1. Inleiding

Een voortrekkersrol blijven spelen op het gebied van technologische ontwikkeling is van cruciaal belang om de welvaart, veiligheid en levenswijze van Europa te waarborgen. Nieuwe technologieën veranderen de veiligheids- en defensiesector sneller dan ooit tevoren en vervagen de scheidslijn tussen het civiele en het militaire domein. Met name digitale technologieën zijn van invloed op gevestigde machtsverhoudingen binnen het mondiale veiligheidslandschap. Het is dan ook van essentieel belang ervoor te zorgen dat de Europese veiligheids- en defensiesectoren op technologisch gebied geschikt blijven voor het beoogde doel.

Veel kritieke technologieën voor veiligheid en defensie zijn in toenemende mate afkomstig uit het civiele domein en maken gebruik van kritieke componenten voor tweeërlei gebruik. Om innovatie op verschillende gebieden te versnellen en de technologische soevereiniteit in de veiligheids- en defensiesectoren te bevorderen, is een betere uitwisseling tussen civiele en defensieonderzoeks- en innovatiegemeenschappen nodig. In het licht van haar jarenlange deskundigheid op het gebied van civiele technologische ontwikkeling en haar nieuwe instrumenten voor samenwerking op defensiegebied bevindt de EU zich in een goede positie om het voortouw te nemen. Dit vereist echter een efficiënter gebruik van de middelen en de bereidheid om de mogelijkheden van duaal gebruik te onderzoeken, met inachtneming van de fundamentele waarden van de EU. Het betekent ook dat de strategische afhankelijkheden en kwetsbaarheden van de waarde- en toeleveringsketens in verband met deze technologieën moeten worden verminderd.

De versnippering van de veiligheids- en defensievermogens van Europa heeft geleid tot economische inefficiëntie, verminderde operationele capaciteit en grotere strategische afhankelijkheid. De huidige revolutie op het gebied van veiligheids- en defensietechnologieën en de nieuwe EU‑instrumenten voor samenwerking op defensiegebied bieden de EU de kans om fouten uit het verleden te vermijden, voort te bouwen op haar bestaande capaciteiten en haar economische welvaart en veiligheid in stand te houden. Het toekomstige Europese technologische en innovatielandschap op het gebied van veiligheid en defensie moet van meet af aan worden ontwikkeld in het kader van EU‑samenwerkingskaders.

In haar toespraak over de Staat van de Unie van 2021 erkende voorzitter Ursula von der Leyen dat er weliswaar een begin was gemaakt met de ontwikkeling van een Europees defensie-ecosysteem, maar dat er een Europese defensie-unie nodig was. Het strategisch kompas voor veiligheid en defensie van de EU (“strategisch kompas”), dat naar verwachting in maart 2022 door de lidstaten zal worden aangenomen, zal een gemeenschappelijke strategische visie voor het volgende decennium bevatten en aangeven hoe de EU haar capaciteit om op verschillende crises en uitdagingen te reageren, zal vergroten; haar belangen zal veiligstellen en haar burgers zal beschermen; zal investeren en innoveren om gezamenlijk de nodige vermogens en technologieën te ontwikkelen; en partnerschappen zal verdiepen op basis van de waarden en belangen van de EU.

Met deze routekaart voor kritieke technologieën voor veiligheid en defensie wordt tegemoetgekomen aan het verzoek van de Europese Raad van 25‑26 februari 2021 om een traject uit te stippelen om onderzoek, technologische ontwikkeling en innovatie (OTO&I) te stimuleren en de strategische afhankelijkheden van de EU op het gebied van kritieke technologieën en waardeketens voor veiligheid en defensie te verminderen. De routekaart zal worden gepresenteerd op de informele top in Parijs op 10 en 11 maart 2022 en zal worden meegenomen in het strategisch kompas. In de routekaart wordt voorgesteld hoe de EU en de lidstaten het bovengenoemde doel gezamenlijk kunnen bereiken, met name door:

-technologieën in kaart te brengen die van cruciaal belang zijn voor de veiligheid en defensie van de EU, en deze te stimuleren door middel van Europese OTO&I-programma’s;

-ervoor te zorgen dat in civiele Europese OTO&I-programma’s en in het industrie- en handelsbeleid, al naargelang het geval, meer rekening wordt gehouden met defensieoverwegingen, en dat in de OTO&I-programma’s voor onderzoek en technologische ontwikkeling op defensiegebied ook meer aandacht wordt geschonken aan de mogelijke civiele toepassingen van de technologieën;

-van meet af aan een EU-brede strategische en gecoördineerde aanpak voor kritieke technologieën voor veiligheid en defensie te bevorderen om optimaal gebruik te maken van de OTO&I-programma’s van de EU en de lidstaten, synergieën tot stand te brengen tussen civiele en defensiegerichte OTO&I-gemeenschappen en de strategische afhankelijkheid van externe bronnen te beperken, en

-zoveel mogelijk af te stemmen met andere gelijkgestemde partners, zoals de Verenigde Staten en de Noord-Atlantische Verdragsorganisatie (NAVO), onder wederzijds voordelige voorwaarden.

2. Kritieke technologieën en strategische afhankelijkheden voor veiligheid en defensie

De mededeling “Actualisering van de nieuwe industriestrategie van 2020: een sterkere eengemaakte markt tot stand brengen voor het herstel van Europa” (“geactualiseerde industriestrategie”) van mei 2021 bevestigt dat technologisch leiderschap een essentiële drijvende kracht blijft achter het concurrentie- en innovatievermogen van de EU, met name voor zogenaamde “kritieke technologieën”. Ook wordt benadrukt hoe belangrijk het is strategische afhankelijkheden in “kwetsbare ecosystemen”, waaronder die van “nabijheid, sociale economie en civiele veiligheid” en “ruimtevaart en defensie”, in kaart te brengen en te beperken om de veerkracht van de EU te waarborgen.

In het Actieplan voor synergieën tussen de civiele, de defensie- en de ruimtevaartindustrie van de Commissie (“actieplan voor synergieën”) van februari 2021 wordt het toenemende belang erkend van disruptieve en ontsluitende technologieën die afkomstig zijn uit het civiele domein voor de toekomstige veiligheid en defensie van Europa en de noodzaak om kruisbestuiving en synergieën tussen civiele en defensietechnologieën te bevorderen. Het bevat een aantal kernactiviteiten om de uitwisseling van informatie en de samenwerking tussen civiele en defensiegemeenschappen aan te moedigen door gebruik te maken van de OTO&I-programma’s en -instrumenten van de EU als uitgangspunt.

2.1. De specifieke kenmerken van de veiligheids- en defensiesectoren

De defensie-industrie van de EU heeft een diverse structuur, met grote multinationals en kleine tot middelgrote spelers. De vraag is bijna uitsluitend afkomstig van nationale overheden, die ook alle aankopen van defensiegerelateerde producten en technologieën en de uitvoer ervan controleren. De uiteenlopende nationale vereisten en nationale overheidsuitgaven en ‑investeringen blijven de EU‑markt voor defensie fragmenteren, waarbij soms de interoperabiliteit tussen de nationale strijdkrachten van de lidstaten dreigt te worden belemmerd. De defensiesector volgt daarom niet de conventionele regels en bedrijfsmodellen die op meer traditionele markten van toepassing zijn, en heeft dus weinig ruimte om de daarmee verband houdende investeringen en marktkeuzes te beïnvloeden. Dit maakt het voor de industrie moeilijk om aanzienlijke zelfgefinancierde OTO&I-projecten op defensiegebied uit te voeren.

De veiligheidsindustrie in de EU staat voor soortgelijke uitdagingen, aangezien de markten ook overwegend nationaal zijn, maar nog meer gefragmenteerd. De klanten zijn divers (bv. politiediensten, binnenlandse veiligheidsdiensten, douanediensten, grensautoriteiten, particuliere beveiligingsdiensten), de activiteiten vinden plaats op verschillende niveaus (lokaal, regionaal, nationaal) en de organisatie verschilt van lidstaat tot lidstaat. De Commissie zal in 2022 een studie over de veiligheidsmarkt van de EU presenteren om meer inzicht te krijgen in deze complexe sector. Daarnaast zullen de diensten van de Commissie in de eerste helft van 2022 een samenvatting maken van de voorstellen ter bevordering van de vaststelling van vermogensgerichte benaderingen die in alle veiligheidssectoren moeten worden toegepast. Deze voorstellen zullen de vroegtijdige en toekomstgerichte vaststelling van behoeften en oplossingen op het gebied van veiligheid en rechtshandhaving versterken.

De ruimtevaart- en cybersectoren zijn strategische “katalysatoren” voor de veiligheids- en defensiesectoren. De ruimtevaartsector heeft met de veiligheids- en defensiesectoren veel van zijn specifieke kenmerken gemeen, met zijn kleine marktvolumes en beperkte hefboomwerking op de particuliere markt voor componenten. De veerkracht van de ruimtevaartprogramma’s en -waardeketens is van cruciaal belang voor de veiligheids- en defensiedoelstellingen van de EU. Cyberspace speelt ook een steeds belangrijkere rol in alle defensievermogens en vereist aandacht en investeringen. Gezien de snel toenemende cyberaanvallen op zowel civiele als defensie-activa en -netwerken, en de toenemende rol van de civiele sector bij cyberinnovatie en -normalisatie, zijn nauwere banden tussen cyberbeveiliging en cyberdefensie nodig. In de bijdrage van de Commissie aan de Europese defensie in het kader van het strategisch kompas (“defensiemededeling”), dat deel uitmaakt van dit defensiepakket, zijn verdere maatregelen voor deze twee sectoren voorzien.

2.2. Kritieke technologieën en strategische afhankelijkheden voor veiligheid en defensie in kaart brengen

De geactualiseerde industriestrategie voorziet in een brede inventarisatie en analyse van de strategische afhankelijkheden en capaciteiten van de EU, op basis van een eerste ronde van diepgaande evaluaties van kwetsbare ecosystemen. Deze werkzaamheden hebben weliswaar de basis gelegd voor beleidsmaatregelen ter ondersteuning van een grotere weerbaarheid van de EU, maar in de strategie wordt ook erkend dat er meer moet worden gedaan om ons inzicht in de strategische afhankelijkheden van de EU en de wijze waarop zij zich kunnen ontwikkelen en tot verdere kwetsbaarheden kunnen leiden, te vergroten. Deze werkzaamheden omvatten een tweede ronde van diepgaande evaluaties van kwetsbare ecosystemen en een monitoringsysteem via het waarnemingscentrum voor kritieke technologieën (“waarnemingscentrum”), zie punt 2.3.