EUROPESE COMMISSIE Brussel, 18.11.2020 COM(2020) 744 final VOORSTEL VOOR EEN GEZAMENLIJK VERSLAG OVER DE WERKGELEGENHEID VAN DE COMMISSIE EN DE RAAD





INHOUDSOPGAVE VOORWOORD BELANGRIJKSTE PUNTEN 1. OVERZICHT VAN TRENDS EN UITDAGINGEN MET BETREKKING TOT DE ARBEIDSMARKT EN OP SOCIAAL GEBIED IN DE EUROPESE UNIE 1.1 Trends op de arbeidsmarkt 1.2 Sociale trends 2. MOMENTOPNAMES VAN HET SOCIAAL SCOREBORD 2.1 Toelichting bij het scorebord 2.2 Aan het sociaal scorebord ontleende gegevens 3. HERVORMINGEN OP SOCIAAL EN WERKGELEGENHEIDSGEBIED – PRESTATIES EN MAATREGELEN VAN DE LIDSTATEN 3.1 Richtsnoer 5: De vraag naar arbeid stimuleren 3.1.1 Kernindicatoren 3.1.2 Maatregelen van de lidstaten 3.2 Richtsnoer 6: Het arbeidsaanbod vergroten en de toegang tot de arbeidsmarkt, vaardigheden en competenties verbeteren 3.2.1 Kernindicatoren 3.2.2 Maatregelen van de lidstaten 3.3 Richtsnoer 7: de werking van de arbeidsmarkten en de doeltreffendheid van de sociale dialoog verbeteren 3.3.1 Kernindicatoren 3.3.2 Maatregelen van de lidstaten

3.4 Richtsnoer 8: Gelijke kansen voor iedereen bevorderen, sociale inclusie stimuleren en armoede bestrijden 3.4.1 Kernindicatoren 3.4.2 Maatregelen van de lidstaten



VOORWOORD Het gezamenlijk verslag over de werkgelegenheid van de Europese Commissie en de Raad wordt opgesteld krachtens artikel 148 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie (VWEU). Het voorstel van de Europese Commissie voor dit verslag maakt deel uit van het najaarspakket. Het gezamenlijk verslag over de werkgelegenheid biedt jaarlijks een overzicht van de belangrijkste ontwikkelingen op sociaal en werkgelegenheidsgebied in de Europese Unie en van de hervormingen in de lidstaten op basis van de richtsnoeren voor het werkgelegenheidsbeleid van de lidstaten. Het verslag volgt de structuur van de richtsnoeren: de vraag naar arbeid stimuleren (richtsnoer 5), het arbeidsaanbod verbeteren en toegang tot de arbeidsmarkt, vaardigheden en competenties bevorderen (richtsnoer 6), de werking van de arbeidsmarkten en de doeltreffendheid van de sociale dialoog verbeteren (richtsnoer 7) en gelijke kansen voor iedereen bevorderen, sociale inclusie stimuleren en armoede bestrijden (richtsnoer 8). Daarnaast analyseert het gezamenlijk verslag over de werkgelegenheid de prestaties van de lidstaten met betrekking tot het sociaal scorebord bij de Europese pijler van sociale rechten. De pijler is op 17 november 2017 gezamenlijk afgekondigd door het Europees Parlement, de Raad en de Commissie en stelt beginselen en rechten op drie terreinen vast: i) gelijke kansen en toegang tot de arbeidsmarkt, ii) billijke arbeidsomstandigheden, en iii) sociale bescherming en integratie. De doorlichting van de voortgang op deze gebieden is gebaseerd op een gedetailleerde analyse van het sociaal scorebord bij de pijler. Het gezamenlijk verslag over de werkgelegenheid is als volgt gestructureerd. Het inleidend hoofdstuk (hoofdstuk 1) geeft een overzicht van de belangrijkste sociale en arbeidsmarkttrends in de Europese Unie. Hoofdstuk 2 bevat de belangrijkste resultaten van de analyse van het sociaal scorebord bij de Europese pijler van sociale rechten. Hoofdstuk 3 geeft een gedetailleerde transnationale beschrijving van de belangrijkste indicatoren (met inbegrip van aan het sociaal scorebord ontleende indicatoren), waarbij wordt gekeken naar de prestaties van de lidstaten, de uitdagingen en de genomen beleidsmaatregelen om de richtsnoeren voor het werkgelegenheidsbeleid in de praktijk te brengen.

BELANGRIJKSTE PUNTEN Vóór de COVID-19-crisis kende de EU een gestage maar vertragende werkgelegenheidsgroei. In vervolg op de positieve trend die de prestaties van de arbeidsmarkten sinds 2013 hebben gezien, is de werkgelegenheid in 2019 verder toegenomen tot een recordniveau aan het einde van het jaar. De hervormingsinspanningen van de lidstaten in de nasleep van de financiële crisis droegen bij tot deze banenrijke economische groei, hoewel sommige lidstaten en regio’s nog steeds met uitdagingen te maken hadden, onder meer met betrekking tot de integratie van kwetsbare groepen op de arbeidsmarkt. Met de COVID-19-pandemie is deze trend gekeerd en is onze manier van werken en wonen in één klap veranderd. Dit heeft een aanzienlijke tol geëist in termen van mensenlevens en een ongekende economische schok veroorzaakt. De Europese en nationale autoriteiten hebben snel gereageerd. De bescherming van de gezondheid en de werkgelegenheid van de burgers is de hoogste beleidsprioriteit geworden. De lidstaten hebben met name steun verleend aan hard getroffen groepen en sectoren. Met deze maatregelen is tot dusver een massale werkgelegenheids- en sociale crisis in de hele EU voorkomen. Er zijn echter nog steeds veel onzekerheden, met name over hoelang de pandemie gaat duren, wanneer duurzaam economisch herstel zal volgen en wat de gevolgen voor de meest kwetsbare mensen zullen zijn. De situatie verschilt van land tot land, mede als gevolg van overblijfselen uit het verleden. Lidstaten die al vóór de pandemie met ernstige sociaal-economische uitdagingen te maken hadden, zijn nu nog kwetsbaarder. De uitvoering van de Europese pijler van sociale rechten is essentieel om ervoor te zorgen dat het herstel eerlijk en inclusief is. Samen met de drie dimensies van de pijler – gelijke kansen en toegang tot de arbeidsmarkt, eerlijke arbeidsvoorwaarden en sociale bescherming en inclusie – moeten de beginselen van de pijler als leidraad dienen bij het opstellen van beleid om werknemers en huishoudens te ondersteunen. Om de gevolgen van de pandemie te bestrijden en toe te werken naar herstel, moeten de sociale veerkracht en de opwaartse convergentie worden bevorderd, waarbij mensen centraal moeten staan. De onlangs vastgestelde werkgelegenheidsrichtsnoeren bevatten specifieke richtsnoeren om de sociale gevolgen en de gevolgen voor de werkgelegenheid van COVID-19 te verzachten en bieden de lidstaten concrete aanwijzingen voor hoe zij de arbeidsmarktinstellingen, onderwijs en opleiding, sociale bescherming en gezondheidszorgstelsels kunnen moderniseren, zodat ze inclusiever en eerlijker worden. Ze bevatten ook nieuwe elementen die de prioriteiten van de Unie weerspiegelen, met name met betrekking tot een sociaal rechtvaardige groene en digitale transitie. Van de klimaat- en milieu-uitdagingen een kans maken en zorgen voor een rechtvaardige en inclusieve transitie voor iedereen is een belangrijke doelstelling van de Europese Green Deal. De EU heeft snel en doortastend op de crisis gereageerd. De lidstaten hebben ongekende financiële steun gekregen om de economische en sociale gevolgen van de crisis en de gevolgen voor de gezondheid te verzachten en het herstel te stimuleren, onder meer via het nieuwe SURE-instrument, het instrument voor noodhulp en de grotere flexibiliteit in de manier waarop de middelen van het cohesiebeleid kunnen worden ingezet in het kader van het investeringsinitiatief coronavirusrespons. Verder zal de faciliteit voor herstel en veerkracht – die centraal staat in Next Generation EU – grootschalige financiële steun bieden voor hervormingen en investeringen om het scheppen van banen te ondersteunen en ervoor te zorgen dat de economieën, samenlevingen en gezondheidszorgstelsels van de EU veerkrachtiger worden en beter zijn voorbereid op de dubbele transitie. Dit biedt een unieke kans om het investeren in mensen te stimuleren en het economische herstel te versnellen. Deze snelle reactie past in een langetermijnstrategie en draagt ertoe bij dat de Unie haar langetermijndoelstellingen kan verwezenlijken. Het gezamenlijk verslag over de werkgelegenheid is bedoeld om de lidstaten te helpen prioritaire gebieden vast te stellen voor hervormingen en investeringen. Overeenkomstig artikel 148 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie (VWEU) biedt het gezamenlijk verslag over de werkgelegenheid een overzicht van de belangrijkste ontwikkelingen op sociaal en werkgelegenheidsgebied in Europa en van de uitvoering van de werkgelegenheidsrichtsnoeren. In het verslag, dat al sinds het begin van het Europees semester integraal deel uitmaakt van het Europees semester, wordt aandacht besteed aan de belangrijkste uitdagingen op sociaal en werkgelegenheidsgebied die in de jaarlijkse cyclus moeten worden aangepakt, als onderdeel van het najaarspakket. In het uitzonderlijke Europees semester 2021 kan het gezamenlijk verslag over de werkgelegenheid de lidstaten ook helpen de prioritaire gebieden voor hervormingen en investeringen vast te stellen die in hun plannen voor herstel en veerkracht moeten worden opgenomen, tegen de achtergrond van de werkgelegenheidsrichtsnoeren. In het gezamenlijk verslag over de werkgelegenheid worden de resultaten van het sociale scorebord bij de Europese pijler van sociale rechten gepresenteerd, die tot nut kunnen zijn bij de ontwikkeling van de nationale plannen. Bovendien zal de Commissie, mede tegen de achtergrond van het gezamenlijk verslag over de werkgelegenheid, de inhoud van de plannen beoordelen in analytische documenten bij de voorstellen voor de uitvoeringshandelingen van de Raad. In samenwerking met het Comité voor de werkgelegenheid en het Comité voor sociale bescherming zal de Commissie ook nauwlettend toezien op alle arbeidsmarkt- en sociale ontwikkelingen door de bijbehorende prestatiemonitor werkgelegenheid en de prestatiemonitor sociale bescherming regelmatig bij te werken. ********* De COVID-19-crisis heeft de arbeidsmarktresultaten in de EU sterk beïnvloed. Hoewel er in de tweede helft van 2019 al tekenen waren dat de werkgelegenheidscijfers vertraagden, is de positieve trend voor de meeste arbeidsmarktindicatoren sinds het uitbreken van de pandemie onderbroken. De totale werkgelegenheid (die sinds medio 2013 met 15 miljoen was toegenomen) daalde tussen het vierde kwartaal van 2019 en het tweede kwartaal van 2020 met 6,1 miljoen mensen, de scherpste daling over twee opeenvolgende kwartalen sinds 1995. Nadat de arbeidsparticipatie zich zes jaar lang positief ontwikkeld had in de richting van de werkgelegenheidsdoelstelling van Europa 2020, ligt deze er in 2020 weer verder vanaf. Dankzij de snelle goedkeuring van arbeidstijdverkortingsregelingen en andere maatregelen voor het behoud van de arbeidsmarkt, in combinatie met een daling van de participatiegraad, is de werkloosheid tot dusver slechts gering gestegen, namelijk met 1 procentpunt in september 2020. Onder jongeren (15-24 jaar) is de werkloosheid echter sterker gestegen dan in andere leeftijdsgroepen, en het percentage jongeren die geen onderwijs of opleiding volgen en geen baan hebben (NEET’s) is omhooggegaan. Ook niet in de EU geboren werknemers zijn zwaar getroffen. Deze resultaten verschillen aanzienlijk tussen de landen, regio’s en sectoren en vereisen nauwlettende monitoring en beleidsinspanningen om een negatievere impact op korte termijn te voorkomen. Het massale gebruik van arbeidstijdverkortingsregelingen heeft de gevolgen van de schok op de arbeidsmarkt helpen verzachten. Het aantal gewerkte uren per werknemer is abrupt gedaald, met 11,3 % in het tweede kwartaal van 2020 ten opzichte van het laatste kwartaal van 2019; tegelijkertijd is het arbeidsverzuim gestegen van 9,7 % in het vierde kwartaal van 2019 tot 21,8 % in het tweede kwartaal van 2020 (ongeveer de helft van deze stijging was het gevolg van tijdelijke ontslagen). Sinds het begin van de crisis hebben de lidstaten arbeidstijdverkortingregelingen en/of andere regelingen voor het behoud van banen uitgebreid (of ze nieuw ingevoerd als ze nog niet bestonden), met als doel het banenverlies te beperken, de versnippering van arbeidskrachten te voorkomen en de totale vraag te ondersteunen. De Europese Unie ondersteunt dit met het tijdelijke SURE-instrument (Europees instrument voor tijdelijke steun om het risico op werkloosheid in noodsituaties te beperken). Het uitzonderlijke en gelijktijdige gebruik van arbeidstijdverkortingsregelingen hielp de onmiddellijke gevolgen van de crisis aan te pakken en een stijging van de werkloosheid te voorkomen. Echter, hoe langer de crisis duurt, hoe groter de kans dat arbeidstijdverkortingsregelingen banen subsidiëren in bedrijven die niet langer levensvatbaar zijn. Bij het overwegen van de geleidelijke afschaffing van arbeidstijdverkortingsregelingen is het daarom belangrijk om een zorgvuldige afweging te maken tussen enerzijds de noodzaak om bedrijven en werknemers te beschermen zolang de economische omstandigheden dat vereisen, en anderzijds de invoering van beleid om structurele veranderingen en een herverdeling van de werknemers te bevorderen (bijvoorbeeld door middel van weldoordachte aanwervingsstimulansen en omscholingsmaatregelen). De COVID-19-crisis doorbreekt zes jaar durende positieve trend op de arbeidsmarkt 6,1 miljoen

minder mensen met een baan in het tweede kwartaal van 2020 in vergelijking met het vierde kwartaal van 2019 72 %

arbeidsparticipatie in het tweede kwartaal van 2020 (1,1 procentpunt lager dan één jaar daarvoor) 7,5 %

werkloosheidspercentage in september 2020 (1 procentpunt hoger dan in maart) -11,3 %

aantal gewerkte uren per werknemer in het tweede kwartaal van 2020 in vergelijking met het vierde kwartaal van 2019 Participatiegraad, werkloosheid en NEET’s in de EU-27, in % Aantal gewerkte uren per werknemer en arbeidsverzuim in de EU-27 Bron: Eurostat, arbeidskrachtenenquête. Voor seizoensinvloeden gecorrigeerde, niet voor kalendereffecten gecorrigeerde gegevens.

De economische schok wordt in verschillende sectoren en categorieën werknemers verschillend ervaren. Voor alle economische activiteiten behalve de bouw is de werkgelegenheid in het jaar voorafgaand aan het tweede kwartaal van 2020 gedaald, maar de scherpste dalingen waren te zien in de horeca, cultuur en amusement en de vrije beroepen. De daling van de werkgelegenheid was sterker onder werknemers in atypische arbeidsvormen, zij het met grote verschillen tussen de landen. Tijdelijke werknemers zijn zwaar getroffen, met een daling van 16,7 % op jaarbasis in het tweede kwartaal van 2020, terwijl het aantal vaste arbeidsplaatsen stabiel is gebleven, mede dankzij de beleidsrespons. Dit heeft geleid tot een lichte afname van het aandeel tijdelijke werknemers in het totale aantal werknemers, waarbij wederom grote verschillen tussen de landen te zien zijn. De pandemie heeft een verschillende uitwerking gehad op verschillende banen en sectoren 4,2 miljoen minder werknemers met een tijdelijke arbeidsovereen–komst in het jaar voorafgaand aan het tweede kwartaal van 2020 Werkgelegenheids–groei in de bouw, bij de overheid en in de ICT-sector Relatief grootste dalingen in de handel, de kunst en het amusement en de landbouw Werkgelegenheid (15-64 jaar) per soort arbeidsovereenkomst: procentuele verandering tussen het tweede kwartaal van 2019 en het tweede kwartaal van 2020 Bron: Eurostat, arbeidskrachtenenquête. Opmerking: * NACE Rev.2-activiteiten. Als gevolg van COVID-19 dreigt de jeugdwerkloosheid in de lidstaten sterk te stijgen, waardoor hervormingen en versterkte steun nodig zijn. Na een aanhoudende daling in 2019 is de jeugdwerkloosheid in de hele EU gestegen van een dieptepunt van 14,9 % in maart 2020 tot 17,1 % in september, oftewel een snellere stijging dan de werkloosheid in het algemeen. De crisis heeft ook geleid tot de grootste stijging tussen twee opeenvolgende kwartalen van de percentages 15-24-jarigen die geen onderwijs of opleiding volgen en geen baan hebben (NEET’s) sinds de start van Eurostat-reeksen in 2006 (van 10,4 % tot 11,6 % tussen het eerste kwartaal van 2020 en het tweede kwartaal van 2020). In 2019 verliet een op de tien jongeren tussen 18 en 24 jaar onderwijs of opleiding met een diploma lager dan het hoger secundair onderwijs, en meer dan een kwart van de mensen tussen 30 en 34 jaar had geen diploma dat rechtstreeks toegang geeft tot de arbeidsmarkt (een diploma secundair beroepsonderwijs of -opleiding of tertiair onderwijs). De voorstellen van de Commissie voor de aanbeveling inzake beroepsonderwijs en -opleiding en de Europese onderwijsruimte bevatten doelstellingen om zowel beroepsonderwijs en -opleiding als het tertiair onderwijs te verbeteren. Aangezien de stijgingen van de NEET-percentages grotendeels het gevolg zijn van de daling van de vraag naar arbeid, is het van essentieel belang hervormingen door te voeren om het scheppen van banen, onderwijs en vaardigheden te ondersteunen. Een succesvolle uitvoering van de versterkte jongerengarantie, waarbij gebruik wordt gemaakt van goed functionerende openbare diensten voor arbeidsvoorziening en onderwijs- en opleidingsstelsels, zal daarbij cruciaal zijn. Voor jonge NEET-vrouwen, bij wie inactiviteit vaker voorkomt dan bij mannen, moeten de hervormingen ook maatregelen omvatten om negatieve fiscale prikkels om te werken weg te nemen en te helpen werk en zorg met elkaar te combineren (zie ook hieronder). De NEET-percentages zijn als gevolg van de COVID-19-crisis sterk gestegen. 11,6 %

jonge NEET’s (15-24 jaar) in het tweede kwartaal van 2020 (1,2 procentpunten meer dan in het voorgaande kwartaal) -12 %

laaggeschoolde jongeren met een baan tussen eind 2019 en het tweede kwartaal van 2020 26 %

van de jongeren (30-34 jaar) heeft een kwalificatie die geen directe toegang geeft tot de arbeidsmarkt (beroepsonderwijs en –opleiding op secundair niveau of tertiair onderwijs) Jongeren van 15-24 jaar die geen onderwijs of opleiding volgen en geen baan hebben (NEET-jongeren), het tweede kwartaal van 2020

Bron: Eurostat, arbeidskrachtenenquête. De kloof tussen mannen en vrouwen op het gebied van arbeidsparticipatie is gelijkgebleven en de loonkloof is de afgelopen vijf jaar kleiner geworden, maar de crisis heeft nieuwe risico’s gecreëerd en de noodzaak van hervormingen en investeringen onderstreept. Hoewel de arbeidsparticipatie van vrouwen is toegenomen, is de loonkloof tussen mannen en vrouwen sinds 2013 slechts licht verbeterd, ondanks het hogere gemiddelde opleidingsniveau van vrouwen. De oververtegenwoordiging van vrouwen in lagerbetaalde bedrijfstakken en beroepen maakt hen extra kwetsbaar op de arbeidsmarkten die door de COVID-19-crisis zijn getroffen. De verschillen zijn groter voor vrouwen met jonge kinderen: in 2019 lag hun arbeidsparticipatie 14,3 procentpunten lager dan die van vrouwen zonder kinderen, terwijl voor mannen in dezelfde situatie een positief verschil van 9,6 procentpunten gold. De resultaten op werkgelegenheidsgebied zijn met name slechter voor oudere, laaggeschoolde en buiten de EU geboren vrouwen en vrouwen met een handicap. De deelname van vrouwen aan de arbeidsmarkt zou kunnen worden vergroot door hervormingen en investeringen in onderwijs en opvang voor jonge kinderen (OOJK), alsook in diensten voor langdurige zorg en beleid inzake het evenwicht tussen werk en privéleven, zoals ouderschaps- en zorgverlofregelingen die gericht zijn op een evenwicht tussen mannen en vrouwen. Andere hervormingen en investeringen kunnen maatregelen omvatten om een gelijkwaardige loopbaanontwikkeling te waarborgen, loontransparantiemaatregelen en aanpassingen van het belasting- en uitkeringsstelsel, zoals individuele belasting in plaats van op huishoudens geheven belasting, belastingaftrek voor gezinnen en echtgenoten ten laste en overdraagbare belastingvoordelen. Wat arbeidsparticipatie en lonen betreft is er nog steeds een flinke kloof tussen mannen en vrouwen in diverse lidstaten 11,4 procentpunten

verschil in arbeidsparticipatie tussen mannen en vrouwen in het tweede kwartaal van 2020, praktisch stabiel sinds 2013



14,3 procentpunten

het effect van ouderschap op de arbeidsparticipatie (lagere arbeidsparticipatie van vrouwen met jonge kinderen dan van vrouwen zonder kinderen) Niet-gecorrigeerde loonkloof tussen mannen en vrouwen in 2014 en 2018

(procentpunten) Bron: Eurostat De crisis zal waarschijnlijk onevenredige gevolgen hebben voor niet in de EU geboren migranten, waarbij extra inspanningen nodig zijn om hun integratie op de arbeidsmarkt te verzekeren. De arbeidsparticipatie van niet in de EU geboren migranten is tussen 2017 en 2019 verbeterd (van 61,5 % tot 64,2 %). Sinds het begin van de crisis is hun arbeidsparticipatie echter fors gedaald (tot 60,8 % in het tweede kwartaal van 2020) doordat zij naar verhouding vaker in tijdelijke dienst zijn. Ook zijn zij oververtegenwoordigd in sectoren die zwaar door de crisis zijn getroffen, hoewel zij tijdens de pandemie een cruciale rol speelden in essentiële eerstelijnsberoepen. Bovendien bevinden eerste generatie arbeidsmigranten zich vaker in laaggeschoolde beroepen, zelfs wanneer zij tertiair onderwijs hebben genoten. Het beleid van de lidstaten met betrekking tot het aanbieden van taalcursussen, toegang tot onderwijs en opleiding, arbeidsmarktbegeleiding en erkenning van vaardigheden en kwalificaties hebben bijgedragen tot een betere integratie op de arbeidsmarkt. Voortzetting en versterking van dit beleid zou helpen om het herstel inclusiever te maken en voort te bouwen op de vaardigheden en het potentieel van migranten, waaronder vluchtelingen. Om de sociale veerkracht te verbeteren, is het van cruciaal belang de oorzaken van de sterke segmentatie van de arbeidsmarkt aan te pakken, onder andere door de wetgeving aan te passen en ervoor te zorgen dat de juiste prikkels worden gegeven om werknemers in dienst te nemen met stabiele arbeidsovereenkomsten. Het percentage tijdelijke banen verschilt sterk van land tot land, maar over het algemeen zijn jongeren en vrouwen in deze categorie relatief sterker vertegenwoordigd. De werkgelegenheid heeft tijdens de crisis het sterkst geschommeld in de lidstaten waar het aandeel werknemers met een arbeidsovereenkomst voor bepaalde tijd aanzienlijk was. Daarom is het van cruciaal belang ervoor te zorgen dat arbeidsovereenkomsten voor bepaalde tijd de toegang tot de arbeidsmarkt stimuleren en tegelijkertijd als opstap dienen naar een vaste baan, met als doel de sociale veerkracht te vergroten en een eerlijk en inclusief herstel te ondersteunen. Daarom zijn hervormingen om de wetgeving inzake arbeidsbescherming te moderniseren belangrijk, onder meer om duidelijke voorwaarden voor het gebruik van tijdelijke arbeidsovereenkomsten vast te stellen, arbeidsverhoudingen die tot onzekere arbeidsvoorwaarden leiden te voorkomen en de juiste prikkels te bieden om personeel op basis van een vaste arbeidsovereenkomst aan te nemen. Tegelijkertijd moeten de lidstaten ervoor zorgen dat werkzoekenden met een onzeker arbeidsverleden adequate toegang hebben tot sociale bescherming en met name een werkloosheidsuitkering – door ervoor te zorgen dat de voorwaarden om daarvoor in aanmerking te komen makkelijk kunnen worden aangepast – en dat zij de mogelijkheid krijgen om opleidingen te volgen en zich te laten omscholen. Veel werknemers genieten nog steeds niet de bescherming van een adequaat minimumloon. Hoewel het wettelijk minimumloon in veel lidstaten recent is gestegen, is het in veel gevallen laag in vergelijking met andere lonen in de economie. Het minimumloon is over het algemeen niet voldoende om werknemers te beschermen tegen het risico op armoede. Bovendien zijn er lacunes in de dekking, zowel in landen met wettelijke minimumlonen (omdat er vrijstellingen zijn voor bepaalde categorieën) als in landen waar de lonen uitsluitend via collectieve onderhandelingen worden vastgesteld (voor de werknemers die niet onder een collectieve arbeidsovereenkomst vallen). Na overleg met de sociale partners heeft de Commissie een richtlijn voorgesteld om ervoor te zorgen dat de werknemers in de Unie worden beschermd door toereikende minimumlonen. Het voorstel heeft als doel de collectieve loononderhandelingen in alle lidstaten te bevorderen. Landen met wettelijke minimumlonen moeten de voorwaarden vaststellen waaronder de minimumlonen op een passend niveau moeten worden vastgesteld, waaronder duidelijke en stabiele criteria voor de vaststelling, indicatieve referentiewaarden die als leidraad dienen voor de beoordeling van de toereikendheid, en regelmatige en tijdige aanpassingen. Deze landen wordt ook verzocht ervoor te zorgen dat er op evenredige en gerechtvaardigde wijze gebruik wordt gemaakt van variaties in en inhoudingen op de wettelijke minimumlonen en dat de sociale partners daadwerkelijk worden betrokken bij de vaststelling en aanpassing van de wettelijke minimumlonen. Tot slot voorziet het voorstel in een betere handhaving en monitoring van de minimumloonbescherming die in elk land is vastgesteld. Aanpassing van de arbeidsomstandigheden heeft tijdens de pandemie een centrale plaats ingenomen en zal ook daarna van cruciaal belang blijven, en dat betekent dat moet worden geïnvesteerd in de werkplek en hervormingen om de beschikbaarheid van flexibele werkregelingen te verbeteren. Veel lidstaten hebben hun arbeidsvoorwaarden en -omstandigheden aangepast, onder andere door het gebruik van telewerk uit te breiden, met name om kwetsbare werknemers te beschermen. Tijdens de gezondheidscrisis bleek telewerk van groot belang voor het waarborgen van de bedrijfscontinuïteit, en het biedt ruimere mogelijkheden om te voldoen aan extra zorgbehoeften. Het kan echter ook risico’s met zich meebrengen, onder andere voor het welzijn van de thuiswerkers op beroepsmatig, fysiek en geestelijk vlak. In perspectief gezien zal de pandemie leiden tot een heroverweging van de organisatie van de werkplek en het evenwicht tussen werk en privéleven. De nationale regelgeving op het gebied van telewerk verschilt in inhoud en dekking, onder meer wat betreft de bevordering van informatie- en communicatietechnologieën (ICT) ten behoeve van telewerk. Uitgaande van de bestaande nationale praktijken met betrekking tot collectieve onderhandelingen, moeten de lidstaten ervoor zorgen dat de werkomgeving veilig en goed aangepast is en dat er algemeen flexibele werkregelingen beschikbaar zijn om werk, gezin en privéleven met elkaar te kunnen combineren. Bijzondere aandacht is ook nodig om de arbeidsomstandigheden van werknemers in kwetsbare situaties te verbeteren en zwartwerkers aan een formele baan te helpen. De pandemie heeft ook tekorten in bepaalde beroepen in de gezondheidszorg aan het licht gebracht en duidelijk gemaakt dat hun arbeidsomstandigheden en vaardigheden moeten worden aangepast of verbeterd. De frequentie van telewerk tijdens de crisis verschilt sterk per profiel en per sector 60 procent–punten kloof bij de toegang tot telewerk tussen hoog- en laaggeschoolde werknemers 61 % van degenen die in steden wonen, had de mogelijkheid om te telewerken, tegenover 41 % van de mensen die in kleine steden en dorpen wonen Werknemers in het onderwijs en bij overheids–diensten maakten vaker gebruik van telewerk Thuiswerken tijdens COVID-19, belangrijkste kenmerken van de deelnemende werknemers (EU-27, in %) Bron: E-enquête van Eurofound (2020) Living, working and COVID-19. Actieve arbeidsmarktmaatregelen zijn essentieel om aanpassingen van de arbeidsmarkt te helpen van de schok van COVID-19 te herstellen. De lidstaten hadden aan het begin van de werkgelegenheidscrisis een uiteenlopende dekkingsgraad van actieve arbeidsmarktmaatregelen. Het ondersteunen van een soepele overgang op de arbeidsmarkt en het voorkomen van het risico van een verdere polarisatie van vaardigheden is essentieel voor inclusieve groei. Dit is met name belangrijk voor lidstaten waar de langdurige werkloosheid nog steeds hoog is en waarschijnlijk nog hoger zal worden als gevolg van de schok van COVID-19. De lidstaten hebben de bestaande kaders gewijzigd of nieuwe systemen voor actieve arbeidsmarktmaatregelen ingevoerd om beter in te spelen op de arbeidsmarktomstandigheden en de werkgelegenheid en bij- en omscholing te bevorderen, vaak met de steun van het Europees Sociaal Fonds. Zij zouden nu de middelen van het cohesiebeleid kunnen combineren met financiering uit de faciliteit voor herstel en veerkracht om gerichte actieve arbeidsmarktmaatregelen, waaronder bij- en omscholingsmaatregelen, verder te bevorderen. Om de negatieve gevolgen van de crisis te temperen en werklozen te ondersteunen bij de overgang naar een nieuwe baan, zijn effectieve werkloosheidsuitkeringsregelingen met uitkeringen van een toereikend niveau en toereikende duur van cruciaal belang. Voorzien in toereikende werkloosheidsuitkeringen van redelijke duur waarvoor alle werknemers, ook die met een atypische arbeidsovereenkomst, in aanmerking komen, is essentieel om werkzoekenden bij deze overgang te ondersteunen. Bijzondere aandacht moet worden besteed aan personen met een kort of onderbroken arbeidsverleden, aangezien zij vaak minder dekking genieten van deze regelingen. Naar aanleiding van de pandemie hebben de lidstaten hun werkloosheidsbeschermingsregelingen versterkt. Als de economische situatie verandert, moeten deze regelingen wellicht verder worden aangepast om de inkomens op peil te houden en de effectieve activering van de betrokkenen op de arbeidsmarkt te ondersteunen. De openbare diensten voor arbeidsvoorziening zullen verder moeten kijken dan hun gebruikelijke werkmethoden om een toename van het aantal werkzoekenden aan te pakken en hen te ondersteunen om werk te vinden in een ander beroep of in een andere sector. Het aandeel werklozen dat gebruikmaakt van openbare diensten voor arbeidsvoorziening (ODA’s) om een baan te vinden, vertoont de afgelopen jaren een dalende trend, zij het met grote verschillen tussen de lidstaten. Jongere, laaggeschoolde en oudere werkzoekenden blijven oververtegenwoordigd onder degenen die een beroep doen op een ODA. Om op passende en doeltreffende wijze te beantwoorden aan de behoeften van werkzoekenden en werkgevers, kan het in de huidige context nodig zijn de capaciteiten uit te breiden met het oog op versterking van de profileringssystemen en bevordering van de begeleidings- en mentoringcapaciteit voor werkzoekenden. Investeringen in up-to-date oplossingen op het gebied van informatie- en communicatietechnologie (ICT) en omscholing van ODA-personeel zullen belangrijk zijn om hun capaciteit te versterken. Betere ondersteuning op basis van individuele actieplannen kan degenen die door de crisis zijn geraakt helpen een baan wanneer het herstel inzet. De ODA’s kunnen een cruciale rol spelen bij het faciliteren van een soepele overgang en het bevorderen van een snel herstel 45 procentpunten verschil tussen het hoogste en het laagste gebruik van ODA’s bij het zoeken naar werk in 2019 Laaggeschoolde en oudere werkzoekenden zijn sterk vertegenwoordigd onder degenen die een beroep doen op een ODA Een hoge langdurige werkloosheid vóór de pandemie kan moeilijker maken ervoor te zorgen dat het herstel iedereen ten goede komt Aandeel werklozen die gebruikmaken van een bepaalde methode voor het zoeken naar een baan (2019) Bron: Eurostat, arbeidskrachtenenquête. De sociale dialoog en de betrokkenheid van de sociale partners bij de beleidsvorming zijn essentieel om een eerlijk en duurzaam herstel te bevorderen en inclusieve groei te ondersteunen. In verschillende lidstaten hebben collectieve overeenkomsten en sociale dialoog geholpen bij het opstellen en uitvoeren van de onmiddellijke sociaal-economische respons op de COVID-19-crisis, waaronder maatregelen om de arbeidspatronen snel aan te passen – bijvoorbeeld door telewerk te stimuleren – en maatregelen om de gezondheid, inkomens en banen van eerstelijnswerkers en essentiële werknemers te beschermen. De raadpleging van de sociale partners over de crisisrespons bleef overeind in de lidstaten die reeds een goed ontwikkelde structuur hadden voor de sociale dialoog. In andere lidstaten heeft de crisis de toch al beperkte betrokkenheid van de sociale partners vóór de gezondheidscrisis nog verder doen verslechteren. Om te zorgen voor een doeltreffende en soepele opzet en uitvoering van hun hervormings- en investeringsagenda’s in het kader van de nieuwe faciliteit voor herstel en veerkracht in de periode 2021-2023, is het van cruciaal belang dat de lidstaten bij het opstellen van hun nationale plannen voor herstel en veerkracht samenwerken met de sociale partners. Ongelijkheden in het onderwijs vormen een bedreiging voor de sociale cohesie en de inclusieve groei, en daarom zijn hervormingen nodig om de onderwijsstelsels inclusiever te maken en betere resultaten te behalen, de meest kwetsbaren te ondersteunen en te investeren in onderwijsinfrastructuur, waaronder digitaal onderwijs. Kinderen uit lagere sociaal-economische groepen lopen, als het gaat om opleidingsniveau, vaak tegen grote obstakels aan. In deze groep is de deelname aan onderwijs en opvang voor jonge kinderen aanzienlijk lager en komt het vaker voor dat kinderen geen elementaire leesvaardigheid verwerven in het secundair onderwijs. Zij zijn ook ondervertegenwoordigd in het tertiair onderwijs, naast studenten uit plattelandsgebieden, studenten met een handicap en studenten die buiten de EU geboren zijn. Het afstandsonderwijs tijdens de lockdown heeft deze nadelen aan het licht gebracht: leerlingen uit een lager sociaal-economisch milieu begonnen doorgaans met minder digitale vaardigheden en hadden vaker geen toegang tot een computer en een internetverbinding. Ook op het gebied van de basisvaardigheden en het tertiair onderwijs worden de verschillen tussen de seksen groter, waarbij jongens slechter presteren dan meisjes. Het risico bestaat dat de combinatie van deze factoren tot een achterstand gedurende het hele beroepsleven leidt, mede gezien de reeds grote verschillen in arbeidsparticipatie tussen laag- en hooggeschoolden (29,1 procentpunten in 2019). Er is een nauw verband tussen onderwijsprestaties, succes op de arbeidsmarkt en deelname aan de samenleving: inclusief onderwijs is dus des te belangrijker om te zorgen voor een eerlijk herstel en de sociale veerkracht te versterken. Bij de hervormingen kan het onder andere gaan om het voorkomen van vroegtijdige leerlingenselectie, het invoeren van ondersteunende diensten en gerichte financiële regelingen en diensten voor kansarme scholen, gezinnen en jongeren, het bevorderen van een betere toegang tot onderwijs voor kinderen in nood, waaronder de integratie van leerlingen met speciale onderwijsbehoeften in reguliere omgevingen, en investeringen in infrastructuur en uitrusting. Een sociaal-economische achterstand heeft nog steeds grote gevolgen voor de deelname en onderwijsresultaten 36,4 % van de leerlingen met een lagere economische, sociale en culturele achtergrond slaagt er niet in elementaire leesvaardigheden te verwerven 11,3 procent–punten verschil in deelname aan OOJK voor kinderen die risico lopen op armoede of sociale uitsluiting in 2016



22,5 % van buiten de EU geboren jongeren stopt voortijdig met onderwijs of opleiding (tegenover 10,2 % in de hele EU) Ondermaatse prestaties in leesvaardigheid naar economische, sociale en culturele status (in procentpunten voor 15-jarigen, 2018) Opmerking: ESCS staat voor economische, sociale en culturele status. Bron: PISA 2018, OESO.

Bij- en omscholing zijn een topprioriteit bij de bevordering van inclusief herstel en de ondersteuning van de digitale en de groene transitie. Vóór de crisis noemden EU-ondernemingen de schaarste aan gekwalificeerd personeel als belangrijkste belemmering voor investeringen. Twintig lidstaten hebben streefcijfer voor de gehele EU voor volwasseneneducatie – 15 % in 2020 – niet gehaald. Volwassenen met lagere kwalificaties nemen aanzienlijk minder deel aan leren, hoewel zij het het hardst nodig hebben. Een kwart van de jonge volwassenen beschikt niet over een kwalificatie die directe toegang geeft tot de arbeidsmarkt. Sommige sectoren zoals ICT maken melding van een grote kloof tussen de vacatures en de afgestudeerden. In veel lidstaten is het nog steeds te moeilijk om na het verlaten van het formele onderwijs toegang te krijgen tot vervolgonderwijs of -opleiding, en de validatie van vaardigheden blijft voor verbetering vatbaar. Samen met de nieuwe uitdagingen op het gebied van vaardigheden in verband met de digitale en de groene transitie wijst dit erop dat het nodig is de transformatie van het beroepsonderwijs en het tertiair onderwijs te ondersteunen. De vaardighedenagenda voor Europa en de Europese onderwijsruimte omvatten beleidsmaatregelen voor een leven lang leren en bij- en omscholing, waaronder een pact voor vaardigheden en de uitvoering van strategieën, prognoses, begeleiding en validatie met betrekking tot vaardigheden. In het vlaggenschipinitiatief “Om- en bijscholing” worden de lidstaten sterk aangemoedigd hervormingen en investeringen in met name digitale vaardigheden voor te stellen voor financiering uit de nieuwe faciliteit voor herstel en veerkracht, bovenop de financiering die doorgaans door het Europees Sociaal Fonds wordt verstrekt. Er is ruimte voor verhoging van de deelname aan volwasseneneducatie als sleutel tot loopbaanontwikkeling en succesvolle overgang naar een andere baan 28,3 procent–punten verschil in arbeidsparticipatie tussen laag- en hooggeschoolde werknemers

6,5 procent–punten verschil in deelname aan volwasseneneducatie voor laaggeschoolde werknemers In 20 lidstaten nam minder dan 15 % van de volwassenen deel aan volwasseneneducatie De helft van de volwassenen moet volgens de Europese vaardighedenagenda tegen 2025 gedurende één jaar deelnemen aan volwassenen–educatie (tegen 38 % in 2016)) Arbeidsparticipatie naar opleidingsniveau (% personen van 25-64 jaar in 2019) Percentage volwassenen en laaggekwalificeerde volwassenen dat deelneemt aan onderwijs (% personen in de leeftijdsgroep 20-64 jaar in 2019) Bron: Eurostat De COVID-19-crisis heeft het belang van versterking van de digitale vaardigheden verder benadrukt. Tijdens de pandemie zijn digitale vaardigheden essentieel gebleken voor de continuïteit van het bedrijfsleven, onderwijs- en opleidingsactiviteiten en het waarborgen van de toegang tot diensten, waaronder gezondheidszorg, voor een groot deel van de EU-burgers. Digitale vaardigheden zullen steeds belangrijker worden om volledig te kunnen deelnemen aan de arbeidsmarkt en de samenleving van de toekomst, en om de groene en de digitale transitie te ondersteunen. De vooruitgang op het gebied van digitale basisvaardigheden verloopt echter slechts langzaam: ondanks een bescheiden verbetering beschikten meer dan vier op de tien mensen in de EU in 2019 niet over digitale basisvaardigheden, met name ouderen en laaggeschoolden. Daarnaast is er een systematisch tekort aan digitale deskundigen en mensen met geavanceerde digitale vaardigheden, een uitdaging die in belangrijke mate wordt veroorzaakt door de ondervertegenwoordiging van vrouwen onder STEM-afgestudeerden in het tertiair onderwijs en in banen in de ICT-sector. Hoewel meisjes op het gebied van digitale vaardigheden op jonge leeftijd beter presteren dan jongens, kiezen zij veel minder vaak dan jongens voor een studie of beroep op dit vlak. Hervormingen om de digitale vaardigheden te versterken omvatten de actualisering van de leerplannen, de invoering van ICT-lessen in basisscholen, het doceren van ICT als vak in het secundair onderwijs, ondersteuning van leerkrachten en opleiders (onder meer hoe de interesses en ambities van meisjes kunnen worden aangemoedigd), mogelijkheden voor volwasseneneducatie op het gebied van digitale vaardigheden, maatregelen gericht om studies op het gebied van STEM en ICT aantrekkelijker te maken (met name voor meisjes), versterkte samenwerking tussen bedrijven, onderzoekscentra en de academische wereld, alsmede investeringen in digitale infrastructuur en apparatuur. Er blijven grote tekorten aan digitale vaardigheden 46 % van de mensen

tussen 16 en 74 jaar had in 2019 geen digitale basisvaardigheden

In 2018 en 2019 werd in 13,5 miljoen

vacatures gevraagd om ICT-gerelateerde vaardigheden

57 %

van de ondernemingen gaf aan in 2019 moeite te hebben ICT-specialisten aan te werven 50,9 %

van de leerkrachten heeft in hun formele opleiding geen ICT-onderwijs genoten Personen met minstens algemene digitale basis vaardigheden (% van de bevolking van 16-74 jaar)

Bron: Eurostat. De algehele inkomensongelijkheid is in de laatste jaren vóór de COVID-19-pandemie licht afgenomen, maar is de laatste tien jaar aan de onderkant van de inkomensverdeling toegenomen, wat aanleiding gaf tot bezorgdheid over de inclusiviteit van de economische groei. Gemiddeld over de EU gezien hebben de 20 % rijkste huishoudens een inkomen dat ongeveer vijf keer hoger is dan dat van de armste 20 %. In de afgelopen jaren nam de inkomensongelijkheid aan de onderkant van de inkomensverdeling (S50/S20) sterker toe dan bij de hoogste (S80/S50). Volgens voorlopige ramingen hebben automatische stabilisatoren en beleidsmaatregelen die zijn genomen om de noodsituatie het hoofd te bieden, de gevolgen van COVID-19 op de ongelijkheid tot dusver beperkt gehouden. De aanpak van inkomensongelijkheid vereist hervormingen van de lidstaten op verschillende gebieden, waaronder de wijze waarop de belasting- en uitkeringsstelsels zijn geregeld, de loonvormingsmechanismen, inclusiviteit en gelijke kansen in onderwijs en opleiding (vanaf jonge leeftijd) en het waarborgen van toegang tot betaalbare en hoogwaardige diensten voor iedereen. Er moet worden gezorgd voor een beoordeling van de verdelingseffecten van de beleidsmaatregelen, met name voor beleidsmaatregelen ter ondersteuning van de tweeledige groene en digitale transitie. Hoewel de ongelijkheid de laatste tijd is afgenomen, is deze aan de onderkant van de inkomensverdeling juist gestegen vijf maal zo hoog

was de verhouding tussen het inkomensaandeel van de hoogste 20 % en de laagste 20 % in 2019

21,4 %

is het aandeel van het inkomen van de onderste 40 % van de bevolking van de bevolking, dat sinds 2015 aan de stijgende hand is Verhouding inkomenskwintielen (S80/S20) en uitsplitsing naar de hoge en lage inkomensgroepen

Bron: berekening op basis van gegevens van Eurostat Vóór de COVID-19-crisis daalde het aantal mensen die met armoede of sociale uitsluiting werden bedreigd voor het zevende achtereenvolgende jaar, hoewel de trage vooruitgang in landen met een hoger armoedecijfer een indicatie is dat de socialebeschermingsstelsels voor uitdagingen werden gesteld. In 2019 werden ongeveer 92,4 miljoen mensen met armoede of sociale uitsluiting bedreigd (Arope), ongeveer 2,3 miljoen minder dan het jaar ervoor. Sinds de piek van 2012 was de meeste verbetering te zien ten aanzien van ernstige materiële deprivatie, gevolgd door het aandeel van mensen die deel uitmaken van een huishouden met een zeer lage arbeidsintensiteit – dankzij de robuuste prestaties van de arbeidsmarkt vóór de crisis. Het armoederisicopercentage daalde daarentegen minder sterk. Deze positieve ontwikkelingen werden in veel lidstaten echter enigszins afgeremd. De armoede onder werkenden en de ernst van de armoede namen langzaam af, ook voor mensen in huishoudens met een zeer lage arbeidsintensiteit. De COVID-19-crisis, met de daarmee gepaard gaande toename van werkloosheid en inactiviteit, maakt het hoogst onwaarschijnlijk dat de Europa 2020-doelstelling van 20 miljoen minder mensen in armoede of sociale uitsluiting (ten opzichte van 2008) wordt gehaald. De huidige situatie brengt uitdagingen met zich mee voor de socialebeschermingsstelsels, met name wat betreft het waarborgen van een toereikend inkomen en hoogwaardige dienstverlening aan al diegenen die er het meest behoefte aan hebben. De armoedecijfers bleven hoog voor de meest kwetsbare groepen, met name gezinnen met kinderen, mensen met een handicap en mensen die buiten de EU geboren zijn, die allemaal onevenredig zwaar zijn getroffen door de COVID-19-crisis. De gezondheids-, onderwijs- en socialebeschermingsstelsels, en met name de sociale dienstverlening, staan onder ongekende druk, wat de uitdagingen die mensen in de meest kwetsbare situaties het hoofd moeten bieden, nog verergert. Hoewel het risico op armoede of sociale uitsluiting voor kinderen jonger dan 18 jaar de afgelopen jaren is afgenomen, bleef het één procentpunt hoger dan voor de bevolking in de werkende leeftijd, en was het in sommige lidstaten zeer hoog. Naast een toereikend inkomen speelt toegang tot diensten zoals onderwijs, gezondheidszorg en huisvesting een belangrijke rol bij het ondersteunen van gezinnen met kinderen en het waarborgen van gelijke kansen in het leven. De Commissie zal in 2021 een Europese kindergarantie voorstellen om te voorzien in een kader voor maatregelen op EU-niveau. Zowel mensen met een handicap als mensen die buiten de EU geboren zijn, lopen een hoger risico op armoede en sociale uitsluiting en hebben meer steun nodig. De nieuwe strategie voor de rechten van personen met een handicap, die in 2021 door de Commissie zal worden gelanceerd, is gericht op de bevordering van de economische en sociale inclusie van personen met een handicap. Naar verwachting zal het zich richten op een breed scala van gebieden, waaronder onderwijs, werkgelegenheid, toereikende sociale bescherming, toegankelijkheid en non-discriminatie. De Europese pijler van sociale rechten herhaalt dat mensen recht hebben op toegang tot hoogwaardige diensten. Een betere toegang tot diensten, met inbegrip van sociale diensten en gemeenschapsdiensten en thuiszorgdiensten die zelfstandig wonen en integratie in de gemeenschap mogelijk te maken, maakt deel uit van een aantal van de komende initiatieven en werkzaamheden van de Commissie, zoals de al genoemde strategieën en het nieuwe actieplan voor de integratie en inclusie van mensen met een migrantenachtergrond. Het Arope-percentage was vóór de COVID-19-crisis aan het dalen, zij het in een traag tempo 92,4 miljoen

mensen die met armoede of sociale uitsluiting worden bedreigd, in de EU-27 in 2019, 2,3 miljoen minder dan in 2018 22,5 % van de kinderen

wordt met armoede of sociale uitsluiting bedreigd 9 % van de werknemers

wordt met armoede bedreigd Percentage van de bevolking dat met armoede of sociale uitsluiting wordt bedreigd en de deelcomponenten daarvan in de EU

Bron: Eurostat. Hoewel de woonlasten voor een groot deel van de huishoudens zeer hoog blijven, vereist de crisis actie om de meest kwetsbaren te beschermen. Eén op de tien Europeanen heeft in verhouding tot het inkomen te zware woonlasten. Dit treft vooral huishoudens met de laagste inkomens en mensen die in steden wonen. Dakloosheid, de meest extreme vorm van uitsluiting van de woningmarkt, is de afgelopen tien jaar in de meeste lidstaten toegenomen. De gezondheidscrisis heeft deze huisvestingsproblemen verder blootgelegd. Veel lidstaten hebben noodmaatregelen genomen om de meest kwetsbaren te beschermen, onder meer door te voorzien in noodopvang voor daklozen. Bij de hervormingen moeten de lidstaten bijzondere aandacht besteden aan het investeren in de renovatie van woningen, waaronder sociale woningen, en aan het verbeteren van de toegang tot deze laatste. De COVID-19-crisis herinnert ons eraan hoe belangrijk de socialebeschermingsstelsels zijn en welke rol zij spelen in het verzachten van de economische en sociale gevolgen van een achteruitgang in economische activiteit. De COVID-19-crisis zal waarschijnlijk leiden tot een stijging van het aantal mensen met een werkloosheidsuitkering en andere inkomenssteun, wat de capaciteit van onze socialebeschermingsstelsels onder druk kan zetten. De landen hebben de bestaande regelingen uitgebreid en opgeschaald en de voorwaarden om ervoor in aanmerking te komen tijdelijk verruimd. In de herstelfase zijn voortdurende inspanningen nodig om de sociale bescherming voor iedereen op een houdbare manier in stand te houden en te versterken. Voortbouwend op de crisisrespons moet de bescherming van zelfstandigen en atypische werknemers structureel verder worden verbeterd, zoals aangegeven in de aanbeveling over de toegang tot sociale bescherming. De hervormingen moeten onder meer betrekking hebben op de dekking, toereikendheid en overdraagbaarheid van de rechten op sociale bescherming en steun voor de integratie van personen die in staat zijn te werken op de arbeidsmarkt. In de meeste lidstaten ligt het minimuminkomen onder de armoedegrens Gemiddeld verminderen de sociale overdrachten (met uitzondering van de pensioenen) de armoede met 32,7 %

63,9 %

van de EU-bevolking die met armoede wordt bedreigd, ontving in 2018 een uitkering in enige vorm. Netto-inkomen van begunstigden van een minimuminkomen (inkomensjaar: 2018) Bron: berekening op grond van OESO- en Eurostatgegevens COVID-19 heeft de stelsels voor gezondheidszorg en langdurige zorg van de lidstaten onder ongekende druk gezet. De crisisresponscapaciteit van onze gezondheidszorgstelsels is onder druk komen te staan en zijn de bestaande structurele uitdagingen in verband met de doeltreffendheid, toegankelijkheid en veerkracht van de zorg nog prangender geworden. Hierbij gaat het bijvoorbeeld om een tekort aan financiering voor investeringen in de gezondheidszorg (waaronder voor crisisparaatheid en -respons), beperkte coördinatie en integratie van de zorg, zwakke eerstelijnszorg, hardnekkige belemmeringen voor de toegang tot gezondheidszorg en onvervulde behoeften aan medische zorg. Deze problemen hadden grote gevolgen voor de meest kwetsbaren. De pandemie heeft ook tekorten in bepaalde beroepen in de gezondheidszorg aan het licht gebracht en duidelijk gemaakt dat hun arbeidsvoorwaarden en vaardigheden moeten worden aangepast dan wel verbeterd. De hervormingen moeten met name betrekking hebben op de versterking van de capaciteit van de gezondheidszorg in de lidstaten (met name de piekcapaciteit en de crisisbeheerscapaciteit), een betere coördinatie tussen intramurale, poliklinische en eerstelijnszorg, de bij- en omscholing van zorgverleners en verbetering van hun arbeidsvoorwaarden, de digitale gezondheid en verlaging van de eigen bijdragen. De stelsels voor langdurige zorg zijn ook sterk getroffen door de pandemie aangezien de gebruikers en medewerkers zeer kwetsbaar zijn voor COVID-19. Uitdagingen voor de stelsels voor langdurige zorg – variërend van moeilijke situaties voor werknemers en mantelzorgers tot discontinuïteit van diensten en capaciteitskwesties – zijn op de voorgrond getreden. De hervormingen moeten onder meer preventieve maatregelen omvatten, bijvoorbeeld met betrekking tot actief en gezond ouder worden, en reactieve maatregelen, zoals het opzetten van goed geïntegreerde gezondheids- en sociale zorgdiensten, uitbreiding van de toegang tot en dekking van met name de thuiszorg en gemeenschapsgerichte diensten, bij- en omscholing van het personeel en ondersteuning van geïntegreerde zorgdiensten en zelfstandig wonen. In verschillende lidstaten is het inkomensniveau van invloed op de toegang tot gezondheidszorg 1,8 % van de EU-bevolking gaf in 2019, met andere woorden vóór de COVID-19-crisis, aan onvervulde medische behoeften te hebben In 11 lidstaten bedraagt de eigen bijdrage meer dan 20 % van de uitgaven voor gezondheidszorg Zelfgerapporteerde onvervulde behoeften aan medisch onderzoek naar inkomensniveau, 2019 Bron: berekening op basis van gegevens van Eurostat De demografische veranderingen blijven op de lange termijn een uitdaging voor de pensioenstelsels. De toereikendheid van de pensioenen bleef in 2019 over het geheel gezien stabiel. De pensioeninkomens zijn licht gedaald ten opzichte van de inkomens uit arbeid, terwijl het percentage ouderen met ernstige materiële deprivatie bleef dalen. De pensioenkloof tussen mannen en vrouwen blijft groot, ondanks een geleidelijke afname in de afgelopen tien jaar. Het effect van de crisis op de werkgelegenheid en de inkomens uit arbeid, met name voor atypische werknemers en zelfstandigen, vergroot de risico’s voor de toereikendheid van de pensioenen op de langere termijn. De hervormingen moeten gericht zijn op de opbouw van inclusieve en houdbare pensioenstelsels, die passende toegang en spaarmogelijkheden bieden aan zowel mannen als vrouwen – ongeacht met wat voor arbeidsovereenkomst of in welke economische activiteit zij werkzaam zijn – en tegelijkertijd een toereikend minimuminkomen op latere leeftijd veiligstellen. De lidstaten moeten actie ondernemen om de in dit gezamenlijk verslag over de werkgelegenheid beschreven uitdagingen op het gebied van werkgelegenheid, vaardigheden en sociaal beleid aan te pakken. De analyse in het verslag noemt een aantal prioritaire gebieden voor hervormingen en investeringen. Die moeten erop gericht zijn het scheppen van banen te bevorderen, de overgang van werkloosheid naar werk en tussen sectoren te vergemakkelijken, de economische en sociale veerkracht te verbeteren en de sociale en werkgelegenheidseffecten van de crisis te verzachten. EU-financiering, onder meer uit het Europees Sociaal Fonds Plus (met de extra middelen die door React-EU beschikbaar worden gesteld) en de nieuwe faciliteit voor herstel en veerkracht, biedt de lidstaten steun om de uitvoering van beleidsmaatregelen op deze gebieden te versnellen. Overeenkomstig de werkgelegenheidsrichtsnoeren wordt de lidstaten verzocht:

-Arbeidstijdverkortingsregelingen zo lang als nodig van kracht te houden en deze te koppelen aan bij- en omscholingsregelingen; zo gauw de omstandigheden het toelaten, steun in te voeren voor de herverdeling van arbeid (bv. via weldoordachte aanwervingsstimulansen), met name in de overgang naar een groene en digitale economie, waarbij werknemers tijdens de transitie worden beschermd; -Ervoor te zorgen dat werkomgevingen veilig zijn en goed zijn aangepast aan de nieuwe vereisten inzake het bewaren van sociale afstand (social distancing), en dat flexibele werkregelingen breed beschikbaar zijn; -De arbeidsmarktsteun en bijscholingsmogelijkheden te verbeteren om de stijging van de jeugdwerkloosheid aan te pakken, met name door middel van steun voor leerlingplaatsen (met name in kmo’s), aanwervingssubsidies, leerinfrastructuur, technologie en uitrusting; -Te investeren in openbare diensten voor arbeidsvoorziening, met name om hun capaciteit te vergroten, hun ICT-infrastructuur te moderniseren, de profileringssystemen te versterken en het personeel adequate vaardigheden bij te brengen; -Collectieve onderhandelingen en een sociale dialoog te bevorderen; ervoor zorgen dat, indien er wettelijke minimumlonen bestaan, de voorwaarden daarvoor worden geschapen dat deze op een toereikend niveau worden vastgesteld, door middel van duidelijke en stabiele criteria en regelmatige en tijdige actualiseringen, met een effectieve betrokkenheid van de sociale partners; -De arbeidsmarktregulering en de belasting- en uitkeringsstelsels te hervormen om ervoor te zorgen dat de segmentering van de arbeidsmarkt wordt verminderd en het herstel zal leiden tot meer hoogwaardige banen; ervoor te zorgen dat atypische werknemers en zelfstandigen toegang krijgen tot sociale bescherming; -Te investeren in om- en bijscholing, met name in digitale vaardigheden, door de stelsels voor beroepsonderwijs en -opleiding te versterken, grootschalige publiek-private partnerschappen met meerdere belanghebbenden te ondersteunen in het kader van het pact voor vaardigheden, bedrijven en werknemers meer stimulansen te geven om zich in te zetten voor bij- en omscholing, te investeren in infrastructuur en uitrusting, onder meer op digitaal vlak, en leerkrachten en opleiders te ondersteunen; te zorgen voor gelijke toegang tot onderwijs en opleiding; -Te investeren in houdbare sociale bescherming voor iedereen, hervormingen te ondersteunen om het niveau van bescherming te behouden en te versterken, en personen die er niet onder vallen beter te beschermen; te zorgen voor toereikende uitkeringen, overdraagbaarheid van rechten, toegang tot diensten en ondersteuning voor de integratie op de arbeidsmarkt voor personen die in staat zijn om te werken; te investeren in de kwaliteit en toegankelijkheid van onderwijs en opvang voor jonge kinderen (OOJK) en diensten voor langdurige zorg; de verdelingseffecten van de beleidsmaatregelen te beoordelen; -Te investeren in de renovatie van woningen, waaronder sociale woningen; waar nodig de toegang tot sociale en betaalbare woningen te vergemakkelijken; -Te investeren in de capaciteit van het gezondheidszorgstelsel, met inbegrip van de piekcapaciteit, de eerstelijnszorg, coördinatie van de zorg, zorgverleners en e-gezondheidszorg; de eigen bijdragen te verminderen, de dekking van de gezondheidszorg te verbeteren en bij- en omscholing van zorgverleners te bevorderen.

1.OVERZICHT VAN TRENDS EN UITDAGINGEN MET BETREKKING TOT DE ARBEIDSMARKT EN OP SOCIAAL GEBIED IN DE EUROPESE UNIE Dit deel bevat een overzicht van de trends en uitdagingen met betrekking tot de arbeidsmarkt en op sociaal gebied in de Europese Unie op geaggregeerd niveau. 1.1 Trends op de arbeidsmarkt De economische groei bleef in 2019 de werkgelegenheid aanjagen, zij het in een trager tempo dan in de afgelopen jaren. In het vierde kwartaal van 2019 hadden 209,3 miljoen mensen in de EU-27 een baan (1,9 miljoen meer dan in het vierde kwartaal van 2018), het hoogste niveau ooit. Oudere en hoogopgeleide werknemers bleven de belangrijkste drijvende krachten achter de werkgelegenheidsgroei in deze periode en ondersteunden de stijging van de totale arbeidsparticipatie van mensen tussen 20 en 64 jaar tot 73 % in 2019. In het vierde kwartaal van 2019 heeft de werkloosheid een historisch dieptepunt van 6,5 % bereikt. Ook de jeugdwerkloosheid en de langdurige werkloosheid namen af, maar deze waren in sommige lidstaten nog steeds hoog. De COVID-19-crisis heeft de positieve trend van de werkgelegenheid van de afgelopen zes jaar in de EU-27 omgebogen. De door de pandemie veroorzaakte economische recessie heeft grote gevolgen gehad voor de arbeidsmarkt. De totale werkgelegenheid is gedurende de eerste twee kwartalen van 2020 in versneld tempo gedaald en bedroeg in het tweede kwartaal van 2020 203,1 miljoen. Met ongeveer 6,1 miljoen (of 2,9 %) minder mensen met een baan was dit de scherpste daling in twee opeenvolgende kwartalen sinds 1995. Op jaarbasis zal de totale werkgelegenheid, na een stijging met 1 % in 2019, in 2020 naar verwachting met 4,5 % dalen en vervolgens in 2021 met 1,8 % terugveren, waarbij de prognose mogelijk negatiever zal uitpakken afhankelijk van hoe de pandemie zich ontwikkelt. De arbeidsparticipatie van mensen tussen 20 en 64 jaar is gedaald ondanks de snelle beleidsrespons en de maatregelen die zijn genomen om het banenverlies in te dammen. In 2019 bleef de arbeidsparticipatie in de EU-27 stijgen tot gemiddeld 73,1 % (72,7 % in de eurozone), 0,7 procentpunten meer dan in 2018 (zowel voor de EU als voor de eurozone; Figuur 1 ). Na een piek van 73,3 % in het tweede kwartaal van 2019 begon zij in de tweede helft van het jaar echter langzaam te dalen. Toen de COVID-19-crisis uitbrak, daalde de arbeidsparticipatie tot 72 % in het tweede kwartaal van 2020, oftewel 1,1 procentpunt lager dan in het vierde kwartaal van 2019 en 1,3 procentpunt onder het niveau van het tweede kwartaal van 2019. In de eurozone was de daling sterker, met een arbeidsparticipatie van 71,4 % in het tweede kwartaal van 2020, respectievelijk 1,2 en 1,5 procentpunt lager dan in het vierde kwartaal van 2019 en het tweede kwartaal van 2019. De arbeidsparticipatie van vrouwen is minder sterk gedaald (met 0,9 procentpunt in de EU-27 en met 1 procentpunt in de eurozone) dan die van mannen (respectievelijk met 1,1 en 1,3 procentpunt), al blijft de kloof over het algemeen op het niveau van vóór de pandemie (11,7 procentpunten in 2019 en nog steeds dicht bij 11,4 procentpunten in het tweede kwartaal van 2020). Nadat de arbeidsparticipatie zich zes jaar lang positief had ontwikkeld in de richting van het Europa 2020-streefcijfer van 75 %, heeft deze trend zich gekeerd, terwijl er nog steeds grote onzekerheid bestaat over hoe de economische activiteit zich verder zal ontwikkelen en welke gevolgen dat zal hebben voor de werkgelegenheid. Figuur1: De pandemie heeft een grote schok op de arbeidsmarkt veroorzaakt, waardoor een einde is gekomen aan de zes jaar durende positieve ontwikkeling. Arbeidsparticipatie en werkloosheidspercentage in de EU en de eurozone

* Gemiddelde van het eerste kwartaal van 2020 en het tweede kwartaal van 2020, gecorrigeerd voor seizoensinvloeden. Bron: Eurostat, arbeidskrachtenenquête. De gezondheidscrisis heeft in heel Europa een matig effect gehad op de werkloosheidspercentages in vergelijking met de omvang van het schokeffect op het bbp. Het werkloosheidspercentage is in de loop van 2019 zowel in de EU als in de eurozone blijven dalen ( Figuur 1 ). In het tweede kwartaal van 2020 was 6,7 % van de beroepsbevolking werkloos, 0,2 procentpunt minder dan in het vierde kwartaal van 2019 (het laagste niveau ooit geregistreerd in de EU-27) en hetzelfde niveau als in het tweede kwartaal van 2019. In de eurozone was de werkloosheid hoger, namelijk 7,3 % in het tweede kwartaal van 2020, hetzelfde als in het vierde kwartaal van 2019, maar 0,2 procentpunt lager dan in het tweede kwartaal van 2019. Er zijn echter duidelijke verschillen te zien bij uitsplitsing naar leeftijdsgroep. De werkloosheid is met name gestegen voor jongeren (15-24 jaar), na een daling in 2019 ten opzichte van het voorgaande jaar. Tussen het vierde kwartaal van 2019 en het tweede kwartaal van 2020 is de werkloosheid in de EU-27 met 1,2 procentpunt en in de eurozone met 1,1 procentpunt gestegen. Omgekeerd daalde de werkloosheid in de leeftijdsgroep van 55-74 jaar (respectievelijk met -0,4 en -0,5 procentpunt). Uit de maandelijkse gegevens blijkt dat de totale werkloosheid sinds de uitbraak van de pandemie gestaag is gestegen en afgelopen september in de EU-27 7,5 % bedroeg (8,3 % in de eurozone). Als gevolg daarvan waren op dat moment 16 miljoen mensen in de EU-27 werkloos, ongeveer 1,8 miljoen meer dan in dezelfde maand in 2019 (respectievelijk 13,6 miljoen en 1,4 miljoen meer in de eurozone). Twee belangrijke redenen kunnen deze trage reactie op de werkloosheid verklaren. Ten eerste hebben de forse verlaging van het aantal gewerkte uren per werknemer (voornamelijk dankzij de snelle goedkeuring van arbeidstijdverkortingsmaatregelen) en de in verschillende lidstaten opgelegde ontslagbeperkingen bijgedragen tot het beperken van het aantal ontslagen. Ten tweede heeft de ernst van de economische schok veel werklozen inactief gemaakt (het “ontmoedigingseffect”). Er is echter sprake van een aanzienlijke heterogeniteit tussen de lidstaten (zie Figuur 2 en punt 3.1.1). In het tweede kwartaal van 2020 was 2 % van de beroepsbevolking langdurig werkloos, het laagste niveau ooit in de EU-27 (2,4 % in de eurozone). Het potentiële effect van de crisis op deze indicator zal pas met vertraging zichtbaar worden. Het totale aantal gewerkte uren is sterk gedaald, grotendeels als gevolg van de inperkingsmaatregelen die zijn vastgesteld om de pandemie te bestrijden. COVID-19 bracht een einde aan de positieve trend die met het herstel in 2013 was ingezet. Het totale aantal gewerkte uren in de economie steeg tot een piek van ongeveer 85 miljard EUR in het vierde kwartaal van 2019. Het daalde vervolgens abrupt (op kwartaalbasis) met 3,1 % in het eerste kwartaal van 2020 en 10,7 % in het tweede kwartaal van 2020. Het aantal gewerkte uren per werknemer in de EU-27, dat al een dalende trend vertoonde ( Figuur 2 ), daalde in het eerste kwartaal van 2020 met 2,7 % en in het tweede kwartaal van 2020 met 10,1 % (op kwartaalbasis). Deze scherpe daling is grotendeels het gevolg van het veelvuldige gebruik van arbeidstijdverkortingsregelingen of tijdelijke ontslagregelingen, in combinatie met ontslagbeperkingen die door verschillende lidstaten zijn opgelegd om de werkgelegenheid te helpen behouden. De door de pandemie veroorzaakte ontwrichting van de werkgelegenheid kan echter ook een blijvend effect hebben op de gewerkte uren. Langetermijntrends zoals een hoge mate van deeltijdwerk, oproepwerk op digitale platforms en een meer structurele beroepsverschuiving naar minder arbeidsintensieve sectoren zouden deze trend kunnen verergeren. Figuur2: De pandemie heeft ernstige gevolgen voor de ontwikkeling van de ontwikkeling van de arbeidsparticipatie en de gewerkte uren Groei van de arbeidsparticipatie (15-64 jaar) en de gewerkte uren per werknemer in de EU-27 en de eurozone (cumulatieve verandering, kwartaalgegevens – index KW4-2008 = 100) Bron: Eurostat, nationale rekeningen, voor seizoensinvloeden en kalendereffecten gecorrigeerde gegevens (berekeningen van DG EMPL). De arbeidsmarktparticipatie is tijdens de pandemie sterk gedaald. Na een stijging tot een piek van 78,4 % in de EU-27 en 78,8 % in de eurozone in het tweede kwartaal van 2019 daalde de participatiegraad in de leeftijdsgroep van 20-64 jaar in het tweede kwartaal van 2020 tot respectievelijk 77 % en 76,9 %, waarbij aanzienlijke verschillen tussen de landen te zien waren. De participatiegraad is, samen met de arbeidsparticipatie, in de meeste lidstaten gedaald (zie Figuur 3 en hoofdstuk 3.1). Deze daling verschilt niet sterk tussen de beide geslachten (-1,4 procentpunt in de EU-27 en -1,9 procentpunt in de eurozone voor mannen, tegenover respectievelijk -1,5 en -1,8 procentpunt voor vrouwen). Toch zijn de jongeren (15-24 jaar) harder getroffen dan oudere werknemers (55-64 jaar). Figuur3: De gevolgen van de pandemie hebben zich in de lidstaten verschillend doen voelen Arbeidsparticipatie, werkloosheid en participatiegraad in de EU-27: gecumuleerde verandering (in procentpunten) tussen het vierde kwartaal van 2019 en het tweede kwartaal van 2020 Bron: Eurostat, arbeidskrachtenenquête. Voor seizoensinvloeden gecorrigeerde, niet voor kalendereffecten gecorrigeerde gegevens. De vacaturegraad daalde sterk en was al vóór de COVID-19-crisis aan het afnemen. De Beveridge-curve ( Figuur 4 ) laat een sterke daling van het aantal vacatures zien, samen met een lichte stijging van de werkloosheid (15-74 jaar). In de EU-27 bedroeg de vacaturegraad in het tweede kwartaal van 2020 1,6 %, tegen 1,9 % in het eerste kwartaal van 2020 en 2,3 % in het tweede kwartaal van 2019. Deze laatste ontwikkelingen doorbreken de gematigde maar gestaag stijgende trend van de vacaturegraad tussen 2014 en begin 2019 (van 1,3 % in het eerste kwartaal van 2014 tot 2,3 % in het eerste kwartaal van 2019), vóór de crisis. In deze nieuwe context zal een betere afstemming van het aanbod van arbeid op de vraag naar verwachting een sleutelrol spelen bij het creëren van veerkrachtige en concurrerende arbeidsmarkten (zie deel 3.3). Hoewel de situatie sterk verschilt van lidstaat tot lidstaat in de zin van de vraag naar arbeidskrachten, zal het vermogen om veranderingen in de behoeften aan vaardigheden te herkennen en zich daarop voor te bereiden bepalend zijn voor de ontwikkeling van de vacaturegraad in de periode na de crisis. Figuur4: Vacatures dalen terwijl de werkloosheid matig stijgt Beveridge-curve voor de EU, 2008-2020, kwartaalgegevens Bron: Eurostat, arbeidskrachtenenquête en vacaturestatistieken. Opmerking: Voor seizoensinvloeden gecorrigeerde gegevens (behalve vacaturegraad voor 2008 en 2009).

De economische schok heeft de werkgelegenheid in alle sectoren getroffen, weliswaar met grote verschillen tussen de economische activiteiten. Voor alle economische activiteiten behalve de bouw (NACE-classificatie) is de werkgelegenheid tussen het tweede kwartaal van 2019 en het tweede kwartaal van 2020 gedaald. In absolute termen waren de “groot- en detailhandel, accommodatie en vervoer” de zwaarst getroffen activiteiten in de EU‑27 (2,8 miljoen minder werknemers dan in het tweede kwartaal van 2019; een daling van 5,5 %), gevolgd door “vrije beroepen en wetenschappelijke en technische activiteiten” (d.w.z. administratieve en ondersteunende diensten), met één miljoen minder werknemers dan in het tweede kwartaal van 2019 (een daling van 3,6 %). Naar verhouding zijn de activiteiten op het gebied van “kunst, amusement en recreatie” en “landbouw, bosbouw en visserij” het sterkst gedaald (respectievelijk met 5 % en 4,3 %). In het geval van de landbouw is het mogelijk dat de impact van de pandemie op de werkgelegenheid de langdurige neerwaartse trend heeft versneld. Het aantal werknemers in de bouw is echter licht gestegen ten opzichte van het tweede kwartaal van 2019 (met 0,4 %). Jongeren zijn een van de groepen die het hardst getroffen zijn door de verslechtering van de arbeidsmarkt, hoewel daarin grote verschillen tussen de lidstaten zijn. In 2019 steeg de arbeidsparticipatie van jongeren (15-24 jaar) tot 33,5 % in de EU-27, een stijging van 0,6 procentpunten ten opzichte van 2018 (respectievelijk 34 % en 0,6 procentpunt in de eurozone). Toen de COVID-19-crisis begon, daalde deze in het jaar tot het tweede kwartaal van 2020 met 1,6 procentpunt tot 31,2 % (in de eurozone daalde zij met -1,5 procentpunt tot 31,8 % in het tweede kwartaal van 2020). De jeugdwerkloosheid (15-24 jaar), die eerder in 2019 een minimum bereikte, steeg in de EU-27 met 1,4 procentpunten (in de eurozone met 1,2 procentpunten) tussen het vierde kwartaal van 2019 en het tweede kwartaal van 2020. In totaal in het tweede kwartaal van 2020 waren 2,8 miljoen jongeren in de EU werkloos, en dit aantal is maar liefst 5,4 miljoen wanneer alle jongeren die geen werk hebben en geen onderwijs of opleiding volgen (NEET’s) worden meegerekend. Het driemaandelijkse NEET-percentage steeg in het tweede kwartaal van 2020 tot 11,6 % in de EU en 12 % in de eurozone (van een dieptepunt van respectievelijk 9,8 % en 9,9 % in het tweede kwartaal van 2019). Oudere werknemers hebben de pandemie wat arbeidsmarktresultaten betreft beter doorstaan. De participatiegraad van oudere werknemers (55-64 jaar) bleef in de loop van 2019 stijgen. Deze bedroeg in het tweede kwartaal van 2020 62,2 %, oftewel slechts iets lager (0,2 procentpunten) dan in het tweede kwartaal van 2019, maar nog steeds 9,3 procentpunten hoger dan in het tweede kwartaal van 2013, toen het vorige herstel begon. Het werkloosheidspercentage (55-74 jaar) is laag gebleven en vertoont een gestage neerwaartse trend (4,4 % in het tweede kwartaal van 2020 tegen 4,8 % een jaar daarvoor), wat mogelijk wijst op een ontmoedigingseffect onder oudere werkzoekenden. Daarentegen was de arbeidsparticipatie onder 55-64-jarigen, die in het tweede kwartaal van 2020 59,2 % bedroeg (na een gestage stijging met 10,6 procentpunten sinds het tweede kwartaal van 2013), nog steeds relatief hoger dan voor andere leeftijdsgroepen, geen verandering ten opzichte van bijvoorbeeld het tweede kwartaal van 2019 (terwijl het aantal werkende jongeren in de leeftijdsgroep van 15-24 jaar in dezelfde periode met 2,5 procentpunten is gedaald). De arbeidsparticipatie van volwassenen in de meest actieve leeftijd (25-54 jaar) daalde met 1,1 procentpunt, wat resulteerde in een arbeidsparticipatie van 79,4 % in het tweede kwartaal van 2020. De arbeidsparticipatie van vrouwen is iets minder getroffen door de COVID-19-schok dan die van mannen, maar er blijven verschillen tussen beide geslachten die in de toekomst moeten worden gemonitord. In 2019 is de arbeidsparticipatie van vrouwen gestegen tot 67,3 %, 0,8 procentpunt hoger dan in het voorgaande jaar. In het tweede kwartaal van 2020 is de arbeidsparticipatie van vrouwen minder gedaald (-1 procentpunt ten opzichte van het eerste kwartaal van 2020 en -1,2 procentpunt ten opzichte van het tweede kwartaal van 2019) dan voor mannen (respectievelijk -1,3 en -1,5 procentpunt). Deze recente ontwikkelingen hebben de arbeidsparticipatiekloof tussen mannen en vrouwen echter niet noemenswaardig verkleind; deze bedroeg in het tweede kwartaal van 2020 11,4 procentpunten (iets onder de 11,7 procentpunten die in het tweede kwartaal van 2019 werden opgetekend). De gevolgen van de crisis voor de werkgelegenheidsresultaten per geslacht moeten nauwlettend worden gevolgd, aangezien de verkleining van de kloof het gevolg kan zijn van een groter – en tijdelijk – effect van de pandemie op de werkgelegenheid van mannen in plaats van een sterkere binding van vrouwen met de arbeidsmarkt. De arbeidsparticipatiekloof nam af tot 11,5 procentpunten voor vrouwen van 25-49 jaar in het tweede kwartaal van 2020, terwijl deze voor vrouwen van 55-64 jaar 13 procentpunten bedroeg. De kloof bedroeg in 2019 22,1 procentpunten voor laaggeschoolde vrouwen, aanzienlijk meer dan voor middelhoog opgeleide (12,1 procentpunten) en hoogopgeleide vrouwen (6,4 procentpunten). De pandemie had een sterke invloed op de arbeidsparticipatie van niet in de EU geboren personen. Vóór de crisis was deze indicator (in de leeftijdsgroep van 20-64 jaar) tot in 2019 gestaag aan het stijgen. Vervolgens daalde hij tot 60,8 % in het tweede kwartaal van 2020 (3,6 procentpunten lager dan in het tweede kwartaal van 2019), wat in absolute termen neerkomt op een afname van 1,4 miljoen personen (van 16,2 miljoen in het tweede kwartaal van 2019 tot 14,8 miljoen in het tweede kwartaal van 2020) en bijna 9 % in relatieve termen. Hoewel het aantal werknemers met atypisch werk afneemt, blijft het nog steeds aanzienlijk, wat op individueel en sociaal niveau een zekere kwetsbaarheid voor aanpassingen van de arbeidsmarkt met zich meebrengt. Van het totale aantal werknemers (15-64 jaar) in de EU-27 in 2019 (167 miljoen) was bijna 85 % werkzaam met een vaste arbeidsovereenkomst (+1,3 % ten opzichte van 2018), terwijl de overige 25,2 miljoen werknemers een arbeidsovereenkomst van beperkte duur hadden (-1,3 % in vergelijking met 2018). De daling van het aantal tijdelijke werknemers is door de pandemie verder verscherpt. In het tweede kwartaal van het tweede kwartaal van 2020 hadden ongeveer 21,2 miljoen werknemers (15-64 jaar, gecorrigeerd voor seizoensinvloeden) in de EU-27 een tijdelijke arbeidsovereenkomst, een daling van 4,1 miljoen ten opzichte van het jaar daarvoor. Als gevolg daarvan daalde het aandeel van tijdelijke arbeidsovereenkomsten in de totale werkgelegenheid tot 11,1 % in het tweede kwartaal van 2020 (een daling van 2,9 procentpunten ten opzichte van het jaar daarvoor). Dit aandeel is in de eurozone nog steeds iets hoger (11,7 %). Het aandeel van deeltijdwerkers (15-64 jaar) in de totale werkgelegenheid verminderde met 1,4 procentpunten (tot 17 % in het tweede kwartaal van 2020), en liet een nog sterkere daling zien in de eurozone (1,8 procentpunten). Hiervan is het aandeel onvrijwillige deeltijdwerkers tussen 2018 en 2019 met 1,5 procentpunt gedaald; het ligt nu 6,2 procentpunten lager dan de piek van 2014 (32,7 %) en iets hoger in de eurozone (26,9 % in 2019). Het aantal werknemers met een tweede baan bleef in 2019 gestaag stijgen (8,2 miljoen mensen in 2019, tegenover 7,8 miljoen in 2014). Figuur 5: Verschillen in de gevolgen van de crisis naar geslacht en leeftijd Arbeidsparticipatie (binnenlands concept) per geslacht en leeftijdsgroep in de EU, voor seizoensinvloeden gecorrigeerde gegevens Bron: Eurostat, arbeidskrachtenenquête. Opleidingsniveau blijft van cruciaal belang om de inzetbaarheid en de arbeidsmarktresultaten te verbeteren. Vóór de pandemie bleef het aantal werkenden (25-64 jaar) met een hogeronderwijsdiploma gestaag toenemen (tussen 2018 en 2019 met 0,5 procentpunten), wat resulteerde in een overeenkomstige arbeidsparticipatie van 86,2 %. De arbeidsparticipatie van middelhoog geschoolde werknemers (d.w.z. werknemers met een diploma hoger secundair onderwijs) bedroeg in 2019 76,5 %. Dit is een stijging van 0,5 procentpunt ten opzichte van het voorgaande jaar en 4,7 procentpunten meer dan in 2014. Deze veranderingen weerspiegelen het feit dat de vraag naar arbeid geleidelijk is verschoven naar een vraag naar een hoger vaardighedenniveau, onder andere wat digitale vaardigheden betreft. Deze trend gaat vaak gepaard met een hoger gemiddeld vaardighedenniveau bij nieuwe groepen die de arbeidsmarkt betreden. Het aandeel laaggeschoolde werknemers (d.w.z. werknemers met op zijn hoogst lager secundair onderwijs) is het afgelopen jaar met 0,7 procentpunt gestegen (en tussen 2017 en 2018 met 1 procentpunt). In 2019 bedroeg de arbeidsparticipatie van deze groep 56,3 %. De arbeidsparticipatiekloof tussen laag- en hooggeschoolden bedroeg in 2019 30 procentpunten, wat erop wijst dat verdere bij- en omscholing nodig zijn.



1.2 Sociale trends Vóór de COVID-19-crisis vertoonde het aantal mensen in de EU-27 dat met armoede of sociale uitsluiting werd bedreigd een dalende trend. Deze dalende trend hield zeven jaar achtereen aan tot aan 2019 ( Figuur 6 ), toen het aantal mensen dat met armoede of sociale uitsluiting werd bedreigd daalde tot 92,4 miljoen (oftewel 21,1 % van de totale bevolking), bijna 2,3 miljoen minder dan in 2018 (en 3,8 procentpunten minder dan de piek van 2012). Er was een neerwaartse trend te zien voor alle drie subindicatoren: het percentage ernstige materiële deprivatie (-0,5 procentpunt), het percentage huishoudens met een zeer lage arbeidsintensiteit (-0,3 procentpunt) en ook het armoederisicopercentage (-0,3 procentpunt). Deze ontwikkelingen corresponderen met de stijging van de werkgelegenheid en het beschikbare inkomen in 2019 (zie deel 3.4). Toch geven al deze indicatoren nog steeds geen beeld van de gevolgen van de COVID-19-crisis. Gezien de relevantie van het arbeidsinkomen voor het levensonderhoud van huishoudens en de daling van zowel de arbeidsparticipatie als het aantal gewerkte uren, zullen de inkomenssituatie en de arbeidsintensiteit van huishoudens in 2020 waarschijnlijk verslechteren. Mogelijk wordt als gevolg hiervan de positieve trend van het Arope-percentage gekeerd en zal de Europa 2020-doelstelling – het aantal mensen dat met armoede of sociale uitsluiting wordt bedreigd met 20 miljoen verminderen – moeilijker te behalen zijn. Het percentage mensen dat na sociale overdrachten met armoede wordt bedreigd, is in 2019 verder gedaald, maar was nog steeds zeer hoog; het is moeilijk om de gevolgen van de crisis in te schatten. De armoederisico-indicator bleef grotendeels stabiel en daalde licht tot 16,5 % in 2019 (van 16,8 % in 2018 op basis van inkomens vanaf een jaar eerder). Het aantal mensen dat deel uitmaakt van een huishouden met een gestandaardiseerd beschikbaar inkomen dat onder 60 % van het nationale mediaaninkomen ligt, lag iets boven 84,5 miljoen, anderhalf miljoen hoger dan in het voorgaande jaar. De flashramingen van Eurostat voor het inkomensjaar 2019 wijzen op een vrij stabiel scenario. Op het moment van schrijven zijn de flashramingen met betrekking tot de inkomens van 2020 (die dus de gevolgen van de crisis weergeven) nog niet beschikbaar. De veranderingen in 2020 zijn vrij moeilijk te voorspellen, mede vanwege de verwachte gevolgen van de crisis voor de mediane inkomens. Uit simulatieresultaten blijkt dat, dankzij de beleidsmaatregelen die zijn genomen naar aanleiding van de crisis, het AROP-percentage in de EU mogelijk gemiddeld met slechts 0,1 procentpunt zal stijgen. Het gekoppelde AROP-percentage (d.w.z. het percentage berekend ten opzichte van een armoederisicodrempel die is vastgesteld op grond van een basisjaar) zou in plaats daarvan met 1,7 procentpunt stijgen, als gevolg van de verwachte forse daling van de inkomensniveaus ten opzichte van een vaste armoedegrens. De scherpe daling van het aantal mensen dat vóór de pandemie met ernstige materiële deprivatie te kampen had, heeft bijgedragen tot een opwaartse sociale convergentie. Meer dan 2 miljoen mensen verkeerden in 2019 niet langer in ernstige materiële deprivatie, waardoor het totale aantal is teruggebracht tot 24,4 miljoen, oftewel 5,6 % van de EU-bevolking. Deze daling was een aanzienlijke verbetering voor het zevende jaar op rij. Dit is te danken aan de goede prestaties van de lidstaten waar de ernstige materiële deprivatie het hoogst was (zie deel 3.4), wat bijdroeg tot een verdere opwaartse sociale convergentie (die in 2019 echter trager verliep dan in voorgaande jaren). Figuur 6: Het aandeel van de bevolking dat met armoede of sociale uitsluiting wordt bedreigd was vóór COVID-19 aan het afnemen, maar het aandeel van de bevolking dat met armoede wordt bedreigd bleef stabiel Aandeel van de bevolking dat met armoede of sociale uitsluiting wordt bedreigd (Arope) en subindicatoren (2010-2019). Bron: Eurostat, indicatoren t2020_50, t2020_51, t2020_52, t2020_53. De gegevens hebben betrekking op de lidstaten van de EU-27 vanaf februari 2020.

Tegelijkertijd hebben de goede prestaties van de arbeidsmarkt vóór de pandemie bijgedragen tot een verdere daling van het aantal personen in huishoudens waar bijna niemand werkt. Het aantal mensen dat deel uitmaakt van een huishouden met een zeer lage arbeidsintensiteit daalde in 2019 verder met ongeveer 1 miljoen. Dit was 8,5 % van de totale bevolking, een verdere daling ten opzichte van de piek in 2014. Aangezien de COVID-19-schok naar verhouding meer werknemers in minder stabiele banen trof (zie deel 3.3), kan deze indicator in 2020 sterk verslechteren. Hoewel het risico op armoede of sociale uitsluiting in 2019 aanzienlijk kleiner is geworden, bleef het hoger voor kinderen. Tussen 2018 en 2019 is het aantal kinderen (jonger dan 18 jaar) dat met armoede of sociale uitsluiting wordt bedreigd in de EU-27 met 674 000 of 3,6 % gedaald. Als gevolg daarvan bedroeg het daarmee verband houdende Arope-percentage 22,5 % voor kinderen, tegenover 23,4 % in 2018. Vergeleken met een Arope-percentage van 21,5 % voor de beroepsbevolking (18-64 jaar) en 18,6 % voor ouderen (65 jaar en ouder), blijft dit percentage nog steeds hoog. Het armoederisico onder werkenden nam in 2019 licht af maar bleef hoog, terwijl de ernst van de armoede hoog bleef voor mensen in huishoudens met een zeer lage arbeidsintensiteit. In 2019 is het percentage mensen dat het risico liep in armoede te vervallen met 0,3 procentpunten gedaald tot 9 %, een verdere daling onder de piek van 9,8 % van 2016, maar nog steeds 0,5 procentpunten boven het laagste punt dat in 2010 werd bereikt. Mensen die deeltijds of met een tijdelijke arbeidsovereenkomst werken, worden nog steeds meer blootgesteld aan dit risico: voor hen is het armoedecijfer onder werkenden respectievelijk 15,1 % en 16,2 % (zie ook de punten 3.1.1 en 3.4.1). Tegelijkertijd bedroeg de relatieve mediane inkomensarmoedekloof, waarmee wordt gemeten hoe ver het inkomensniveau van mensen die met armoede worden bedreigd van de armoedegrens verwijderd is (d.w.z. hoe ernstig de armoede is), in 2019 24,4 %, bijna ongewijzigd ten opzichte van 2018. De lidstaten vertonen een verschillende dynamiek (zie punt 3.4.1 voor details). Op geaggregeerd niveau bleef de armoedekloof voor de bevolking in de werkende leeftijd (18-64 jaar) in huishoudens waar (bijna) niemand werkt in 2019 stabiel op 36,2 %, wat erop dat de uitkeringen een geringe toereikendheid en dekking hadden. De inkomensongelijkheid bleef hoog in 2019 en de convergentie vertraagde. Gemiddeld was het inkomensniveau van de rijkste 20 % van de huishoudens in de lidstaten vijf keer hoger dan dat van de armste 20 %. Er zijn aanwijzingen dat de algehele toename van de inkomensongelijkheid in de afgelopen tien jaar is veroorzaakt door een toename van de ongelijkheid aan de onderkant van de inkomensverdeling (zie deel 3.4). Geringe verbeteringen, met name in landen waar de ongelijkheid groter is, wijzen erop dat de convergentie vertraagt. Het inkomensaandeel van huishoudens in de onderste 40 % van de inkomensverdeling nam tot 2019 toe, wat overeenkwam met de bescheiden verbeteringen in andere indicatoren voor inkomensongelijkheid. Het gemiddelde van de EU-27 bedroeg 21,4 % in 2019, tegenover 21,2 % in 2018 en 2017 (en minstens 20,9 % in 2014 en 2015). Gezien het langetermijnkarakter van deze kwesties is het belangrijk om met behulp van systemische prognoseanalyses een grondig begrip te krijgen van de mogelijke verdere stappen en de veerkracht van de EU te versterken.



2.MOMENTOPNAMES VAN HET SOCIAAL SCOREBORD De Europese pijler van sociale rechten is op 17 november 2017 gezamenlijk afgekondigd door het Europees Parlement, de Raad en de Commissie. Hij bevat twintig beginselen en rechten om gelijke kansen en toegang tot de arbeidsmarkt, eerlijke arbeidsvoorwaarden en sociale bescherming en inclusie te ondersteunen. De pijler is bedoeld als kompas voor een proces van convergentie tussen de lidstaten met het oog op betere sociaal-economische omstandigheden. Juist in de huidige crisissituatie is de uitvoering van de Europese pijler van sociale rechten een prioriteit. De Commissie zal in het eerste kwartaal van 2021 met een ambitieus actieplan komen om ervoor te zorgen dat de pijler volledig wordt uitgevoerd. Het actieplan zal het belangrijkste instrument van deze Commissie zijn om op middellange en lange termijn bij te dragen tot sociaal-economisch herstel en veerkracht, teneinde de sociale rechtvaardigheid van de digitale en groene transitie te verbeteren. De Europese pijler van sociale rechten gaat vergezeld van een sociaal scorebord om prestaties te monitoren en trends in de lidstaten op te sporen. Het nieuwe scorebord voorziet in een aantal indicatoren (kern- en secundaire indicatoren) om de prestaties van de lidstaten op sociaal en werkgelegenheidsgebied door te lichten ten aanzien van drie algemene in de pijler vastgestelde themagebieden: i) gelijke kansen en toegang tot de arbeidsmarkt, ii) dynamische arbeidsmarkten en billijke arbeidsomstandigheden, en iii) overheidssteun/sociale bescherming en inclusie. Sinds de editie van 2018 is het sociaal scorebord opgenomen in het gezamenlijk verslag over de werkgelegenheid; in dit hoofdstuk worden de resultaten daarvan samengevat wat de kernindicatoren betreft. De analyse past in de ruimere context van hervormingen (zie hoofdstuk 3). 2.1 Toelichting bij het scorebord Het sociaal scorebord is een centraal instrument voor de monitoring van de prestaties op sociaal en werkgelegenheidsgebied, en voor convergentie naar betere levens- en arbeidsomstandigheden. In het bijzonder draagt het bij aan de monitoring van de situatie van de lidstaten op meetbare dimensies van de pijler, als aanvulling op de bestaande monitoringinstrumenten, en met name de prestatiemonitor werkgelegenheid (EPM) en de prestatiemonitor sociale bescherming (SPPM). Het sociaal scorebord omvat de volgende 14 kernindicatoren om de grote trends op sociaal en werkgelegenheidsgebied te beoordelen: -Gelijke kansen en toegang tot de arbeidsmarkt: §Percentage voortijdige verlaters van onderwijs en opleiding, 18-24 jaar §Arbeidsparticipatiekloof tussen mannen en vrouwen, leeftijdsgroep 20-64 jaar §Inkomensongelijkheid, gemeten als verhouding inkomenskwintielen – S80/S20 §Percentage mensen met risico op armoede of sociale uitsluiting (Arope) §Jongeren die geen onderwijs of opleiding volgen en geen baan hebben (NEET-percentage), leeftijdsgroep 15-24 jaar -Dynamische arbeidsmarkten en billijke arbeidsomstandigheden: §Arbeidsparticipatie, leeftijdsgroep 20-64 jaar §Werkloosheidspercentage, leeftijdsgroep 15-74 jaar §Percentage langdurig werklozen, leeftijdsgroep 15-74 jaar

§Reëel bruto besteedbaar inkomen van huishoudens per hoofd van de bevolking §Nettoloon van een voltijdse alleenstaande werknemer zonder kinderen met een gemiddeld loon -Overheidssteun/sociale bescherming en inclusie: §Effect van sociale overdrachten (m.u.v. pensioenen) op armoedebestrijding §Kinderen jonger dan 3 jaar in formele kinderopvang §Zelfgerapporteerde onvervulde behoeften aan medische zorg §Percentage van de bevolking met minstens elementaire algemene digitale vaardigheden. De kernindicatoren worden geanalyseerd met behulp van een gemeenschappelijke methode die is overeengekomen door het Comité voor de werkgelegenheid en het Comité voor sociale bescherming (zie bijlage 3 voor details). Deze methode evalueert de situatie en de ontwikkelingen in de lidstaten door te kijken naar de niveaus en de jaarlijkse veranderingen van elk van de kernindicatoren van het sociaal scorebord. De niveaus en de veranderingen worden geclassificeerd op grond van het verschil met de respectieve (ongewogen) EU-gemiddelden. De prestaties van de lidstaten ten aanzien van de niveaus en veranderingen worden dan gecombineerd (met behulp van een vooraf gedefinieerde matrix), zodat elke lidstaat wordt ondergebracht in één van de volgende zeven categorieën: “beste presteerders”, “beter dan gemiddeld”, “goed, maar moet worden gemonitord”, “gemiddeld/neutraal”, “zwak, maar gaat vooruit”, “moet in de gaten worden gehouden” en “kritieke situatie”. Op basis hiervan geeft tabel 1 een samenvatting van de interpretatie van het scorebord in overeenstemming met de meest recente cijfers voor elke indicator. In hoofdstuk 3 wordt een gedetailleerde analyse van de 14 indicatoren geboden (met inbegrip van trends op lange termijn en – waar relevant – extra indicatoren). De interpretatie van het sociaal scorebord helpt om de uitdagingen op sociaal en werkgelegenheidsgebied in de lidstaten in kaart te brengen. In de context van het Europees semester hebben de landenverslagen regelmatig gebruikgemaakt van gegevens uit het sociaal scorebord om de landenspecifieke uitdagingen te analyseren. Op het niveau van de lidstaten bood het ook input voor de nationale hervormingsprogramma’s en stabiliteits- en convergentieprogramma’s. Samen met de verdere analyse in de prestatiemonitor werkgelegenheid en de prestatiemonitor sociale bescherming vormde dit een analytische basis voor de eventuele latere voorstellen van de Commissie voor landenspecifieke aanbevelingen. Bij dit proces is een zorgvuldige en niet-mechanische interpretatie van de tabel noodzakelijk en worden verdere elementen – van kwalitatieve en kwantitatieve aard – in aanmerking genomen. Het sociaal scorebord zal tot steun zijn bij de voorbereiding van de nationale hervormingsplannen en de plannen voor herstel en veerkracht, de belangrijkste referentiedocumenten in het kader van de faciliteit voor herstel en veerkracht. Zoals aangegeven in de jaarlijkse strategie voor duurzame groei 2021, zal de faciliteit voor herstel en veerkracht veranderingen in de cyclus van het Europees semester 2021 met zich meebrengen. Gezien de complementariteit met het semester worden de lidstaten aangemoedigd om hun nationale hervormingsprogramma en hun plan voor herstel en veerkracht in één geïntegreerd document in te dienen. Zoals aangegeven in de richtsnoeren voor de lidstaten inzake de plannen voor herstel en veerkracht, wordt de lidstaten bovendien verzocht in grote lijnen uit te leggen hoe de plannen coherent zijn met en daadwerkelijk bijdragen aan de uitvoering van de Europese pijler van sociale rechten. Daarnaast wordt hun verzocht een beeld te geven van de algemene economische en sociale effecten van het plan (samen met een beoordeling van de macro-economische vooruitzichten) en de desbetreffende indicatoren te presenteren, onder meer uit het sociaal scorebord. Voor de lidstaten die in 2021 hun plannen indienen, zal de Commissie de inhoud daarvan in analytische documenten bij de voorstellen voor de uitvoeringshandelingen van de Raad beoordelen. Het gezamenlijk verslag over de werkgelegenheid 2021 bevat een regionale dimensie van het sociaal scorebord. De ontwikkeling van de indicatoren op nationaal niveau kan belangrijke verschillen op regionaal niveau verhullen (in veel lidstaten worden bepaalde beleidsmaatregelen en financiering op dit niveau vastgesteld). Tegen deze achtergrond bevat het gezamenlijk verslag over de werkgelegenheid voor het tweede jaar informatie over de regionale situatie, gebaseerd op het sociaal scorebord. Zo bevat bijlage 4 een aantal kaarten met regionale uitsplitsingen per lidstaat voor sommige kernindicatoren van het sociaal scorebord. Verder wordt in de analyse in hoofdstuk 3, waar van toepassing, verslag gedaan van de bevindingen op regionaal niveau voor de lidstaten waar grote ongelijkheden tussen de NUTS 2-regio’s bestaan. De informatie en bevindingen maken het mogelijk beter te begrijpen hoe verschillende regio’s in een land het doen wat een aantal cruciale dimensies van de pijler betreft, en om de convergentie binnen de landen te monitoren, de impact van het regionale beleid te beoordelen en de regionale beleidsvorming vorm te geven. 2.2 Aan het sociaal scorebord ontleende gegevens Het sociaal scorebord geeft de werkgelegenheidssituatie na de COVID-19-crisis weer en toont in verband met de beschikbaarheid van gegevens tevens de sociale situatie en de situatie met betrekking tot de vaardigheden vóór de pandemie. Sinds het scorebord is gepresenteerd, is de beoordeling van de situatie van de lidstaten met betrekking tot de kernindicatoren (aan de hand van de in het vorige deel beschreven methode) gebaseerd op de meest recente jaarlijkse gegevens, zowel wat de niveaus als wat de veranderingen betreft. In de huidige situatie zou deze aanpak betekenen dat voor de meeste indicatoren de gegevens over 2019 (en de wijzigingen ten opzichte van 2018) als uitgangspunt zouden worden genomen. Als van jaarlijkse gegevens gebruik zou worden gemaakt, zou het echter onmogelijk zijn de laatste ontwikkelingen op de arbeidsmarkt in de context van de crisis en de breuk ten opzichte van eerdere trends (van vóór de pandemie) te observeren. In dit verband is de Groep indicatoren van het EMCO overeengekomen tijdelijk af te wijken van het gebruik van jaarcijfers voor de beoordeling van het sociaal scorebord, en in plaats daarvan de meest recente kwartaalcijfers te gebruiken voor de volgende vijf kernindicatoren voor de arbeidsmarkt waarvoor zij daadwerkelijk beschikbaar zijn (op basis van de arbeidskrachtenenquête): ·Arbeidsparticipatie, leeftijdsgroep 20-64 jaar ·Arbeidsparticipatiekloof tussen mannen en vrouwen, leeftijdsgroep 20-64 jaar ·Werkloosheidspercentage, leeftijdsgroep 15-74 jaar ·Percentage langdurig werklozen, leeftijdsgroep 15-74 jaar ·Jongeren die geen onderwijs of opleiding volgen en geen baan hebben (NEET-percentage), leeftijdsgroep 15-24 jaar

De kernindicatoren wijzen op een lichte verslechtering van de arbeidsmarktomstandigheden in de eerste helft van 2020. Van de vijf bovengenoemde arbeidsmarktindicatoren verslechterden de arbeidsparticipatie en het NEET-percentage in de EU-27 in het tweede kwartaal van 2020 ten opzichte van hetzelfde kwartaal van 2019, terwijl het werkloosheidspercentage constant bleef; de arbeidsparticipatiekloof tussen mannen en vrouwen en de langdurige werkloosheid vertoonden daarentegen enige verbetering (meer details over recente trends in hoofdstuk 1). De sociale en vaardighedenindicatoren, waarvoor alleen gegevens van vóór COVID-19 beschikbaar zijn, gingen in 2019 verder omhoog. De overige negen kernindicatoren vertonen op jaarbasis een positieve of grotendeels stabiele trend (hetzij voor 2019 hetzij voor 2018, afhankelijk van de beschikbaarheid van gegevens). Er werd met name gemiddeld een verbetering waargenomen voor armoede, ongelijkheid en daarmee samenhangende indicatoren (d.w.z. aandeel van de bevolking dat met armoede of sociale uitsluiting wordt bedreigd, verhouding inkomenskwintielen, bruto besteedbaar inkomen van huishoudens per hoofd van de bevolking, nettoloon van een voltijdse alleenstaande werknemer met een gemiddeld loon) en voor indicatoren op het gebied van onderwijs, kinderopvang en vaardigheden (voortijdige verlaters van onderwijs en opleiding, deelname aan kinderopvang van kinderen jonger dan drie jaar, aandeel van de bevolking met ten minste een basisniveau van digitale vaardigheden). Er was een overwegend stabiele trend te zien voor het effect van sociale overdrachten op armoedebestrijding en de zelfgerapporteerde onvervulde behoeften aan medische zorg. Zoals te zien is in de spreidingsdiagrammen in hoofdstuk 3, lopen de trends voor de meeste arbeidsmarktindicatoren (met uitzondering van het percentage langdurig werklozen) in de verschillende lidstaten uiteen. Dit betekent dat de lidstaten met een slechtere uitgangspositie in het jaar tot en met het tweede kwartaal van 2020 gemiddeld een grotere verslechtering hebben laten zien. Niettemin valt over het algemeen een zekere convergentie waar te nemen voor de andere kernindicatoren (in sommige gevallen is de trend niet duidelijk gedefinieerd). Bijna alle lidstaten staan voor uitdagingen wat ten minste één kernindicator betreft. Alle lidstaten behalve Duitsland zijn minstens eenmaal gemarkeerd met een van de drie meest problematische classificaties, namelijk “kritieke situatie”, “moet in de gaten worden gehouden” en “zwak, maar gaat vooruit”. Wanneer alleen wordt gekeken naar “kritieke situaties” (d.w.z. indicatoren waarvoor het niveau veel slechter dan gemiddeld is en die het afgelopen jaar ofwel niet snel genoeg verbeterd ofwel nog verder verslechterd zijn), zijn 15 lidstaten gemarkeerd, één meer dan in het gezamenlijk verslag over de werkgelegenheid 2020. Oostenrijk, Hongarije en Portugal behoorden tot deze groep landen (dan wel keerden erin terug na er het voorgaande jaar uit te zijn gegaan); Estland en Litouwen daarentegen zijn eruit gegaan. Van de 14 beoordeelde gebieden zijn in totaal 116 gevallen als “kritieke situatie”, “moet in de gaten worden gehouden” of “zwak, maar gaat vooruit” aangemerkt, d.w.z. ongeveer 33 % van het totale aantal beoordelingen (één procentpunt meer dan in het gezamenlijk verslag over de werkgelegenheid 2020); daarvan zijn er 41 beoordeeld als “kritieke situatie” (oftewel 11,1 % van alle beoordelingen), vergeleken met 40 in het gezamenlijk verslag over de werkgelegenheid 2019 (oftewel 10,3 % van alle beoordelingen). Net als in voorgaande jaren lopen de situatie van de lidstaten en de ernst van de problematische situaties waarmee zij te maken hebben sterk uiteen, mede als gevolg van de gevolgen van de crisis voor de arbeidsmarktindicatoren. Roemenië en Spanje krijgen voor tien of meer indicatoren de beoordeling “kritieke situatie”, “moet in de gaten worden gehouden” of “zwak, maar gaat vooruit”, gevolgd door Bulgarije en Griekenland met elk negen problematische situaties (zie tabel 1). Van deze landen hebben Bulgarije, Roemenië en Spanje het hoogste aantal “kritieke situaties” (elk zes), gevolgd door Griekenland (vier). Griekenland, Roemenië en Spanje rapporteren echter ook elk een aantal positieve beoordelingen (geregistreerd vóór het begin van de pandemie): Griekenland behoort tot de “beste presteerders” voor voortijdig schoolverlaten en “beter dan gemiddeld” wat betreft inkomensongelijkheid en digitale vaardigheden van de bevolking; Spanje is een van de “beste presteerders” voor de deelname aan kinderopvang en scoort “beter dan gemiddeld” voor zelfgerapporteerde onvervulde behoeften aan medische zorg. Roemenië behoort tot de “beste presteerders” wat het besteedbaar inkomen van huishoudens per hoofd van de bevolking betreft. Wat het algemene aantal problematische situaties betreft, wordt het gevolgd door Italië (zeven problematische situaties) en Cyprus, Hongarije en Letland (elk zes problematische situaties). Tsjechië en Nederland scoren daarentegen op tien kernindicatoren als “beste presteerders” of “beter dan gemiddeld”, gevolgd door Denemarken en Zweden (elk negen indicatoren) en Duitsland (acht indicatoren). Tabel 1. Samenvatting van de kernindicatoren van het sociaal scorebord Opmerking: bijgewerkt op 28 oktober 2020. Geen gegevens beschikbaar over de verhouding inkomenskwintielen voor IE, FR, IT, LV en SK. Percentage mensen dat met armoede of sociale uitsluiting wordt bedreigd niet beschikbaar voor IE en IT. NEET-percentage en percentage langdurig werklozen niet beschikbaar voor DE. Groei van het bruto besteedbaar inkomen van huishoudens per hoofd van de bevolking niet beschikbaar voor BG, EL, LU, MT en PL. Nettoloon van een voltijdse alleenstaande werknemer zonder kinderen met een gemiddeld loon onbetrouwbaar (en niet gerapporteerd) voor DK. Effect van sociale overdrachten op armoedebestrijding niet beschikbaar voor IE, IT en SK. Zelfgerapporteerde onvervulde behoeften aan medische zorg niet beschikbaar voor IE, FR, IT en SK. Deelname aan kinderopvang van kinderen jonger dan drie jaar niet beschikbaar voor FR, IE, IT