NL Publicatieblad van de Europese Unie C 175/8

Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over „Toegang tot breedband voor iedereen: uitbreiding van de universele dienst in de elektronischecommunicatiesector”

(2009/C 175/02)

Het Franse voorzitterschap van de Europese Unie heeft het Europees Economisch en Sociaal Comité overeenkomstig artikel 262 van het EG-Verdrag op 3 juli 2008 schriftelijk verzocht een verkennend advies op te stellen over het volgende onderwerp:

Toegang tot breedband voor iedereen: uitbreiding van de universele dienst in de elektronischecommunicatiesector.

De gespecialiseerde afdeling Vervoer, energie, infrastructuur, informatiemaatschappij, die met de voorbereidende werkzaamheden was belast, heeft haar advies op 10 november 2008 goedgekeurd; rapporteur was de heer Hencks.

Het Europees Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn op 3 en 4 december 2008 gehouden 449e zitting (vergadering van 4 december) onderstaand advies uitgebracht, dat met 125 stemmen vóór en 3 tegen werd goedgekeurd.

1. Aanbevelingen

1.1 Tegenwoordig moet informatie- en communicatietechnologie (ICT) — die de basis vormt van een voor iedereen toegankelijke informatiemaatschappij — beantwoorden aan de behoeften van alle burgers.

1.2 Toch blijven elektronischecommunicatiemiddelen onbereikbaar voor veel burgers doordat zij geen toegang tot netwerken en diensten of te weinig vaardigheden hebben. Tot op heden is het nog niet gelukt om de digitale kloof te laten verdwijnen, ondanks de universeledienstverplichtingen die gelden voor de elektronischecommunicatiesector (op grond waarvan een bepaalde minimale dienstverlening van een bepaalde kwaliteit voor een redelijke prijs aan alle gebruikers moet worden geleverd).

1.3 Sinds de invoering van het begrip „universele dienst” is het toepassingsgebied daarvan namelijk vrijwel ongewijzigd gebleven. Dat omvat voor de elektronischecommunicatiesector nog altijd slechts één smalbandaansluiting op het openbare telefoonnetwerk.

1.4 Algemene toegang tot breedband vormt echter niet alleen een kernvoorwaarde voor de ontwikkeling van de moderne economieën en een belangrijk onderdeel van de Lissabon-agenda, maar is ook van essentieel belang voor welzijn en e-inclusie.

1.5 Het EESC is dan ook van mening dat de universeledienstverlening aan de technologische vooruitgang en de behoeften van de gebruikers moet worden aangepast. In dit verband stelt het voor om:

— de omvang van de universele dienst uit te breiden en binnen redelijke termijnen (die in een meerjarenprogramma moeten worden vastgelegd) een universeel aanbod verplicht te stellen van DSL-toegang met minimale transmissiesnelheden van tussen de 2 en 10 Mb/s, ofwel mobiele of draadloze toegang (WIMAX, satelliet enz.) met dezelfde transmissiesnelheden;

— niet alleen aandacht te besteden aan digitale (dus sociale) uitsluiting ten gevolge van geografische omstandigheden, maar ook aan die welke verband houdt met tekortschietende financiële draagkracht of vaardigheden van bepaalde groepen gebruikers, en het concept van de universele dienst zodanig aan te passen dat alle burgers toegang kunnen krijgen tot het internet, ongeacht hun geografische, financiële of sociale situatie;

— steun te verlenen aan nationale en lokale projecten ter bevordering van de digitale integratie alsmede aan kleinschalige initiatieven van instanties en organisaties die mensen met technische hulpmiddelen leren omgaan, met name door microkredieten voor lokale scholingsprojecten te verstrekken, openbare internetcentra op te richten en op openbare plaatsen interactieve zuilen met gratis internettoegang te installeren;

— de lidstaten te verzoeken financiële steun te verlenen aan mensen en gezinnen voor wie de basisapparatuur voor elektronische communicatie (computer, software en modem), internettoegang en aanverwante dienstverlening te duur zijn;

— financiering van universele dienstverlening met overheidssubsidies en bijdragen uit communautaire middelen aan te moedigen, aangezien dat de enige geschikte financieringsmogelijkheid is voor landen waar de universeledienstverplichtingen buitensporig hoge kosten voor de exploitanten met zich meebrengen;

— de Commissie te verzoeken regelmatig goede praktijkvoorbeelden hieromtrent te publiceren.

2. Inleiding

2.1 De Europese Commissie beschreef in 1993 (1) voor het eerst gedetailleerd wat in de telecommunicatiesector onder het begrip universele dienst moest worden verstaan. Dat concept werd toentertijd als vangnet gezien om „de toegang tot een welbepaald minimumpakket van diensten van een bepaalde kwaliteit en de levering van die diensten aan alle gebruikers mogelijk te maken, ongeacht hun geografische locatie en, in het licht van de specifieke nationale omstandigheden, voor een betaalbare prijs”.

2.2 Vervolgens werd het begrip universele dienst in meerdere richtlijnen (2) geconsolideerd en omdat telecommunicatie, media en IT steeds verder met elkaar verweven raakten, uitgebreid met elektronischecommunicatiediensten.

2.3 Naarmate de informatiemaatschappij zich verder ontwikkelt, wordt de afstand (de digitale kloof genoemd) steeds groter tussen degenen die de mogelijkheden van elektronischecommunicatienetwerken benutten voor hun carrière of persoonlijke ontwikkeling, en degenen die dat niet kunnen omdat zij geen toegang tot ICT hebben of de nodige kennis missen.

2.4 Uit een steekproef van Eurobarometer (3) bleek dat eind 2007 49 % van alle huishoudens in de EU-27 aangesloten was op het internet (52 % in de EU-15 en 33 % in de 12 nieuwe lidstaten) en meer dan de helft van alle Europeanen thuis een computer had (57 %).

2.5 Hoewel het aantal internetaansluitingen in de hele EU continu stijgt, is gemiddeld dus nog maar één op de twee huishoudens aangesloten op het internet. In Bulgarije, Griekenland en Roemenië is dat nog niet één op de vier.

2.6 De elektronischecommunicatiemiddelen, zonder welke de informatiemaatschappij niet tot stand kan komen, zijn voor veel burgers dus niet toegankelijk, terwijl grote hoeveelheden informatie alleen nog maar via ICT worden doorgegeven.

2.7 Het gevaar van een steeds groter wordende digitale kloof baart de EU al jaren permanent zorgen. Regelmatig wordt de wetgeving inzake elektronische communicatie aangepast en aangevuld met specifieke bepalingen, teneinde een universele dienstverlening te behouden en de rechten van gebruikers en persoonsgegevens te beschermen. Het EESC heeft al een groot aantal adviezen hierover uitgebracht (4).

2.8 In de verklaring van Riga (5) van 11 juni 2006 over e-inclusie hebben de lidstaten zich ertoe verbonden de regionale verschillen t.a.v. internettoegang in de EU significant te verkleinen door de uitrol van breedband in gebieden waar die tot nog toe achterbleef, te bevorderen. Ook hebben de lidstaten beloofd in de periode tot 2010 het aantal personen uit met sociale uitsluiting bedreigde groepen dat geen internet gebruikt, met de helft te verkleinen.

2.9 Ondanks deze verklaring werd het toepassingsgebied van de universele dienst niet gewijzigd.

2.10 De Europese Commissie heeft in 2007 een ingrijpende herschikking voorgesteld van de bestaande Europese regelgeving voor elektronische communicatie. Die herschikking behelsde onder meer een wijziging van de „Universeledienstrichtlijn” (6).

2.11 De belangrijkste veranderingen die met betrekking tot deze richtlijn werden geformuleerd, hielden verband met een betere voorlichting van eindgebruikers, het gebruik en de toegang tot elektronische communicatie door resp. voor gehandicapten, de oproep van nooddiensten, en de instandhouding van een basisconnectiviteit en minimale dienstverlening (7).

2.12 Gehandicapten en mensen met specifieke behoeften stuiten permanent op problemen als zij toegang willen krijgen tot essentiële sociaaleconomische diensten (8). Het EESC kan er daarom alleen maar mee instemmen dat in het voorstel uit 2007 tot wijziging van de Universeledienstrichtlijn (9) de mogelijkheid die de lidstaten tot dan toe hadden om specifieke maatregelen te nemen t.b.v. gehandicapte gebruikers, werd vervangen door een expliciete verplichting (10).

2.13 Het voorstel tot wijziging van de Universeledienstrichtlijn omvatte echter geen uitbreiding van de omvang van de universele dienst en evenmin veranderingen t.a.v. de levering daarvan aan consumenten en eindgebruikers.

3. De huidige omvang van de universele dienst

3.1 De lidstaten moeten ervoor zorgen dat door ten minste één onderneming wordt voldaan aan alle redelijke aanvragen om aansluiting op een vaste locatie op het openbare telefoonnetwerk en om toegang tot openbare telefoondiensten op een vaste locatie (telefonische inlichtingen, telefoonboek, openbare betaaltelefoons, voorzieningen voor gehandicapten).

3.2 Omdat de exploitanten van mobieletelefonienetwerken op grond van hun nationale licenties verplicht zijn voor een volledige geografische en/of demografische dekking te zorgen, wordt spraaktelefonie inmiddels universeel aangeboden, hoewel de tarieven vaak niet transparant zijn.

3.3 De verplichte aansluiting op het vaste netwerk is echter beperkt tot één smalbandaansluiting. Er worden geen eisen aan de data- of bitsnelheid gesteld, maar de aansluiting moet geschikt zijn voor „functionele toegang tot internet, rekening houdend met de door de meerderheid van de abonnees gebruikte gangbare technologieën en met de technologische haalbaarheid” (11).

4. Uitbreiding van de universele dienst

4.1 Algemene opmerkingen

4.1.1 Het begrip universele dienst en de omvang daarvan moeten worden aangepast aan de technologische vooruitgang, marktontwikkelingen en veranderende gebruikersbehoeften.

4.1.2 De Commissie stelt in haar „tweede periodieke evaluatie inzake de omvang van de universele dienst met betrekking tot elektronischecommunicatienetwerken en -diensten” (12) dat de voorwaarden voor uitbreiding van het toepassingsgebied van de universele dienst (zoals geformuleerd in bijlage V bij de Universeledienstrichtlijn) op dit moment niet zijn vervuld. Ze erkent echter dat „redelijkerwijze [kan] worden verwacht dat smalband binnen relatief korte tijd niet meer zal voldoen aan de eis” toereikend zijn voor functionele toegang tot internet „”.

4.1.3 Volgens het EESC is een aanpassing van de universele dienst nu al geboden. Die zou betrekking moeten hebben op onderstaande aspecten.

4.2 Toegang tot een basispakket aan diensten

4.2.1 Soms wordt de digitale kloof veroorzaakt door bepaalde gedragingen of culturele gewoontes. Die kunnen in de loop der tijd veranderen. Andere keren ligt de oorzaak echter in structurele sociaaleconomische ongelijkheden.

4.2.2 Deze leiden op hun beurt tot andere ongelijkheden, bijvoorbeeld t.a.v. toegang tot de arbeidsmarkt, onderwijs, na- en bijscholing, consumptiegoederen, (openbare) diensten, sociale voorzieningen en mogelijkheden om actief invulling te geven aan burgerschap en democratie.

4.2.3 De ongelijkheden die ten grondslag liggen aan de digitale kloof, houden verband met verschillende aspecten, zoals een gebrek aan apparatuur, toegangsmogelijkheden en opleiding en een tekortschietende ondersteuning van gebruikers. Daarom moeten tegelijkertijd maatregelen worden genomen t.a.v.:

— aanbod van scholing in nieuwe technologieën;

— beschikbaarheid van apparatuur;

— connectiviteit.

4.3 Scholing van gebruikers

4.3.1 Digitale technologieën worden op steeds grotere schaal toegepast en het gebruik ervan vereist steeds meer vaardigheden. Daardoor zullen de ongelijkheden m.b.t. benutting van of toegang tot die technologieën steeds groter worden, zelfs als iedereen over de benodigde apparatuur zou beschikken.

4.3.2 Mensen die niet kunnen omgaan met een computer of zich geen raad weten met het internet (vaak veroorzaakt door een totaal gebrek aan interesse) ondervinden daarvan steeds meer de gevolgen. Er is een sociale kloof aan het ontstaan, niet alleen voor degenen die geen toegang hebben tot de nieuwe technologieën, maar ook voor degenen die moeite hebben daarmee te leren omgaan.

4.3.3 In dit verband moet speciale aandacht worden geschonken aan ouderen, aangezien die zich vaak slechts schoorvoetend op het digitale pad begeven (generatiekloof). Voor hen zouden speciale op maat gemaakte „digitale alfabetiseringsprogramma's” moeten worden opgezet (13).

4.3.4 Gelet op bovenstaande moet steun worden verleend aan nationale en lokale projecten ter bevordering van de digitale integratie alsmede aan kleinschalige initiatieven van instanties en organisaties die mensen met technische hulpmiddelen leren omgaan, met name door microkredieten voor lokale scholingsprojecten te verstrekken, openbare internetcentra op te richten en op openbare plaatsen interactieve zuilen met gratis internettoegang te installeren. Het EESC vindt dat de Commissie regelmatig goede praktijkvoorbeelden hieromtrent moet publiceren.

4.4 Beschikbaarheid van apparatuur

4.4.1 Veel mensen en gezinnen hebben geen toegang tot het internet of elektronischecommunicatiediensten omdat de basisapparatuur die zij daarvoor nodig hebben (computer, software en modem) te duur is.

4.4.2 Het EESC roept de lidstaten daarom op om in hun beleid t.a.v. de universele dienst een financiële steunregeling op te nemen teneinde het realiseren van een internetaansluiting te vergemakkelijken en het internetgebruik te bevorderen.

4.5 Connectiviteit

4.5.1 Tegenwoordig spreekt het voor zich dat ICT — die de basis vormt van een voor iedereen toegankelijke informatiemaatschappij — moet beantwoorden aan de behoeften van alle burgers en met name van degenen die buitengesloten dreigen te worden. Alleen zo kan de digitale kloof worden verkleind en worden voorkomen dat definitief een tweesnelhedenmaatschappij ontstaat.

4.5.2 De gevolgen van de mondiale convergentie van het internet, het ontstaan van netwerken en de digitalisering vereisen tezamen steeds vaker snelle netwerkverbindingen voor het gebruik van nieuwe toepassingen.

4.5.3 De Commissie concludeert in haar mededeling van 20 maart 2006 (14) over de „overbrugging van de breedbandkloof” het volgende: „Grootschalige toegang tot breedband is een kernvoorwaarde voor de ontwikkeling van moderne economieën en een belangrijk onderdeel van de Lissabon-agenda”. In haar mededeling van 29 september 2008 erkent ze „dat er geografische gebieden zijn waar de markt waarschijnlijk niet binnen een redelijke termijn […] [breedband]diensten zal gaan aanbieden […] [en de] uitsluiting van informatie een reëel probleem [zal] worden”.

4.5.4 Het EESC dringt er daarom al jaren op aan om breedbandtoegang volledig onder de universele dienst te laten vallen.

4.5.5 Als gevolg van een wijziging van de Universeledienstrichtlijn in 2002 werd de universele dienst uitgebreid met het begrip functionele toegang tot het internet, hetgeen inhoudt dat data met zo'n snelheid moeten worden doorgegeven dat toegang tot het internet mogelijk is.

4.5.6 Deze wijziging leek zes jaar geleden voldoende omdat toen hoofdzakelijk het openbaar telefoonnet werd gebruikt om toegang te krijgen tot het internet. Tegenwoordig echter is breedband vereist voor toepassingen op het vlak van e-gezondheid, e-zakendoen, e-overheid en e-leren — toepassingen die de komende jaren essentieel zullen worden voor de levenskwaliteit en groei in Europa.

4.5.7 Het EESC vindt het daarom hoogstnoodzakelijk te preciseren wat moet worden verstaan onder „functionele toegang tot het internet”. Het stelt dan ook voor om de universeledienstverlener te verplichten binnen redelijke termijnen (die in een meerjarenprogramma moeten worden vastgelegd) DSL-toegang aan te bieden met minimale transmissiesnelheden van tussen de 2 en 10 Mb/s, ofwel mobiele of draadloze toegang (WIMAX, satelliet enz.) met dezelfde transmissiesnelheden, waarbij deze cijfers aan de technologische vooruitgang en de behoeften van de gebruikers moeten worden aangepast.

4.6 Beschikbaarheid voor alle gebruikers ongeacht waar zij wonen

4.6.1 De markt is vaak niet in staat om in afgelegen of landelijke gebieden (met name in de nieuwe lidstaten) tegen een redelijke prijs kwalitatief goede toegang te verschaffen tot infrastructuur voor elektronische communicatie.

4.6.2 Er bestaan grote verschillen tussen stad en platteland t.a.v. de beschikbaarheid van breedband. Op het platteland bedraagt de DSL-dekking 71,3 %, in stedelijke gebieden 94 % (8). Een ander probleem vormen de te lage transmissiesnelheden in landelijke gebieden. Deze belemmeren het gebruik van breedband door ondernemingen en huishoudens, waardoor die niet kunnen ervaren wat een echte multimediaomgeving inhoudt.

4.6.3 Verschillende sociale groepen zijn het slachtoffer van de digitale kloof, afhankelijk van bepaalde demografische (leeftijd, geslacht, soort huishouden), sociaaleconomische (opleidingsniveau, werk, status, inkomen) of geografische variabelen (woning, woonplaats, regionale of lokale kenmerken, geopolitieke situatie).

4.6.4 Er moet daarom niet alleen aandacht worden besteed aan digitale (dus sociale) uitsluiting ten gevolge van geografische omstandigheden, maar ook aan uitsluiting die verband houdt met tekortschietende financiële draagkracht of vaardigheden van bepaalde groepen gebruikers.

4.6.5 Het EESC vindt dan ook dat het concept van de universele dienst zodanig moet worden aangepast dat alle burgers toegang kunnen krijgen tot het internet, ongeacht hun geografische, financiële of sociale situatie.

4.7 Dienstverlening van een bepaalde kwaliteit

4.7.1 In het voorstel tot wijziging van de Universeledienstrichtlijn wordt de nationale regelgevende instanties de bevoegdheid verleend om een daling van de kwaliteit van de dienstverlening, ontoegankelijkheid van de netwerken en vertraging van het verkeer over de netwerken te voorkomen door minimumkwaliteitsniveaus vast te stellen voor netwerktransmissiediensten voor eindgebruikers.

4.7.2 Het EESC is van mening dat het minimumkwaliteitsniveau voor alle lidstaten hetzelfde zou moeten zijn. In eerste instantie zou dat niveau dan ook door de Europese wetgever en niet door nationale regelgevende instanties moeten worden vastgesteld.

4.8 Dienstverlening voor een redelijke prijs

4.8.1 In plaats van over een redelijke of een billijke prijs zou gesproken moeten worden van een „voor iedereen betaalbare prijs”, omdat die formulering beter aansluit op de beoogde doelstellingen.

4.8.2 Het element „redelijke prijs” maakt al deel uit van de definitie van de universele dienst, maar behoort niet tot het communautaire toepassingsgebied daarvan, aangezien de vraag wat onder internettoegang voor een redelijke prijs moet worden verstaan afhankelijk is van nationale factoren zoals het gemiddeld inkomen.

4.8.3 Het EESC stelt voor op communautair niveau na te gaan of de lidstaten in het kader van de universeledienstverlening sociale tarieven voor breedbandinternettoegang en -gebruik zouden kunnen invoeren.

5. Financiering

5.1 Als de universele dienst wordt uitgebreid met breedbandinternet, brengt dat veel extra kosten met zich mee voor de exploitanten, die ten gevolge daarvan vaak geen winst meer zullen kunnen maken.

5.2 Deze extra kosten hangen niettemin voor een groot deel samen met de gebruikte technologie. Enerzijds kunnen zij worden beperkt door mobiele in plaats van vaste aansluitingen te kiezen (het aansluiten van een nieuwe abonnee op een bestaand mobiel netwerk kost immers bijna niets), anderzijds moet niet worden vergeten dat de inbelkosten voor de gebruikers bij een vaste aansluiting veel minder bedragen dan bij een mobiele aansluiting.

5.3 Als een universeledienstverplichting een „onredelijke last” voor een dienstverlener vormt, mogen de lidstaten op grond van de Universeledienstrichtlijn uit 2002 hem te hulp schieten met financieringsregelingen, zoals:

— het gebruik van algemene overheidsmiddelen;

— heffingen ten laste van de gebruikers;

— heffingen op alle ondernemingen of nader bepaalde groepen ondernemingen.

5.4 Daarnaast kunnen voor de ontwikkeling van regio's en landelijke gebieden met ontwikkelingsachterstanden onder bepaalde voorwaarden de Structuurfondsen en de middelen voor plattelandsontwikkeling worden aangesproken.

5.5 Wat betreft de toegang tot ICT-netwerken in Europese regio's die te kampen hebben met de digitale kloof, herhaalt het EESC zijn verzoek (15) om via de Structuurfondsen en de middelen voor plattelandsontwikkeling en O&O specifiek geld uit te trekken voor e-inclusie.

5.6 De mondiale convergentie van het internet en het grote aantal betrokken exploitanten (leveranciers van toegangsinfrastructuur, internetplatforms en inhoud) maakt het steeds lastiger de markten af te bakenen die aan de benodigde middelen moeten bijdragen. Hierover ontstaan constant conflicten en besluiten worden aldoor betwist.

5.7 Bovendien worden de aan de exploitanten opgelegde heffingen in het algemeen (op zijn minst gedeeltelijk) doorberekend in de uiteindelijke prijs.

5.8 Het EESC kan er dan ook niet mee instemmen dat de residuele kosten van de universele dienst worden gecompenseerd middels een directe of indirecte heffing of via hogere tarieven voor de gebruikers: zulks is onverenigbaar met het concept „redelijke prijs”.

5.9 Volgens het EESC zijn overheidssubsidies, in combinatie met bijdragen uit de communautaire middelen, de enige geschikte financieringsmogelijkheid voor landen waar de universeledienstverplichtingen dermate hoge kosten voor bedrijven inhouden dat normale commerciële exploitatie onmogelijk is.

5.10 Financiering van de universele dienst via de algemene belastingen — waardoor de kosten daarvan fiscaal gezien veel breder worden uitgesmeerd — betekent namelijk heel wat minder verlies aan maatschappelijk welzijn dan financiering via heffingen voor exploitanten of consumenten.

Brussel, 4 december 2008 De voorzitter van het Europees Economisch en Sociaal Comité M. SEPI De secretaris-generaal van het Europees Economisch en Sociaal Comité M. WESTLAKE

(1) Zie document COM(93) 159 final

(2) Richtlijnen 95/62/EG, 97/33/EG, 98/10/EG en 2002/22/EG

(3) Eurobarometer special 293, juni 2008: Enquête naar de elektronische communicatiemogelijkheden van huishoudens in de periode november-december 2007

(4) Mededeling van de Commissie „Elektronische communicatie: De weg naar de kenniseconomie”, COM(2003) 65 final, 11 februari 2003; advies CESE, „Snelle verbindingen voor Europa”, rapporteur McDonogh, PB C 120 van 20 mei 2005, blz. 22; advies CESE, „Overbrugging van de breedbandkloof”, rapporteur McDonogh, PB C 318 van 23 december 2006, blz. 229; advies CESE, „i2010 –Informatiemaatschappij voor groei en werkgelegenheid”, rapporteur Lagerholm, PB C 110 van 9 mei 2006, blz. 83; advies CESE, „e-toegankelijkheid”, rapporteur Cabra de Luna, PB C 110 van 9 mei 2006, blz. 26

(5) Zie http://ec.europa.eu/information_society/events/ict_riga_2006/doc/declaration_riga.pdf

(6) Voorstel voor een richtlijn tot wijziging van Richtlijn 2002/22/EG inzake de universele dienst en gebruikersrechten met betrekking tot elektronischecommunicatienetwerken en -diensten, van Richtlĳn 2002/58/EG betreffende de verwerking van persoonsgegevens en de bescherming van de persoonlĳke levenssfeer in de sector elektronische communicatie, en van Verordening (EG) nr. 2006/2004 betreffende samenwerking met betrekking tot consumentenbescherming (COM(2007) 698 final)

(7) Advies CESE, „Elektronischecommunicatienetwerken”, PB C 224 van 30 8 2008, blz. 50, apporteur Hernández Bataller

(8) Voortgangsverslag over de interne Europese markt voor elektronische communicatie 2007 (13e verslag) (COM(2008) 153 final)

(9) COM(2007) 698 final

(10) Advies CESE, „e-toegankelijkheid”, rapporteur Cabra de Luna, PB C 110 van 9 mei 2006, blz. 26

(11) Zie COM(2007) 698 final

(12) COM(2008) 572 final

(13) Zie verkennend advies CESE 1524/2008 „Wat ouderen nodig hebben en hoe daarmee rekening kan worden gehouden”, rapporteur Heinisch

(14) COM(2006) 129 final

(15) Advies CESE „De toekomstige wetgeving op het gebied van elektronische toegankelijkheid”, rapporteur de heer Hernández Bataller, PB C 175 van 27 juli 2007, blz. 91