Ontwerp Gezamenlijk verslag over de werkgelegenheid 2001 [SEC (2001) 1398]

(ingediend door de Commissie)

INLEIDING

In Titel VIII van het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap zijn de beginselen en procedures neergelegd inzake de ontwikkeling van een gecoördineerde strategie voor werkgelegenheid. Met name artikel 128 zet de stappen uiteen die tot de formulering van een dergelijke strategie leiden, inclusief, op jaarbasis, richtsnoeren inzake werkgelegenheid, aanbevelingen voor de lidstaten en een gezamenlijk verslag van de Raad en de Commissie aan de Europese Raad over de werkgelegenheidssituatie in de Gemeenschap en over de tenuitvoerlegging van de richtsnoeren. Elke lidstaat legt jaarlijks aan de Raad en aan de Commissie een verslag voor over de belangrijkste maatregelen die genomen zijn om zijn werkgelegenheidsbeleid ten uitvoer te leggen in het licht van de richtsnoeren inzake werkgelegenheid. De Europese werkgelegenheidsstrategie die is ontwikkeld overeenkomstig bovengenoemd institutioneel kader is een belangrijke bijdrage aan de bredere politieke agenda die in het voorjaar van 2000 door de top van Lissabon is vastgesteld voor de Europese Unie, en daarna is bevestigd door de Europese Raad van Nice en van Stockholm.

Het onderhavige gezamenlijk verslag over de werkgelegenheid biedt een overzicht van de werkgelegenheidssituatie en een politieke beoordeling van de vorderingen die de lidstaten hebben gemaakt in de tenuitvoerlegging van de richtsnoeren voor het werkgelegenheidsbeleid voor 2001 [1], en benadrukt de resterende uitdagingen voor de lidstaten.

[1] Besluit van de Raad betreffende de richtsnoeren voor het werkgelegenheidsbeleid van de lidstaten voor 2001 (2001/63/EG); PB L 22 van 22.01.2001.

Het verslag bevat een analyse van de vooruitgang die in de EU is geboekt in het kader van de belangrijkste overeengekomen doelstellingen en richtsnoeren, en een kort overzicht per land. De belangrijkste gemeenschappelijke indicatoren onderbouwen de analyse en worden samengevat in de bijlagen.

Een nauwkeuriger analyse van de recente ontwikkelingen die hebben plaatsgevonden in het kader van elke richtsnoer en voor iedere lidstaat, wordt geboden in een ondersteunend document van de diensten van de Commissie [2].

[2] SEC(2001) 1398

Beide verslagen dienen ter ondersteuning van de twee andere elementen van het werkgelegenheidspakket, namelijk de aanbevelingen en de werkgelegenheidsrichtsnoeren voor 2002 [3].

[3] COM (2001) 512 def. en COM(2001) 511 def.

INHOUDSOPGAVE

INLEIDING

Samenvatting

1. De politieke en economische context

2. Tenuitvoerlegging van de werkgelegenheidsrichtsnoeren van 2001 en van de aanbevelingen: beoordeling van de prestaties en beleidsmaatregelen in de hele Europese Unie

2.1. Het algehele beleidskader: een weerspiegeling van de horizontale doelstellingen van de richtsnoeren van 2001

2.2. Beoordeling van de vorderingen die zijn geboekt in het kader van de vier pijlers van de richtsnoeren van 2001

2.2.1. Inzetbaarheid

2.2.2. Ondernemerschap

2.2.3. Aanpassingsvermogen

2.2.4. Gelijke kansen

3. Tenuitvoerlegging van de werkgelegenheidsrichtsnoeren en -aanbevelingen van 2001: beoordeling van prestaties en beleidsmaatregelen per lidstaat

BELGIË

DENEMARKEN

DUITSLAND

GRIEKENLAND

SPANJE

FRANKRIJK

IERLAND

ITALIË .

LUXEMBURG

NEDERLAND

OOSTENRIJK

PORTUGAL

FINLAND

ZWEDEN

VERENIGD KONINKRIJK

4. De weg voorwaarts

Bijlage 1: Overzicht van belangrijkste indicatoren voor 2000

Bijlage 2: Overzicht van gezamenlijk vastgestelde indicatoren inzake preventie en activering voor 2000

Samenvatting

De Europese werkgelegenheidsstrategie is een belangrijke bijdrage aan de bredere politieke agenda die in het voorjaar van 2000 door de top van Lissabon is vastgesteld voor de Europese Unie, en daarna is bevestigd door de Europese Raad van Nice en van Stockholm. Evenals de algemene economische prestaties waren de met werkgelegenheid verband houdende prestaties in de Europese Unie in 2000 buitengewoon goed. De groei van het BBP met 3,3% en de groei van de arbeidsproductiviteit met 1,6% gingen gepaard met de totstandkoming van 3 miljoen nieuwe banen en een terugdringing van de werkloosheid naar 8,3%, wat dicht bij het niveau kwam van het begin van de jaren negentig. Tegelijkertijd worden de resultaten van de structurele hervormingen van de Europese arbeidsmarkten zichtbaar, met name wat betreft de toenemende op werkgelegenheid gerichte groei, de totstandkoming van een groter aantal banen in de hightech-sector en de kennisintensieve sectoren - hetgeen de verschuiving naar een op kennis gebaseerde economie weergeeft - en een grote instroom van vrouwen in de arbeidsmarkt. Er blijven echter structurele zwakheden bestaan, zoals de nog steeds hoge werkloosheidsniveaus, met name onder jongeren, aanzienlijke nog resterende genderkloven en de lage arbeidsdeelname van oudere werknemers. Hoewel er vooruitgang wordt geboekt op het gebied van de in Lissabon en Stockholm vastgestelde doelstellingen inzake werkgelegenheid, is het duidelijk dat de structurele hervormingen en macro-economisch beleid die in het kader van de globale richtsnoeren voor het economisch beleid zijn overeengekomen, moeten worden voortgezet, vooral ook gezien de intussen minder gunstige vooruitzichten wat economische ontwikkeling en werkgelegenheid betreft.

De steeds hogere kwaliteit van de Nationale Actieplannen inzake werkgelegenheid en de betrokkenheid van een toenemend aantal partners bij de opstelling en follow-up ervan weerspiegelen de stuwende kracht van de Europese Werkgelegenheidsstrategie.

Ondanks dit bemoedigende proces zijn de horizontale doelstellingen die zijn geïntroduceerd in de richtsnoeren van 2001 nog niet allemaal volledig geïntegreerd in de nationale werkgelegenheidsstrategieën. Een paar lidstaten presenteren een globale aanpak van de manier waarop zij willen bijdragen aan het bereiken van de in Lissabon en Stockholm vastgestelde doelstellingen inzake werkloosheid en alleen de lidstaten die de Europese doelstellingen het dichtst benaderden of deze reeds hadden bereikt, hebben in dit opzicht nationale doelstellingen opgesteld. De doelstelling inzake het verhogen van de kwaliteit wordt voornamelijk ter hand genomen in relatie met het aanbod van arbeidskrachten, terwijl met kwaliteit op het werk slechts in beperkte mate rekening wordt gehouden [4]. Er is duidelijk vooruitgang geboekt wat betreft de ontwikkeling van levenslang leren, hetgeen nu in de hele Europese Unie wordt gezien als een beleidsprioriteit. Alomvattende strategieën voor levenslang leren zijn nu in ongeveer de helft van de lidstaten ingevoerd, maar zijn in een vroeg stadium van tenuitvoerlegging blijven steken. Bovendien is in het merendeel van de lidstaten onvoldoende gebleken dat er sprake is van coördinatie en synergie tussen de bevoegde ministeries. Ook stellen enkele lidstaten doelen voor meer investeringen in menselijk potentieel of voor deelname aan permanente beroepsopleiding. In het kader van de uitwerking van NAP's zijn de partnerschappen tussen de overheden en de sociale partners tot ontwikkeling gekomen. Gezien het gebrek aan beschikbare informatie is het echter moeilijk aan te geven wat de specifieke bijdrage is van de sociale partners.

[4] De relevante aspecten van kwaliteit op het werk worden nader omschreven in Mededeling COM(2001)313 van de Commissie van 20.06.2001.

De overgang naar een op kennis gebaseerde maatschappij - die ten grondslag ligt aan de hele strategie van Lissabon - wordt in veel opzichten weerspiegeld in de NAP's. Dit is met name het geval met betrekking tot kwesties inzake levenslang leren en ondernemerschap. Met betrekking tot de vier pijlers van de werkgelegenheidsstrategie blijft de nadruk in de beleidsmix [5] liggen op acties in het kader van de inzetbaarheidspijler, gevolgd door de ondernemerschapspijler. Acties in het kader van de aanpassingsvermogenpijler en de gelijkekansenpijler blijven relatief ondervertegenwoordigd. De regionale en lokale dimensie van de strategie wordt sterker weerspiegeld, maar regionale verschillen blijven een ernstig probleem in verschillende lidstaten. Er is flinke vooruitgang geboekt waar het gaat om het vaststellen van gemeenschappelijke indicatoren, maar nu is een efficiëntere en meer gestroomlijnde aanpak nodig. In het kader van de inzetbaarheidspijler blijven de meeste lidstaten zich inspannen om langdurige werkloosheid te voorkomen. Slechts één lidstaat voldoet niet aan de doelstelling dat ten minste 20% van de werklozen moet profiteren van actieve arbeidsmarktmaatregelen. De voortdurende modernisering van de openbare diensten voor arbeidsbemiddeling steunt zowel de preventieve aanpak als de meer pasklare maatregelen ten behoeve van de reïntegratie van langdurig werklozen. De aandacht gaat vooral uit naar levenslang leren, waarbij meer nadruk ligt op volwassenenonderwijs dan op initieel onderwijs. De ontwikkeling van basisvaardigheden is over het algemeen reden voor bezorgdheid. De gemeenschappelijke doelstellingen voor e-learning in termen van het aantal scholen dat op internet is aangesloten en het opleiden van leraren in informatie- en communicatietechnologie (ICT) lijken in het algemeen bereikt te kunnen worden. Lidstaten stellen verschillende beleidsmaatregelen - met de nadruk op beroepsmobiliteit - in als antwoord op tekorten aan arbeidskrachten en specifieke vaardigheden, die nog steeds grotendeels beperkt blijven tot bepaalde beroepen/sectoren, behalve in een klein aantal lidstaten die in 2000 algemene problemen met personeelswerving ervoeren.

[5] In het kader van de tenuitvoerlegging van de werkgelegenheidsrichtsnoeren verwijst de term "beleidsmix" naar het evenwicht tussen de vier pijlers van de richtsnoeren.

Anderzijds blijven er ernstige twijfels bestaan met betrekking tot het vermogen van vijf lidstaten om te voldoen aan de doelstelling voor 2002, die inhoudt dat de preventieve aanpak zoals die is gedefinieerd in de richtsnoeren, volledig moet worden geïmplementeerd zodat iedere jonge en volwassen werkloze een nieuwe start kan maken voordat hij langdurig werkloos wordt. Het toezicht op de doeltreffendheid van actieve maatregelen is in het algemeen ontoereikend. De vorderingen op het gebied van de hervorming van uitkeringsstelsels en prikkels blijken vaak onvoldoende om deelname te bevorderen en de interactie tussen belasting- en uitkeringsstelsels vereist meer aandacht. Een alomvattende aanpak van actieve-vergrijzingsmaatregelen ontbreekt in de meeste lidstaten en de maatregelen die worden genomen blijven beperkt in hun reikwijdte en effect. De NAP's geven geen volledig beeld van de maatregelen die zijn genomen om de integratie in de arbeidsmarkt van groepen in een achterstandspositie te bevorderen en om sociale integratie te bevorderen. Slechts de helft van de lidstaten heeft nationale doelen gehanteerd om de netto arbeidsdeelname van gehandicapten te verhogen en alleen Denemarken en Nederland hebben doelen gesteld voor etnische minderheden. In al deze opzichten zijn verdere inspanningen nodig om een bijdrage te leveren aan de kwaliteit van overheidsbeleid en aan gezonde overheidsfinanciën.

In het kader van de ondernemerschapspijler hebben lidstaten sterk de nadruk gelegd op de vereenvoudiging van het regelgevende en administratieve klimaat voor de oprichting en ontwikkeling van ondernemingen. Er worden op grote schaal nieuwe informatietechnologieën gebruikt om de lasten voor, met name startende, ondernemingen te verlichten. De bestrijding van zwart werk is door verschillende lidstaten geïntensiveerd. De territoriale dimensie van de Europese werkgelegenheidsstrategie is aanmerkelijk uitgebreid, met sterkere lokale partnerschappen, inclusief lokale en regionale actieplannen voor werkgelegenheid. De sociale economie lijkt zich sinds 1999 sneller te ontwikkelen, ofschoon de mogelijkheden nog steeds beter kunnen worden benut. Veel lidstaten maken vorderingen in het leveren van werkgelegenheidsvriendelijkere belastingstelsels. De vorderingen in het verlagen van de belastingdruk op arbeid verlopen over het algemeen relatief traag, maar beter waar het om laagbetaalde/laaggekwalificeerde arbeid gaat.

De terughoudendheid van lidstaten om de regels voor het in dienst nemen van nieuw personeel te vereenvoudigen, vormt nog steeds een belemmering voor het scheppen van banen, die niet wordt gecompenseerd door de in de plannen gepresenteerde inspanningen om de socialezekerheids- of belastingmaatregelen te versoepelen. Nu de nadruk voornamelijk is komen te liggen op de vereenvoudiging van het bedrijfsklimaat, lijkt er onvoldoende aandacht te zijn voor het verwezenlijken van een ondernemingscultuur, waarvoor een alomvattender en strategischer aanpak nodig voor verschillende met elkaar samenhangende beleidsacties.

In het kader van de pijler aanpassingsvermogen zijn veel initiatieven ontplooid op het gebied van vraagstukken inzake arbeidstijd en flexibele vormen van werk door zowel de overheden als de sociale partners. Er is meer aandacht gekomen voor, en er zijn enkele innovatieve acties geweest op het gebied van gezondheid en veiligheid op de werkplek. De sociale partners zijn bij een aantal initiatieven en overeenkomsten inzake opleiding en levenslang leren betrokken, maar een beoordeling van de effecten ontbreekt.

Andere aspecten op het gebied van werkorganisatie en kwaliteit in het werk hebben weinig aandacht gekregen. De partnerschappen tussen overheden en de sociale partners zijn over het algemeen verbeterd, maar er is weinig bekend over acties door de sociale partners ter uitvoering van maatregelen op het gebied van de werkorganisatie, vooral omdat zij geen gebruik hebben gemaakt van de mogelijkheid, die in de richtsnoeren wordt geboden, van autonome verslaglegging. De sociale partners hebben bijvoorbeeld in de NAP's niet veel maatregelen neergelegd met betrekking tot de doelstelling om in 2003 iedere werknemer de gelegenheid te geven kennis over de informatiemaatschappij te vergaren.

Als onderdeel van de acties in het kader van de pijler gelijke kansen valt vooruitgang te melden op het gebied van de 'mainstreaming' van het gelijkekansenbeleid in termen van samenwerkingsmechanismen en de beoordeling van gendereffecten van maatregelen. De kwestie van het terugdringen van gendersegregatie is in verschillende lidstaten aangepakt en er is een aantal goede voorbeelden van innoverende aanpakken om de loonkloof tussen mannen en vrouwen te verkleinen. Bovendien zijn er veel interessante initiatieven gemeld om gezins- en beroepsleven te combineren.

In de meeste lidstaten ontbreekt echter een alomvattende aanpak van mainstreaming, evenals nationale doelen voor de participatie van vrouwen op de arbeidsmarkt, overeenkomstig de conclusies van Lissabon. Het aantal maatregelen om de aanhoudend grote loonkloof tussen mannen en vrouwen te verkleinen, is beperkt en er zijn nauwelijks nieuwe initiatieven om meer vrouwen bij besluitvorming te betrekken. Er blijft in veel lidstaten een tekort aan kinderopvangfaciliteiten en er is nog geen duidelijke aanpak van de zorg voor ouderen of andere hulpbehoevenden. In het algemeen blijkt dat veel lidstaten een afwachtende houding innemen met betrekking tot initiatieven die zij in het kader van eerdere richtsnoeren hebben ontplooid.

Uit de gegeven beoordeling van de prestaties inzake werkgelegenheid en van de vorderingen die zijn geboekt bij het uitvoeren van de richtsnoeren van 2001, in combinatie met minder gunstige economische vooruitzichten, blijkt wel dat structurele hervormingen van de arbeidsmarkt energiek moeten worden voortgezet. Er zou met name een passende beleidsmix op basis van alle vier de pijlers van de strategie moeten worden vastgesteld teneinde de netto arbeidsdeelname te verhogen. De acties zouden meer rekening moeten houden met de doelstelling van het bevorderen van de kwaliteit van het werk als een factor die de deelname op de arbeidsmarkt bevordert, evenals met het toegenomen concurrentievermogen. Er zijn voortvarender beleidsmaatregelen nodig om de genderkloven op de arbeidsmarkt aan te pakken, en met name de loonkloof tussen mannen en vrouwen. Het potentieel van oudere werknemers zou beter moeten worden benut door gebruik te maken van alomvattender aanpakken die moeten voorkomen dat zij zich vroegtijdig terugtrekken uit de arbeidsmarkt.

Investeren in menselijke hulpbronnen blijft een van de hoogste prioriteiten in de overstap naar een op kennis gebaseerde economie en met name in de aanpak van de tekorten aan arbeidskrachten en aan specifieke vaardigheden. De bijdrage van de werkgelegenheidsstrategie aan de bestrijding van sociale uitsluiting moet duidelijker worden omschreven. Er moet aandacht worden besteed aan regionale verschillen en er moet intensiever gebruik worden gemaakt van de Structuurfondsen, met name van het Europees Sociaal Fonds, ter ondersteuning van de werkgelegenheidsstrategie. Tot slot moet de bijdrage van de sociale partners, wat een belangrijke voorwaarde is voor het welslagen van de strategie, beter in het proces worden geïntegreerd en beter worden geëvalueerd. Het werk voor de ontwikkeling en het gebruik van nauwkeurige en vergelijkbare indicatoren moet worden voortgezet. Hierbij gaat het met name om indicatoren die de kwaliteit en efficiëntie van beleid kunnen meten.

1. De politieke en economische context

De Europese werkgelegenheidsstrategie maakt deel uit van een bredere politieke agenda die is vastgesteld door de Europese Raad van Lissabon in het voorjaar van 2000. In Lissabon heeft men zich ten doel gesteld om van de Europese Unie de meest dynamische en concurrerende op kennis gebaseerde economie van de wereld te maken, die in staat is tot duurzame economische groei met meer en betere banen en een hechtere sociale samenhang. Er werd overeenstemming bereikt over de doelstelling om in 2010 een netto arbeidsdeelname te realiseren die, over het geheel genomen, zo dicht mogelijk bij de 70% ligt en gemiddeld voor vrouwen in de EU boven de 60% komt te liggen. Men is een algehele strategie overeengekomen, teneinde de overgang naar een op kennis gebaseerde economie voor te bereiden, het Europees sociaal model te moderniseren en de gezonde economische vooruitzichten en gunstige groeiperspectieven in stand te houden. De Europese Raad van Göteborg vulde de bovengenoemde politieke verbintenis aan met een strategie voor duurzame ontwikkeling, voegde de milieudimensie toe aan de strategie van Lissabon en erkende de samenhang tussen milieu, economische groei en werkgelegenheid.

Ter ondersteuning van de toezegging van de Unie en de lidstaten inzake de doelstelling van volledige werkgelegenheid, heeft de Europese Raad van Stockholm in maart 2001 gekozen voor tussentijdse werkgelegenheidsdoelstellingen in 2005, namelijk van 67% over het geheel genomen en 57% voor vrouwen, evenals voor een doelstelling van 50% werkgelegenheid voor oudere werknemers (in de leeftijd van 55 tot 64 jaar) voor 2010.

Goede werkgelegenheidsprestaties ...

In het jaar 2000 vond, met 3 miljoen nieuwe banen, de sterkste groei van de werkgelegenheid plaats in tien jaar tijd. De netto arbeidsdeelname steeg hiermee van 62,3% in 1999 naar 63,3% in 2000, waarmee de EU dichter bij de doelstelling van Lissabon kwam.

In 2000 zijn er voor het derde jaar op een rij meer voltijdbanen dan deeltijdbanen gecreëerd. Bijna 70% van het netto aantal nieuwe banen bestond uit voltijdbanen, tegen 60% in 1999 en 54% in 1998.

Het werkloosheidscijfer daalde van 9,1% naar 8,2% in 2000 en het aantal werklozen nam af met 1,5 miljoen - de grootste daling in tien jaar tijd - waarmee het totale aantal werklozen op 14,2 miljoen kwam te liggen. De langdurige werkloosheid daalde zelfs nog sneller dan de algehele werkloosheid, en bereikte de 3,6%.

... gekoppeld aan een algeheel gunstige economische situatie in 2000

Recente ontwikkelingen met betrekking tot de werkgelegenheidsprestaties in de EU moeten worden gezien tegen de achtergrond van een algeheel verbeterde economische prestatie in 2000. In het vierde jaar van herstel beleefde de EU de gunstigste economische situatie sinds jaren. De groei van het BBP bereikte de 3,3%. De groeicijfers varieerden van 10,7% (Ierland) tot 2,9% (Denemarken en Italië). De overheidsfinanciën bleven zich in de meeste lidstaten verbeteren. Alleen de inflatie ontwikkelde zich negatief en steeg met 2,1% tegen 1,2% in 1999.

Een aantal onzekerheden ten aanzien van economische ontwikkelingen in de nabije toekomst

De verwachting is echter dat de groei van het BBP in 2001 en 2002 zal teruglopen, en dat de economie van de EU waarschijnlijk niet hetzelfde stimulerende klimaat zal bieden voor verbeteringen op het gebied van de werkgelegenheid.

Tekenen van structurele veranderingen op de Europese arbeidsmarkten

Naast de algehele verbeteringen in de werkgelegenheidsprestaties in het verleden, komt uit een nadere analyse naar voren dat de Europese arbeidsmarkten structurele wijzigingen ondergaan.

Frappant in de recente ontwikkelingen is de gelijktijdige groei van de werkgelegenheid en van de arbeidsproductiviteit. De arbeidsproductiviteit steeg met 1,6% in 2000. Voor sommige lidstaten kan, in tegenstelling tot de jaren tachtig, worden aangetoond dat in het laatste decennium een hoge groei van de productiviteit gepaard ging met een hoge groei van de werkgelegenheid. Dit kan het gevolg zijn van het hoge aantal banen dat sinds kort wordt gecreëerd in de hightech- en kennisintensieve sectoren van de economie. Het patroon in de nieuw gecreëerde werkgelegenheid weerspiegelt inderdaad de verschuiving naar een op kennis gebaseerde economie. De hightech- en kennisintensieve sectoren liepen voorop in het creëren van nieuwe banen, aangezien ze tussen 1995 en 2000 verantwoordelijk waren voor meer dan 60% van het totale aantal nieuwe banen. Hiervan profiteerden niet alleen hoog opgeleide werknemers, maar ook personen met een lage of middelbare opleiding konden in deze sectoren aan de slag.

Meer dan 1,6 miljoen van de nieuwe banen werd ingevuld door vrouwen, wier netto arbeidsdeelname steeg van 52,8% in 1999 naar 54% in 2000.

Nog bestaande structurele zwakheden

De verbeteringen op de arbeidsmarkt van de EU hebben echter de belangrijke nog bestaande structurele zwakheden niet weggenomen.

Allereerst is het werkloosheidsniveau nog steeds hoog, tweemaal zo hoog als dat in de VS, bijvoorbeeld. Vooral de hoge werkloosheid onder jongeren blijft kenmerkend voor de EU, met een percentage van 16,3% van de actieve jongeren - of 7,8% van alle jongeren tussen de 15 en 24.

De lage netto arbeidsdeelname van ouderen geeft aanleiding tot bezorgdheid. Het EU-gemiddelde van 37,7% voor mensen van tussen de 55 en 64 jaar oud ligt ver onder de doelstelling van Stockholm.

Tot slot blijven er grote genderkloven bestaan op het gebied van de werkgelegenheid, de werkloosheid en de segregatie in beroepen.

Grafiek 1: overzicht van de prestaties inzake werkgelegenheid en werkloosheid in de Europese Unie, 1996 en 2000

>REFERENTIE NAAR EEN GRAFIEK>

Hoofdstuk 3 bevat de ruitvormige figuren per lidstaat.

2. Tenuitvoerlegging van de werkgelegenheidsrichtsnoeren van 2001 en van de aanbevelingen: beoordeling van de prestaties en beleidsmaatregelen in de hele Europese Unie

De richtsnoeren van 2001 hebben aanzienlijke wijzigingen ondergaan in vergelijking met de voorgaande reeksen richtsnoeren, als gevolg van zowel de tussentijdse evaluatie die in 2000 is uitgevoerd als van de nieuwe beleidsagenda die tijdens de top van Lissabon is vastgesteld. Een aantal horizontale doelstellingen dat ten grondslag ligt aan de algehele werkgelegenheidsstrategie, is nauwkeurig omschreven. Bovendien zijn er enkele nieuwe richtsnoeren aan toegevoegd en zijn bestaande richtsnoeren gewijzigd om de nadruk te leggen op bepaalde prioriteiten, bijvoorbeeld knelpunten in de arbeidsmarkt, discriminatie, zwart werk, het gemeenschappelijk doel voor ICT-kennis van werknemers in 2003 en nationale doelen voor een hogere werkgelegenheid voor vrouwen en zorgvoorzieningen.

De nationale actieplannen voor werkgelegenheid voor 2001 (NAP's) vormen een veel duidelijker en coherentere weergave van het werkgelegenheidsbeleid van de lidstaten dan in de voorgaande jaren. Hierin lijkt niet alleen de voortdurende toewijding van de lidstaten aan de Europese coördinatie van nationale werkgelegenheidsmaatregelen te worden weerspiegeld, maar ook de versterking van het voorbereidingsproces op nationaal niveau. Bij de uitwerking van de NAP's is een toenemend aantal actoren op verschillende niveaus - nationaal, regionaal of lokaal - en van verschillende herkomst - verschillende ministeries, maar ook sociale partners - betrokken in een hecht partnerschap. Deze tendens vormt een positieve factor voor de betere integratie van werkgelegenheidsmaatregelen in andere, ermee verband houdende, maatregelen.

Uit een grondig onderzoek van de NAP's komt naar voren dat de richtsnoeren op veel gebieden een stap in de goede richting betekenen. Dit is te zien in grafiek 1, waar de EU als geheel de kant uitgaat van Unie-benchmarks voor alle aangegeven belangrijke indicatoren. Toch lijkt het op veel belangrijke gebieden vaak te ontbreken aan de gewenste kracht en samenhang van benaderingen, zoals bijvoorbeeld acties met het oog op een verhoogde netto arbeidsdeelname, die de overgang naar een op kennis gebaseerde maatschappij begeleiden, die actieve vergrijzing en gelijke kansen bevorderen, of die ten doel hebben belasting- en uitkeringsstelsels te hervormen. Een intensivering van deze inspanningen is des te belangrijker nu de wereldeconomie wordt geconfronteerd met meer onzekerheden dan in het jaar 2000.

De overgang naar een op kennis gebaseerde maatschappij - die ten grondslag ligt aan de hele strategie van Lissabon - wordt in veel opzichten weerspiegeld in de NAP's. Dit is met name het geval met betrekking tot kwesties inzake levenslang leren - waar de nadruk met name ligt op e-skills en e-learning - en inzake ondernemerschap - waar ICT wordt gebruikt als een middel om het bedrijfsklimaat te vereenvoudigen. Er wordt echter onvoldoende duidelijk gemaakt hoe de nationale strategieën op het gebied van de informatiemaatschappij bijdragen aan het proces van Luxemburg.

2.1. Het algehele beleidskader: een weerspiegeling van de horizontale doelstellingen van de richtsnoeren van 2001

De nieuwe horizontale doelstellingen die zijn opgenomen in de richtsnoeren van 2001 geven het algehele beleidskader aan voor de uitvoering van de Europese werkgelegenheidsstrategie, waarin het streven van de top van Lissabon wordt weerspiegeld om te komen tot volledige werkgelegenheid in een op kennis gebaseerde maatschappij.

De lidstaten stellen diverse maatregelen op ten behoeve van doelstelling A inzake de manier waarop zij de arbeidsdeelname willen maximaliseren met het oog op de doelstellingen van Lissabon die erop gericht zijn om in 2010 een algehele deelname van 70% te realiseren en een netto arbeidsdeelname van vrouwen van 60%. Bij de beoordeling van de vorderingen zou ook rekening gehouden moeten worden met de tussentijdse doelen die zijn gesteld tijdens de Europese Raad van Stockholm van het voorjaar 2001 voor een netto arbeidsdeelname in 2005 van 57% voor vrouwen en van 67% in zijn totaliteit, en 50% voor de leeftijdsgroep van 55-64 in 2016. [6]

[6] Voor oudere werknemers zie paragraaf 2.2.1.

De feiten over netto arbeidsdeelname (zie tabel 1)

* De algehele netto arbeidsdeelname in de EU steeg in 2000 naar 63,3% en die van vrouwen naar 54%. Net als in 1999 lag de toename van de netto arbeidsdeelname op 1% over het totaal gezien en op 1,2% voor vrouwen. Tot de best presterende landen, met een netto arbeidsdeelname van meer dan 70% behoorden, net als vorig jaar Denemarken, Zweden, Nederland en het VK. Spanje, Griekenland en Italië bevonden zich aan het onderste eind van de schaal (ieder zo rond de 55%).

* De netto arbeidsdeelname is in 2000 in alle leeftijdsgroepen gestegen, waarbij de 40,3% werd bereikt in de leeftijdsgroep van 15-24, 76,6% in de leeftijdsgroep van 25-54 en 37,7% in de groep van 55-64. Terwijl de verschillen tussen de lidstaten kleiner worden in de meest actieve leeftijdsgroep, blijven de verschillen in de jongste en oudste leeftijdsgroepen bestaan of nemen zelfs toe. De lage netto arbeidsdeelname voor jongeren weerspiegelt een toename van het aantal jongeren in het voortgezet of hoger onderwijs, maar de lage netto arbeidsdeelname voor ouderen geeft meer reden tot bezorgdheid.

Tabel 1: doelen netto arbeidsdeelname

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Slechts weinig lidstaten presenteren een algehele aanpak van de manier waarop zij willen bijdragen aan deze algehele doelstellingen. Waar de richtsnoeren de lidstaten verzoeken om nationale werkgelegenheidsdoelstellingen te formuleren, hebben de lidstaten die vrij ambitieuze doelstellingen voor de langere termijn hanteren [7], zoals Denemarken, Zweden, Nederland en het VK, reeds netto arbeidsdeelnames die de doelstellingen van Lissabon overschrijden. Andere lidstaten stellen ofwel geen doelstellingen op (hoewel ze in sommige gevallen verwijzen naar de doelstellingen van Lissabon of deze onderschrijven) of hanteren minder specifieke, minder ambitieuze of op de kortere termijn gerichte doelstellingen.

[7] Deze verwijzen soms naar bepaalde leeftijdsgroepen of naar participatieniveaus in plaats van naar de netto arbeidsdeelname.

De eveneens in doelstelling A uiteengezette parallelle doelstelling betreffende banen van een betere kwaliteit wordt beschouwd als een transversaal aandachtspunt in een aantal NAP's (Portugal, België, Denemarken, Ierland en Frankrijk) of wordt aangehaald in bepaalde richtsnoeren. In het algemeen wordt de nadruk gelegd op het verbeteren van het arbeidsaanbod, met koppelingen naar levenslang leren, het preventieve/actieve arbeidsmarktbeleid en de bestrijding van zwart werk. De kwestie van de kwaliteit van de werkgelegenheid zelf wordt echter, hoewel een aantal initiatieven wordt aangehaald, niet in detail ontwikkeld.

In het kader van doelstelling B en in reactie op de daarop betrekking hebbende aanbevelingen die het afgelopen jaar aan zo'n twee derde van de lidstaten zijn gedaan, is vooruitgang geboekt op het gebied van levenslang leren, waarbij veel meer aandacht is gegeven aan de problemen in de NAP's van het jaar 2001. In het algemeen is echter niet aangetoond dat er sprake is van coördinatie tussen de relevante ministeries. Tabel 2 laat zien dat de helft van de lidstaten nu over alomvattende en coherente strategieën beschikt (Denemarken, Nederland, Finland, Zweden, het VK, Frankrijk en Duitsland, waarvan de laatste twee nog bezig zijn met het bijschaven van enkele afrondende elementen). Tabel 2 geeft brede criteria voor dergelijke strategieën, evenals beoordelingen van de 'stand van zaken' van iedere lidstaat. Wat betreft de omvang, wordt in de meeste lidstaten de meeste aandacht besteed aan het gebied van de formele onderwijs- en opleidingssectoren, waarbij soms erkenning van buitenschools leren wordt geïntegreerd. Maar als de lidstaten meer niet-leerlingen willen mobiliseren, moeten zij buitenschools leren meer stimuleren en beter benutten, inclusief opleidingen op de werkplek, en moeten zijn daarnaast concrete maatregelen nemen voor groepen in een achterstandspositie en meer aandacht besteden aan investeringskwesties, waaronder individuele financieringsplannen. Ook dient meer aandacht te worden besteed aan maatregelen als advies en begeleiding en sectoroverschrijdende leertrajecten die de algemene samenhang van het beschikbare leren. Een evaluatie van het effect van de ingestelde maatregelen is in het algemeen wat voorbarig wanneer lidstaten zich nog in het stadium van ontwikkeling of van het begin van de uitvoering bevinden. Investeringen in menselijke hulpbronnen is van wezenlijk belang voor het welslagen van de werkgelegenheidsstrategie en is noodzakelijk voor de tenuitvoerlegging van verschillende richtsnoeren, met name ter bevordering van de inzetbaarheid en het aanpassingsvermogen van de arbeidskrachten. Slechts een aantal lidstaten heeft doelen gesteld voor het verhogen van hun investeringen in menselijke hulpbronnen (België voor bedrijfsinterne opleidingen) of voor deelname aan permanente beroepsopleiding (Nederland, Frankrijk, België (Vlaanderen), Portugal en Duitsland), hetgeen vragen oproept met betrekking tot het toezicht op de vorderingen in de andere lidstaten.

Tabel 2: standpunten van de lidstaten aangaande de ontwikkeling van strategieën voor levenslang leren [8]

[8] De evaluatie is indicatief en hoofdzakelijk gebaseerd op de NAP's van 2001, maar ook op andere beschikbare informatie. Nadere uitleg is te vinden in het ondersteunend document van de diensten van de Commissie voor het gezamenlijk werkgelegenheidsverslag.

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Opmerkingen:

A = Adequaat. 'Adequaat' betekent dat het betreffende criterium voldoende prioriteit heeft gekregen in zowel de strategie van de lidstaat als in concrete acties.

P = Partieel. 'Partieel' geeft aan dat het criterium enige aandacht heeft gekregen in zowel de strategie als de acties of dat voldoende prioriteit is verleend in een van beide gevallen.

I = Inadequaat. 'Inadequaat' betekent dat het betreffende criterium ontbreekt in zowel de strategie als de acties of dat er in een van beide gevallen enige aandacht aan is besteed.

Alle lidstaten erkennen de cruciale rol van de sociale partners in levenslang leren, hoewel de aard en de omvang van hun betrokkenheid varieert en er weinig informatie wordt verstrekt over hun autonome initiatieven. Terwijl er op beperkte schaal melding wordt gemaakt van partnerschappen door/met overheden, lijkt de betrokkenheid van de burgermaatschappij maar marginaal. Er zou dan ook een betere koppeling tot stand moeten komen tussen actoren en interventieniveaus.

Doelstelling C doet een beroep op sociale partners om een sleutelrol te spelen in de ontwikkeling en tenuitvoerlegging van beleidsmaatregelen op nationaal en Europees niveau. In het algemeen weerspiegelen de NAP's een tendens in de richting van de gewenste hechtere samenwerking, maar over het geheel genomen ontbreekt het in de bijdragen van de sociale partners nog steeds aan zichtbaarheid en duidelijkheid op zowel Europees als nationaal niveau. Dit is voor een deel te wijten aan de specifieke, gedecentraliseerde en ook uiteenlopende situaties van sociale partners in Europees en nationaal verband, waardoor het voor hen moeilijk lijkt te worden om hun taak binnen de Europese werkgelegenheidsstrategie zo goed mogelijk te vervullen, omdat zij weliswaar deelnemen aan het proces dat zij in de grond steunen, maar tegelijkertijd proberen om hun autonome positie en onafhankelijkheid te behouden.

Op nationaal niveau zijn de sociale partners in veel gevallen meer betrokken geweest bij de ontwikkeling van de NAP's, vooral binnen tripartiete instanties (Duitsland, Zweden, Ierland, België, Griekenland, Italië, Portugal en Spanje). Een alomvattende bijdrage van de sociale partners op nationaal niveau in alle stadia van het proces van Luxemburg en alle gebieden waar zij direct mee te maken hebben, is echter nog niet overtuigend ontwikkeld. In slechts een klein aantal lidstaten, waaronder België, hebben de sociale partners mechanismen gecreëerd om hun acties te evalueren.

In het kader van de Europese sociale dialoog hebben de sociale partners bijdragen geleverd op zowel bedrijfs- als sectoraal niveau. Op bedrijfsniveau concentreerden de onderhandelingen zich op uitzendwerk en telewerk. Op sectoraal niveau is vooruitgang geboekt in de telecommunicatie-industrie, de commerciële sector, de burgerluchtvaart, landbouw en de bouw- en lederindustrie. Deze activiteiten gingen gepaard met een eerste poging om een bijdrage te leveren aan het proces van verslaglegging en evaluatie binnen de Europese werkgelegenheidsstrategie.

De beleidsmix binnen de NAP's (doelstelling D) zou weer moeten geven hoe het doorslaggevende doel van meer en betere banen wordt nagestreefd in overeenstemming met de nationale omstandigheden. Net als voorheen blijven de NAP's over het algemeen de meeste nadruk leggen op de inzetbaarheidspijler en, in mindere mate, op de ondernemerschapspijler. Hoewel er vooruitgang is geboekt inzake de eis om de sociale partners ten minste bij de ontwikkeling van de NAP's te betrekken, blijft de aanpassingsvermogenspijler het minst ontwikkeld, vanwege onvoldoende informatie over de feitelijke prestaties van de sociale partners en de gevolgen daarvan voor de werkgelegenheid. Door de lidstaten is vergeleken met 2000 minder de nadruk gelegd op de pijler gelijke kansen, met name in de lidstaten waar gelijke kansen het minst zijn ontwikkeld.

Wat betreft de regionale aspecten van doelstelling D, blijven regionale verschillen een ernstig probleem vormen in veel lidstaten (zie grafiek 2). Verschillen in werkloosheidcijfers tussen regio's blijven het grootst in Italië, Spanje, Duitsland en België en worden in de twee laatste gevallen zelfs aanzienlijk groter. Dat verbetering wel mogelijk is blijkt uit het feit dat de verschillen in Finland en Nederland kleiner zijn geworden.

Grafiek 2: werkloosheidscijfers in NUTS2 [9]-regio's in 2000 [10]

[9] Verwijst naar territoriale eenheden in Europese statistieken, de nomenclatuur van territoriale eenheden voor statistieken.

[10] Verschillen bij werkloosheid worden gemeten naar de variatiecoëfficiënt, die verkregen wordt door de standaarddeviatie te delen door de gewogen gemiddelde waarde (gewogen gemiddelde van het werkgelegenheids/werkloosheidscijfer in een land).

>REFERENTIE NAAR EEN GRAFIEK>

Bron: berekeningen op basis van de arbeidskrachtenenquête van Eurostat.

In reactie op de aanhoudende regionale verschillen houden de lidstaten meer rekening met de regionale dimensie van werkgelegenheidsmaatregelen, waarbij de regionale overheden ertoe neigen hun taak te verschuiven van de tenuitvoerlegging naar een actieve betrokkenheid bij de ontwikkeling van beleid en acties voor werkgelegenheid of bij een bredere ontwikkeling. Sommige lidstaten (Finland, Portugal, het Verenigd Koninkrijk) ontwikkelen regionale actieplannen (RAP's) op basis van de Europese werkgelegenheidsstrategie, die op hun beurt kunnen leiden tot lokale actieplannen (LAP's). Bovendien worden nationale programma's steeds vaker zo opgezet dat flexibele uitvoering op regionaal/lokaal niveau mogelijk wordt, soms parallel met afzonderlijke regionale programma's die een aanvulling vormen op de maatregelen en/of financiering die afkomstig zijn van het nationale niveau. Van de Structuurfondsen van de Europese Unie kan op beide niveaus gebruik worden gemaakt, zodat deze een belangrijke rol spelen bij het ondersteunen van deze ontwikkeling en daarnaast, via de nationale/regionale doelstellingen in de programma's, een manier vormen om toezicht te houden op de vorderingen die anderszins moeilijk te kwantificeren zijn.

Nauwe samenwerking tussen de Commissie en de Indicators Group van het Werkgelegenheidscomité heeft geleid tot zo'n 20 nieuwe indicatoren ten behoeve van het toezicht op de richtsnoeren (doelstelling E), met name op het gebied van levenslang leren, aanpassingsvermogen en arbeidsorganisatie, belastingen en belasting-/uitkeringsstelsels, regionale verschillen, uitsluiting en discriminatie. Tijdens de top van Stockholm zijn als prioritaire gebieden voor de verdere ontwikkeling van indicatoren vastgesteld: kwaliteit van het werk en gelijke kansen (loonverschillen tussen mannen en vrouwen en opvangfaciliteiten voor kinderen/andere hulpbehoevenden).

2.2. Beoordeling van de vorderingen die zijn geboekt in het kader van de vier pijlers van de richtsnoeren van 2001

2.2.1. Inzetbaarheid

Het hoofddoel van deze pijler is het verbeteren van de inzetbaarheid van werknemers en werklozen om een bijdrage te leveren aan het voorkomen en terugdringen van de werkloosheid en ter ondersteuning van de algemene doelstelling om de algehele netto arbeidsdeelname in de Europese Unie te verhogen. De pijler wil ook de jeugdwerkloosheid aanpakken en langdurige werkloosheid voorkomen, een actief arbeidsmarktbeleid stimuleren voor werklozen en niet-werkenden evenals belasting- en uitkeringshervormingen en de ontwikkeling van vaardigheden voor de nieuwe arbeidsmarkt in de context van levenslang leren. Sinds het afgelopen jaar zijn er twee richtsnoeren bijgekomen: de eerste betreft de ontwikkeling van beleid voor actieve vergrijzing en de tweede het opstellen van actief beleid voor de ontwikkeling van 'job matching' (het vinden van de juiste baan voor de juiste kandidaat) en ter voorkoming en bestrijding van eventuele knelpunten.

Consolidatie van benaderingen betreffende het voorkomen van langdurige werkloosheid en meer nadruk op effectiviteit

De feiten inzake langdurige werkloosheid

* In 2000 is de langdurige werkloosheid zowel voor jongeren als voor volwassenen gedaald. De daling in de langdurige werkloosheid was iets groter dan die van de algehele werkloosheid.

* 1,7 miljoen jongeren, ofwel 51,6% van de werklozen in de leeftijd van 15-24 jaar, waren 6 maanden of langer werkloos.

* Ongeveer 5 miljoen volwassenen, ofwel 50% van het totale aantal werkloze volwassenen, was al 12 maanden of langer werkloos.

* De percentages van instroom in langdurige werkloosheid variëren sterk tussen de lidstaten, namelijk van ongeveer 1% (Zweden en Oostenrijk) tot boven de 40% (België voor jongeren).

In 2000 is er weinig veranderd in de algehele opzet van de preventieve benaderingen. Naast de verdere uitbreiding ervan in verscheidene lidstaten, waren de inspanningen in het algemeen gericht op het verbeteren van de kwaliteit en de effectiviteit van preventie. De belangrijkste actielijnen in dat opzicht bestonden uit het naar voren brengen van het punt waarop inmenging nodig is (Ierland en het Verenigd Koninkrijk), het versterken van de individualisering van diensten (Duitsland, Spanje en België), het intensiveren van de inmenging tijdens de eerste fasen en het bieden van ondersteuning bij het zoeken naar werk (Finland en het Verenigd Koninkrijk) en het beter afstemmen van de inzetbaarheidsmaatregelen voor werklozen, met name opleidingsmaatregelen, op de arbeidsmarktbehoeften (Finland, het Verenigd Koninkrijk en Portugal).

Verdere vooruitgang in de tenuitvoerlegging, maar weinig verandering wat betreft de nakoming van de Unie-wijde doelen inzake preventie [11]

[11] Richtsnoer 1: in 2002 zullen alle lidstaten ervoor zorgen dat iedere werkloze een nieuwe start kan maken voordat hij, in het geval van jongeren, zes maanden, en in het geval van volwassenen, twaalf maanden zonder werk heeft gezeten.

Ondanks de vooruitgang die in 2000 is waargenomen, is Portugal de enige nieuwe lidstaat die zich kan aansluiten bij de groep van vijf landen (Oostenrijk, Zweden, het Verenigd Koninkrijk, Luxemburg en Finland) die geacht worden zich het dichtst bij nakoming van de Unie-wijde doelstelling te bevinden, namelijk het verlagen van de instroom van jongeren en volwassenen in langdurige werkloosheid. Voor vijf lidstaten blijft het twijfelachtig of ze de doelstelling in 2002 kunnen bereiken, hetgeen het gevolg kan zijn van ofwel onvoldoende kwantitatief bewijs (Nederland) of van onzekerheden en vertragingen in de voltooiing van de modernisering van de openbare diensten voor arbeidsbemiddeling (Duitsland, Italië en Griekenland) of in de volledige implementatie van de preventieve aanpak (België). Er moeten verbeteringen worden aangebracht in de toezichtsystemen en met name in de verstrekking van gemeenschappelijk overeengekomen indicatoren. Hoewel bijna alle lidstaten gegevens verstrekken over de indicatoren, bieden ze niet altijd de mogelijkheid om de inspanningen en resultaten over de laatste periode te beoordelen en geven ze in het algemeen geen informatie betreffende de effectieve integratie.

Acht lidstaten hebben een aanbeveling ontvangen betreffende hun preventieve beleidsmaatregelen en/of hun toezichtsysteem, waarvan de meeste voor de tweede keer. De reacties zijn bemoedigend, omdat er verdere stappen zijn ondernomen om de uitvoering van preventieve benaderingen te verbeteren of te intensiveren, of om een passend toezichtsysteem te ontwikkelen. Wat de preventie betreft, zijn de resultaten echter nog steeds niet zodanig dat nakoming van de richtsnoer is bereikt en behoeven de toezichtsystemen nog verdere ontwikkeling.

De modernisering van de openbare diensten voor arbeidsbemiddeling vordert, maar het toezicht en de aanpassing van het personeel moeten worden verbeterd

De modernisering van de openbare diensten voor arbeidsbemiddeling (ODA) vordert in alle lidstaten en versterkt de cruciale rol die deze diensten hebben in de effectieve productie van inzetbaarheidsmaatregelen, met name voor activering en preventie. De moderniseringsprojecten weerspiegelen ook de veranderende situatie op de arbeidsmarkt doordat ze meer nadruk leggen op ondersteuning bij het zoeken naar een baan in de open arbeidsmarkt, het verbeteren van de vaardigheden van werkzoekenden in overeenstemming met de vraag en het vergroten van de flexibiliteit in dienstverlening. In de meeste lidstaten vormt de uitbreiding van moderne ICT-faciliteiten, evenals een hechtere samenwerking met andere marktactoren, een belangrijke ondersteuning van het nieuwe ODA-dienstenmodel. Veel lidstaten (met name Frankrijk en Duitsland) bieden alomvattende informatie over hun strategie en acties om de organisatie en werkmethoden van hun ODA's aan te passen aan de nieuwe eisen, en geven ook duidelijke tijdschema's voor hun moderniseringsproces, maar geven geen informatie over maatregelen die worden genomen om het personeel aan te passen en om te zorgen voor toezicht op de vorderingen.

Blijvende aandacht voor activering

In 2000 hebben veertien lidstaten een activeringsratio bereikt die boven de doelstelling van 20% lag [12]. Het Verenigd Koninkrijk bereikte slechts een ratio van iets meer dan 12%. Het gemiddelde van de drie verst gevorderde lidstaten (Zweden, Nederland en Ierland) lag op 44%. In de meeste lidstaten ging de activeringsratio omhoog, omdat meer nadruk werd gelegd op actieve arbeidsmarktmaatregelen, maar ook omdat het aantal geregistreerde werklozen daalde. Ook het aantal deelnemers aan activeringsmaatregelen steeg, vooral met betrekking tot de verschillende typen opleidingsprogramma's, hoewel sommige landen de deelname flink zagen dalen. De uitgaven aan actieve arbeidsmarktprogramma's namen iets toe. De diversificatie en het doelgericht inzetten van activeringsmaatregelen werd voortgezet en werkgerelateerde opleidingsprogramma's, startersinitiatieven en dergelijke namen in aantal toe. In sommige landen is men begonnen er meer ICT-opleidingen in op te nemen. Er is eveneens sprake van meer samenwerking met werkgevers bij het opstellen van de actieve maatregelen.

[12] Zie het overzicht in bijlage 2

Onvoldoende toezicht op de effectiviteit van actieve maatregelen

Met betrekking tot de effectieve integratie van de actieve arbeidsmarktmaatregelen leveren slechts een paar lidstaten cijfers (Zweden, Denemarken en Finland, en tot op zekere hoogte Duitsland, Oostenrijk, Spanje en het Verenigd Koninkrijk). Daaruit blijkt dat financiële prikkels om een eigen onderneming te starten en verschillende op een specifieke baan gerichte opleidingen doeltreffender zijn dan traditionele arbeidsmarktscholing en - met name in de overheidssector - loonsubsidies. In het algemeen zijn vrouwen vaak beter geïntegreerd dan mannen. De werkzaamheden inzake het verbeteren van indicatoren ten behoeve van integratie moeten in de meeste lidstaten worden vervolgd. Er is slechts schaarse informatie over de resultaten, opbrengsten en rendabiliteit van de maatregelen. De inspanningen om de effectiviteit van de actieve arbeidsmarktprogramma's regelmatig te evalueren, moeten worden vermeerderd. Een kritische kanttekening moet worden geplaatst bij het feit dat in de meeste lidstaten onvoldoende inactieve personen betrokken zijn bij de activeringsmaatregelen.

De inspanningen zijn voornamelijk gericht op belastinghervormingen, veel minder op uitkeringsstelsels

Recente hervormingen concentreren zich meer op het gebruiksvriendelijker maken van het belastingsysteem dan op uitkeringen. Er worden onvoldoende vorderingen geboekt bij de herziening van uitkeringsstelsels omdat verscheidene maatregelen bij stukjes en beetjes worden doorgevoerd en de hervormingen in een traag tempo worden uitgevoerd. Enkele lidstaten zijn bezig met een alomvattende herziening van hun belasting- en uitkeringsstelsel door de stimulerende werking ervan te verbeteren, controlesystemen te consolideren en de voorwaarden om in aanmerking te komen voor een uitkering aan te scherpen (Denemarken, Nederland en het Verenigd Koninkrijk. Frankrijk heeft ook maatregelen genomen om het marginale effectieve belastingtarief te verlagen. Andere lidstaten richten zich op het verbeteren van de interactie tussen belasting- en uitkeringsstelsels, doordat ze met name het probleem van de werkloosheid en de armoedeval aanpakken, en de algehele structurele hervormingen bevorderen door met name de aanhoudende en hoge structurele werkloosheid te lijf te gaan (dit geldt met name voor België, Frankrijk, Nederland en het Verenigd Koninkrijk).

Er moet meer aandacht worden besteed aan het probleem van het terugdringen van het nog steeds grote aantal uitkeringsontvangers en aan het effectiever aanpakken van het probleem van de arbeidsongeschiktheidsuitkeringen, voornamelijk om de reïntegratie in de arbeidsmarkt te vereenvoudigen. Daarnaast moeten lidstaten rekening houden met de gendereffecten van herzieningen van het belasting- en uitkeringsstelsel en ontmoedigend beleid, dat vrouwen van deelname zou kunnen doen afzien, vermijden. Een positieve stap naar een verbetering van de prikkels om te gaan werken en de aanpak van het probleem van de "arme werknemers" is de tendens om financiële voordelen voor werkenden of werkgelegenheidsafhankelijke uitkeringen te introduceren of te verbeteren, zoals herintredingsprogramma's en arbeidspremies of belastingvoordelen op verworven inkomsten.

Gebrek aan alomvattende benaderingen inzake actieve vergrijzing

Op de relevantie van het nieuwe richtsnoer 3 inzake actieve vergrijzing is gewezen door de conclusies van de top van Stockholm waarin de doelstelling is vastgelegd dat de gemiddelde netto arbeidsdeelname in de Europese Unie voor 55-64-jarigen in 2010 moet zijn verhoogd naar 50%.

De feiten betreffende oudere werknemers

* De netto arbeidsdeelnames in de leeftijdsgroep van 55-64-jaar zijn in 2000 laag gebleven en vertonen aanzienlijke afwijkingen van het EU-gemiddelde van 37,7%, namelijk van 66,4% in Zweden tot minder dan 30% in België, Luxemburg, Italië, Oostenrijk en Frankrijk. Er is slechts sprake van een lichte stijging ten opzichte van het niveau van 36% in 1995.

* Gezien de voortdurende veranderingen in het werkgelegenheidsbeleid voor oudere werknemers, de grote vraag naar arbeid en regionale wanverhoudingen met betrekking tot specifieke vaardigheden, zou door de huidige hoge netto arbeidsdeelnames onder 45-54-jarigen (een EU-gemiddelde van 73,7% in 2000) er binnen nu en tien jaar wel eens sprake kunnen zijn van duidelijk hogere netto arbeidsdeelnames voor de volgende leeftijdsgroep (zie grafiek 3).

Grafiek 3: netto arbeidsdeelnames van werknemers in de leeftijdsgroep 55-64 (vergeleken met werknemers in de leeftijd van 45-54)

>REFERENTIE NAAR EEN GRAFIEK>

Bron: Eurostat, arbeidskrachtenenquête.

Verscheidene lidstaten hebben gehandeld uit bezorgdheid over de demografische ontwikkelingen. Dit houdt in dat uitkerings- en pensioenstelsels zijn herzien, duurzame deelname werd bevorderd en prikkels voor vroegtijdige uittreding zijn verminderd, teneinde de effectieve pensioenleeftijd te verhogen, die momenteel flink lager ligt dan de wettelijke pensioenleeftijd in de meeste lidstaten. Alomvattende benaderingen van het actieve vergrijzingsbeleid ontbreken echter meestal, omdat de meeste lidstaten oudere werknemers behandelen als een weer een 'groep in een achterstandspositie' op de arbeidsmarkt en nalaten deze kwesties vroeg genoeg in de loopbanen van individuele werknemers aan te pakken. Slechts enkele lidstaten gaan de uitdaging aan met strategische doelen (Nederland en Zweden) of geven voldoende aandacht aan deskundigheidsverhogende maatregelen voor oudere mensen, zoals opleiding en ontwikkeling op de werkplek, ook aan werklozen of niet-actieven (bijvoorbeeld Denemarken en het Verenigd Koninkrijk). De meeste lidstaten volgen een aanpak in fasen wat betreft de herziening van het uitkeringsstelsel, waarbij ze weinig toezicht op de vorderingen houden, en het in het algemeen ontbreekt aan toezeggingen van de sociale partners inzake acties.

De tenuitvoerlegging van levenslang leren verbetert, maar de vorderingen inzake e-learning variëren

De feiten inzake levenslang leren

* Het onderwijsniveau: meer dan 60% van de leeftijdsgroep van 25-64 jaar in de EU had in 2000 ten minste één opleiding op het niveau van de tweede fase van het voortgezet onderwijs gevolgd. De grote verschillen die tussen de lidstaten bestonden, worden steeds kleiner ten gevolge van de vorderingen onder opeenvolgende jonge leeftijdsgroepen; de kloof tussen de hoogste en de laagste percentages onder 25-34-jarigen nam af van 40,4% tot 30,4% in de periode 1995 tot 2000.

* De participatie in onderwijs en opleiding blijft laag. Het participatieniveau van de leeftijdsgroep van 25-64 jaar in de EU steeg slechts marginaal van 6,7% in 1997 via 7,8% in 1999 naar 8% in 2000. De participatie van oudere werknemers is beperkt, terwijl vrouwen waarschijnlijk eerder, en jongeren veel eerder¸ zullen participeren.

* Vroegtijdige schoolverlating: in 2000 verliet 18,5% van de jongeren tussen 18-24 jaar vroegtijdig het onderwijsstelsel, nadat zij slechts de eerste fase van het voortgezet onderwijs hadden voltooid - in verscheidene lidstaten ligt dit percentage al bijna op 30% of meer. Het percentage vroege schoolverlaters is aanzienlijk hoger onder jongens. Bovendien lopen zij een hoger risico om werkloos te worden.

De lidstaten hebben meer aandacht besteed aan levenslang leren door een groot aantal maatregelen te treffen, met name in het kader van alomvattende strategieën. In het algemeen wordt er minder aandacht besteed aan initieel onderwijs en opleiding dan aan volwassenenonderwijs, maar de lidstaten hebben nu in hun NAP's voor het eerst hun algemene bezorgdheid geuit over basisvaardigheden. De meeste lidstaten bevorderen basisvolwassenenonderwijs (lezen en schrijven, rekenen en soms ICT en sociale vaardigheden), ook in informele verbanden. Alle lidstaten streven ernaar meer jongeren te stimuleren onderwijs te blijven volgen. Waar de aantallen vroegtijdige schoolverlaters zeer hoog zijn, bevorderen de lidstaten flexibele onderwijsprogramma's voor het voortgezet onderwijs en tweedekansonderwijs. Wat vooral bemoedigend is, is dat de verschillen in onderwijsniveaus in de EU in het algemeen kleiner worden, hetgeen met name te danken is aan vooruitgang onder jongeren.

De lidstaten benadrukken vaak de noodzaak om de participatieniveaus in het volwassenenonderwijs te verhogen, maar leggen meestal geen algemene doelstellingen vast om dit te bereiken. Er is meer aandacht nodig om ervoor te zorgen dat de NAP's verslag uitbrengen over vooruitgang die specifiek of in het algemeen is geboekt met betrekking tot doelstellingen die in eerdere jaren zijn vastgesteld. De participatieniveaus zullen onder meer stijgen door maatregelen met een toenemend gemeenschappelijk karakter, die zich op individuen richten (bijvoorbeeld leerplannen/vouchers). Als het volwassenenonderwijs echter afwisselender, toegankelijker en aantrekkelijker zou worden gemaakt, en als meer aandacht zou worden besteed aan informatievoorziening, advisering en begeleidingsdiensten en lokale opleidingscentra, zouden er meer niet-leerlingen worden bereikt en zou er vooruitgang worden geboekt op het gebied van voortgezet onderwijs. De lidstaten dienen het niet-formele en informele onderwijs verder te ontwikkelen, onder meer door eerdere studie te erkennen, en aandacht te besteden aan de genderdimensie. De sociale partners zijn in de meeste lidstaten sterker betrokken geraakt bij beleidsmaatregelen inzake levenslang leren, meestal met betrekking tot toegang en financiering. Er is echter nog steeds gebrek aan informatie over hun autonome initiatieven, vooral op ondernemingsniveau.

De meeste lidstaten brengen verslag uit over maatregelen om ICT-vaardigheden te bevorderen, vaak met voorrang voor groepen in een achterstandspositie en als onderdeel van een transversaal toegepaste e-learning-strategie. Veel lidstaten geven ook voorrang aan de ontwikkeling van e-learning-leerstof. Alles bij elkaar genomen kunnen de lidstaten grofweg worden onderverdeeld in drie groepen, namelijk de verst gevorderde lidstaten (Denemarken, Nederland, Zweden, Finland en het Verenigd Koninkrijk), de lidstaten met maatregelen in een gevorderd stadium (België, Ierland, Duitsland, Frankrijk, Luxemburg en Oostenrijk) en de lidstaten die hun inspanningen zullen moeten vergroten (Spanje, Griekenland, Italië en Portugal). Wat de gemeenschappelijke e-learning-doelen aangaat, zullen vrijwel alle lidstaten eind 2001 naar verwachting alle scholen op internet hebben aangesloten. Een aantal lidstaten, echter, die minder snel vorderen, zullen hun inspanningen sterk moeten opvoeren, ook met betrekking tot de acties waaraan aandacht wordt besteed in het kader van de e-learning- en e-working-initiatieven van het initiatief e-Europe 2002. Wat betreft de afspraak om alle leraren die over ICT-vaardigheden moeten beschikken, eind 2002 opgeleid te hebben, worden bemoedigende vorderingen gemeld, maar vanwege onvoldoende gegevens kunnen geen harde conclusies worden getrokken.

Tekorten aan arbeidskrachten en vaardigheden leiden tot gedifferentieerde beleidsmaatregelen

De meeste lidstaten lopen vooruit op de knelpunten op de arbeidsmarkt die, gelet op de gecombineerde economische en demografische vooruitzichten, op de korte of middellange termijn zullen toenemen. Sommige lidstaten beschouwen deze ontwikkeling als een bedreiging voor hun economische en arbeidsmarktprestaties, andere zien het als een gelegenheid om bepaalde categorieën werknemers gemakkelijker in de arbeidsmarkt te kunnen reïntegreren. Momenteel zijn de problemen in de meeste lidstaten nog beperkt tot een paar beroepen/sectoren (zoals de ICT-sector, de bouw, de gezondheidszorg, onderwijs en sociale voorzieningen, het hotel- en cateringwezen en hooggeschoolde technische gebieden). Sommigen bevinden zich echter in een zeer krappe arbeidsmarkt, die wordt gekenmerkt door specifieke vaardigheden alsook door algehele tekorten aan arbeidskrachten (zowel in hoog- als laaggeschoolde beroepen). Naast de algemene maatregelen die worden genomen om de werkloosheid tegen te gaan, de arbeidsdeelname te verhogen en de inzetbaarheid en vaardigheden te verbeteren, wordt er een aantal specifieke initiatieven genomen om tekorten aan arbeidskrachten en aan vaardigheden te verhelpen en om de overgang naar een op kennis gebaseerde economie te vergemakkelijken. Dit omvat monitoring, beroepsmobiliteit, het vinden van de juiste baan voor de juiste kandidaat, geografische mobiliteit en partnerschappen.

De feiten inzake mobiliteit

* Hoewel de geografische mobiliteit tussen de lidstaten van de EU relatief laag blijft - met slechts 225000 mensen die in 2000 zijn verhuisd van de ene lidstaat van de EU naar een andere - nemen de geografische mobiliteit tussen regio's en het forenzen reeds aanzienlijke vormen aan en dit zal alleen nog maar toenemen. Ongeveer 1,2% van de EU-bevolking verhuisde in 1999 naar een andere regio binnen een lidstaat van de Europese Unie. Ongeveer 600 000 personen werken in een ander land dan het land waar hun officiële verblijfplaats is.

* Terwijl de beroepsmobiliteit en het personeelsverloop in de EU duidelijk lager blijven dan in de VS, in ieder geval in de groep hoogopgeleide werknemers, is het wisselen van baan in de afgelopen jaren toegenomen. Tussen 1998 en 1999 is ongeveer 10% van alle hoogopgeleide werknemers van baan veranderd, variërend van 12% of meer in het VK, Denemarken, Finland en Spanje tot minder dan 5% in Italië.

De koppeling tussen het werkgelegenheidsproces en het nieuwe proces van sociale integratie behoeft meer aandacht

Ofschoon de Commissie de lidstaten had gevraagd de op sociale integratie gerichte arbeidsmarktgerelateerde maatregelen in de NAP's inzake werkgelegenheid te behandelen, is dit voor de meeste lidstaten onvoldoende duidelijk. Dit zou te wijten kunnen zijn aan de verschillen in aanpak tussen de lidstaten: sommige benadrukken dat sociale integratie het best kan worden bereikt via werkgelegenheidsbeleid, terwijl andere een duidelijk onderscheid maken tussen beide beleidsmaatregelen. Sommige lidstaten beschouwen het (algemene) arbeidsmarktbeleid als het belangrijkste instrument om sociale integratie te bevorderen. Weer andere, zoals Frankrijk, Finland, Nederland en Italië, leggen de nadruk op de specifieke behoeften van sociaal uitgeslotenen en op het feit dat de verschillende doelgroepen wellicht pasklare maatregelen nodig hebben. De meeste lidstaten leggen, net als vorig jaar, meer nadruk op integratie dan op anti-discriminatiemaatregelen. Sommige lidstaten proberen echter een evenwichtiger aanpak te hanteren. De invloed van het in artikel 13 uiteengezette anti-discriminatiepakket, dat in 2000 is goedgekeurd door de Raad, is duidelijk en wordt soms expliciet vermeld.

Wat de etnische minderheden en gehandicapten betreft, formuleerde slechts de helft van de lidstaten (Frankrijk, Spanje, Portugal, Duitsland, Oostenrijk, het Verenigd Koninkrijk en Ierland) nationale doelen om de werkgelegenheidsniveaus van gehandicapten te verhogen, terwijl alleen Denemarken en Nederland doelen hebben geformuleerd voor etnische minderheden.

Een belangrijke bijdrage van de NAP's aan de strijd tegen uitsluiting houdt verband met maatregelen om de reïntegratie van langdurig werklozen in de arbeidsmarkt te bevorderen. Een aantal lidstaten is reeds begonnen of begint nu met de introductie van gepersonifieerde geïndividualiseerde benaderingen die lijken op de benaderingen die worden gebruikt voor preventie, terwijl andere bezig zijn met de herziening van bestaande werkgelegenheidsprogramma's en -maatregelen om deze meer steun te laten bieden bij de reïntegratie van langdurig werklozen. Hoewel de reïntegratie van langdurig werklozen in arbeid zelden wordt beschouwd als een middel om de knelpunten op te lossen, is het een belangrijk element van de algehele strategie om sociale uitsluiting te bestrijden, vooral in die lidstaten waar de werkloosheidsniveaus laag liggen en waar langdurige werkloosheid vooral specifieke groepen lijkt te treffen die moeilijk te reïntegreren zijn.

2.2.2. Ondernemerschap

Deze pijler is erop gericht omstandigheden te creëren die bevorderlijk zijn voor het scheppen van nieuwe banen. Het doel van deze pijler is een gunstig klimaat te creëren voor startende ondernemingen, voor groeiende ondernemingen en dientengevolge voor het scheppen van werkgelegenheid, met name via het terugdringen van zowel de administratieve lasten als de belastingdruk. De pijler beoogt effectief gebruik te maken van de werkgelegenheidsmogelijkheden van de kennismaatschappij en van de dienstensector, alsmede acties voor werkgelegenheid op regionaal en lokaal niveau te stimuleren. Tot de weinige nieuwe elementen van dit jaar behoren de stimulering van de bestrijding van zwart werk, de bevordering van ondernemerscursussen en van de evaluatie van de gevolgen van nieuwe regelgeving voor bedrijven. In de tabel hieronder wordt een overzicht gegeven van de belangrijkste maatregelen waarover in de NAP's van 2001 verslag is uitgebracht.

Tabel 3: doelstellingen van de belangrijkste maatregelen ten behoeve van het ondernemerschap waarover in de NAP's van 2001 verslag is uitgebracht

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

De feiten inzake het scheppen van nieuwe banen in verschillende sectoren in 2000

* In 2000 werden in de hightech- en kennisintensieve sectoren 1,6 miljoen netto banen gecreëerd in de EU. Net als in voorgaande jaren bleef de groei van de werkgelegenheid in het algemeen het grootst in de dienstensector en in hoogopgeleide beroepsgroepen, waartoe geen handarbeiders behoren. De netto arbeidsdeelname in de dienstensector bleef stijgen en in de industrie zijn er bijna een miljoen nieuwe banen bijgekomen. In de landbouwsector zijn er wederom veel banen verloren gegaan.

* De sectoren met de momenteel sterkste groei van de werkgelegenheid op EU-niveau bewegen zich allemaal op het vlak van ofwel hoge technologie en ICT ("hightech-sectoren") of op het vlak van een hoge kennisintensiteit die tot uitdrukking komt in de hoge opleidingsniveaus van de werknemers ("hogeronderwijssectoren"), of beide. De groei van de werkgelegenheid in deze sectoren duurt echter ook voort voor werknemers met lagere vaardigheidsniveaus, terwijl de werkgelegenheid voor deze subgroep in andere sectoren van de economie stagneert of zelfs terugloopt.

* Terwijl er in Ierland, Finland, Spanje en Nederland in alle sectoren van de economie sprake is van groei van de werkgelegenheid, zij het dat de grootste groei plaatsvindt in de sectoren waar hoogopgeleiden werkzaam zijn, kan er in landen als Duitsland, Oostenrijk en Zweden slechts gesproken worden van groei in deze laatste sectoren, en niet in de andere sectoren.

* Dit is eens te meer het bewijs dat werkgelegenheidscijfers in de sectoren voor hoogopgeleiden beslist van invloed zijn op de algehele werkgelegenheidscijfers van de Europese arbeidsmarkten.

Het gebruik van nieuwe technologieën om de lasten voor bedrijven te verminderen

Veel lidstaten maken melding van het gebruik van elektronische systemen voor on-line registratie en informatievoorziening als een veel voorkomende manier om de nakoming van formele procedures te vereenvoudigen. Het on-line beschikbaar stellen van documenten en informatie houdt op zich echter geen vereenvoudiging in en moet worden aangevuld met een duidelijke strategie ter vereenvoudiging van de verschillende procedures waarmee ondernemingen te maken krijgen in hun contacten met de overheid (cf. informatie die wordt gedeeld binnen verschillende overheidsafdelingen, eenvoudiger formulieren) en ter vereenvoudiging van de regelgeving waarop ze zijn gebaseerd. Enkelvoudige toegangspunten ("one-stop-shops") blijken zeer nuttig te zijn in het bieden van betere informatie, bijstand en advies in de fase die vooraf gaat aan het starten van een onderneming.

Oostenrijk, Duitsland, Spanje, Griekenland, Ierland, Luxemburg, Zweden, Finland en het Verenigd Koninkrijk hebben aanzienlijke inspanningen geleverd om ervoor te zorgen dat ondernemingen (en met name kleine ondernemingen) ICT in hun dagelijkse activiteiten integreren en om het bredere economische stelsel aan te moedigen zich aan te passen aan de eisen van de kennismaatschappij.

Onvolledige aanpak wat betreft de vereenvoudiging van het aannemen van nieuw personeel

De terughoudendheid van lidstaten om de regels voor het aannemen van nieuw personeel te vereenvoudigen, vormt een belemmering voor het scheppen van banen die niet volledig wordt gecompenseerd door inspanningen die in de plannen worden gepresenteerd om de bepalingen op het gebied van sociale zekerheid of belastingen te versoepelen. Want hoewel een verlaging van de personeelskosten voor kleine ondernemingen zelfstandig ondernemers er eerder toe zal overhalen nieuwe banen te creëren, zal de vereenvoudiging van de regels voor het aannemen van nieuw personeel een kleine onderneming in staat stellen sneller te groeien en werkgelegenheid te creëren in bijzonder kritische sectoren.

Vorderingen met betrekking tot het scheppen van een ondernemingscultuur

De lidstaten lijken echte prioriteit te geven aan initiatieven inzake het bijbrengen van ondernemerschapsvaardigheden. Er zijn geen algemeen geldende bewijzen voor het effect van dergelijke maatregelen op het imago van zelfstandig ondernemerschap, dat, met uitzondering van een aantal beroepen, voornamelijk negatief blijft. Als gevolg hiervan zijn de ontwikkelingen op het gebied van zelfstandig ondernemerschap vrij statisch, terwijl men een flinke algemene toename van het zelfstandig ondernemerschap zou verwachten, met name in de dienstensector. Behalve het opleiden tot ondernemer worden er nauwelijks of geen stappen ondernomen om de maatschappelijke waardering voor ondernemers op te vijzelen. Een dergelijke waardering kan met zich meebrengen dat er meer beloningen voor succesvolle ondernemers komen en dat er dientengevolge meer jongeren bij dergelijke activiteiten betrokken raken.

Hoewel de lidstaten een aantal maatregelen hebben genomen om het vrouwelijk ondernemerschap te bevorderen, ontbreekt het nog aan concrete gegevens hierover.

De feiten inzake KMO's en zelfstandig ondernemerschap

* De netto arbeidsdeelname in bedrijven met minder dan 50 werknemers is de afgelopen jaren stabiel gebleven, namelijk zo rond de 27%;

* Het gemiddelde percentage zelfstandig ondernemers in de Europese Unie is tussen 1998 en 2000 over het geheel genomen gedaald van 15,4% naar 14,8%;

* Tweemaal zoveel mannen als vrouwen zijn zelfstandig ondernemer; in 2000 lagen de percentages respectievelijk op 17,6% en 10,9%.

Bestrijding van zwart werk

De bestrijding van zwart werk kan voorwaarden creëren voor banen van een hogere kwaliteit en voor een gezondere concurrentie tussen ondernemingen. Deze kwestie heeft veel aandacht gekregen, hetgeen heeft geleid tot een veelbelovende toezegging in de NAP's van 11 lidstaten (Oostenrijk, België, Frankrijk, Duitsland, Griekenland, Italië, Luxemburg, Nederland, Portugal, Zweden en het Verenigd Koninkrijk). De meeste van hen richten zich op vereenvoudigde procedures voor de aangifte van nieuwe banen, verhoogde controle en strafmaatregelen voor overtreders. Andere versterkten hun pogingen op het gebied van belastingadministratie om te voorkomen dat ondernemingen worden blootgesteld aan oneerlijke concurrentie van ondernemingen die illegale werknemers in dienst hebben. Een lidstaat gaat zelfs zover dat uitkeringen en overheidscontracten worden geweigerd aan ondernemingen die worden vervolgd voor zwart werk. Het is nog te vroeg om verslagen te kunnen verwachten van de resultaten van alle genomen initiatieven.

Meer nadruk op regionale en lokale ontwikkeling

De territoriale dimensie van de Europese werkgelegenheidsstrategie is aanzienlijk ontwikkeld. Er is sprake van een hechtere samenwerking tussen de regio's en, in sommige gevallen, zijn er elementen van de open coördinatiemethode geïntroduceerd in de betrekkingen tussen nationale en regionale overheden en is de "professionalisering" van het territoriale beheer volop in ontwikkeling. De vormen van samenwerking verschillen nogal van elkaar, afhankelijk van de verschillende institutionele kaders. In het algemeen blijft de territoriale dimensie nog sterk beperkt tot het regionale niveau, waar de vooruitgang het zichtbaarst is, maar ook het lokale niveau maakt een positieve ontwikkeling door. De openbare diensten voor arbeidsbemiddeling ontwikkelen in toenemende mate een gediversifieerde territoriale dimensie voor hun activiteiten en raken actief betrokken bij lokale en regionale partnerschappen. Teneinde beter tegemoet te kunnen komen aan de specifieke behoeften van de lokale en regionale arbeidsmarkten, zijn ze de diensten en actieve arbeidsmarktbeleidsprogramma's flexibeler gaan uitvoeren. De ontwikkeling van de sociale economie verloopt nog traag, maar wel aanzienlijk sneller dan vóór 1999; de meeste lidstaten verlenen specifieke steun in termen van advies of financiering. Wat met name belangrijk is, zijn stappen in de richting van gelijke behandeling van organisaties die onder de noemer sociale economie vallen en andere bedrijven op gebieden als belasting of toegang tot financiële instrumenten van het economisch beleid.

Enige vooruitgang in het verlagen van de belastingdruk op arbeid, vooral op laagbetaalde/laaggeschoolde arbeid

De feiten inzake algehele belastingen en belastingen op arbeid

* De algehele belastingdruk [13] nam toe van 42,4 naar 43,3% over de periode 1996-1999 en leek zich te stabiliseren in 2000 (43,1%). Verscheidene lidstaten, waaronder België, Denemarken, Frankrijk, Luxemburg, Nederland, Finland en Zweden, kennen nog een hoog algemeen belastingtarief als percentage van het BBP van boven de 45% (zie grafiek 4);

[13] Uitgedrukt als percentage van het BBP.

* De belastingdruk op arbeid [14] in de EU is in de periode 1996-2000 met 0,8% afgenomen tot 40,6%, maar blijft in verscheidene lidstaten hoog. De belastingverlagingen op laagbetaalde arbeid waren omvangrijke. Dergelijke verlagingen werden in vrijwel alle lidstaten (behalve Luxemburg en Nederland) waargenomen, en bedroegen gemiddeld meer dan 2 procentpunten over de periode 1996-2000 voor een alleenstaande persoon die 50% of 67% van het gemiddelde loon verdiende, waarmee een belastingtarief van respectievelijk 35,2% en 39.2% in 2000 werd bereikt [15].

[14] Geeft de gemiddelde daadwerkelijke belastingdruk op inkomen uit arbeid aan en is berekend als percentage van de totale compensatie die werknemers hebben ontvangen, plus de loonbelasting.

[15] Gegevens zijn gebaseerd op belastingindexcijfers die zijn ontworpen voor hypothetische huishoudens.

De belastinghervormingen die de afgelopen drie jaar in de lidstaten zijn doorgevoerd, zijn niet allemaal even uitgebreid en/of diepgaand. De meeste lidstaten richten zich op het verlagen van de algehele belastingdruk, voornamelijk door de directe heffingen op belastingen op persoonlijk en bedrijfsinkomen of op kapitaal te verlagen, waarmee zij het concurrentievermogen van bedrijven willen verbeteren en de groei en werkgelegenheid willen stimuleren, ofschoon slechts vier lidstaten (Oostenrijk, Finland, Duitsland, Nederland) nationale doelen hebben gesteld voor de verlaging van de algehele belastingdruk.

Grafiek 4: aandeel van de totale belastinginkomsten (% van het BBP)

>REFERENTIE NAAR EEN GRAFIEK>

Bron: diensten van de Commissie DG TAXUD.

Een toenemend aantal lidstaten heeft zich verbonden tot de doelstelling de belastingdruk op arbeid te verlagen. De maatregelen die volgen op de aanbevelingen die het afgelopen jaar tot twee derde van de lidstaten waren gericht, laten, afhankelijk van de lidstaat, enige vooruitgang zien wat betreft het verlagen van de belastingdruk op arbeid. Zoals grafiek 5 laat zien, is er meer vooruitgang geboekt op het gebied van laagbetaalde arbeid (goede voorbeelden zijn België, Frankrijk, Ierland en Italië). De inspanningen moeten worden voortgezet of geïntensiveerd om duidelijker resultaten te verkrijgen. Geen enkele lidstaat heeft echter een gekwantificeerd doel gesteld [16] voor verlaging, zoals wordt geëist in de richtsnoeren. Een geleidelijke verlaging van de belasting op arbeid is duidelijker waar het gaat om laagbetaalde/laaggeschoolde arbeid. De belangrijkste component in deze belastingtarieven blijft de socialezekerheidsbijdrage en andere lasten (d.w.z. loonbelasting) die door de werkgevers worden betaald, en die gemiddeld meer dan de helft van dergelijke belastingen bedragen. In sommige lidstaten ging de verlaging van belasting op arbeid gepaard herzieningen van de milieubelasting, terwijl er in beperkte mate sprake is van belastingprikkels voor individuen en ondernemingen, die erop gericht zijn investeringen in menselijk kapitaal te stimuleren.

[16] Duitsland heeft echter een subdoelstelling bepaald, inhoudende verlaging van de socialezekerheidsbijdragen tot 40% van het brutoloon (momenteel geschat op ongeveer 41%).

Grafiek 5: gemiddeld belastingtarief voor de laagbetaalde alleenverdiener [17]

[17] EU-gemiddelde is het gewogen gemiddelde (gewogen door het aantal personen dat werkzaam is in de industriesector in iedere lidstaat).

>REFERENTIE NAAR EEN GRAFIEK>

Bron: diensten van de Commissie DG TAXUD, op basis van OESO-databank.

2.2.3. Aanpassingsvermogen

In het kader van de aanpassingsvermogenpijler wordt er een beroep gedaan op de sociale partners en de overheden om, via een partnerschapsaanpak, het niveau en de kwaliteit van de werkgelegenheid te verbeteren, en om het concurrentievermogen van de Europese economie te versterken teneinde het creëren van banen te vereenvoudigen. De inspanningen zijn gericht op het creëren van een goed evenwicht tussen flexibiliteit en zekerheid, hetgeen nodig is om de behoeften van werknemers en ondernemingen op elkaar af te stemmen. De werkgelegenheidsrichtsnoeren voor 2001 introduceerden enkele nieuwe aspecten, die de reikwijdte van de aanpassingsvermogenpijler vergrootten, namelijk verwijzingen naar gezondheid en veiligheid op het werk, kwaliteit en levenslang leren, een doelstelling voor kennis over de informatiemaatschappij die in 2003 bereikt moet zijn; daarnaast zijn de sociale partners verzocht om jaarlijks over hun eigen activiteiten verslag uit te brengen.

Veel aandacht voor werktijden ...

Beleidsmaatregelen zijn nog steeds voor een groot deel gericht op het probleem van de werktijden. Zowel overheden als sociale partners geven duidelijk voorrang aan dit aspect van de hervorming van het arbeidsleven. Maar de aandacht die voorheen voornamelijk naar arbeidstijdverkorting uitging, komt nu steeds meer te liggen op regelingen die flexibiliteit mogelijk maken. De meeste vernieuwingen die werden gelanceerd, hadden betrekking op de tenuitvoerlegging van flexibeler arbeidstijdsystemen. Recente ontwikkelingen op dit gebied richtten zich op twee aspecten: duur en flexibiliteit, bijvoorbeeld door de referentieperiode te verlengen of door de invoering van langlopende werktijdspaarrekeningen. Deeltijdwerk, de belangrijkste vorm van flexibel werken in de EU, was het onderwerp van wetgeving en/of overeenkomsten.

Grafiek 6: deeltijdwerk als onderdeel van de totale werkgelegenheid, 1995-2000

>REFERENTIE NAAR EEN GRAFIEK>

Bron: Eurostat, arbeidskrachtenenquête

... en flexibele werkvormen

Er is een algemene tendens in de richting van nieuwe en flexibele vormen van werk, hetgeen de invoering en het gebruik van tijdelijke contracten, tijdelijk werk en deeltijdwerk (zie hiervoor de grafiek hierboven) via collectieve overeenkomsten vergemakkelijkt. Ook overheden, vaak in samenwerking met de sociale partners, reageren op deze tendens en ontwikkelen hun wettelijk kader in overeenstemming daarmee - of passen dit aan. Uitzendwerk wordt nu in alle lidstaten geregeld via wetgeving die veelal wordt toegepast via socialepartnerschapsovereenkomsten. Dit geldt ook voor de meeste initiatieven met betrekking tot tijdelijke contracten; deze nemen in aantal toe op EU-niveau, maar de situatie verschilt sterk van de ene lidstaat tot de andere. In slechts een paar lidstaten (Oostenrijk, Denemarken, Ierland, Duitsland en Zweden) was telewerken het onderwerp van specifieke acties of collectieve overeenkomsten.

Flexibiliteit van werk en arbeidstijd

* Niet-standaard werkgelegenheid [18] komt steeds vaker voor en vertegenwoordigt momenteel 29,8% van alle contracten (tegen 29,0% in 1999); de hoogste percentages worden bereikt in Nederland (54,3%), Zweden (35,5%), Spanje (33,7%) en Frankrijk (32,2%), de laagste in Griekenland (12,3%), Luxemburg (14,4%), Italië (16,1%) en Oostenrijk (23,8%); het aantal mensen dat in deeltijd werkt met een tijdelijk contract ligt nu al een poosje onder de 3%.

[18] Niet-standaard werkgelegenheid omvat deeltijdwerk (op basis van zelfbeoordeling) en tijdelijk werk (dat seizoenswerk, uitzendwerk en onregelmatig werk omvat).

* In de meeste lidstaten is deeltijdwerk de meest voorkomende vorm van niet-standaard werkgelegenheid, behalve in Finland, Griekenland, Portugal en Spanje, waar tijdelijk werk de overhand heeft.

* De laatste vijf jaar is het aandeel van deeltijdbanen in de totale werkgelegenheid gestaag toegenomen tot 18%. Voor het derde achtereenvolgende jaar zijn er echter meer voltijdbanen (meer dan 2 miljoen) dan deeltijdbanen (ongeveer 1 miljoen) gecreëerd. Voltijdbanen namen dus bijna 70% van de netto banengroei voor hun rekening, tegen slechts 54% in 1998 en 60% in 1999. Een derde van alle werkende vrouwen en 6% van alle werkende mannen heeft een deeltijdbaan.

* Het gemiddelde aantal werkuren per week bleef vrijwel stabiel tussen 1995 (36,6 uur) en 1999 (36,5), maar liep terug naar 36,2 uur in 2000. Het verschil tussen het aantal uren dat mannen en vrouwen per week werken bleef stabiel op 7,7 uur.

Een beperkte aanpak van werkorganisatie en weinig aandacht voor de kwaliteit van werk ...

Wellicht ten gevolge van de huidige aandacht voor arbeidstijd en wettelijke kwesties (met name die welke gericht zijn op meer flexibele soorten contracten), hebben andere aspecten die verband houden met de werkorganisatie niet veel aandacht gekregen. Zo zijn bijvoorbeeld de relatie tussen de invoering van nieuwe technologieën en de noodzaak de organisatorische omgeving binnen een onderneming aan te passen, nieuwe managementtechnieken, teamwerk, het afvlakken van hiërarchische verhoudingen, de betrokkenheid van werknemers bij besluitvormingsprocessen of deelname in de resultaten van ondernemingsactiviteiten niet stelselmatig aan de orde geweest in de NAP's.

Daarnaast is een aantal initiatieven die specifiek zijn gerelateerd aan de doelstelling van het verbeteren van de kwaliteit van de werkgelegenheid, dit jaar geïntroduceerd in het kader van de aanpassingsvermogenpijler.

...behalve voor gezondheid en veiligheid op het werk

Op het gebied van gezondheid en veiligheid op de werkplek hebben veel lidstaten (bijvoorbeeld Oostenrijk, Denemarken, Ierland en Spanje) nieuwe benaderingen ontwikkeld om een betere toepassing van de bestaande wetgeving te garanderen en om maatregelen te bevorderen voor het terugdringen van beroepsongevallen en -ziekten. Het instrument dat bij voorkeur voor deze aanpak wordt gebruikt, is de uitbreiding van begeleidingsmechanismen. Deze inspanningen zijn erop gericht de kwaliteit van werk te verbeteren, een kwestie waaraan overigens onvoldoende aandacht is besteed in het kader van de aanpassingsvermogenpijler. In verscheidene lidstaten (bijvoorbeeld Denemarken, Nederland en Portugal) zijn de sociale partners direct of indirect betrokken bij de instanties die verantwoordelijk zijn voor de ontwikkeling en uitvoering van en het toezicht op de regelgeving inzake gezondheid en veiligheid op nationaal, regionaal en bedrijfsniveau.

Uitdagingen op het gebied van opleiding en levenslang leren zijn niet volledig aangegaan

De betrokkenheid van de sociale partners bij levenslang leren is toegenomen. Maar hoewel de lidstaten melding maken van raadpleging of deelname van de sociale partners in de ontwikkeling van strategieën op het gebied van levenslang leren, bevatten de NAP's en de evaluaties van de sociale partners zelf onvoldoende kwalitatieve gegevens om algemene conclusies te kunnen trekken inzake de reikwijdte en de mate van deze betrokkenheid, met name in de uitvoeringsfase. De sociale partners hebben echter benadrukt dat hun betrokkenheid via collectieve overeenkomsten of andere gezamenlijke initiatieven sinds het afgelopen jaar is toegenomen. Wat het bevorderen van opleiding in KMO's betreft, wordt slechts weinig informatie verstrekt. De meeste acties, die op basis van overeenkomsten en gezamenlijke of tripartiete initiatieven zijn gebaseerd, richten zich op de individuele toegang van werknemers tot opleiding, opleidingsmiddelen en risicogroepopleiding. Geavanceerde acties koppelen werktijd aan opleiding via instrumenten als langlopende werktijdspaarrekeningen. De doelstelling om iedere werknemer in de gelegenheid te stellen om in 2003 kennis over de informatiemaatschappij te vergaren, komt nauwelijks aan de orde in de NAP's van 2001.

Sociale partners zijn meer betrokken, maar hun bijdragen zijn nog niet zichtbaar en tastbaar

In het algemeen - en in overeenstemming met een aantal aanbevelingen dat het afgelopen jaar inzake werkgelegenheid is gedaan - is de betrokkenheid van de sociale partners bij de ontwikkeling en tenuitvoerlegging van nationale werkgelegenheidsstrategieën duidelijk verbeterd. Hun bijdragen zijn echter nog onvoldoende zichtbaar; de sociale partners hebben niet de gelegenheid te baat genomen die hun in het kader van richtsnoer 13 geboden is, namelijk om jaarlijks verslag te doen over de modernisering van de werkorganisatie; in geen van de lidstaten is een dergelijk proces op gang gekomen.

2.2.4. Gelijke kansen

Het doel van deze pijler is om het beleid inzake gelijke kansen voor mannen en vrouwen op de arbeidsmarkt te versterken, teneinde het effect van het beleid in het kader van de drie andere pijlers te vergroten. Dit wordt geprobeerd via 'mainstreaming' van het gelijkekansenbeleid over alle vier de pijlers, door genderkloven te verkleinen (werkloosheid, werkgelegenheid, seksesegregatie en lonen) en beleidsmaatregelen te richten op de combinatie van werk en gezin. Nieuwe elementen in de vierde pijler zijn dit jaar in het bijzonder gericht op de 'mainstreaming' van het gelijkekansenbeleid: er moeten adviessystemen worden ontwikkeld met instanties die ijveren voor gelijke kansen, procedures worden toegepast voor de evaluatie van gendereffecten, en er moeten voor ieder richtsnoer indicatoren worden ontwikkeld met betrekking tot gelijke kansen voor mannen en vrouwen. Bovendien moet de toegang van vrouwen tot levenslang leren en ICT-opleiding worden vereenvoudigd en moeten er nationale doelstellingen komen inzake werkgelegenheid voor vrouwen en zou met kinderopvangfaciliteiten en opvang voor andere hulpbehoevenden rekening moeten worden gehouden.

Minder aandacht voor gelijke kansen tussen mannen en vrouwen in de beleidsmix

Terwijl er in de voorgaande jaren een positieve ontwikkeling gaande was wat betreft de manier waarop lidstaten genderkwesties aanpakten, wordt er in 2001, vooral in vergelijking met vorig jaar, minder nadruk gelegd op de pijler gelijke kansen. Dit is met name het geval in de lidstaten waar het minst sprake was van gelijke kansen tussen mannen en vrouwen en waar de uitdaging op het gebied van de participatie van vrouwen op de arbeidsmarkt het grootst is. Het is van belang de beleidsmaatregelen opnieuw op elkaar af te stemmen om de participatie van vrouwen op de arbeidsmarkt actief te stimuleren, niet alleen wat de toegang ertoe betreft, maar ook en vooral halverwege de loopbaan, om vrouwen te helpen langer op de arbeidsmarkt te blijven. In dit opzicht zijn de kwesties van gelijke lonen, adequate opvangfaciliteiten samen met de combinatie van werk en gezin, en levenslang leren, van fundamenteel belang. De sociale partners zouden meer moeten doen om ervoor te zorgen dat er meer gelijke kansen voor mannen en vrouwen komen.

Wisselende reacties op aanbevelingen inzake gelijke kansen voor mannen en vrouwen

De NAP's van 2001 vormen de tweede gelegenheid voor de lidstaten om, indien van toepassing, te reageren op beleidsaanbevelingen van de Raad inzake gelijke kansen voor mannen en vrouwen. De reacties zijn wisselend. Ierland, Denemarken, Finland, Zweden en het Verenigd Koninkrijk zijn gestart met enkele interessante initiatieven. Aangezien er zich een aantal nog in een vroeg stadium van tenuitvoerlegging bevindt, moeten de resultaten zorgvuldig worden gemonitored en is evaluatie van het beleidseffect voorbarig. Duitsland, Oostenrijk, Portugal en Luxemburg hebben gedeeltelijk op de verzoeken gereageerd. Italië, Spanje en Griekenland hebben enkele acties geïntroduceerd, maar gezien het moeilijke uitgangspunt en de omvang van de uitdagingen, moet een strenger beleid worden gehanteerd.

Verhoging van participatie van vrouwen - weinig doelen

De feiten over genderkloven bij netto arbeidsdeelname en werkloosheid

* Zoals in voorgaande jaren hebben met name vrouwen geprofiteerd van nieuwe banen. Daardoor is in 2000 de genderkloof bij arbeidsdeelname in de EU licht gedaald tot 18,5 procentpunten. Er bestaan echter grote verschillen tussen landen met als uitschieters Zweden (3,8 punten), Griekenland en Spanje (ongeveer 30 punten). De genderkloof bij arbeidsdeelname in voltijdsequivalenten in de EU in 2000 bedroeg 25,7 procentpunten.

* Het leeuwendeel van de meer dan 1,6 miljoen vacatures die in 2000 door vrouwen werden vervuld was in deeltijd. Gedurende de periode 1995-2000 steeg het aandeel van banen in deeltijd tot 18% van de totale werkgelegenheid (een derde van alle werkende vrouwen en 6% van alle werkende mannen).

* De werkloosheid onder zowel mannen als vrouwen is in 2000 afgenomen, waarbij de gemiddelde werkloosheid onder vrouwen in de EU minder dan 10% bedraagt. Nu de werkloosheid onder mannen in de EU echter gemiddeld op 7% ligt, is de genderkloof bij werkloosheid slechts met 0,2 procentpunten gedaald tot 2,7. Spanje is nog steeds de lidstaat met de hoogste genderkloof bij werkloosheid. Andere landen waar de werkloosheidscijfers voor mannen en vrouwen aanzienlijk verschillen zijn Griekenland, Italië, Frankrijk en België.

Het bereiken van de tijdens de top van Lissabon geformuleerde langetermijndoelstelling ten aanzien van volledige werkgelegenheid is afhankelijk van de verdere integratie van vrouwen in de arbeidsmarkt. Hoewel de netto arbeidsdeelname van vrouwen sinds 1999 is gestegen, bestaat er nog altijd een aanzienlijke genderkloof van meer dan 18 procentpunten. Er zijn allerlei maatregelen getroffen om gelijke kansen voor mannen en vrouwen te bevorderen, maar de meeste maatregelen staan op zichzelf en hebben weinig effect op de algehele situatie. De meeste initiatieven zijn erop gericht om werkloze of inactieve vrouwen gemakkelijker in de arbeidsmarkt te reïntegreren, de opleidings- en onderwijsmogelijkheden te verbeteren, de belasting- en uitkeringsstelsels te herzien en maatregelen te treffen waarmee het beroeps- en gezinsleven kunnen worden gecombineerd. In de werkgelegenheidsrichtsnoeren voor 2001 werd lidstaten verzocht om doelen te stellen ter bevordering van de arbeidsdeelname van vrouwen, maar ze hebben deze nationale doelen niet gesteld, met uitzondering van Frankrijk, Portugal en Nederland. Hierbij dient met name te worden opgemerkt dat de landen met een lage netto arbeidsdeelname van vrouwen geen nationale doelen hebben gesteld en slechts beperkte acties hebben geïntroduceerd om de huidige arbeidsdeelname van vrouwen te verbeteren (Spanje, Griekenland en Italië).

Gendermainstreaming vordert, maar een alomvattende aanpak ontbreekt

Er is enige vooruitgang geboekt bij de tenuitvoerlegging van gendermainstreaming wat betreft samenwerkingsmechanismen en methoden voor het evalueren van gendereffecten, maar een alomvattende aanpak [19] ontbreekt nog steeds in de meeste lidstaten. In het algemeen hebben lidstaten de evaluatie van gendereffecten niet voor elk richtsnoer ten uitvoer gelegd en hebben ze geen adequate indicatoren ontwikkeld om de vooruitgang te meten. Landen die zich onlangs gendermainstreaming ten doel hebben gesteld blijven echter vooruitgang boeken door bijvoorbeeld beleidsmaatregelen uit te breiden tot regionale niveaus en via speciale opleidingsprogramma's ambtenaren in genderaspecten te scholen (zoals in Frankrijk en Ierland). De Noordse landen hebben bevestigd dat ze naar gelijkheid tussen mannen en vrouwen streven. Er zijn daarentegen ook enkele landen die de beleidsaanbeveling hebben gekregen om gendermainstreaming te bevorderen of voort te zetten, maar nog geen beslissende stappen hebben gezet om de situatie te verbeteren (Griekenland, Duitsland, Italië, Spanje en Luxemburg).

[19] Alomvattend heeft hier betrekking op maatregelen voor overlegsystemen met organen voor de gelijkheid van mannen en vrouwen (ook op regionaal niveau), procedures om gendereffecten van nieuwe wetten te evalueren, de instelling van indicatoren en statistische gegevens, bewustzijnsvergroting in de vorm van informatie, opleiding, enquêtes en andere vormen van een vernieuwende aanpak.

Doelstellingen inzake gelijke kansen voor mannen en vrouwen zijn nog steeds onvoldoende geïntegreerd in het werkgelegenheidsbeleid in het kader van de andere drie pijlers. Er is weinig aandacht geschonken aan genderaspecten in de beleidsmaatregelen die erop zijn gericht om ICT-vaardigheden te verbeteren en een op kennis gebaseerde maatschappij te bewerkstelligen. Daarnaast zijn slechts enkele initiatieven gerapporteerd waarbij het negatieve effect van belasting- en uitkeringsstelsels is verminderd.

Grote loonverschillen tussen mannen en vrouwen blijven bestaan

De feiten over loonverschillen tussen mannen en vrouwen (zie ook grafiek 7)

* Volgens de meest recente gegevens op Europees niveau (bron: Europese huishoudensenquête, uurloon voor werknemers die 15 of meer uren werken) zijn tussen 1996 en 1997 de loonverschillen tussen mannen en vrouwen met 2 procentpunten afgenomen, maar het percentage ligt nog altijd rond 14%.

* De situatie was het slechtst in de particuliere sector, waar de kloof maar liefst 19 procentpunten bedroeg tegenover 10 procentpunten in de publieke sector. De loonverschillen tussen mannen en vrouwen zijn in alle lidstaten afgenomen of stabiel gebleven, met uitzondering van Spanje en Oostenrijk, waar een lichte toename is genoteerd.

Grafiek 7: loonverschillen tussen mannen en vrouwen in 1997: algemeen, publieke en particuliere sector

>REFERENTIE NAAR EEN GRAFIEK>

Bron: Eurostat, communautaire huishoudensenquête. Geen gegevens beschikbaar voor Zweden

Ondanks de uitgebreide aandacht die tijdens de top van Stockholm is uitgegaan naar de loonverschillen tussen mannen en vrouwen, zijn slechts beperkte maatregelen getroffen om de inkomenskloof te overbruggen en de loonverschillen tussen mannen en vrouwen te verkleinen. Initiatieven hebben hoofdzakelijk betrekking op de herziening van functieclassificatiesystemen, verschillende wetgevende maatregelen en onderzoeksverslagen. Nieuwe initiatieven die ten uitvoer worden gelegd bevinden zich nog in een pril stadium en missen vaak concrete acties. Lidstaten moeten zich veel beter inspannen om dit probleem aan te pakken. Nog belangrijker is de rol en verantwoordelijkheid van de sociale partners. Ze hebben zich niet specifiek met deze kwestie beziggehouden, met name op krappe arbeidsmarkten. Dit druist in tegen uitspraken die ze in het openbaar hebben gedaan en standpunten die ze hebben ingenomen. Er zijn echter ook enkele goede voorbeelden van een vernieuwende aanpak. In Denemarken is bijvoorbeeld de transparantie van loonsystemen verbeterd en is het gemakkelijker geworden de gelijkheid in salariëring juridisch aanhangig te maken. In Zweden zijn werkgevers wettelijk verplicht gesteld om jaarlijks de salariëring kritisch te bekijken om onrechtvaardige loonverschillen te signaleren.

Enkele positieve acties om gendersegregatie aan te pakken

De feiten over gendersegregatie

* Arbeidsdeelname in de verschillende sectoren blijft in hoge mate gesegregeerd per geslacht, waarbij functies in landbouw, industrie en financiële dienstverlening met name worden vervuld door mannen, terwijl vrouwen zijn oververtegenwoordigd in andere diensten, zoals gezondheidszorg, onderwijs en gezinshuishoudingen. Gedurende de periode 1995-2000 is de segregatie in slechts enkele sectoren afgenomen, zoals groothandel, kleinhandel en financiële bemiddeling. Van de groeiende werkgelegenheid in de hightech-sectoren lijken vooral mannen te profiteren: ze nemen bijna twee derde van alle functies voor hun rekening.

* Gendersegregatie in sectoren en beroepen blijft stabiel ten opzichte van vorig jaar (17,8% in sectoren en 25,2% in beroepen [20]). Per beroep hebben Finland, Zweden en Denemarken de hoogste segregatie (28-30%). Per sector hebben Finland, Zweden, Portugal, Ierland en Oostenrijk de hoogste segregatie (meer dan 20%).

[20] Gendersegregatie wordt gemeten door de nationale arbeidsquote voor vrouwen en mannen toe te passen op elke sector/elk beroep. De totale onevenwichtigheid tussen mannen en vrouwen wordt berekend door de verschillen op te tellen. Dit cijfer wordt vervolgens weergegeven als percentage van de totale werkgelegenheid.

Gendersegregatie heeft een negatief effect op de efficiëntie en het functioneren van de arbeidsmarkt. Deze kwestie is aangepakt door de meeste landen waar sprake is van een hoog segregatieniveau in sectoren en beroepen en die dienaangaande een beleidsaanbeveling hebben ontvangen. Initiatieven lopen uiteen van het wijzigen van opleidingskeuzen en het stellen van doelen voor het in dienst nemen van ondervertegenwoordigde beroepen tot het opleiden van vrouwen in ondernemerschap. Wijzigingen in gendersegregatie vinden echter langzaam plaats en zijn nauw verbonden met andere structurele wijzigingen in de economie. Er zijn enkele nieuwe initiatieven ten uitvoer gelegd - zij het nog steeds op zeer beperkte schaal - om de participatie van vrouwen in de besluitvorming te bevorderen.

Participatie wordt belemmerd door gebrek aan kinderopvang

De feiten over het effect van ouderschap op de arbeidsdeelname

* Het ouderschap is van invloed op de volledige participatie van vrouwen op de arbeidsmarkt. In 2000 had in de elf lidstaten waarvoor gegevens beschikbaar zijn, 72% van de vrouwen van 20-50 jaar zonder kinderen een baan, tegenover 59% van de vrouwen met kinderen jonger dan zes jaar. Daarentegen neemt de participatie van mannen in het arbeidsproces meestal toe in het geval van kinderen. 94% van de mannen van 20-50 jaar met kinderen heeft een baan, tegenover 89% van de mannen zonder kinderen.

Dit jaar zijn er allerlei initiatieven om werkende ouders te ondersteunen via flexibelere werkorganisatie, betere en flexibelere kinderopvangfaciliteiten en hervormingen van belasting- en uitkeringsstelsels. Bovendien bevatten de NAP's veel positieve initiatieven om vrouwen te stimuleren weer aan het werk te gaan na een afwezigheid van de arbeidsmarkt.

Hoewel België, het Verenigd Koninkrijk, Frankrijk, Griekenland, Portugal en Ierland doelen hebben gesteld om de beschikbaarheid van opvangfaciliteiten te verbeteren, is deze opvang meestal onvoldoende om aan de vraag te voldoen. Landen met beperkte opvangfaciliteiten voor met name kinderen van 0-3 jaar hebben geen kwantitatieve doelen gesteld en hebben slechts beperkte acties ondernomen om de situatie te verbeteren (Italië, Spanje, Oostenrijk, Duitsland en Nederland).

Aandacht dient uit te gaan naar bejaardenzorg

Een belangrijk nieuw gebied dat een steeds grotere uitdaging zal vormen, is de zorg voor andere groepen die steun behoeven, met name bejaarden. De meeste lidstaten hebben aan deze kwestie nog geen bijzondere aandacht gewijd, waardoor een duidelijke aanpak ontbreekt en derhalve geen doelen zijn gesteld. Verschillende lidstaten (Frankrijk, Luxemburg, Griekenland, Portugal en Spanje) hebben echter enkele nieuwe initiatieven opgenomen in hun NAP 2001.

3. Tenuitvoerlegging van de werkgelegenheidsrichtsnoeren en -aanbevelingen van 2001: beoordeling van prestaties en beleidsmaatregelen per lidstaat

BELGIË

Algemene beoordeling De sterke economische groei (4,0% in 2000) heeft een positief effect gehad op de ontwikkelingen op de arbeidsmarkt: de werkgelegenheid nam toe met 1,8%, de netto arbeidsdeelname steeg tot 60,5% en het werkloosheidspercentage daalde tot 7,0%. De bestaande zwakheden van de Belgische arbeidsmarkt worden slechts geleidelijk aangepakt: grote instroom in langdurige werkloosheid, lage participatie van ouderen op de arbeidsmarkt, toenemend tekort aan arbeidskrachten, hoge fiscale en niet-fiscale druk op arbeid. Daarnaast vertonen de prestaties op de arbeidsmarkt aanzienlijke verschillen per regio en subregio.

Beleidsmix [21]Het Belgische NAP geeft een goed overzicht van de manier waarop de verschillende Belgische autoriteiten de beleidsmix bepalen om de Europese werkgelegenheidsstrategie ten uitvoer te leggen. België spa