NL    NL  COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN 
Brussel, 15.07.2005 
COM(2005) 292 definitief 
  
MEDEDELING VAN DE COMMISSIE AAN DE RAAD 
EN HET EUROPEES PARLEMENT 
Jaarverslag 2005 over het communautaire ontwikke lingsbeleid en de implementatie van 
de buitenlandse hulp in 2004 
   
{SEC(2005)892} 
 
NL 2   NL MEDEDELING VAN DE COMMISSIE AAN DE RAAD 
EN HET EUROPEES PARLEMENT 
Jaarverslag 2005 over het communautaire ontwikke lingsbeleid en de implementatie van 
de buitenlandse hulp in 2004 
A. SAMENVATTING 
Inleiding  
In dit jaarverslag worden de belangrijkste kenmerken van de initiatieven en 
activiteiten van de Europese Gemeenschap op het gebied van 
ontwikkelingssamenwerking en buitenla ndse hulp in 2004 gepresenteerd. Dit 
jaarverslag is bedoeld voor een breed pub liek, waaronder de instellingen van de 
Europese Unie, belangrijke organisaties in de lidstaten (met name parlementen en 
overheden), het maatschappelijk middenveld en het grote publiek, die allen bijdragen 
tot onze inspanningen op dit gebied, alsm ede onze partners in ontwikkelingslanden 
en andere agentschappen en organisati es die actief zijn op het gebied van 
ontwikkeling en buitenlandse hulp.  
De Europese Unie neemt een bijzondere pl aats in op het wereldtoneel en binnen de 
donorgemeenschap.  De EU is de grootste donor en verl eent meer dan de helft van de 
officiële ontwikkelingshulp van de wereld. De Commissi e beheert ongeveer 11% van 
dit totaal: in 2004 meer  dan € 6,9 miljard. Dit betekent  dat de Europese Commissie 
eenvijfde deel beheert van de officiële ontwikkelingshulp (ODA) die door de EU 
wordt verleend. De afgelopen vier jaar  heeft de Commissie een herziening 
doorgevoerd in de wijze waarop zij hulpproj ecten en -programma’s in het buitenland 
prioriteit bijstellt, organiseert en uit voert, zodat het geld van de Europese 
belastingbetaler doelmatiger wordt bestee d. Een speciaal Eurobarometer-onderzoek, 
dat in 2004 werd uitgevoerd1, bevestigt dat de Europese burger verwacht dat de 
Europese Unie een centrale rol speelt op het vlak van ontwikkeling. Zes van de tien 
burgers geloven dat de Europese Commi ssie arme mensen in ontwikkelingslanden 
helpt – een doelstelling die door negen van de tien mensen als belangrijk wordt 
beschouwd.  
Bij de belangrijke crisissen en natuurra mpen die in 2004 plaatsvonden, speelde de 
Europese Commissie een belangrijke ro l en verleende waar nodig noodhulp. Ook 
werd de hulp voortgezet in regio’s die in voorgaande jaren door een crisis werden 
getroffen. De steun voor vrede, stab iliteit en wederopbouw in landen als 
Afghanistan, Timor-Leste, de Democratische Republiek Congo, Haïti en Fiji, en de inspanningen voor economische groei en armoedebestrijding in  landen als Uganda, 
Vietnam en Rwanda, getuigen van de sleute lrol die de Commissie in de wereld van 
vandaag vervult.  
                                                
 
1 http://europa.eu.int/comm/public_opi nion/archives/ebs/ebs_222_en.pdf 
 
NL 3   NL 2004 was ook het jaar van de uitbreiding va n de EU, wat grote invloed heeft gehad 
op de buitenlandse betrekkingen van de EU . De Commissie ondersteunt de actieve 
participatie van de nieuwe  lidstaten in het ontwikkelingsbeleid van de EU door 
middel van het in 2003 goedgekeurde “R oad Map”-programma, dat in 2004-2005 
werd voortgezet en uitgebreid. De gevolgen van de uitbreiding reiken verder dan de onmiddellijke omgeving van de EU – de EU is veel belangrijker geworden in de 
mondiale inspanningen om vrede en stabil iteit te bevorderen, de wereldhandel te 
stimuleren en armoede te bestrijden. 
Doelstellingen en achtergrondanalyse
 
De belangrijkste ontwikkelingsdoelstelli ngen voor 2004, in het kader van duurzame 
groei, werden beschreven in de Jaar lijkse beleidsstrate gie voor 2004 van de 
Commissie2 en omvatten onder meer: 
• vervolg op de wereldt op inzake duurzame ontwikkeling (World Summit on 
Sustainable Development, WSSD), met name door middel van de Europese 
initiatieven op het gebied van water en energie; 
• succesvolle afronding van de Doha -ronde en andere belangrijke 
handelsonderhandelingen, onder meer met Zuidoost-Azië en Latijns-Amerika; 
• implementatie en herziening van de Overeenkomst van Cotonou met landen in 
Afrika, het Caribisch gebied en de Stille Oceaan; 
• vooruitgang met betrekking tot het schulde ninitiatief en met maatregelen in de 
mondiale strijd tegen besmettelijk e ziekten in ontwikkelingslanden. 
Een andere doelstelling voor 2004 was de voorbereiding van een  topontmoeting in 
New York in september 2005, in verba nd waarmee de Commi ssie in oktober 2004 
een verslag over de millenniumdoelstellingen voor ontwikkeling presenteerde, waarin werd voorgesteld specifieke Europe se maatregelen voor te bereiden op het 
gebied van financiële middelen voor ontwikkeling, samenhang van ontwikkelingsbeleid en bijz ondere aandacht voor Afrika. 
a) De politieke dimensie  
De belangrijkste doelstelling van het ontwi kkelingsbeleid van de EU moet zijn 
armoede terug te dringen, en uiteindelijk uit te roeien. Deze doelstelling impliceert 
steun voor duurzame economische, sociale en milieuontwikkeling, bevordering van 
de geleidelijke integratie van ontwikkeli ngslanden in de wereldeconomie en de wil 
om ongelijkheid te bestrijden. 
De Europese Commissie bleef landen onders teunen in hun strijd tegen armoede, en 
bleef hen aanmoedigen te streven naar vred e, veiligheid en democratie, alsmede de 
rechtstaat, goed bestuur en eerbiedigi ng van de mensenrechten, wat allemaal 
belangrijke factoren voor ontwikkeling zijn. 
                                                
 
2 COM(2003) 83 definitief 
 
NL 4   NL In 2004 nam de Europese Commissie maatrege len om de veiligheid van mensen te 
bevorderen, zowel uit overwegingen van st rategische veiligheid en politieke 
stabiliteit als met het oog op goed bestuur en mensenrechten. Met deze innovatieve, 
op mensen gerichte aanpak wordt getracht formele rechten om te zetten in concrete toegangsmogelijkheden: naast de traditionele bescherming of verdediging van verworvenheden, wordt in het bijzonde r gestreefd naar het voldoen aan 
basisbehoeften en het bewerkstelligen van welzijn.  
b) Verwezenlijking van de millenni umdoelstellingen voor ontwikkeling  
In november 2000 keurde de Gemeenschap één algemeen kader voor het 
samenwerkingsbeleid met ontwikkelingslanden goed
3. De belangrijkste doelstelling 
is armoede terug te dringen, en uiteindelijk  uit te roeien. Sinds het jaar 2000 is aan 
deze doelstelling vorm gegeven door mi ddel van een aantal gedetailleerde 
beleidsverklaringen met betrekking tot specifieke samenwerkingsterreinen en 
-sectoren, met name onderwijs en gezondheidszorg, vervoer en institutionele opbouw.  
Om het ontwikkelingsbeleid expliciet te  koppelen aan internationaal erkende 
doelstellingen met betrekking tot armoedeb estrijding (de mille nniumdoelstellingen 
voor ontwikkeling, MDG), stel de de Commissie, in nauwe samenwerking met de 
EU-lidstaten en inte rnationale organisaties zoal s de Wereldbank, de VN en de 
OESO, een lijst van tien kernindicatoren vast met betrekking tot inkomen, ondervoeding bij kinderen, het percenta ge kinderen dat basisonderwijs volgt, 
vaccinatie en andere gezondheidsindica toren (waaronder het aantal HIV-
besmettingen). Sinds 2003 gebrui kt de Commissie deze indi catoren om de prestaties 
van landen en regio’s waaraan zij steun verleent te beoorde len. In dit verband moeten 
een aantal opmerkingen worden gemaakt: 
• In de eerste plaats zijn de verschillende indicatoren  nauw met elkaar verbonden. 
Zo heeft het ontbreken van toegang tot schoon water en riol ering niet alleen 
ernstige gevolgen voor de gezondheid, maar het ontbreken van sanitaire 
voorzieningen in scholen vormt onder andere voor meisjes een ernstige belemmering om naar school te gaan.  
• Ten tweede kan steun op andere terreinen  noodzakelijk zijn om een kader te 
scheppen waarbinnen voortgang op de indicatoren kan worden geboekt. 
Doelmatige sociale voorzieningen zijn bij voorbeeld in grote ma te afhankelijk van 
een goed wegennet en goed beheer  van de overheidsfinanciën. 
• Ten derde kunnen de doelstellingen niet word en verwezenlijkt als er sprake is van 
langdurige onveiligheid; daarom is het voorkomen van conflicten een belangrijk 
horizontaal thema in de buitenlands e betrekkingen van de Gemeenschap.  
• Ten vierde moet het statistisch beheer worden verbeterd, met name in de minst 
ontwikkelde landen, zodat regelmatig en  op de juiste wijze de noodzakelijke 
gegevens kunnen worden verstrekt. 
                                                
 
3 Verklaring van de Raad en de Commissie over he t ontwikkelingsbeleid van de Europese Gemeenschap 
van 16 november 2000 (13458/00). 
 
NL 5   NL In 2004 werd verder gewerkt op deze terreinen. In oktober 2004 presenteerde de 
Commissie daarnaast een uitgebreid rapport over de millenniumdoelstellingen voor ontwikkeling in de periode 2000-2004
4. In dit verslag werd beschreven hoe de 
Europese Commissie bijdroeg aan de ve rwezenlijking van de MDG, met name wat 
betreft de achtste doelstel ling (Ontwikkeling van een mond iaal partnerschap voor 
ontwikkeling). De conclusie van het versla g luidde dat de donors gezamenlijk actie 
moeten ondernemen op de volgende drie punten om de basis voor werkelijke vooruitgang te versterken: (1) meer en bete re financiële middelen voor ontwikkeling; 
(2) meer samenhang tussen de beleidsins trumenten voor ontwikkeling; (3) specifieke 
aandacht voor Afrika (ten zuiden van de Sahara). 
c) Partnerschapsaanpak  
Door de Commissie gefinancierde progr amma’s voor ontwikkelingshulp worden 
zoveel mogelijk gebaseerd op de eigen armo edebestrijdingsstrategie van het land, die 
wordt beschreven in een strategiedocum ent voor armoedebestrijding. Op grond van 
deze strategieën zouden de steunmaatregelen van de ontwikkelingspartners op elkaar 
moeten worden afgestemd en zouden moet en leiden tot samenhangende, doelmatige 
programma’s.  
De ervaring van de Commissie op het gebi ed van buitenlandse hulp bevestigde dat 
participatie van de EU-partners cruciaal is voor het effect en de duurzaamheid van alle initiatieven. Door be gunstigde landen meer verantwoordelijkheid te geven, 
kunnen zij hun strategische en beheerserv aring vergroten. Deze aanpak zorgt ervoor 
dat pasklare goede prakti jken worden verspreid. 
Maatregelen die zijn genomen om deze  doelstellingen te verwezenlijken
 
a) De politieke dimensie 
In 2004 werden de traditionele betrekkingen met landen in Afrika, het Caribisch 
gebied en de Stille Oceaan geconsolidee rd en verdiept en werd een innovatief 
partnerschapskader met de buurlanden van de EU aangemoedigd. 
In mei 2004 gingen de onderhandelingen over de herziening van de Overeenkomst 
van Cotonou van start tijdens de gezamen lijke ACS-EG-Raad van Ministers in 
Gaborone. Het overkoepelende doel van deze he rziening is de doelmatigheid en de 
kwaliteit van het EU-ACS-partnerschap te vergroten en tegelijkertijd de fundamentele verworvenheden van de Ov ereenkomst van Cotonou te consolideren. 
In de loop van het jaar werd gestage voor uitgang geboekt in de onderhandelingen en 
in december 2004 herhaalden de ministers tijdens een conferentie dat zij van plan 
waren de onderhandelingen in februari 2005 af te ronden. 
Op 12 mei 2004 keurde de Raad het Eu ropese Nabuurschapsbeleid (ENP) goed
5, 
waarmee wordt beoogd de voordelen van de u itbreiding van de EU te delen met de 
buurlanden, met name door hen te betrekken bij de interne markt. Door de stabiliteit, 
de veiligheid en het welzijn voor alle betrokken partners te vergroten, kan via het ENP worden voorkomen dat er nieuwe scheidslijnen ontstaan tussen de uitgebreide 
                                                
 
4 http://europa.eu.int/comm/development/body/communications/communications_en.htm  
5 COM (2004) 373 definitief 
 
NL 6   NL EU en haar buurlanden. Het ENP vormt een  realistisch samenwerkingskader, dat 
gebaseerd is op een gemeenschappelijk  pakket kernwaarden, dat evenwel op 
bilaterale basis word t aangepast aan de specifieke be hoeften van iedere partner door 
middel van actieplannen (de eerste zeven daarvan, voor Israël, Jordanië, Marokko, 
Moldavië, de Palestijnse Autoriteit, Tunesië en Oekraïne, werden in 2004 gepresenteerd). De uiteindelijke doelstelli ng is een “vriendenkring” van de EU tot 
stand te brengen. 
Conflictpreventie en crisisbeheer blijven  bovenaan de agenda van de Commissie 
staan. In december 2004 werd een oproep ge daan tot het indienen van voorstellen 
met betrekking tot de opzet va n een netwerk voor c onflictpreventie en er is een groep 
deskundigen samengesteld die kunnen worden ingezet bij toekomstige door de EU geleide crisisbeheersmissies. In een late r stadium zullen ook de ervaringen met de 
EU-interventie in door de tsunami getro ffen gebieden worden gebruikt om de 
mechanismen voor de coördinatie van het crisisbeheer verder te verbeteren.  
In 2004 begonnen de door Afrika  geïnitieerde en door de Europese Commissie 
royaal gefinancierde pogingen om de vrede te  herstellen vruchten  af te werpen. De 
Afrikaanse Unie (AU) installeerde een Raad voor vrede en veiligheid, die troepen 
kan inzetten om genocide en misdaden tege n de menselijkheid te voorkomen en de 
vrede te handhaven. Onmiddellijk werden vr edestroepen naar Burundi gestuurd en 
werden naar Darfur (Sudan) troepen gestuur d om toe te zien op het staakt-het-vuren. 
Op een buitengewone top van de AU in Libië prees scheidend voorzitter Prodi van de Europese Commissie de inzet van de  AU en het indrukwekkende tempo van de 
vooruitgang tot dan toe.  
In 2004 besteedde de Commissie in totaal € 217,5 miljoen aan de wederopbouw in 
Irak, waarmee de Commissie een van de belangrijkste donors is . De financiering 
geschiedde voornamelijk via het internationa le fonds voor de wederopbouw van Irak, 
waarmee ernaar gestreefd wordt de problemen  op te lossen waarmee de inwoners van 
Irak dagelijks te maken hebben, bijvoo rbeeld op het gebied van onderwijs, 
gezondheidszorg, water en riolering. 
Voor de terugkeer van de stabiliteit in Afghanistan werd een bedrag van € 216,5 
miljoen vastgelegd, waarmee zowel het herstel van wegen wordt gefinancierd als de versterking van de democratie, door middel van steun voor de registratie van kiezers 
en de administratie in verband met ve rkiezingen. De EU was ook betrokken bij 
activiteiten zoals grensbeheer en de st rijd tegen drugshandel, met name door 
aanzienlijke steun te verlenen aan de nationale drugsbestrijdingsstrategie van 
Afghanistan. 
De EU verleende in 2004 veel steun aan  de mensenrechten en de democratie. 
Verkiezingswaarnemingsmissies waren daarb ij een van de meest directe en best 
zichtbare middelen; de Commissie zond 632 verkiezingswaarnemers naar Indonesië, 
Sri Lanka, Malawi, Mozambique, de Weste lijke Jordaanoever en de Gazastrook, en 
Afghanistan, en bereidde de verkiezingen in  Irak voor. Dankzij fi nanciële steun van 
de Europese Commissie konden veel Afri kaanse landen ook verder gaan met de 
verbetering van hun bestuur. Vrije en eerlijk e verkiezingen, met gedeeltelijke steun 
van de Commissie, vonden plaats in Ghana, Guinee-Bissau en Niger, en de kiezers in 
de Centraal-Afrikaanse Republiek ke urden een nieuwe grondwet goed.  
 
NL 7   NL Op het gebied van internationale justitie werden in 2004 gerichte initiatieven opgezet 
ter verbetering van het functioneren van de internationale strafhoven voor Rwanda en 
de Voormalige Republiek Joegoslavië en he t Internationale St rafhof. Samenwerking 
met de Raad van Europa vormde de basis voor maatregelen om de rechtstaat en het democratiseringsproces op de Balkan, in Ce ntraal-Azië en de Russische Federatie te 
consolideren.  
De eerste versie van het handboek voor goed bestuur, dat door de Commissie werd 
ontwikkeld in samenwerking met de lidstat en en het maatschappelijk middenveld, 
werd in 2004 in de praktijk getest. De Commissie werkt ook samen met de OESO-
donors om indicatoren te ontwikke len op het gebied van bestuur. 
Er werden maatregelen genomen om de r echten van autochtone bevolkingsgroepen 
te integreren in het programmeringspro ces, met de ontwikkeling van een praktische 
gids en er werd een contract gesloten met de VN op een project op dit gebied in 
Guatemala en Mexico te ondersteunen. D aarnaast werd geprobeerd de rechten van 
kinderen te waarborgen, onder meer door middel van de start van een opleidingsprogramma in samenwerking met Unicef en de opzet van een 
interinstitutionele werkgroep. EU-missiehoof den in landen die worden getroffen door 
een gewapend conflict moeten voortaan melden  wat de gevolgen zijn voor kinderen, 
niet alleen wat betreft de rekrutering van kindsoldate n, maar ook de gevolgen voor 
scholen en ziekenhuizen.  
b) Initiatieven met betrekking tot de MDG 
Als vervolg op de WSSD lanceerde de Commissie de innovatieve ACS-EU-
Waterfaciliteit
6, met een totale begroting van € 500 miljoen (de eerste tranche van 
€ 250 miljoen werd in 2004 goedgekeurd), vo or de financiering van voorstellen van 
maatschappelijke organisaties, particul iere ondernemingen en andere niet-
overheidsactoren, alsmede van regeringen. Vo or energieprojecten werd in 2004 een 
vergelijkbare faciliteit opgezet.  
Toename van de handel is een van de belangrijkste instrumenten voor de 
verwezenlijking van de MDG. In 2004 bleef  de Commissie zich inzetten voor een 
ontwikkelingsvriendelijk resultaat van de  Doha-ontwikkelingsag enda. Het besluit 
van de Algemene Raad van de WTO van 1 augustus 2004, waarin de ontwikkelingsdimensie wordt benadrukt, vormt een goede basis voor verdere onderhandelingen, die uiteindelijk zouden mo eten leiden tot gelijke voorwaarden 
voor iedereen, met name voor ontwikkeli ngslanden die een plaatsje proberen te 
veroveren in de wereldeconomie. De Co mmissie wil ervoor zorgen dat alle 
ontwikkelingslanden, vooral de minst ontwi kkelde landen (MOL) en andere landen 
met een kwetsbare, kleinsch alige economie, aanzienlijk  kunnen profiteren van de 
Doha-ronde. 
De tussentijdse evaluaties van de nati onale strategiedocumenten voor de ACS-
landen, die in 2004 werden uitgevoe rd, boden de gelegenheid om de 
tenuitvoerlegging van de Overeenkomst van Cotonou tot dan toe te beoordelen en de strategieën beter te richten op coördi natie en samenhang met het oog op de 
                                                
 
6 http://europa.eu.int/comm/europeaid/projects/water/index_en.htm 
 
NL 8   NL verwezenlijking van de MDG. Er is veel aandacht besteed aan de kwaliteit van de 
planning en de opzet van individuele proj ecten en andere activiteiten, om ervoor te 
zorgen dat rekening wordt gehouden met ervari ngen uit het verleden en dat thema’s 
als gender of duurzame ontwikkeling op pa ssende wijze aan bod komen. Een intern 
onderzoek in 2004 bevestigde dat de opzet va n de activiteiten gele idelijk verbetert. 
Er wordt gewerkt aan de versterking van het systeem in het algemeen en aan de 
ontwikkeling en uitvoering van een breed  systeem voor kwaliteitsondersteuning. In 
2004 werden praktische maatregelen genomen om de nationale strategiedocumenten 
te verbeteren wat betreft gelijke kans en voor mannen en vrouwen en om de 
betrokkenen ervan bewust te maken dat he t belangrijk is naar sekse gescheiden 
gegevens te gebruiken voor de analyse.  Ter plaatse werd ook samengewerkt met de 
lidstaten door te streven naar bundeling van deskundighei d, analyse-instrumenten en 
beste praktijken. Gelijke kansen voor mannen en vrouwen was de hoofddoelstelling of een van de belangrijkste doelstellingen van projecten en programma’s waaraan in 
totaal meer dan € 770 miljoen werd besteed; dit wijst erop dat de horizontale integratie van dit thema werkt. Ook werd  veel aandacht besteed aan het milieu: 
namelijk in projecten en programma’s waaraan € 700 miljoen werd besteed. Daarnaast nam de Commissie het voortouw in  andere internationale initiatieven, 
zoals het Wereldfonds voor de bestrijding van HIV/aids, malaria en tuberculose en 
het wereldwijde initia tief voor de bestrijding van poli o. De Commissie hechtte op 26 
oktober 2004 haar goedkeuring aan de mede deling over “Een coherent Europees 
beleidskader voor externe maatregelen tegen HIV/aids, malaria en tuberculose”
7. 
c) Partnerschapsaanpak 
Via de € 250 miljoen voor de Afrikaanse Vredesfaciliteit, die in mei 2004 van start 
ging, financiert de Europese Commissie vred esmissies van de Afrikaanse Unie en 
subregionale organisaties. Dit partnerschap  is het paradepaardje van de Europese 
Unie, die hiermee onmiddellijk kon voldoen aan  het verzoek van de Afrikaanse Unie 
om een missie naar Darfur in het westen va n Sudan te sturen om toe te zien op het 
staakt-het-vuren. Half augustus deed de Voedsel- en Landbouworganisatie van de 
VN (FAO) een beroep op de Europese Commissie om een sprinkhanenplaag in 
West-Afrika te helpen bestrijden. Binne n 35 dagen had de Europese Commissie € 24 
miljoen overgemaakt. Ook werd een gedetailleerd plan opgesteld om beter te kunnen voldoen aan de behoeften van de nationale  ordonnateurs, de ambtenaren van de 
regeringen van de begunstigde landen die de  door de Commissie verstrekte middelen 
besteden.  
In maart 2004 werd het AENEAS-programma (2004-2008)
8 goedgekeurd, waarvoor 
een totale indicatieve begroting van € 250 m iljoen beschikbaar is, om financiële en 
technische bijstand te verlenen aan derde landen om hun migratiestromen in alle 
opzichten beter te kunnen beheren. In november 2004 lanceerde de Raad een nieuw programma (het Haags programma) om kw esties met betrekking tot veiligheid, 
migratie en asiel beter te integreren  in de betrekkingen met derde landen. 
                                                
 
7 COM (2004) 726 definitief 
8 http://europa.eu.int/comm/europeaid/projects/eidhr/pdf/themes-migration-reglement_en.pdf  
 
NL 9   NL Beheer  
a) Achtergrond: deconcentratie volledig operationeel in 2004 
Niet alleen werd meer nadruk gelegd op de  concentratie van het beleid, maar de 
Commissie lanceerde in 2000 ook een pakket maatregelen voor de hervorming van 
het beheer om het tempo en de kwaliteit van de programma’s voor buitenlandse hulp sterk op te voeren. Deze grootschalige hervor ming omvatte zowel de opzet in januari 
2001 van één enkele organisatie voor he t beheer van de programma’s voor 
buitenlandse hulp (EuropeAid) en de deconc entratie in de periode 2001-2004 van de 
verantwoordelijkheden en middelen naar de delegaties van de Commissie ter plaatse. 
Door deze deconcentratie kregen de delega ties een grotere rol in bijvoorbeeld de 
beleidsdialoog met de autoriteiten over complexe hervormingen met betrekking tot 
publieke dienstverlening en bestuur, in samenwerking met andere donors.  
Dit deconcentratieproces werd afgerond in 2004 (enkele uitzonderingen daargelaten). 
De Europese Rekenkamer voerde in 2004 een controle uit naar de wijze waarop de Commissie de deconcentratie uitvoerde. Het zal enige tijd duren eer  het effect van de 
deconcentratie volledig zichtbaar is, maar  volgens de Rekenkamer zijn er in de 
meeste bezochte delegaties tekenen dat de toegenomen capaciteit van de operationele eenheden ten goede komt aan het tempo en de kwaliteit van het projectbeheer. Dit leidt tot een groter probl eemoplossend vermogen binnen de delegatie, meer contacten 
met begunstigden en beter begrip van de plaatselijke omstandigheden. De 
aanbevelingen van de Rekenkamer komen overeen met initiatieven waaraan de 
Commissie momenteel werkt.  
b) Uitvoering van de steun 
In dit verband is het zoveel mogeli jk verlenen van hulp in de vorm van 
begrotingssteun een prioriteit geworden. Begrotingssteun kent vele voordelen ten 
opzichte van traditionele vormen van ste unverlening, waarbij de neiging bestaat 
parallelle administratieve structuren op te  zetten met buitenlandse adviseurs, die hun 
eigen procedures hebben voor toezicht, aanbesteding en fi nanciële controle. Het is 
echter wel noodzakelijk het bestaande begro tingssysteem en de hervormingsplannen 
van de begunstigde zorgvuldig te onderz oeken. De Commissie werkt nauw samen 
met andere toonaangevende donors, met name  de Wereldbank, in het kader van het 
initiatief inzake overheidsuitgaven en fi nanciële verantwoordingsplicht (PEFA), en 
ontwikkelt methoden om de transparantie en  doelmatigheid van het beheer van de 
overheidsfinanciën in de begunstigde landen te vergroten. In 2004 werd de toetsing 
van de prestatie-indicatoren aan een evaluatie onderworpen. 
Het grootste deel van de communautaire hul p gaat naar individue le partnerlanden en 
een groot deel van de verbetering van het te mpo en de kwaliteit va n deze hulp ligt in 
de verbetering van de opzet van de nationale  programma’s. Het doel is niet alleen de 
strategie goed te keuren die het effectie fst zal zijn voor het desbetreffende land, 
rekening houdend met zijn middelen en beleidslijnen, maar ook te zorgen voor samenhang tussen alle Europese beleidsl ijnen met betrekking tot de nationale 
strategie en tussen de maatregelen van de EU en die van andere donors.  
 
NL 10   NL Er werd rekening gehouden met de noodzaak to t passende onderlinge coordinatie van 
noodhulp, steun voor wederopbouw en ontwikkeli ngshulp en in acht landen en twee 
regio’s wordt hiernaar nader onderzoek verricht. 
De Europese Unie heeft het voortouw genome n in de internationa le inspanningen om 
de donoractiviteiten op elkaar af te  stemmen. In meer dan zestig 
ontwikkelingsprojecten ma ken donors nu al gebruik van geharmoniseerde en 
vereenvoudigde procedures, gezamen lijke analyses, meer nadruk op de 
verwezenlijking van resultaten, gemeensc happelijke uitvoeringsprocedures en 
gezamenlijke afspraken voor begrotingssteun van het desbetreffende land. Het in 2002 door de EU gelanceerde initiatief om de steun aan Marokko, Mozambique, 
Nicaragua en Vietnam beter te harmoni seren werd in 2004 met succes afgerond nu 
deze landen internationaal als voorbeeld blijken te worden gesteld. De door de OESO/DAC in 2004 uitgevoerde werkzaamhe den, waarin de Commissie en de 
lidstaten een actieve rol speelden, waren cruciaal voor de vaststelling van het kader, 
de eerste operationele doelstellingen en de  indicatoren, die later werden goedgekeurd 
tijdens het forum op hoog niveau over de doeltreffendheid van de hulp in februari 2005 in Parijs. 
Om bij te dragen aan deze verbintenissen en ze te implementeren, keurde de EU 
tijdens de Raad Algemene Zaken en Buitenlandse Betrekkingen van november 2004 een werkprogramma goed. Op basis van he t verslag van een ad  hoc werkgroep, 
waaraan deskundigen van de Commissie en  de lidstaten deelnamen, staat dit 
werkplan open voor alle donors en wo rdt een centrale rol toegekend aan het 
partnerland, uitgaande va n een pragmatische aanpak ter plaatse. Volgens dit 
programma zijn er vier terreinen waaraan  de komende jaren moet worden gewerkt: 
• opzet van EU-draaiboeken voor elk land, r ond een aantal acties ter ondersteuning 
van lokale harmonisatieprocessen; 
• vaststelling van een gezamenlijk Europees programmeringskader, gericht op meer 
complementariteit; 
• de opzet van een gezamenlijke financiële  overeenkomst ter bevordering van de 
harmonisatie van de procedures rond de nationale systemen; 
• de ontwikkeling van een echte operationele strategie inzake complementariteit. 
Daarnaast werd de samenwerking met de  Wereldbank en met VN-organisaties 
geïntensiveerd; in financiële  zin was er sprake van ongev eer een verdubbeling van de 
samenwerking tussen 2002 en 2004. 
Sinds 2002 is al het mogelijke gedaan om er voor te zorgen dat er veel breder wordt 
overlegd bij de voorbereiding van strategieën. In de toek omst wordt gestreefd naar 
verdere verbetering van de kwaliteit en de omvang van de participatie, onder meer 
wat betreft het maatschappelijk middenvel d. In 2004 ging de Commissie verder met 
de implementatie van de beleidsrichtlijnen op basis van de mededeling uit 2002 over de participatie van niet-ove rheidsactoren in het ontwi kkelingsbeleid, door middel van 
regelmatig overleg over zowel algemene al s sectorale vraagstukken, financiële steun 
voor de uitvoering van hun eigen initiatieve n en hun rol als “uitvoerende partners” 
van de samenwerkingsprogramma’s van de Europese Commissie en 
 
NL 11   NL voorlichtingscampagnes in de tien nieuwe EU-lidstaten. Daarnaast werden vorig jaar 
de richtsnoeren inzake uitga ngspunten en goede praktijken voor de participatie van 
niet-overheidsactoren in dialoog en overleg over ontwikkeling gepubliceerd9.  
De Commissie streeft ernaar de doelmatigheid  en het effect van haar programma’s te 
vergroten door de steun te concentreren op  een kleiner aantal interventiegebieden en 
door te voorkomen dat de steun verdwijnt in een groot aantal kleinschalige losse 
projecten. Er wordt bijzondere aandacht be steed aan het in st and houden van het 
evenwicht tussen vastleggingen en betalingen (de “reste à liquider” of RAL) en aan 
het toezicht op de tijd die de voltooiing va n een project of programma gemiddeld in 
beslag neemt. Projecten die niet soepel l ijken te verlopen, omdat gedurende enige tijd 
geen transacties plaatsvinden of omdat de rekeningen na vi jf jaar nog niet gesloten 
zijn, worden per geval onderzocht. 
c) Toekomstperspectief: stroomlijnin g van de juridische instrumenten 
Onze programma’s voor buitenlandse hulp zijn  de afgelopen vijftig jaar tot stand 
gekomen.  Ze zijn gebaseerd op meer dan de rtig verschillende juridische 
instrumenten, waarvan sommige thematisch  georiënteerd zijn (bijvoorbeeld op het 
gebied van voedselhulp of mensenrechten) en andere geografisch (waarbij de steun 
voor de ACS-landen los staat van de algemene begroting van de EU). Daarnaast bestaan er enkele specifieke instrumenten  in verband met het externe effect van 
intern beleid. Het is steeds moeilijker ge worden al deze verschillende programma’s 
op efficiënte en gecoördineerde wijze te beheren. Onze hulpactiviteiten zijn nodeloos 
ingewikkeld geworden, vooral  ook voor de begunstigden.  In september 2004 stelde 
de Commissie daarom een grondige ver eenvoudiging van de instrumenten voor, 
zodat in de toekomst bete re resultaten met de besc hikbare middelen kunnen worden 
geboekt.  
Resultaten en ervaringen
 
a) Uitvoering van de begrot ing en nieuwe vastleggingen  
In het algemeen wordt de begroting voor een zeer groot deel uitgevoerd, en de 
gestage verbetering van de fi nanciële prestaties over de afgelopen jaren, zette ook in 
2004 door. De totale vastleggingen (€ 6,916 miljard) waren lager dan in 2003, maar 
dit verschil is te verklaren door het fe it dat de vastleggingen van het Europees 
Ontwikkelingsfonds in 2003 zeer omvangrijk ware n (als gevolg van de late ratificatie 
van het negende EOF en een ongebruikelijk groot aantal maatregelen die werden 
uitgesteld tot de nieuwe financieri ng beschikbaar was). In 2004 stegen de 
vastleggingen (€ 4,268 miljard) wederom tot recordhoogte. De betalingen bedroegen 
€ 6,211 miljard, een aanzienlijke toename ten opzichte van het jaar ervoor en bijna een miljard euro hoger is dan in 2002, wat be tekent dat de presta ties van zowel de 
begroting als het EOF zijn verbeterd.  
Middelen beheerd door EuropeAid: Offici ële ontwikkelingshul p (ODA), Officiële 
hulp (OA) en overige
10.  
                                                 
9 http://europa.eu.int/comm/development/body/tmp_doc s/guidelines_principles_good_practices.en.pdf 
10 Deze cijfers omvatten niet de middelen die door andere directoraten-gener aal (zoals ECHO, ECFIN, 
FISH) wordt beheerd. 
 
NL 12   NL EuropeAid - Ontwikkeling van de regionale uitsplitsing 2001-2004 (vastleggingen-x1 miljoen euro)
De Balkan NISLatijns-
AmerikaAziëMiddellan
dse-Zuid-
AfrikaACSThematisc
hTotaal
2001 705      426      301      407      709      121      1.927   972      5.568   
2002 658      432      333      575      762      124      2.125   993      6.002   
2003 620      504      342      558      782      127      3.769   985      7.687   
2004 663      504      312      611      1.003   135      2.648   1.039   6.916   - 500 1.00
0 1.50
0 2.00
0 2.50
0 3.00
0 3.50
0 4.00
0 De BalkanNISLatijns-AmerikaAziëMiddellandse-ZeegebiedZuid-AfrikaACSThematisch
2004
2003
2002
2001
 
 
NL 13   NL EuropeAid - Ontwikkeling van de regionale uitsplitsing 2001-2004 (betalingen - x 1 miljoen euro)
De Balkan NISLatijns-
AmerikaAziëMiddellan
dse-Zuid-
AfrikaACS Thematisch Totaal
2001 845      402      152      383      488      99        1.779   806      4.954   
2002 619      384      182      455      707      119      1.922   861      5.249   
2003 425      396      290      470      700      118      2.345   872      5.616   
2004 510      359      314      526      1.125   116      2.464   797      6.211   -  500 1.000 1.500 2.000 2.500De BalkanNISLatijns-AmerikaAziëMiddellandse-ZeegebiedZuid-AfrikaACSThematisch
2004
2003
2002
2001
 
Welke conclusies kunnen uit deze cijfers worden getrokken?  
• Ten eerste verbeterden de prestaties terw ijl het deconcentratieproces aan de gang 
was – het feit dat de hulp ter plaatse word t beheerd, heeft aanzienlijk bijgedragen 
tot snellere vastleggi ngen en betalingen; 
• Ten tweede verbetert het tempo nog steeds – uit de ratio van betalingen en 
vastleggingen blijkt dat de Commissie in toenemende mate en op kortere termijn 
in staat is vastleggingen om te zetten in concrete maatregelen;  
• Ten derde zijn we minder goed in staat te reageren op onverwachte crisissen of 
onvoorziene behoeften – als middelen onde r een bepaalde post op de EU-
begrotingslijnen voor buitenlandse acties niet worden gebruikt, kunnen ze niet 
langer worden overgeheveld naar een a nder terrein, omdat alle beschikbare 
middelen worden besteed. 
In de landen in Afrika, het Caribisch gebi ed en de Stille Oceaan (ACS) bleven de 
vastleggingen net onder het voor 2004 vastgest elde doel, omdat de omstandigheden 
in twee landen niet toelieten dat de vastleggingen werden goedgekeurd. Verwacht 
wordt echter dat alle binnen het Europ ees Ontwikkelingsfonds voor de ACS-landen 
 
 
NL 14   NL beschikbare toewijzingen voor 2007 zullen z ijn vastgelegd. De betalingen uit hoofde 
van het EOF stegen in 2004 wederom to t recordhoogte. De voortgang binnen het 
programma voor het Middellandse-Zeegeb ied (MEDA) was i ndrukwekkend: de 
vastleggingen namen met 22% toe en de betalingen met 60%. Ook voor het CARDS-
programma voor de Balkan namen de vas tleggingen en de betalingen toe (6% en 
20%), evenals voor het programma voor Azië (9% en 12%). In Oost -Europa en in de 
Centraal-Aziatische landen die onder het TACIS-programma vallen, bleven de 
vastleggingen op het hoge niveau van 2003, ma ar de betalingen daalden, als gevolg 
van de late ondertekening van de financ ieringsovereenkomsten door verschillende 
partnerlanden. In Latijns-Amerika verbeterden de betalingen, maar de vastleggingen daalden licht. 
van de betalingen)ARMOEDEBESTRIJDING 2000-2004
2000-2003 Verslaggeving van de EG aan de Commissie voor ontwikkelingsbijstand (volgens 
dezelfde methode: landspecifieke toewijzingen voor  MOL/LLI, inclusief EIB-betalingen /Totaal van 
MOL: minst ontwikkelde landen
ALLI: andere landen met lage inkomens21,6%26,7%32,7%35,8%
33,4%
10,4%11,2%10,4%8,7%10,3%32,0%37,9%43,1%44,5%43,7%
0%10%20%30%40%50%
2000 2001 2002 2003 2004
LDC OLIC LDC+OLIC
 
Er werd opnieuw meer besteed aan de lande n met een laag inkomen en aan de minst 
ontwikkelde landen: ongeveer € 2,9 miljard in totaal. Ten opzichte van het totale aantal betalingen daalde dit cijfer licht, maar het bedraagt nog steeds ongeveer 45%. 
 
NL 15   NL Uitsplitsing per sector EuropeAid 2004
Vastleggingen in miljoenen euro's
Alle middelen die in 2004 door  EuropeAid zijn beheerd:  officiële ontwikkelingshulp
 (ODA)/officiële hulp (OA)/niet-officiële ontwikkelin gshulp (niet-ODA)/niet-o fficiële hulp (niet-OA)Economische 
infrastructuur en 
diensten; 929 M€; 
13%Productiesectoren; 
424 M€ ; 6%Multisector / 
transversaal; 963 M€; 
14%Hulp in natura en 
algemene 
programmahulp; 809 
M€; 12%Maatregelen in 
verband met 
schulden; 5 M€; 0%Noodhulp; 206M€; 3%Overige/niet-
gespecificeerd; 150 
M€; 2%
Sociale infrastructuur 
en diensten; 3180 M€; 
46%Niet-ODA/OA; 250 
M€; 4%
 
Een groot deel van de nieuwe vastlegginge n (meer dan een derde) werd besteed aan 
specifieke projecten op het gebied van soci ale infrastructuur en diensten, waaronder 
basisgezondheidszorg en onderwijs. So lide economisch beleid is echter 
waarschijnlijk de beste methode om armoed e te bestrijden. De verschuiving naar 
begrotingssteun, vaak gekoppeld aan sect orale hervormingen te r ondersteuning van 
sociale diensten, past duidelijk in dit kader. 
Wat betreft de verwezenlijking van de m illenniumdoelstellingen voor ontwikkeling 
wordt Afrika ook wel het “epicentrum van de crisis” genoemd. Hoewel er in 2004 
reden was tot optimisme – in verschillende landen daalt de armoede en zijn voorzieningen op het gebied van gezondheidsz org en onderwijs beter toegankelijk – 
maar er bestaan nog steeds grote probleme n met betrekking tot armoede, conflicten 
en onstabiliteit. De Commissie bleef in 2004 nieuwe manieren zoeken om het effect 
 
NL 16   NL van haar samenwerking te verg roten. Zij verleende via de Afrikaanse Vredesfaciliteit 
steun aan door Afrika geïnitieerde oplossinge n voor de problemen van dit werelddeel 
en bleef het voortouw nemen met betrekking tot begrotingssteun.  
In Azië lopen elf armoedebestrijdingsprojecten, voor in totaal € 180 miljoen aan 
vastleggingen in 2004, bijvoorbeeld het pr ogramma voor economisch en sociaal 
herstel in Cambodja (€ 25 miljoen), het steunkrediet voor armoedebestrijding in 
Vietnam (€ 20 miljoen) en sectorale steun voor basisonderwijs in Indonesië (€ 20 
miljoen). De Commissie draagt ertoe bij dat het onderwijs in acht Aziatische landen 
beter toegankelijk wordt, met na me voor meisjes en kinderen uit 
achterstandsgroepen, zoals minderheden, kinderen met een handicap en straatkinderen. Een belangrijke MDG is dat goede gezondheidszorg voor iedereen 
toegankelijk moet zijn; in dit verband zijn  er projecten voor meer dan € 100 miljoen 
waarmee landen worden geholpen om sector ale hervormingen in gang te zetten om 
de gezondheidszorg te verbeteren ofwel (in landen die uit een c onflictsituatie komen, 
zoals Afghanistan of Timor-Leste) basisgez ondheidszorg te verlenen aan de arme 
bevolkingsgroepen. 
In regio’s als het Middellandse-Zeegebied en Latijns-Amerika, waar de meeste 
landen worden beschouwd als landen met een middeninkomen, kunnen in hun 
huidige ontwikkelingsfase, in combin atie met lage economische groei, 
demografische ontwikkelingen, economisc he hervormingen en controversieel 
bestuur, maatregelen met betrekking tot ar moedebestrijding of verbetering van het 
bestuur noodzakelijk zijn. In dit verband wordt bijvoorbeeld steun verleend voor basisonderwijs in Nicaragua en basisgez ondheidszorg in Bolivia. Verschillende 
projecten richten zich specifiek op het w eerbaarder maken van arme en kansarme 
bevolkingsgroepen. Het MEDA-programma bevordert duurzame economische en 
sociale ontwikkeling door de armoede in de  regio uit te bannen. In 2004 verbeterden 
de vooruitzichten met betrekking tot regi onale samenwerking en economische groei 
doordat gestage vooruitgang werd geboekt bij de handelsonderh andelingen over de 
opzet van een vrijhandelszone met het Mi ddellandse-Zeegebied en er werden 
nieuwe, veelbelovende initiatieven gelancee rd met betrekking tot schuldverlichting, 
gericht op gedecentraliseerde lokale ontwi kkeling. Ook worden nieuwe initiatieven 
ontwikkeld ter versterking van de democratie en de mens enrechten en ter vergroting 
van de betrokkenheid van het maatschappe lijk middenveld. Een goed voorbeeld van 
dergelijke projecten in Latijns-Amerika is de lopende hervorming van het justitiële systeem in Peru of de i nvoering van een voedselzeker heidsprogramma op regionale 
schaal, waardoor vrouwen betere kansen krijgen doordat zij land kunnen pachten en 
regionale instellinge n beter functioneren. 
b) Resultaten, doeltreffendheid en effect 
De Commissie hanteert een systeem van resultaatgericht toezicht, waarbij lopende 
projecten en programma’s regelmatig  worden bezocht door onafhankelijke 
deskundigen. In 2004 waren hierbij 117 la nden betrokken en werden verslagen 
opgesteld over 11 projecten voor in totaal  ongeveer € 7,6 miljard. De projecten en 
programma’s worden beoordeeld volgens in ternationaal overeengekomen criteria. 
Uit de resultaten blijkt dat de in 2004 onde rzochte projecten en programma’s in het 
algemeen ‘naar verwachting’ of beter scoorde n op alle criteria. Ongeveer 90% van de 
projecten leidt tot het gewenste resultaat , niettegenstaande aa npassingen die voor een 
klein aantal projecten noodzakelijk waren. D oor meer aandacht te besteden aan de 
 
NL 17   NL kwaliteit van de opzet van projecten en programma’s zou de verbetering van de 
scores op alle criteria blijvend moeten zijn.  
De beste resultaten werden behaald met betrekking tot doeltreffendheid en effect. 
Ten eerste lijkt de voorzichti ge trend van meer doelma tigheid als gevolg van de 
deconcentratie door te zetten en het fe it dat in de verslagen over ACS-landen 
slechtere scores worden gemeld dan in a ndere regio’s kan deels te maken hebben met 
het feit dat de deconcentratie in veel  ACS-landen nog maar pas is voltooid, en 
daarnaast met de doorgaans moeilijke omstandigheden in veel van deze landen. Er wordt verder onderzoek gedaan naar de  methodologie van het systeem om beter 
vergelijkbare en nauwkeurige co nclusies te kunnen trekken.  
Uit de resultaten per sector blijkt dat de relevantie, de doeltreffendheid en het effect 
zeer groot zijn voor projecten in de macro- economische en sociale sectoren. Hoewel 
voedselzekerheidsprojecten in het algem een minder hoge scores haalden, scoorden 
zij goed met betrekking tot deze drie bela ngrijke criteria. Dit is van belang voor de 
evaluatie van de bijdrage van deze projecten aan de verwezenlijking van de MDG. 
De vaste evaluaties van voltooide projecten  en programma’s worden beheerd door de 
diensten ter plaatse, maar een centrale ev aluatie-eenheid, die verantwoording aflegt 
aan het lid van de Europese Commi ssie dat bevoegd is voor buitenlandse 
betrekkingen, vaardigt richtlijnen uit om de evaluatiemethodologie te verbeteren en 
voert evaluaties uit op het ni veau van strategieën, sector en en thema’s. Voltooide 
evaluatierapporten word en bekendgemaakt op de website van EuropeAid
11, onder de 
rubriek “evaluaties”. In 2004 werden twaalf evaluaties afgerond en waren er dertien 
aan de gang; daarnaast wordt ook nog gewerkt aan twee gezamenlijke evaluaties (één op het gebied van coördinatie, compleme ntariteit en samenhang, en één op het 
gebied van begrotingssteun). 
c) Lange-termijnperspectief  
Hoewel we niet te veel nadruk moeten le ggen op de resultaten van één enkel jaar, 
lijkt het er tot nu toe op dat de in het jaar 2000 in gang gezette hervormingen sterke positieve effecten hebben. Nu, v ijf jaar later, is het tijd de resultaten te evalueren. 
Eind 2004 startte de Commissie een proces va n reflectie over de uitvoering en het 
effect van het ontwikkelingsbeleid en de ro l daarvan in het lich t van de ingrijpende 
veranderingen die zowel binnen de EU hebben plaatsgevonden – voornamelijk de 
laatste uitbreidingsronde – als daarbuiten, zoals de vers terkte betrekkingen met de 
buurlanden via het Europees Nabuurscha psbeleid, snellere en bredere 
mondialisering, niet alleen op het gebied van handel en economische 
aangelegenheden, de toenemende internati onale overeenstemming ten aanzien van de 
millenniumdoelstellingen voor ontwikkeling en de toegenomen veiligheidsproblemen. Daarom werd besloten  een publiek debat te organiseren om de 
rol van het ontwikkelingsbeleid in de bred ere context van het buitenlandse beleid van 
de EU duidelijker af te bakenen en het optimaal te benutten als het beleidsinstrument bij uitstek om de kernoorzaken van armo ede en ongelijkheid aan te pakken.  
                                                
 
11 http://europa.eu.int/comm/europeaid/index_nl.htm 
 
NL 18   NL Ten tweede kan het programmeringsproces wo rden verbeterd in het kader van de 
tussentijdse evaluatie s. We moeten de compleme ntariteit met andere donors 
voortdurend ontwikkelen en verbeteren en horizontale thema’s zo als gelijke kansen 
voor mannen en vrouwen, conflictpreventie en het milieu integreren in ontwikkeling, naast meer recente thema’s als veiligheid, mi gratie en asiel. De evaluaties boden een 
belangrijke mogelijkheid om de programma’s verder af te stemmen; op de volgende 
terreinen zouden verbeteringen moeten worden aangebracht: 
– betere prestatiebeoordeling aan de ha nd van indicatoren (hoewel het kader 
hiervoor is verbeterd, blijft  de basis vaak zwak); 
– duidelijker verband met de oorspronk elijke strategiedocumenten; en 
– meer complementariteit met de andere donors. 
Ten derde moet de EU actie f blijven streven naar inte rnationale harmonisatie van 
procedures en dit blijven vertalen naar maatregelen op het niveau van de landen. De 
in 2004 ontwikkelde indicatoren en doelste llingen, die in november 2004 door de 
Raad werden goedgekeurd, zijn nuttig, m aar alle donors moeten meer moeite doen 
om ervoor te zorgen dat ze daad werkelijk worden toegepast.