tussentijdse verslagen” van het voorjaar 2005 zullen daartoe bijdragen, zodat een eerste vergelijkende tabel van de verschillende nationale situaties zal kunnen worden opgesteld en de vooruitgang aan de hand van de genoemde doelstellingen zal kunnen worden gemeten.

2. Algemene opmerkingen over de basisproblematiek

2.1 Sociaal-economische en demografische factoren

2.1.1 Zoals in eerdere adviezen bevestigt het EESC zijn instemming met de gemeenschappelijke doelstellingen ter ontwikkeling van de gezondheidsstelsels; het wil met name: — de toegang verzekeren tot hoogwaardige kwaliteitszorg die op universaliteit, billijkheid en solidariteit is gebaseerd, en zowel voor zorgontvangers als voor hun familie het gevaar wegnemen dat zij worden geconfronteerd met armoede of sociale uitsluiting ten gevolge van ziekte, een ongeval, een handicap of zorgbehoeften als gevolg van een hoge leeftijd; — kwaliteitszorg bevorderen om de gezondheidstoestand en de levenskwaliteit te verbeteren; — de financiële houdbaarheid op de lange termijn van voor iedereen toegankelijke hoogwaardige zorg waarborgen. Het is het ermee eens dat deze doelstellingen een geïntegreerd geheel vormen, en dat de ontwikkeling en stroomlijning ervan doeltreffend beheer vergen, dat steunt op de betrokkenheid en medeverantwoordelijkheid van de betreffende actoren; de sociale partners, evengoed als de hele georganiseerde civiele samenleving, moeten immers ook aan de hervormingsinspanningen bijdragen.

2.1.2 In een ander recent initiatiefadvies heeft het EESC overigens opgemerkt dat het vermogen van nationale gezondheidszorgstelsels om deze doelstellingen te verwezenlijken, afhangt van een aantal sociaal-economische en demografische factoren die verder moeten worden uitgediept om de complexiteit van het probleem te kunnen begrijpen en om te anticiperen op trends die een explosief effect zouden kunnen hebben (5).

2.1.3 Deze factoren zijn immers van invloed op de huidige en toekomstige behoeften en beschikbare middelen. Doeltreffendheid van de gezondheidszorg moet ook worden nagestreefd omdat er interacties zijn met andere onderdelen van de welzijnszorg: de financieringsbehoeften van de gezondheidszorg concurreren met de behoeften van andere sectoren van de sociale bescherming en een slechte werking van de ene sector heeft ook zijn weerslag op de andere sector.

2.1.4 Ook binnen de sector van de gezondheidszorg zelf is een vergelijkbare concurrentiestrijd om de middelen aan de gang en kunnen er soortgelijke interacties worden waargenomen (bij de verdeling van de middelen kan rationaliseren in één sector bv. een tegenovergesteld effect in een andere sector hebben; ook het heroriënteren van personeel van de ene naar de andere soort structuur, kan een onverwacht kwaliteitsverlies van de dienstverlening tot gevolg hebben). Bij elke hervorming van het zorgstelsel moeten deze mechanismen nauwkeurig worden bestudeerd.

2.1.5 Het EESC wijst erop dat als één aspect van het probleem wordt aangepakt zonder rekening te houden met de gevolgen voor andere aspecten, of als niet wordt gekeken naar correlatieve trends binnen meerdere sectoren, er verstoringen dreigen te ontstaan, samen met het gevaar dat de gewenste doelstellingen niet worden bereikt. Het zou dan ook graag zien dat men het eens wordt over een globale benadering van de problemen en hun onderlinge samenhang, alsmede van de mogelijke oplossingen die aan de hand van gemeenschappelijke strategieën kunnen worden nagestreefd.

2.1.6 Gezondheidszorg is van groot sociaal en ook psychologisch belang; in geval van ziekte, lijden of levensgevaar verlangt een burger steeds optimale kwaliteit, zonder zich de vraag te stellen naar de kosten/baten-verhouding of de financiële houdbaarheid. Dit zorgt voor een heikel politiek probleem daar de openbare besluitvormer prioriteiten moeten stellen en voor doeltreffende en duurzame gezondheidsdiensten moeten kiezen. Deze keuze wordt bemoeilijkt door sectorale belangen en subjectieve opvattingen die de tenuitvoerlegging van maatregelen ter herschikking van vraag en aanbod op dienstverleningsvlak, vaak bemoeilijken.

2.1.7 Bij de beoordeling van de kosten-batenverhouding en de financiële haalbaarheid moet terdege rekening worden gehouden met de behoeften en verwachtingen van de bevolking ten aanzien van hun eigen gezondheid — wat betekent dat niet alleen naar een bepaalde bestaanskwaliteit, maar ook naar een bestaan vol kwaliteit moet worden gestreefd — teneinde op de lange termijn rationelere en beter gelegitimeerde keuzes te maken bij de aanpassing van het zorgsysteem en er tegelijk ook voor te zorgen dat de overheid besluiten neemt die zijn afgestemd op de reële behoeften van de bevolking in haar geheel, en van zieken en zorgbehoevenden in het bijzonder.

2.1.8 Het EESC herbevestigt dat bescherming van de gezondheid een recht en een prioriteit binnen het communautaire beleid is. Het merkt evenwel op dat het voor de bescherming van dat recht op lange termijn noodzakelijk is over doeltreffende instrumenten te beschikken om iedereen een gelijk niveau van dienstverlening te verzekeren dat tevens met de beschikbare middelen haalbaar is. Er moet dan ook grondig worden onderzocht welke behoeften en verwachtingen van de bevolking op gezondheidsgebied gerechtvaardigd zijn, en welke mechanismen voor het stimuleren van de eigen verantwoordelijkheid van de betrokkenen een passend gebruik van middelen en doeltreffendheid van het zorgstelsel bevorderen, en bijgevolg ook duurzame financiering ervan mogelijk maken.

2.2 Vergrijzing van de bevolking en nieuwe epidemiologie

2.2.1 Vergrijzing van de bevolking slaat niet alleen op een toename van de bevolkingsgroep van 65 plussers en een nog snellere toename van de groep van 80-plussers, die dikwijls, maar niet altijd, gepaard gaat met een toename van het aantal gevallen waarin patiënten veel klachten tegelijkertijd hebben (wat niet noodzakelijkerwijs tot gevolg behoeft te hebben dat het aantal medische behandelingen navenant wordt vermenigvuldigd, maar er ook toe kan leiden dat voor een behandeling wordt gekozen die meer op de algehele gezondheidstoestand van de patiënt is afgestemd), maar heeft ook betrekking op een aantal aanverwante problemen die vaak veronachtzaamd worden, terwijl er juist aandacht aan moet worden besteed, namelijk: — de verandering van de „demografische piramide”; als er geen maatregelen worden genomen om de pensioengerechtigde leeftijd aan te passen, zal er een wanverhouding ontstaan tussen degenen die de bijdragen leveren (de actieve bevolking) en degenen die van de diensten, en niet alleen gezondheidsdiensten, gebruik maken (met name de ouderen). Het is dan ook van prioritair belang nieuwe oplossingen te vinden om de middelen te herschikken en specifieke fondsen „op te bouwen” teneinde hulpbehoevende (6) bevolkingsgroepen (voornamelijk ouderen) optimale dienstverlening te garanderen, zonder middelen aan andere pijlers van de sociale bescherming te onttrekken; — de verandering van de ziektetypologie en niet alleen de frequentie waarmee ziekten voorkomen; op oudere leeftijd zijn zieke mensen vaak niet te genezen maar kunnen zij toch aanzienlijk worden geholpen via behandelingen van middellange tot lange duur, waarbij medische en chirurgische ingrepen negatieve effecten kunnen verlichten zonder hen evenwel de gezondheidstoestand van vóór de ziekte terug te schenken. Hiervoor is een andere medische aanpak noodzakelijk, die in staat is behandeling en zorg te integreren, en op zowel onderzoek, farmaceutische producten, diagnosemiddelen als behandeltechnieken betrekking heeft; er moet in feite worden overgegaan van een „acute” naar een „chronische” aanpak (een aanpak van medische problemen die op lange termijn goede resultaten oplevert zonder evenwel de problemen zelf te kunnen oplossen); — op epidemiologisch vlak wordt een geleidelijke toename van ziekten van chronische of langdurige aard waargenomen; dit hangt samen met de doeltreffendheid van de zorgverstrekking, die weliswaar geen genezing kan verzekeren maar toch een aanzienlijke stijging van de levensverwachting mogelijk maakt; gevolg is een groeiende toename van zowel fysieke als mentale handicaps, met name neurodegeneratieve letsels en ziekten waarvan de behandeling een betere integratie van gezondheids- en sociale zorg vergt en die een aanzienlijke zorglast voor familieleden met zich meebrengen (7); — het begrip „gezondheid” is niet beperkt tot het fysieke aspect maar slaat ook op psychische en sociale aspecten, zoals reeds in de WHO-definitie werd aangegeven (8) (zo moet ook worden gekeken naar de omgeving waarin ouderen zich bevinden en naar de bevrediging van andere behoeften, zoals veiligheid, affectieve behoeften, sociale contacten, zelfwaardering, zelfontplooiing, enz.)

2.2.2 Het zorgstelsel, dat is ontwikkeld in tijden die een andere demografische structuur en andere behoeften kenden, moet opnieuw worden bekeken om de starheid en inertie tegen te gaan waarvan organisatiestructuren, professionele rolmodellen en cultureel bepaalde houdingen getuigen wanneer het erop aankomt veranderingen aan te brengen. Daarbij moet, volgens het Comité, worden uitgegaan van een analyse van de situatie en de behoeften op gezondheidsgebied, die tussen de diverse lidstaten en binnen elk van hen erg verschillen, en moet worden getracht te anticiperen op de demografische veranderingen die zich nu al voordoen en nog aan intensiteit zullen winnen en waarvan de voorspelbaarheid zo groot is dat deze maar aan weinigen zullen ontgaan.

2.2.3 Voorts moeten er oplossingen worden bedacht om de verhouding tussen vraag naar en aanbod van diensten beter in de hand te houden, door ervoor te zorgen dat diensten beter toegankelijk zijn, er beter wordt ingespeeld op de vraag en de zwaksten worden geholpen om zo goed mogelijk van de geboden oplossingen gebruik te maken; daarbij moeten ook een geïntegreerde evaluatie van de behoeften en gepersonaliseerde zorgprojecten worden verzekerd, evenals continuïteit van de zorgverstrekking en systematische evaluatie van de resultaten. De open coördinatiemethode moet ook deze aspecten bestrijken en aldus homogenere benaderingen en versterkte instrumenten voor sociale samenhang bevorderen.

2.2.4 Het tweede aspect van de in de mededeling vermelde demografische veranderingen, nl. de veranderingen in gezinssamenstelling en het hogere aantal werkende vrouwen, maakt dat gezinnen minder voor informele zorg kunnen instaan. De mogelijkheden voor zorgverstrekking thuis moeten dus opnieuw worden bekeken; de zorg kan niet alleen aan professionele dienstverleners worden overgelaten, gelet op enerzijds de kosten ervan en de moeilijkheden om hiervoor personeel te vinden, en anderzijds het feit dat de zorgen aldus niet de klok rond en vaak ook niet „op maat van de hulpbehoevende” worden verstrekt. Er moet dus een herziening komen van de maatregelen ter ondersteuning van de thuiszorg; zo zou er ook kunnen worden gedacht aan een regeling om zorgverstrekkers te vergoeden of aan ondersteuning ter verzekering van passende woonvoorwaarden, vervoerdiensten en andere diensten die deze thuiszorg bevorderen.

2.2.5 Thuiszorg wordt thans op uiteenlopende wijze verzekerd door nationale en lokale overheden, verzekeringsmechanismen en mutualiteiten, organisaties en verenigingen voor sociale dienstverlening. Over het algemeen wordt vastgesteld dat deze zorg in verschillende landen nog niet voldoende ontwikkeld is en nog moet worden verbeterd, teneinde rekening te houden met de uiteenlopende behoeften die voortvloeien uit de toenemende epidemiologische last van dementie, neurovasculaire ziekten en polipathologie met verlies van zelfstandigheid, waarmee ten minste 30 % van de ouderen boven de 75 jaar te maken krijgt.

2.2.6 Het EESC zou graag zien dat de regelingen die reeds in enkele lidstaten bestaan, waarbij verstrekkers van informele zorg structureel worden ondersteund (bv. via fiscale tegemoetkomingen, het verlenen van pensioenrechten en socialezekerheidsrechten, recht op arbeidsverlof, het inschakelen van vervangers tijdens verlofperiodes, toegang tot dagcentra, enz.), worden vergeleken en verder worden uitgediept (9).

2.2.7 Oplossingen van deze aard zijn voor de dienstverlenende instantie goedkoper en schenken ook de hulpbehoevende oudere meer voldoening; zij maken het mogelijk professionele en op solidariteit gebaseerde middelen te integreren, waardoor ook de zorgkosten aanzienlijk worden gedrukt. Er ontstaat m.a.w. een win-win-situatie: bij gelijkblijvende behoeften zouden de kosten immers veel hoger liggen indien de zorg alleen residentieel werd verstrekt en tegelijkertijd wordt ook de informele zorg, die hoe dan ook zou worden verstrekt, ondersteund.

2.3 Werkgelegenheid

2.3.1 De sector van de gezondheidszorg en de langdurige zorg neemt een aanzienlijk deel van de totale werkgelegenheid in de Unie voor zijn rekening en komt op de tweede plaats wat het scheppen van banen betreft; in deze sector werden er tussen 1997 en 2002 in de EU-15 1,7 miljoen nieuwe arbeidsplaatsen gecreëerd. Niettemin wordt een ernstige crisis in deze sector verwacht, die verband houdt met de veroudering van het personeel en de kwaliteit van de geboden diensten.

2.3.2 Wil men de kwaliteit van de zorg verzekeren en het personeel in dienst houden, dan moet de beroepsstructuur opnieuw worden bekeken in het kader van opleidingen en permanente vorming, teneinde aan de nieuwe behoeften tegemoet te komen. — Het medisch personeel moet leren een andere benadering te hanteren waarbij niet alleen rekening wordt gehouden met acute symptomen en zorgen, maar ook met de vele andere factoren die de gezondheid van ouderen beïnvloeden; opleidingen in de geriatrie moeten dan ook in die zin worden ontwikkeld. — Het verplegend personeel moet over vaardigheden beschikken die zijn afgestemd op het type structuur en de verschillende niveaus van het zorgsysteem waarbinnen het werkzaam is (intensieve zorg, ziekenhuisverpleging, eerstelijnszorg, zorg op lange termijn, thuiszorg, enz.). — Over het algemeen moeten zorgverleners hun opleiding verbreden om de sociale dienstverlening te kunnen uitbreiden tot geïntegreerde sociale en gezondheidszorg voor ouderen, die in meerdere of mindere mate zelfstandig zijn maar behoeften en een waardigheid hebben die gerespecteerd moeten worden. — De sociale samenhang zal situaties doen ontstaan waarbij de grens tussen gezondheidszorg en sociale dienstverlening moeilijk te trekken is: ook in dit geval zal het beroepsprofiel van het personeel moeten worden aangepast aan een bevolking die qua structuur en samenstelling erg zal verschillen van de huidige.

2.3.3 Volgens het EESC moet niet alleen worden gewerkt aan de opleiding van de verschillende soorten zorgverstrekkers zoals hierboven is aangegeven, maar moeten er ook nieuwe vaardigheden worden ontwikkeld, met name: — verzamelen, verstrekken en uitwisselen van informatie, alsmede netwerken met gebruikmaking van de nieuwe informatietechnologieën; — werken in teamverband; hiervoor moet men beschikken over communicatievaardigheden en kennis over de wijze van communiceren tussen de verschillende beroepsgroepen en instellingen; — aan preventie doen en nieuwe benaderingen stimuleren die meer op de actuele behoeften zijn afgestemd; — projectgericht en doelgroepgericht werken, waarbij de strikte grenzen tussen de traditionele beroepsdisciplines worden doorbroken; — kostenbewust werken en de behaalde resultaten bezien in verhouding tot de verstrekte diensten, teneinde de voor deze diensten bestemde middelen beter te beheren.

2.3.4 Het EESC pleit ervoor het Europees Sociaal Fonds te gebruiken voor opleidingen en om de kwaliteit van de werkgelegenheid in de gezondheidszorg en de langdurige zorg aan te passen, om vroegtijdige uittredingen uit de sector te voorkomen en om de kwaliteit, de flexibiliteit en bijgevolg ook de doeltreffendheid van het zorgstelsel te verbeteren. Deze benadering is van bijzonder belang voor de nieuwe lidstaten, waar het moderniseringsproces diepgaander en sneller verloopt en waar de behoeften inzake beroepsopleiding zich dan ook scherper doen gevoelen.

2.3.5 Om effectief resultaat te boeken moet voorts ook de samenwerking tussen de openbare en de particuliere sector in positieve zin worden herbekeken. Er moet actief naar samenwerking worden gestreefd om niet alleen te vermijden dat er concurrentie ontstaat tussen dienstverleners (terwijl het actieve deel van de bevolking steeds meer inkrimpt, met alle gevolgen vandien op het gebied van personeelskrapte en buitensporige kosten), maar ook om ervoor te zorgen dat er in de zorgstelsels ten volle rekening wordt gehouden met zowel het aspect doeltreffendheid als het aspect aandacht voor de behoeften van de mensen; thans lijken deze aspecten alleen maar in de ene of in de andere sector aan bod te komen, terwijl het eigenlijk doelstellingen zouden moeten zijn die door beide sectoren worden nagestreefd.

2.4 Financiële houdbaarheid

2.4.1 Het is een hele opgave voor alle lidstaten, oude en nieuwe, om toegankelijke en hoogwaardige zorgdiensten te blijven aanbieden zonder de financiering van andere sectoren of prioritaire maatregelen terug te schroeven; een en ander vergt een aanpak waarbij rekening wordt gehouden met de ontwikkelingen op lange termijn en met maatregelen die betrekking hebben op zowel vraag als aanbod (maatregelen die slechts op een van deze twee elementen gericht waren, zijn ondoeltreffend gebleken op het vlak van kostenbeheersing op middellange termijn).

2.4.1.1 De uitgavenbeperkingen, die ook met het stabiliteitspact samenhangen, maken het over het algemeen niet mogelijk de uitgaven voor de zorgsector evenredig met de vraag naar sociale dienstverlening te laten stijgen. Hoe dan ook zijn aanzienlijke verbeteringen mogelijk door doeltreffendere diensten aan te bieden en niet gerechtvaardigd gebruik van gezondheidszorgen tegen te gaan. Een doeltreffend gezondheidsbeleid vergt voorts dat de interactie tussen gezondheidszorg en sociale dienstverlening opnieuw wordt bekeken, zodat kan worden gekozen voor structuren, behandelingsprocessen en soorten professionele prestaties die beter op de huidige en toekomstige context en op de behoeften van de burgers zijn afgestemd.

2.4.1.2 Verschillende benaderingen werden beproefd om de toenemende uitgaven onder controle te houden. Zo werden er maatregelen genomen om een deel van de kosten op de gebruikers af te wentelen (waardoor niet alleen de financieringskosten naar particulieren worden doorberekend, maar ook de vraag naar dienstverlening wordt beperkt), om de prijzen en de omvang van de dienstverlening, zowel wat vraag als aanbod betreft, in de hand te houden; voorts werden er hervormingen doorgevoerd die een doeltreffend gebruik van middelen en een overheveling van middelen van ziekenhuisverpleging naar thuiszorg moeten aanmoedigen.

2.4.1.3 Dankzij de in deze analyse bepleite toepassing van de open coördinatiemethode zal, op basis van een betere kennis van de verschillende uitgangsposities en de vermoedelijke impact op andere onderdelen van het socialebeschermingsstelsel, kunnen worden uitgemaakt welke maatregelen het doeltreffendst zijn, en welke mix van maatregelen het geschiktst is.

2.4.2 Preventieve maatregelen zijn zonder enige twijfel belangrijk en noodzakelijk maar worden vaak over het hoofd gezien. In het kader van de aangekondigde „ontwikkelings- en hervormingsstrategieën” voor de gezondheidszorg en de langdurige zorg, zou een concreet plan met preventieve, bij voorkeur vérstrekkende en algemeen toepasbare maatregelen, als eerste hefboom kunnen fungeren. De diverse mogelijke preventiemaatregelen en met name de maatregelen die op nationaal niveau reeds werden beproefd, zouden aan de hand van de open coördinatiemethode moeten worden getoetst, en grondig moeten worden geanalyseerd om in concrete acties uit te monden. Het EESC is zich ervan bewust dat preventie moeilijk te realiseren is. Een en ander vergt immers een zekere samenhang van maatregelen die nog lang niet bereikt is, en moet ook gepaard gaan met educatieve projecten die de bevolking aanzetten tot een andere levensstijl (o.m. een gezondere voeding en intensievere fysieke en mentale activiteit), om met name die lagen van de bevolking te bereiken die het meest aan risicofactoren zijn blootgesteld en op sociaal-economisch vlak het zwakst zijn, en om gezondere arbeidsgewoonten te introduceren; dit vergt aanzienlijke en doordachte inspanningen en veel tijd, terwijl de uitkomst hoe dan ook onzeker blijft.

2.4.3 Het differentiëren van de uitgaven naar gelang van de soort zorg, de overeenkomstige toegangsvoorwaarden en de verschillende behandelingsmethoden, is een vorm van rationalisering die alle lof verdient; elke investering die de zorgverstrekking beter afstemt op de behoeften, of modernisering bevordert, moet worden beschouwd als een middel om de uitgaven voor de zorgsector op lange termijn financieel draagbaar te houden. Niettemin worden dergelijke investeringen soms opgegeven om financieel-conjuncturele redenen. Volgens het EESC moeten investeringen om de zorgsector te rationaliseren gepaard gaan met maatregelen die betrekking hebben op zowel de vraag (toegangsvoorwaarden voor gespecialiseerde zorgverstrekking, vaststelling van een plafond waarboven alle kosten door de betrokkene zelf moeten worden gedragen, remgeld/eigen bijdrage, enz.) als het aanbod (typologie van de zorgstructuren, kosten van innovatieve technologieën en medicijnen waarvan de kosten/batenverhouding niet altijd zeer duidelijk is, procedures en voorwaarden voor het ten laste nemen van patiënten, gezondheidswerkers bewust maken van de gezondheidskosten, enz.).

2.4.3.1 De structuur en werkmethoden van de sector, alsmede de mobiliteit tussen de verschillende onderdelen ervan moeten nauwkeurig worden geanalyseerd, teneinde na te gaan of zij werkelijk doeltreffend en doelmatig zijn opgebouwd en navenant functioneren. Dit moet een van de prioriteiten van de open coördinatiemethode zijn.

2.4.3.2 De nieuwe lidstaten stellen alles in het werk om hun zorgstelsels te moderniseren en het EESC zou dan ook graag zien dat de structuurfondsen, met name het EFRO en het Cohesiefonds, gebruikt worden om de ontwikkeling van infrastructuur en zorgstructuren te bevorderen. Een evaluatie van de opgedane ervaringen via de open coördinatiemethode, kan volgens het Comité voor de nieuwe lidstaten bovendien bijzonder nuttig zijn, omdat aldus kan worden voorkomen dat zij zich oriënteren op modellen die snel verouderd dreigen te zijn.

2.4.4 Versterkte coördinatie tussen dienstverleners die thans onafhankelijk van elkaar werkzaam zijn (intensieve zorg, eerstelijnszorg, sociale dienstverlening), zou, zoals in de mededeling wordt aangegeven, een goede zaak zijn, daar hulpbehoevende personen over het algemeen behoefte hebben aan diverse medische en niet-medische zorgdiensten; positieve samenwerking tussen gezinnen, zorgverstrekkers en medisch personeel garandeert betere resultaten en minder uitgaven. Het EESC hoopt dat een duidelijk mandaat zal worden gegeven aan de recent opgerichte„Groep op hoog niveau voor gezondheidszorg en medische zorg” die o.m. als institutionele taak zou moeten krijgen concrete voorstellen te formuleren om deze coördinatie te realiseren.

2.4.5 Technologische innovatie en verantwoordelijker gedrag van patiënten hebben zonder twijfel een positieve invloed op de uitgaven; bij bepaalde ziektes kunnen de behandelingskosten aldus worden verminderd en kan het uitbreken van de ziekte worden afgeremd; tegelijkertijd creëren zij evenwel ook nieuwe behoeften en wordt de vervulling van deze behoeften ipso facto als een recht beschouwd, met als gevolg dat wordt afgezien van beproefde, goedkopere en over het algemeen ook efficiënte diagnostische en behandelingsmethodes. Als deze innovatieprocessen zich niet op een doeltreffendere aanpak van de specifieke ouderenzorg gaan richten, zou het effect van de innovatie op lange termijn wel eens eerder negatief dan positief voor de uitgaven in de gezondheidszorg kunnen zijn. De druk die uitgaat van beter opgeleide bevolkingsgroepen die ook voor de gezondheidsbehoeften meer aandacht hebben, zou kunnen leiden tot een verdere beperking van de zorgverstrekking voor zwakkere bevolkingsgroepen, die nu reeds onder een beperkte toegang tot gezondheidszorg lijden.

3. Bijzondere opmerkingen

3.1 Aangezien er geen rechtsgrond voor een communautair beleid inzake gezondheidszorg en langdurige zorg is, wijst het EESC op het cruciale belang van de open coördinatiemethode als doeltreffend instrument ter verwezenlijking van de doelstellingen van modernisering en ontwikkeling van hoogwaardige gezondheidszorg en langdurige zorg, die toegankelijk en financieel houdbaar is, alsmede ter verzekering van de bescherming van de volksgezondheid, zelfs in uiteenlopende situaties waarin de druk en de uitdagingen steeds toenemen.

3.1.1 De analyse en de uitwisseling van ervaringen zouden moeten worden toegespitst op: — de opbouw en de interne structuur van zorgstelsels en –instellingen (gaande van eerstelijnszorg tot langdurige zorg en thuiszorg); — de toegangsvoorwaarden en –termijnen, alsmede de mobiliteit tussen de verschillende structuren; — de interne procedures en de output (kwaliteitsmonitoring en –evaluatie van de zorgverstrekking); — de omvang en de typologie van de verstrekte diensten, met name het gebruik van nieuwe technologieën en de efficiënte aanwending ervan; — de middelen om een doeltreffender gebruik van middelen te bewerkstelligen en de meest efficiënte mechanismen voor kostenbeheersing; — de participatie van medisch personeel en personeel uit de gezondheids- en zorgsector bij het beheer van de middelen; — de eerbiediging van de rechten van patiënten, hun toegang tot relevante informatie, therapeutische opties en medische dossiers; — de transparantie van de diensten.

3.2 De toepassing van deze open coördinatiemethode gaat samen met de vaststelling van een aantal indicatoren, waardoor de huidige lacunes op kennisgebied kunnen worden aangevuld en tegelijkertijd rekening kan worden gehouden met de bestaande situaties en de macrosociale ontwikkelingen die van invloed zijn op het stelsel van de gezondheidszorg en de langdurige zorg in het bijzonder. Deze reeks indicatoren moet betrekking hebben op structurele aspecten (soort zorg, beschikbare uitrusting en personeel, relevante opleiding en ervaring, enz.), kwaliteit van het zorgproces (regelingen voor het verstrekken van diensten en het uitvoeren van behandelingen, praktische richtsnoeren, medische normen en praktijken, bescherming van patiëntenrechten, enz.), en ten slotte kwaliteit van de specifieke zorgresultaten, afhankelijk van het soort zorg en de desbetreffende sociale verwachtingen.

3.2.1 Er moet in het bijzonder voor worden gezorgd dat meer specifiek de ontwikkelingen m.b.t. ouderen en de desbetreffende dienstverlening aan de hand van deze indicatoren kunnen worden gevolgd en geëvalueerd; bij de thans gebruikte of vastgestelde indicatoren is dit immers niet het geval. Tegelijkertijd met de ontwikkeling van indicatoren zullen ook de gemeenschappelijke doelstellingen moeten worden verduidelijkt. Ondertussen kan het nuttig zijn een inventaris op te maken van de gegevens die reeds ter beschikking worden gesteld door verschillende bronnen, met inbegrip van de Wereldgezondheidsorganisatie, de OESO en het project voor Europese communautaire gezondheidsindicatoren (ECHI). Ook moet rekening worden gehouden met de gegevens die later in 2004 door het nieuwe EU-SILC zullen worden verstrekt.

3.3 De in de mededeling voorgestelde „volgende fases” hebben betrekking op zeer belangrijke aspecten van de problematiek en richten de aandacht op zeer interessante kwesties. De desbetreffende voorstellen zijn evenwel van algemene aard en te vaag om in het kader van de open coördinatiemethode tot noemenswaardige vooruitgang te kunnen leiden.

3.3.1 Het Comité hoopt dat concretere „gemeenschappelijke doelstellingen” zullen worden vastgesteld, die evenwel niet al te veel voorschriften bevatten en de organisatie van de nationale stelsels niet in de weg staan. Het zou voorts ook graag zien dat de geplande inleidende verslagen een nuttig instrument worden zonder de administratieve kosten te verhogen of een al te grote belasting voor de beperkte capaciteit van de nieuwe lidstaten te vormen.

3.4 Het EESC hoopt niettemin dat de Commissie zo spoedig mogelijk: — een precieze definitie geeft van termen als sociale bescherming, sociale voorzorg, gezondheidszorg, geïntegreerde sociale en gezondheidszorg, thuiszorg en andere termen die in de mededeling worden gebruikt maar in de verschillende lidstaten niet altijd dezelfde betekenis hebben wegens de verschillende historische tradities en de verschillende opzet van de zorgstelsels; — een concreet model voorstelt voor het opstellen van de „inleidende verslagen”, zodat de daarin verstrekte informatie over dezelfde thema's gaat en in beginsel ook vergelijkbaar is. Daarbij moet niet naar alle deeldoelstellingen worden verwezen maar wel naar de belangrijkste instrumenten waarmee een beeld kan worden verkregen van de belangrijkste nationale uitdagingen en beleidsoriëntaties; — een groep van deskundigen in het leven roept (die optimaal gebruik moeten maken van de bijdragen van gespecialiseerde nationale instellingen en organisaties die reeds op dit gebied werkzaam zijn) om na te gaan welke specifieke indicatoren voor de langdurige zorg moeten worden vastgesteld, zodat een doeltreffende evaluatie kan worden gemaakt van de macrosociale trends en macro-economische factoren die de gezondheidszorg en de langdurige zorg beïnvloeden; deze deskundigen moeten tevens de verschillende aspecten vanuit een globaal perspectief bekijken en vooral de voorspellende waarde ervan kunnen evalueren; — een Europees model voor de evaluatie van de impact op de sociale en de gezondheidssector ontwikkelt, op basis van drie indicatoren, nl. investering-financiering (input), organisatie van de reacties (output) en doeltreffendheid van de acties (outcome), zodat op basis van betrouwbare indicatoren een beeld kan worden verkregen van de in de verschillende lidstaten bereikte niveaus van welfare (10); — de problemen i.v.m. seksegebonden verschillen aanpakt, rekening houdend met het feit dat vrouwen ruim vijf jaar langer leven dan mannen en dit, samen met andere biologische en fysiologische kenmerken, een groot verschil maakt wat de te vervullen gezondheidsbehoeften betreft; — de gezamenlijke opstelling van richtsnoeren voor de gezondheidszorg vergemakkelijkt; deze richtsnoeren mogen zich niet beperken tot aspecten van farmacologische behandeling maar moeten ook rekening houden met andere sociale en organisatorische aspecten, en aldus een referentie worden voor de personen die in de verschillende zorgstelsels werkzaam zijn.

3.5 Bijzonder belangrijk en dringend is de bevordering van maatregelen die gericht zijn op de kwalificatie van zorgverstrekkers en gezondheidswerkers; dit kan gebeuren door via passende opleidingsacties de gemeenschappelijke vakkennis van gezondheids- en sociale werkers die zorgtaken verrichten, te ontwikkelen. Een en ander omvat een voorbereiding op een aantal niet louter technische aspecten en het verwerven van nieuwe vaardigheden, als bv. informatiebeheer, met name via informatienetwerken, en uitgavenbeheer in ruime zin. Dergelijke nieuwe opleidingsprojecten moeten door communautaire maatregelen worden ondersteund en bevorderd, teneinde profijt te trekken van de in het kader van de open coördinatiemethode uitgewisselde ervaringen.

Brussel, 28 oktober 2004. De voorzitter van het Europees Economisch en Sociaal Comité A.-M. SIGMUND

(1) „Lissabon waarmaken: Hervormingen voor de uitgebreide Unie”, COM(2004) 29 def.

(2) COM(2001) 723 def.

(3) Het EESC heeft reeds voor een dergelijke stroomlijning gepleit in zijn advies, verschenen in PB C 32 van 5 februari 2004 – rapporteur: de heer BEIRNAERT.

(4) Mededeling van de Commissie „De sociale dimensie van de strategie van Lissabon versterken: de open coördinatie stroomlijnen op het gebied van de sociale bescherming” – COM(2003) 261 def.

(5) Zie het EESC-advies over „Gezondheidszorg” – PB C 234 van 30 september 2003 – rapporteur: de heer BEDOSSA.

(6) Volgens de terminologie van de Wereldgezondheidsorganisatie is een hulpbehoevend persoon een persoon die gedeeltelijk of geheel onbekwaam is om op organisch, cognitief of gedragsgebied autonoom te functioneren op tussenmenselijk vlak of in interactie met zijn omgeving (zie International Classification of Functioning, Disability and Health, 2001 (ICF).

(7) Er zijn in Europa ca. 60 miljoen hulpbehoevende personen; in 2003 zullen dat er 75 miljoen zijn (bron: Eurostat, De sociale situatie in de Europese Unie 2003, Europese Commissie, DG Werkgelegenheid en sociale zaken, 2003.

(8) Op. citInternational Classification of Functioning, Disability and Health, 2001 (ICF).

(9) Zie met name het Gezamenlijk Verslag van de Commissie en de Raad over gezondheidszorg en ouderenzorg: ondersteuning van nationale strategieën voor een hoog niveau van sociale bescherming, COM (2002) 774, van 3 januari 2003, blz. 11.

(10) Zie het EESC-advies in PB C 80 van 30 maart 2004, par. 4.5.2 – rapporteur: JAHIER.