Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over de strategische autonomie, voedselzekerheid en duurzaam voedsel

(initiatiefadvies)

(2022/C 105/09)

Rapporteur:

Klaas Johan OSINGA

Besluit van de voltallige vergadering 25.3.2021 Rechtsgrondslag Artikel 32, lid 2, van het reglement van orde Initiatiefadvies Bevoegde afdeling Landbouw, Plattelandsontwikkeling en Milieu Goedkeuring door de afdeling 4.10.2021 Goedkeuring door de voltallige vergadering 20.10.2021 Zitting nr. 564 Stemuitslag (voor/tegen/onthoudingen) 128/0/1

1. Conclusies en aanbevelingen

1.1. Het Europees Economisch en Sociaal Comité (EESC) stelt een definitie voor van open strategische autonomie voor voedselsystemen, die gebaseerd is op voedselproductie, arbeidskrachten en eerlijke handel, met als overkoepelende doelstelling om de voedselzekerheid en duurzaam voedsel voor alle EU-burgers veilig te stellen door middel van een eerlijke, gezonde, duurzame en veerkrachtige levensmiddelenvoorziening.

1.2. Het is vooral zaak dat voedselsystemen in de EU verder gediversifieerd worden. Er moet gezorgd worden voor meer arbeidskrachten in de landbouw, in het bijzonder door jongeren aan te trekken en fatsoenlijke werkomstandigheden en lonen te waarborgen. Het handelsbeleid moet in overeenstemming worden gebracht met de EU-normen op het gebied van duurzaam voedsel en moet het concurrentievermogen waarborgen ( 1 )

1.3. Open strategische autonomie en de duurzaamheid van voedselsystemen worden het best gewaarborgd door de ontwikkeling van een instrumentarium dat risicobeheersmaatregelen bevat om de voedselvoorzieningsketens weerbaar te maken tegen extreme situaties en de nationale en EU-autoriteiten te helpen onmiddellijk actie te ondernemen.

1.4. Recente gebeurtenissen als gevolg van COVID-19, extreem weer dat door de ontregeling van het klimaat wordt veroorzaakt en cyberaanvallen tonen aan dat het zaak is om voedselsystemen weerbaarder en duurzamer te maken. In het kader van de “van boer tot bord”-strategie werkt de Europese Commissie (EC) aan een EU-noodplan voor de voedselvoorziening en voedselveiligheid en een bijbehorend EU-responsmechanisme bij voedselcrises ( 2 ) . Dit moet ertoe bijdragen dat het risicobewustzijn wordt vergroot en dat de belangrijkste risico’s vastgesteld, beoordeeld, in kaart gebracht en gemonitord worden door kritieke systemen op het niveau van de EU en de lidstaten aan stresstests te onderwerpen, en moet helpen bij het implementeren van de maatregelen die worden genomen om de ondervonden problemen op te lossen.

1.5. De EU heeft behoefte aan een systeem om te voorkomen dat gebeurtenissen zoals stroom- en netwerkstoringen of cyberaanvallen als gevolg van afhankelijkheden uit de hand lopen. Voorbeeld: een stad die enkele weken in lockdown moet gaan, een stroomstoring die enkele dagen aanhoudt, een cyberaanval op een levensmiddelenbedrijf.

1.6. Ter verbetering van de mechanismen om met crises om te gaan moet er worden ingezet op de ontwikkeling van bestaande voedselsystemen en tegelijkertijd op de diversifiëring van voedselsystemen, met inbegrip van bedrijfsmodellen voor boerderijwinkels, stadslandbouw, verticale landbouw en de “local-for-local”-aanpak in het algemeen. Dit vereist een bredere toepassing van onderzoek en innovatie door landbouwers en telers en moet helpen de risico’s van “voedselwoestijnen” en productiespecialisatie tot een minimum te beperken ( 3 ) . Tegelijkertijd zouden de voordelen van het efficiënte systeem voor het distribueren van voedsel van landbouwbedrijven naar verwerkende bedrijven en markten moeten worden versterkt.

1.7. Om op lange termijn de productie van voldoende en gezond voedsel te garanderen en ervoor te zorgen dat mensen in hun levensonderhoud kunnen voorzien, is het van belang dat natuurlijke hulpbronnen op duurzame wijze worden gebruikt, waarbij het behoud van bodems en waterreserves wordt gewaarborgd, klimaatverandering en biodiversiteitsverlies worden tegengegaan en het dierenwelzijn wordt beschermd. Ook moet de EU de lokale en regionale productie versterken om voor een evenwichtige voedselproductie en voedselverwerking met een geringe koolstofvoetafdruk te zorgen.

1.8. Het gemeenschappelijk landbouwbeleid (GLB) speelt op economisch, sociaal en milieugebied een essentiële rol. Het is bedoeld om de markten tijdens crises te stabiliseren, een vangnet voor landbouwers en verwerkers te bieden en het milieu, de arbeidskrachten, het klimaat en het dierenwelzijn te beschermen. Het GLB speelt ook een rol bij de instandhouding van de strategische productiecapaciteit, de voedselveiligheid en de voedselzekerheid.

1.9. Agrarische bedrijven, vruchtbare landbouwgrond en water zijn strategische troeven die in de hele EU tot op zekere hoogte moeten worden beschermd: zij vormen de ruggengraat van onze open strategische voedselautonomie.

1.10. Het EESC herhaalt zijn aanbeveling om de mogelijkheid van een multistakeholder en multilevel Europese Raad voor voedselbeleid te onderzoeken ( 4 ) . In de context van open strategische autonomie zou een dergelijke Raad onder meer een toezichthoudende rol kunnen spelen en kunnen helpen om de risico’s in de voedselvoorzieningsketen te evalueren en erop te anticiperen.

1.11. De EU moet ervoor zorgen dat grenzen op veilige wijze open blijven, dat de arbeidskrachten kunnen blijven werken en dat de logistiek voor de voedselproductie en -distributie blijft draaien (“green lanes”), zowel binnen de EU als richting derde landen. Dit vereist een krachtig mechanisme voor coördinatie tussen de lidstaten, de EC en derde landen.

2. Inleiding

2.1. Doel van het initiatiefadvies is het concept “open strategische autonomie” voor Europa met betrekking tot de toekomstige voedselzekerheid en voedselduurzaamheid te onderzoeken en toekomstgerichte standpunten en beleidsaanbevelingen van het maatschappelijk middenveld te formuleren. Het advies biedt met name stof tot nadenken over kwesties die voortvloeien uit recente gebeurtenissen zoals COVID-19, extreem weer, cyberaanvallen en politieke/sociale spanningen.

2.2. “Open strategische autonomie” moet worden gezien als een kans voor de EU om de voedselvoorziening veilig te stellen en hoge normen op het gebied van duurzaam voedsel vast te stellen, met name in het kader van de Europese Green Deal en de duurzame-ontwikkelingsdoelstellingen (SDG’s) van de VN. De Europese uitdaging inzake duurzaam voedsel moet zowel intern als extern worden aangegaan, en in dit advies zal ook worden gekeken naar manieren om de beschikbaarheid van duurzaam voedsel voor alle EU-burgers te beschermen en te verbeteren, met name in tijden van crisis.

2.3. Het advies bouwt voort op een aantal voorstellen en concrete ideeën die het EESC al in zijn eerdere werk naar voren heeft gebracht ( 5 ) . Deze voorstellen kunnen als volgt worden samengevat: — een alomvattend voedselbeleid in de EU bevorderen, met als doel gezonde voeding uit duurzame voedselsystemen te stimuleren, landbouw te koppelen aan voedings- en ecosysteemdiensten, en te zorgen voor voorzieningsketens die de volksgezondheid voor alle geledingen van de Europese samenleving waarborgen. Een dergelijk beleid, dat nu tot uiting komt in de “van boer tot bord”-strategie van de Commissie, moet de samenhang tussen alle voedselgerelateerde beleidsterreinen ten goede komen, de waarde van voedsel herstellen en een langetermijnverschuiving bevorderen van voedselproductivisme en -consumentisme naar voedselbewust burgerschap; — het potentieel van korte voedselvoorzieningsketens, agro-ecologie en productkwaliteitsregelingen vergroten; — eerlijke prijzen waarborgen en oneerlijke handelspraktijken uitbannen; — de “van boer tot bord”-strategie en de biodiversiteitsstrategie van de Green Deal als wereldwijde maatstaf voor duurzaamheid opnemen in alle toekomstige handelsovereenkomsten van de EU; — zorgen voor gestructureerde betrokkenheid en participatie van het maatschappelijk middenveld en van alle belanghebbenden in de gehele voedselvoorzieningsketen, onder meer via een Europese Raad voor voedselbeleid.

2.4. Ten slotte wordt met het initiatiefadvies beoogd waardevolle inzichten te verschaffen voor de lopende werkzaamheden inzake de “van boer tot bord”-strategie van de Green Deal, het GLB, de evaluatie van het handelsbeleid en de agenda voor strategische prognoses, waarbij voedselzekerheid en duurzaam voedsel in de EU in het middelpunt van de analyse worden geplaatst.

2.5. In september 2021 heeft de VN een topbijeenkomst over voedselsystemen (FSS) gehouden, bedoeld om landen te helpen de 17 SDG’s te verwezenlijken, en dan vooral SDG 2 (“geen honger”). Het EESC leverde een bijdrage aan het debat ( 6 )

3. Open strategische autonomie, de hoofdelementen voor het voedselsysteem

3.1. Volgens de EC draait “open strategische autonomie” om het vermogen van de EU om haar eigen keuzes te maken en de wereld om haar heen vorm te geven door leiderschap en betrokkenheid, waarbij haar strategische belangen en waarden tot uiting komen. De EU kan daardoor zowel in economisch als in geopolitiek opzicht sterker worden, doordat zij ( 7 ) — openstaat voor handel en investeringen, hetgeen de EU-economie helpt om crises te boven te komen en concurrerend en verbonden met de wereld te blijven; — duurzaam en verantwoordelijk is, op internationaal niveau het voortouw neemt om een groenere en eerlijkere wereld vorm te geven, bestaande allianties versterkt en met veel partners samenwerkt; — zich assertief opstelt tegenover oneerlijke en dwingende praktijken en bereid is haar rechten te doen gelden, terwijl zij altijd de voorkeur geeft aan internationale samenwerking om mondiale problemen op te lossen.

3.2. “Open strategische autonomie” moet beter worden gedefinieerd als het om het voedselsysteem gaat. Het EESC wil bijdragen aan het nadenken over manieren om de EU weerbaarder te maken in geval van toekomstige crises. Dit zou onderdeel moeten vormen van het herstelplan voor de EU, bijvoorbeeld via het gebruik van de fondsen van NextGenerationEU.

3.3. Het EESC stelt een definitie voor van open strategische autonomie voor voedselsystemen, die gebaseerd is op voedselproductie, arbeidskrachten en eerlijke handel, met als overkoepelende doelstelling om de voedselzekerheid en duurzaam voedsel voor alle EU-burgers veilig te stellen door middel van een eerlijke, gezonde, duurzame en veerkrachtige levensmiddelenvoorziening.

3.4. Voedselproductie

3.4.1. Voedselzekerheid moet worden benaderd vanuit internationaal, nationaal en lokaal perspectief. 55 % van de wereldbevolking woont in steden, waar weinig vers voedsel wordt geproduceerd — de zogenaamde voedselwoestijnen. De VN verwacht dat dit cijfer in 2050 zal zijn opgelopen tot wel 68 %. Uit prognoses blijkt dat er door verstedelijking in combinatie met de algemene groei van de wereldbevolking tegen 2050 nog eens 2,5 miljard mensen in stedelijke gebieden zouden kunnen bijkomen ( 8 ) . Verwacht wordt dat de verstedelijkingsgraad in Europa zal stijgen tot ongeveer 83,7 % in 2050 ( 9 )

3.4.2. Binnen de interne markt van de Europese Unie worden dagelijks levensmiddelen vervoerd van meestal landelijke gebieden en verwerkende industrieën naar supermarkten in stedelijke gebieden. Tijdens de lockdowns van 2020/2021 zijn lokale, boerderij- en online-winkels echter populairder geworden bij de consument.

3.4.3. De ontwikkeling van korte voorzieningsketens komt de veerkracht van Europa ten goede. Lokale kanalen moeten aansluiten bij de behoeften van de bevolking en de specifieke kenmerken van de regio’s en klimaten. De verwerkingscapaciteit moet op lokaal niveau meer worden ontwikkeld.

3.4.4. Ook de diversificatie van de productie zal helpen om de EU veerkrachtiger te maken. De “van boer tot bord”-strategie voorziet in een toename van het landbouwareaal dat voor biologische landbouw is bestemd, en volkstuinen, stadslandbouw en verticale landbouw ( 10 ) zijn valabele opties die voedselkilometers besparen en steeds populairder worden. Een en ander zou gekoppeld moeten worden aan andere lokale en regionale structuren voor voedselproductie en voedselverwerking, teneinde een vangnet te creëren.

3.4.5. Het in kaart brengen van kwetsbaarheden moet bovenaan de EU-agenda staan. De lidstaten en de EC moeten samenwerken om hiaten bloot te leggen, voedselverspilling tegen te gaan, scenario’s te ontwikkelen en doelgerichte training en communicatie te coördineren.

3.4.6. In de EU-strategie voor open strategische autonomie op voedselgebied moet ook plaats worden ingeruimd voor een intelligent beheer van voedselvoorraden. Daarbij is het zaak om strategische voorraden regelmatig te vernieuwen en speculatie door handelaren, met inbegrip van het opkopen van grondstoffen en voedsel onder de kostprijs ( 11 ) , en sterke marktreacties te voorkomen door te zorgen voor transparante markten.

3.5. Arbeidskrachten

3.5.1. Er zijn niet genoeg jonge mensen die voor boer zijn opgeleid en dat ook willen worden. In 2016 waren er voor elke landbouwer in de EU jonger dan 35 jaar, meer dan zes landbouwers ouder dan 65 jaar ( 12 )

3.5.2. Daarnaast blijven landbouwers een onevenredig groot deel van de schade en verliezen ten gevolge van rampen voor hun rekening nemen. De toenemende frequentie en intensiteit van rampen, in combinatie met de systemische aard van de risico’s, zetten het leven van mensen op hun kop, verwoesten hun middelen van bestaan en brengen ons gehele voedselsysteem in gevaar.

3.5.3. Het is van essentieel belang het aantal arbeidskrachten in de landbouw in Europa te verhogen, de landbouw en vruchtbare landbouwgrond te beschermen en voor adequate agrarische kennis- en innovatiesystemen (AKIS) te zorgen. Jongeren en vrouwen moeten worden aangemoedigd om de landbouwsector in te gaan en het moet aantrekkelijk zijn om er jarenlang in te blijven werken.

3.5.4. Het waarborgen van fatsoenlijke arbeidsomstandigheden voor EU- en niet-EU-werknemers in de landbouw en in de voedselsector en op alle niveaus van de voorzieningsketen is een noodzakelijke voorwaarde om tot een duurzaam en veerkrachtig voedselsysteem te komen. Er moet worden gezorgd voor toereikende financiering, billijke en hogere lonen, eerlijke prijzen, subsidies voor aanpassing aan de klimaatverandering en rechten voor seizoensarbeiders.

3.5.5. Een breed opgezet EU-voedselbeleid moet volgens het EESC resulteren in duurzaamheid op economisch, ecologisch en sociaal-cultureel gebied. Het is dan ook absoluut zaak te bewerkstelligen dat de “van boer tot bord”-strategie de dynamiek van de voorzieningsketen ingrijpend verandert en de inkomens en het bestaan van landbouwers duurzaam verbetert ( 13 ) . Wij vragen ons af of deze noodzakelijke fundamentele verschuiving tot stand zal komen als niet de juiste politieke en economische stimulansen worden gegeven.

3.6. Handel

3.6.1. In 2020 exporteerde de EU-27 agrovoedingsproducten ter waarde van 184,3 miljard EUR, een stijging met 1,4 % ten opzichte van 2019, terwijl de invoer, met 122,2 miljard EUR, 0,5 % hoger lag dan het jaar ervoor. Het handelsoverschot voor agrovoedingsproducten bedroeg in 2020 62 miljard EUR, een stijging met 3 % ten opzichte van 2019 ( 14 ) . Volgens het Gemeenschappelijk Centrum voor onderzoek (JRC) is 1 miljard EUR aan uitvoer van agrovoedingsproducten goed voor gemiddeld 20 000 banen, waarvan 13 700 in de primaire sector. Tegelijkertijd was de landbouw in 2016 goed voor ongeveer 4,2 % van de totale werkgelegenheid in de EU ( 15 )

3.6.2. Het VK, de VS, China, Zwitserland en Japan waren de grootste agrovoedingsmarkten van de EU en waren goed voor meer dan 52 % van alle uitvoer. Het VK, Brazilië, de VS, Oekraïne en China waren in 2020 de belangrijkste bronnen van invoer van agrovoedingsproducten in de EU.

3.6.3. De EU speelt een belangrijke rol in de wereldhandel in agrovoedingsproducten en het is van essentieel belang dat haar handelsbeleid in overeenstemming wordt gebracht met haar duurzamheidsdoelstellingen. In een eerder advies ( 16 ) stelde het EESC voor om de “van boer tot bord”-strategie en de biodiversiteitsstrategie van de Green Deal als wereldwijde maatstaf voor duurzaamheid in alle toekomstige handelsovereenkomsten van de EU op te nemen. Het erkende het belang en de waarde van op regels gebaseerde handel die onder gelijke concurrentievoorwaarden wordt bedreven en van de grote bijdrage die deze zal leveren aan het economisch herstel na de COVID-19-crisis.

3.6.4. Om de afhankelijkheid van landbouwproductiemiddelen te verminderen, moet de EU steun verlenen aan praktijken die weinig productiemiddelen vergen, vooral wat fossiele brandstoffen en bestrijdingsmiddelen betreft, en moet zij de productiecapaciteit van landbouwproductiemiddelen in Europa bevorderen.

3.6.5. Er zijn innovatieve systemen nodig om het bestand aan natuurlijke hulpbronnen te beschermen en te vergroten en tegelijkertijd te bevorderen dat er efficiënt wordt geproduceerd ( 17 ) . Nieuwe technologieën, robots en vaccins zijn belangrijke troeven die moeten worden ontwikkeld.

4. Scenario voor risicobeheer en stresstests

4.1. Volgens de FAO hebben de mensheid en onze voedselzekerheid te maken met een reeks nieuwe en ongekende bedreigingen, zoals extreem weer dat door de ontregeling van het klimaat wordt veroorzaakt, ziekten en pandemieën. De landbouw wordt geconfronteerd met een hele rits risico’s, die op elkaar inwerken in een wereld waarin alles met elkaar verbonden is ( 18 )

4.2. De FAO meldt dat de voedselprijzen in 2020/2021 zijn gestegen tot het hoogste niveau sinds 2011 ( 19 ) . Vaak wordt beweerd dat prijsvolatiliteit deels wordt veroorzaakt door speculatie. De VN en de OESO wijzen erop dat in 2020 tussen de 720 en 811 miljoen mensen honger leden. Bijna een op de drie (2,37 miljard) mensen in de wereld had in 2020 geen toegang tot voldoende voedsel, een stijging met 320 miljoen in een jaar ( 20 )

4.3. De COVID-19-pandemie laat zien dat voedselzekerheid — zelfs in Europa — niet vanzelfsprekend is. Alle actoren en activiteiten in de voedselketen zijn uitermate sterk met elkaar verbonden. Tijdens de pandemie hebben landen handelsbeperkingen ingevoerd. Zelfs binnen de EU namen de lidstaten eenzijdige maatregelen om de grenzen te sluiten, waardoor het vervoer van voedsel en seizoenarbeiders in gevaar kwam. Dankzij snelle aanpassingen van landbouwers en partners in de voedselketen konden de productie, verwerking en distributie blijven doorgaan. Ook de Commissie heeft actie ondernomen om de interne markt draaiende te houden. Dat neemt niet weg dat veel ondernemers economisch werden getroffen door de crisis, doordat reizen, toerisme en dienstverlening op voedselgebied stilvielen.

4.4. Omdat er tegenwoordig heel veel online gebeurt (“internet der dingen”), brachten cyberaanvallen, bijvoorbeeld met ransomware, grote ontwrichtingen in het dagelijks leven teweeg. Het persagentschap AP meldde dat de gemiddelde betaling aan cybercriminelen in 2020 met 311 % is gestegen tot 310 000 USD. Gemiddeld kregen de slachtoffers pas na 21 dagen weer toegang tot hun gegevens ( 21 )

4.5. In april 2021 had de grootste Nederlandse supermarkt (Albert Heijn) enkele dagen geen kaasproducten meer in voorraad als gevolg van een cyberaanval bij een grote distributeur ( 22 ) . Onlangs werd ’s werelds grootste vleesverpakker JBS aangevallen. Dit heeft de veiligheidszorgen in de VS over de nationale voedselvoorziening vergroot ( 23 ) . Het lijkt erop dat veel cyberaanvallen door bedrijven niet worden gemeld om marktreacties zoals hamsteren en omhoogschietende prijzen te voorkomen. Ook ondervonden bedrijven aanzienlijke gevolgen van cyberaanvallen terwijl zij niet het directe doelwit ervan waren. Hierbij valt te denken aan de sluiting in juli 2021 van enkele honderden winkels van de supermarktketen Coop in Zweden na de ransomwareaanval op de Amerikaanse softwareleverancier Kaseya ( 24 )

4.6. Even zorgwekkend was de blokkade van het Suezkanaal door een containerschip van 200 000 ton begin april 2021. Dergelijke incidenten tonen aan hoe kwetsbaar mondiale voorzieningsketens zijn. Als deze ketens gedurende een paar dagen worden verstoord, duurt het lang voordat de achterstand weer is ingehaald en kunnen consumenten en bedrijven daardoor met prijsstijgingen te maken krijgen.

4.7. strategisch prognoseverslag 2021 gepubliceerd, waarin open strategische autonomie wordt benadrukt In september heeft de EC haargepubliceerd, waarin open strategische autonomie wordt benadrukt ( 25 ) . De Commissie beschouwt het waarborgen van duurzame en veerkrachtige voedselsystemen als een van de voornaamste strategische gebieden om het mondiale leiderschap van de EU te versterken. Om voor veerkrachtige en duurzame voedselsystemen te zorgen is het, aldus de Commissie, noodzakelijk om te investeren in innovatie ( 26 )

4.8. Daarnaast biedt een recent technisch document van het JRC achtergrondinformatie over de dashboards inzake veerkracht die in het strategisch prognoseverslag 2020 van de EC zijn gepresenteerd ( 27 ) . Daarin zijn kwetsbaarheidsindicatoren opgenomen met betrekking tot de toegang tot lokale diensten en de afhankelijkheid van voedselinvoer, en wordt het geopolitieke belang van voedsel aangetoond. Een dashboard helpt om de kwetsbaarheid in kaart te brengen en om gerichte stresstests te ontwikkelen. Dit is echter een algemene benadering, want één enkele indicator bestaat niet, en de dashboards inzake veerkracht worden momenteel herzien.

4.9. Voorzieningsketens moeten overschakelen van “just in time” naar “just in case”. Afhankelijkheid van leveranciers met een monopolie voor bepaalde goederen kan onderhevig zijn aan inmenging door vijandige regeringen. Dit is ook een probleem bij de voorziening van productiemiddelen voor landbouwers en voedselverwerkende bedrijven. Het EESC dringt er daarom op aan om na te gaan of de beschikbaarheid van voedsel in de EU is veiliggesteld. Dit zou moeten gebeuren aan de hand van scenariostudies .

4.10. Er zou gebruikgemaakt moeten worden van stresstests om kwetsbaarheden aan het licht te brengen. Voorbeeld: wat zijn de mogelijke gevolgen van dagenlange verstoringen van het lokale/regionale/nationale energie- en telecommunicatienetwerk? Dit wordt algemeen beschouwd als een van de grootste risico’s voor de kritieke infrastructuur van een natie, inclusief de voedselvoorziening. Directe gevolgen voor de voedselvoorziening zijn onder meer: het uitvallen van de elektriciteits-, water- en gasvoorziening; het verlies van koel- en vriescapaciteit; het uitvallen van kook-, bak- en verwerkingsfaciliteiten; het uitvallen van verwarming en verlichting; het onvermogen om te zorgen voor elementaire basishygiëne van levensmiddelen; en het onvermogen om brandstof te verkrijgen voor distributievoertuigen of andere toepassingen in de voorzieningsketen. Indirecte effecten die voortvloeien uit gevolgen voor andere kritieke infrastructuur kunnen echter ook een aanzienlijke impact hebben. Een langdurige afwezigheid van telecommunicatie en gegevensuitwisselingssystemen zou ernstige en onmiddellijke problemen opleveren in verband met de wijze waarop bedrijven intern en met overheidsinstanties, leveranciers, klanten en consumenten communiceren om de verspreiding van essentiële informatie te vergemakkelijken en om nabestellingen en betalingen uit te voeren, onder meer via bancaire verbindingssystemen.

4.11. Het EESC beveelt aan om dit scenario nader te laten onderzoeken.

5. Aanbeveling voor de te volgen koers

5.1. Open strategische autonomie als concept biedt kansen, maar houdt ook risico’s in. De welvaart van de EU hangt ook af van de wereldhandel en dus van duidelijke regels voor de handel en vastgestelde maatregelen.

5.2. Wanneer voedsel schaars wordt, of lijkt te worden, kunnen paniekaankopen ontstaan en is de consument wellicht minder geneigd om na te denken over het klimaat, de biodiversiteit of het dierenwelzijn. Europa kan dus alleen maar groener worden als het ook veerkrachtiger wordt.

5.3. COVID-19 heeft aangetoond dat wanneer voorzieningsketens voor een langere periode verstoord raken, de hele economie daar de gevolgen van ondervindt. Het kan verscheidene jaren duren voordat de situatie weer normaal is.

5.4. Zonder een beleid voor open en eerlijke handel kan er van open strategische autonomie op voedselgebied geen sprake zijn. De Europese Unie kan niet terugkeren naar een protectionistisch beleid, omdat dit nieuwe kwetsbaarheden met zich mee zou brengen en mogelijk grote schade zou veroorzaken ( 28 ) . Voorbeeld: de EU levert graan aan Noord-Afrika en het Midden-Oosten. Internationale voorzieningsketens zijn vaak efficiënter en diverser en daardoor beter in staat zich snel aan nieuwe schokken aan te passen dan lokale.

5.5. De EU moet nagaan in welke gevallen en voor welke producten zelfvoorziening een waardevolle aanpak is. Consumenten en het grote publiek moeten zich meer bewust worden van de werking van die ketens.

5.6. De EU moet samen met de VN en haar handelspartners de onderliggende oorzaken van voedselonzekerheid aanpakken en bijdragen aan een broodnodige omvorming van het voedselsysteem die de landbouw schokbestendiger maakt. Overheden moeten voorzieningsketens helpen ondersteunen, zodat deze duurzamer, robuuster en veiliger worden.

5.7. In een recent gezamenlijk non-paper pleiten Frankrijk en Nederland voor strengere EU-handelsvoorwaarden, met inbegrip van een EU-plan inzake maatschappelijk verantwoord ondernemen . Dit moet voor een coherent en geharmoniseerd beleid zorgen en tegelijkertijd een gelijk speelveld voor de interne markt van de EU in stand houden. Een EU-actieplan voor maatschappelijk verantwoord ondernemen moet de overkoepelende strategie zijn voor de aanpak van de EU ter bevordering van eerlijke handel, verantwoordelijke productie en een verantwoordelijk beheer van voorzieningsketens.

5.8. Spanje en Nederland hebben onlangs een gezamenlijk non-paper opgesteld over het nastreven van strategische autonomie met behoud van een open economie. Een van de punten in dat document was dat “open strategische autonomie” een van de onderwerpen zou moeten zijn waarover op de Conferentie over de toekomst van Europa wordt gedebatteerd.

5.9. De discussie in de EU over zorgvuldigheidseisen ( 29 ) en de “van boer tot bord”-gedragscode ( 30 ) zijn in dit verband ook relevant. In dit verband hebben bedrijven en organisaties in de agrovoedingssector nu de gelegenheid om de gedragscode inzake verantwoordelijke handels- en marketingpraktijken te ondertekenen die de EC als onderdeel van de “van boer tot bord”-strategie heeft gelanceerd ( 31 )

Brussel, 20 oktober 2021. De voorzitter van het Europees Economisch en Sociaal Comité Christa SCHWENG

(1) “Om […] een alomvattend voedselbeleid echt relevant te laten zijn voor de Europese consument, is het essentieel dat het in de EU duurzaam geproduceerde voedsel concurrerend is. Dit betekent dat de Europese agrovoedingssector aan de consument voedsel moet kunnen leveren tegen prijzen die de extra kosten in verband met bijvoorbeeld duurzaamheid, dierenwelzijn, voedselveiligheid, voedingswaarde en een billijke vergoeding voor landbouwers omvatten en waarmee de sector tegelijkertijd de eerste keus van de overgrote meerderheid van de consumenten blijft” (PB C 129 van 11.4.2018, blz. 18, PB C 429 van 11.12.2020, blz. 268).

(2) Noodplan, EC.

(3) COVID-19 and the food phenomena, FAO.

(4) PB C 129 van 11.4.2018, blz. 18 en PB C 429 van 11.12.2020, blz. 268.

(5) Onder meer: PB C 129 van 11.4.2018, blz. 18, PB C 190 van 5.6.2019, blz. 9, PB C 429 van 11.12.2020, blz. 268, PB C 429 van 11.12.2020, blz. 66, PB C 440 van 6.12.2018, blz. 165, EESC-advies “Naar een eerlijke voedselvoorzieningsketen”, NAT/823 (PB C 517 van 22.12.2021, blz. 38).

(6) Contribution to the UN Food Systems Summit 2021, EESC.

(7) Herziening van het handelsbeleid, EC.

(8) 68% of the world population projected to live in urban areas by 2050, VN.

(9) Urbanisation in Europe, EC; UN World urbanisation Prospects 2018.

(10) Verticale landbouw, Wageningen University & Research (WUR).

(11) EESC-advies “Naar een eerlijke voedselvoorzieningsketen”, NAT/823 (PB C 517 van 22.12.2021, blz. 38).

(12) CAP — Structural change and generational renewal, EC.

(13) PB C 429 van 11.12.2020, blz. 268.

(14) 2020 a year of stability for EU agri-food trade, EC.

(15) Farmers and the agricultural labour force — statistics, Eurostat.

(16) PB C 429 van 11.12.2020,blz. 66.

(17) The future of food and agriculture, FAO.

(18) The impact of disasters and crises on agriculture and food security: 2021, FAO.

(19) FAO Food Price Index, FAO.

(20) 2021 State of Food Security and Nutrition in the World, WFP.

(21) Cyber attack on US pipeline is linked to criminal gang, AP News.

(22) Kaasschaarste bij Albert Heijn na hack leverancier, de Volkskrant.

(23) Hacking American beef: the relentless rise of ransomware, Financial Times.

(24) NCSC statement on Kaseya incident, NCSC.

(25) Strategisch prognoseverslag 2021, EC.

(26) Shaping and securing the EU’s Open Strategic Autonomy by 2040 and beyond, JRC.

(27) Resilience Dashboards, EC.

(28) In alle toekomstige handelsovereenkomsten van de EU zouden ook de “van boer tot bord”-strategie en de biodiversiteitsstrategie van de Green Deal als wereldwijde maatstaf voor duurzaamheid moeten worden opgenomen (PB C 429 van 11.12.2020, blz. 66).

(29) Towards a mandatory EU system of due diligence for supply chains, Euractiv.

(30) Code of Conduct for Responsible Business and Marketing Practices, EC.

(31) EESC-advies “Afstemming van strategieën en praktijken in de levensmiddelensector op de duurzameontwikkelingsdoelstellingen ten behoeve van een duurzaam herstel na COVID-19” (nog niet verschenen in het PB).