1.ICT-normen als de hoeksteen van de digitale eengemaakte markt

De transformatie van de wereldeconomie tot een digitale economie heeft gevolgen voor alle industriële en dienstensectoren. Het concurrentievermogen en de productiviteit van Europa zijn sterk afhankelijk van het vermogen om digitale innovatie te stimuleren, te vergroten en doeltreffend te gebruiken, en dit in alle takken van de economie, met inbegrip van de traditionele troeven van Europa, zoals de vervaardiging van voertuigen, automatisering, machines en apparatuur of financiële diensten. Ter ondersteuning van de Europese rol in de mondiale digitale economie heeft de Europese Commissie de mededeling "Strategie voor een digitale eengemaakte markt voor Europa" aangenomen en tot één van haar belangrijkste prioriteiten gemaakt.

Gemeenschappelijke normen waarborgen de interoperabiliteit van digitale technologieën en vormen de basis van een doeltreffende digitale eengemaakte markt. Zij garanderen dat technologieën vlot en betrouwbaar samenwerken, leveren schaalvoordelen op, bevorderen onderzoek en innovatie en houden de markten open. Doeltreffende interoperabiliteit garandeert dat met elkaar verbonden apparaten, zoals auto's, telefoons, apparaten en industriële apparatuur, naadloos met elkaar kunnen communiceren, ongeacht de fabrikant, het besturingssysteem of de andere technische onderdelen. Open normen waarborgen deze interoperabiliteit, bevorderen de innovatie en verminderen de belemmeringen voor markttoegang op de digitale eengemaakte markt, met inbegrip van toegang tot media, cultuur en leermiddelen. Van elkaar verschillende nationale normen kunnen innovatie aanzienlijk afremmen en Europese ondernemingen benadelen ten opzichte van de rest van de wereld.

De recente herziening van het normalisatiebeleid van de EU heeft geleid tot de vaststelling van Verordening (EU) nr. 1025/2012 betreffende Europese normalisatie en tot het scheppen van een kader voor een transparanter, efficiënter en doeltreffender Europees normalisatiesysteem voor alle bedrijfstakken. In deze verordening werd de nadruk gelegd op de snelle ontwikkeling van ICT en de wijze waarop nieuwe producten en diensten, zoals slimme of met elkaar verbonden apparaten (het "internet van de dingen" of IoT (internet of things) genoemd) of de cloud de markten veranderen.

Om het hoofd te kunnen bieden aan de uitdagingen die met ICT-normalisatie gepaard gaan, heeft de Commissie aangekondigd dat zij "een geïntegreerd normalisatieplan [zal] opstellen om de topprioriteiten voor normalisatie te bepalen. Het accent zal daarbij liggen op die technologieën en domeinen die voor de digitale eengemaakte markt cruciaal worden geacht". Volgens zijn conclusies van 25 en 26 juni 2015 is de Europese Raad overeengekomen dat "er [...] maatregelen [moeten] worden genomen met betrekking tot de belangrijkste onderdelen van de Commissiemededeling, met name om [...] de belangrijkste normalisatieprioriteiten op ICT-gebied te omschrijven en onverwijld uit te voeren".

Deze mededeling bouwt voort op Verordening (EU) nr. 1025/2012 en is gekoppeld aan het geplande gezamenlijk initiatief inzake normalisatie, dat een onderdeel is van de bredere strategie voor een eengemaakte markt.

In deze mededeling wordt een alomvattende strategische en politieke benadering uiteengezet voor de normalisatie van prioritaire ICT-technologieën die van cruciaal belang zijn voor de voltooiing van de digitale eengemaakte markt. Het doel is ervoor te zorgen dat de ICT-gerelateerde normen zodanig worden vastgesteld dat zij beter op de beleidsbehoeften zijn afgestemd, flexibeler en opener zijn, nauwer zijn verbonden met onderzoek en ontwikkeling, samenhangender zijn en derhalve meer effect hebben op de bredere Europese economie, die verandert in een digitale economie.

2.ICT-normen vaststellen: een snel veranderende en uitdagende mondiale context

De ontwikkeling van ICT-normen gaat gepaard met talrijke nieuwe uitdagingen, die een gericht en volgehouden Europees antwoord vereisen.

Ten eerste maken alle sectoren van de economie steeds meer gebruik van digitale technologieën, die almaar sneller veranderen, vaak spectaculair sneller dan het tempo waarmee meer traditionele sectoren en industrieën veranderen. Een tijdige en geharmoniseerde vaststelling van ICT-normen zou Europese innovatoren in staat stellen te concurreren en nieuwe producten op de mondiale markt te brengen. Flexibele, gecoördineerde en voldoende snelle normalisatieprocessen zijn een essentiële voorwaarde voor de Europese digitale eengemaakte markt.

Ten tweede ontlenen digitale systemen hun waarde almaar meer aan sectoroverschrijdende toepassingen, gegevens en convergentie van technologieën. Dit, en de convergentie van de fysieke en de digitale wereld, leidt op zijn beurt tot de vervaging van de grenzen tussen traditionele sectoren en industrieën, producten en diensten, verbruik en productie, alsmede online en offline, en vormt derhalve een uitdaging voor de normalisatieprocessen. Interoperabele systemen op basis van open systemen en interfaces houden de markten open, stimuleren innovatie en maken de overdraagbaarheid van diensten mogelijk op de digitale eengemaakte markt.

Zo doen mobiele gezondheidsapps momenteel een beroep op een brede waaier aan ICT-gebieden, inclusief veiligheid, gegevensuitwisseling, beveiliging en persoonlijke levenssfeer. Op deze gebieden zijn een groot aantal verschillende normalisatie-instanties actief en er zijn verschillende belanghebbenden bij betrokken, wat middelen en tijd kost. Daarom is het nodig om de verschillende belanghebbenden samen te brengen en een evenwicht te vinden tussen de sectoren van de verwerkende industrie en de diensten.

Ten derde kunnen de toenemende complexiteit, die het gevolg is van een wildgroei van normen, en de verschillende technische gemeenschappen die bij normalisatie zijn betrokken de innovatie afremmen. Op het gebied van het internet van de dingen zijn er bijvoorbeeld al meer dan 600 nauw verwante normen. In dergelijke gevallen is het van cruciaal belang om eerst alle relevante normen duidelijk in kaart te brengen, om onderzoekers, innovatoren en normalisatieorganen in deze complexiteit hun weg te helpen vinden. Onderzoek en innovatie in samenwerkingsverband, in de praktijk gebracht met behulp van experimentele platformen of grootschalige proefprojecten, leveren ook resultaten op die kunnen leiden tot betere normalisatie in een ingewikkelde technologische omgeving. Dergelijk onderzoek kan ook bijdragen tot het definiëren van de almaar belangrijkere referentiearchitecturen en tot het opsporen en aanpakken van lacunes op het gebied van normalisatie, en tegelijk de toegangsbelemmeringen verminderen.

Deze toegenomen complexiteit heeft ook gevolgen voor het recht op toegang tot normen. De convergentie en de daaruit voortvloeiende complexiteit van veel technologieën kunnen een risico van onzekerheid creëren met betrekking tot de vaststelling van de relevante gemeenschap van rechthebbenden van octrooien die voor een norm essentieel zijn, de kosten van gecumuleerde intellectuele-eigendomsrechten en de methode die voor de berekening van de waarde van de licentievoorwaarden wordt gebruikt.

Ten vierde zijn er over de hele wereld steeds meer instanties en organisaties betrokken bij het vaststellen van normen of technische specificaties. Er is behoefte aan Europees leiderschap op basis van betere samenwerking, grotere betrokkenheid en meer gerichtheid om te waarborgen dat de normalisatieprioriteiten van de EU en de digitale eengemaakte markt wereldwijd naar behoren worden vertegenwoordigd.

Ten vijfde staan de Europese werkzaamheden inzake normalisatie niet op zichzelf. Het merendeel van de belangrijkste handelspartners van de EU, waaronder met name een aantal grote opkomende economieën, heeft erkend hoe belangrijk normalisatie is voor markttoegang en voor het stimuleren van het concurrentievermogen van hun industrie, waardoor zij zwaar investeren in normalisatie- en certificeringsinfrastructuur. In de Europese Unie heeft normalisatie volgens de Commissie echter nog niet de nodige politieke steun gekregen.