EUROPESE COMMISSIE Brussel, 2.3.2018 COM(2018) 84 final VERSLAG VAN DE COMMISSIE AAN DE RAAD over de vijfjaarlijkse evaluatie van de financiële meerjarenrichtsnoeren voor het beheer van de activa van de EGKS in liquidatie en, wanneer de liquidatie is afgesloten, van de activa van het Fonds voor onderzoek inzake kolen en staal Review of the Financial Guidelines for the five-year period 2012 – 2017





Inleiding Naar aanleiding van de beëindiging van het EGKS-Verdrag in 2002 hebben de lidstaten besloten de activa en passiva van de EGKS aan de Europese Gemeenschap (thans de EU) over te dragen maar deze buiten de algemene begroting te houden (aan het Verdrag van Nice gehecht protocol betreffende de financiële gevolgen van de beëindiging van het EGKS-Verdrag). De Commissie is verantwoordelijk voor de ordelijke liquidatie van de verplichtingen en voor de belegging van het bestaande vermogen op de kapitaalmarkten om met de opbrengst daarvan via het Fonds voor onderzoek inzake kolen en staal onderzoek in de sectoren van de kolen- en staalindustrie te financieren. Na afloop van het liquidatieproces (dat tot 2027 zal duren) zal dit vermogen de benaming "vermogen van het Fonds voor onderzoek inzake kolen en staal" krijgen. Op 1 februari 2003 heeft de Raad drie voor de uitvoering van het protocol noodzakelijke beschikkingen vastgesteld, nl. een algemene beschikking (2003/76/EG) , een beschikking tot vaststelling van de richtsnoeren voor het vermogensbeheer (2003/77/EG) en een beschikking inzake het onderzoeksprogramma van het Fonds voor onderzoek inzake kolen en staal (2003/78/EG, vervangen door 2008/376/EG) . Overeenkomstig artikel 2 van Beschikking 2003/77/EG van de Raad moet de Commissie de werking en de doeltreffendheid van de financiële richtsnoeren voor het beheer van de activa van de EGKS in liquidatie (hierna de "financiële richtsnoeren" genoemd) om de vijf jaar opnieuw evalueren en alle nuttig geachte wijzigingen voorstellen. Over de laatste evaluatie is in 2012 verslag uitgebracht en op dat moment zijn er geen wijzigingen voorgesteld. Nu is het tijd voor een volgend vijfjaarlijks verslag. Evaluatie van de financiële richtsnoeren over de vijfjarige periode 2012 – 2017 Overeenkomstig Beschikking 2003/77/EG van de Raad, als gewijzigd bij Beschikking 2008/750/EG van de Raad, beheert de Commissie de activa van de EGKS in liquidatie op zodanige wijze "dat de middelen indien nodig beschikbaar zijn, terwijl een zo hoog mogelijk rendement wordt verkregen en een hoge mate van veiligheid en stabiliteit op de lange termijn wordt gehandhaafd" (punt 3 van de bijlage bij Beschikking 2003/77/EG van de Raad). Bezien in het licht van de bovenbeschreven doelstellingen hebben de financiële richtsnoeren tijdens de vijfjarige periode 2012-2017 aanvankelijk goed gefunctioneerd. Als gevolg van de langdurige lage rentstand lijken zij thans echter te restrictief om als efficiënt uitgangspunt te kunnen fungeren voor een voorzichtig vermogensbeheer dat een behoorlijk rendement oplevert. Tegen deze achtergrond lijkt het raadzaam het toegestane beleggingsspectrum te verruimen om een diversificatie van de portefeuille mogelijk te maken. Afgaande op historische gegevens kan een dergelijke verruiming het te verwachten rendement op lange termijn doen toenemen, al kan niet worden gegarandeerd dat dit ook tot een verbetering van het behaalde rendement op met name korte à middellange termijn zal leiden. Al sinds 2012 is er sprake van zeer moeilijke marktomstandigheden: de euro-obligatiemarkten worden gekenmerkt door lage rendementen, hoofdzakelijk als gevolg van een zwakke economische groei en een geringe inflatie. Het door de ECB gevoerde accommoderende monetaire beleid, en vooral de opkoopprogramma's van obligaties die in 2015 een aanvang hebben genomen, hebben deze tendens verder in de hand gewerkt. Dit alles heeft ervoor gezorgd dat de rendementen thans een historisch dieptepunt hebben bereikt en zelfs negatief zijn geworden. Ook de politieke onzekerheid is niet zonder gevolgen gebleven voor de financiële markten en heeft tot diverse uitbarstingen van onrust en volatiliteit geleid. Recente voorbeelden zijn de Griekse crisis en het referendum in het Verenigd Koninkrijk over het lidmaatschap van de EU. Tegen deze achtergrond moeten de resultaten sinds de laatste evaluatie van 2012 als positief worden bestempeld: de benodigde bedragen zijn uitgekeerd naarmate en wanneer DG RTD daarom heeft verzocht en bovendien is een behoorlijk rendement op de portefeuille behaald gezien het heersende marktklimaat en de conservatieve beleggingsrichtsnoeren. Meer in het bijzonder heeft de portefeuille in de periode tussen 1 juli 2012 en 31 december 2016 een cumulatief rendement van +8,3 % opgeleverd. Meer gedetailleerde informatie is te vinden in de EGKS-jaarverslagen, alsook in de bijlage bij het verslag, waarin tevens de samenstelling van de portefeuille in december 2016 is gepresenteerd (zie ook bijlage I bij dit verslag). De omvang van de portefeuille is tijdens de beschouwde periode van vijf jaar enigszins afgenomen omdat de totale opbrengsten en ontvangen nieuwe bijdragen niet opwogen tegen het cumulatieve bedrag van 216,4 miljoen EUR dat naar DG RTD is gegaan en dat is aangewend voor de financiering van onderzoek in sectoren die bij de kolen- en staalindustrie aanleunen. Alles samen beliep de totale marktwaarde van de portefeuille per 31 december 2016 1,69 miljard EUR, tegen 1,74 miljard EUR per 30 juni 2012, wat neerkomt op een daling met ongeveer 2,8 %. Ondanks de vrij goede prestatie van de EGKS-portefeuille in vergelijking met relevante benchmarks, zijn de voor de financiering van onderzoeksprojecten inzake kolen en staal bestemde inkomsten de afgelopen jaren gedaald. Deze ontwikkeling is hoofdzakelijk toe te schrijven aan de lagerenteomgeving. De rendementen zijn daardoor sterk neerwaarts beïnvloed, wat een negatief effect heeft gesorteerd op de opbrengsten van de portefeuille die voor het Fonds voor onderzoek inzake kolen en staal beschikbaar konden worden gesteld. Redenen voor verandering en voorstellen betreffende de financiële richtsnoeren Achtergrond

Eind 2016 was de prestatie van de portefeuille sinds de vaststelling van Beschikking 2003/77/EG van de Raad behoorlijk te noemen, zeker gezien de conservatieve beleggingsrichtsnoeren. De voorbije jaren zijn de marktomstandigheden echter ingrijpend veranderd. Wat de toekomst betreft, is de situatie op de financiële markten in het algemeen en op de euro-obligatiemarkten in het bijzonder nog extremer geworden wegens sterk negatieve rendementen (met name op effecten van emittenten met de hoogste kredietwaardigheid), een grote kans op het ontstaan van renterisico en een aanzienlijk verminderde liquiditeit (in het bijzonder in termen van opkoopbare obligaties) – waardoor de kans op zeer lage of zelfs negatieve rendementen de komende jaren nog groter wordt. Voortaan luiden de twee voornaamste werkhypothesen als volgt: i) voor de EGKS-portefeuille wordt een beleggingshorizon op lange termijn gehanteerd, en ii) deze portefeuille is zo goed als vrij van materiële verplichtingen en zal dus niet meer aan grote uitstromen van middelen onderhevig zijn. Op grond daarvan wordt een verruiming voorgesteld van het potentiële beleggingsspectrum dat door de financiële richtsnoeren is toegestaan. Met een dergelijke verruiming wordt beoogd het effect van lage of negatieve rendementen zoveel mogelijk te beperken en de diversificatie en schokbestendigheid van de portefeuille te vergroten. Hierna worden meerdere voorstellen in dit opzicht gedaan. Van deze ruimere beleggingsmogelijkheden moet op zodanige wijze worden gebruikgemaakt dat het vermogen over een langetermijnhorizon in stand wordt gehouden en dat recht wordt gedaan aan de stabiliteitsdoelstellingen van het mandaat, waarbij tegelijkertijd het te verwachten rendement van de portefeuille wordt verhoogd. De voorstellen tot wijziging van de financiële richtsnoeren voorzien in een verbreding van het beleggingsspectrum van toegestane activa/instrumenten en in een uitbreiding van de mogelijke combinaties van risicoposities (bv. rente- en kredietrisico of zelfs sommige gediversifieerde vormen van aandelenmarktrisico). Doordat nieuwe beleggingsmogelijkheden beschikbaar komen, zou de portefeuille efficiënter kunnen worden beheerd (in termen van diversificatie en afruil tussen risico en rendement) en zou het te verwachten rendement op lange termijn toenemen. Wel moet worden beseft dat deze voorstellen op korte à middellange termijn, afhankelijk van de marktomstandigheden, de volatiliteit van de portefeuille kunnen vergroten en gedurende beperkte periodes waarin van ongebruikelijke of onverwachte marktomstandigheden sprake is, ook negatieve prestaties met zich mee kunnen brengen. In het algemeen geldt dat aan vermogensbeheer een beleggingsrisico verbonden is dat niet geheel kan worden uitgeschakeld, en dat rendementen op beleggingen zowel positief als negatief kunnen uitvallen. In tijden van zeer lage rentevoeten en waarschijnlijke rentestijgingen in de komende jaren kan alleen maar een verbetering van de te verwachten rendementen worden bewerkstelligd door een groter risico/grotere volatiliteit te accepteren. Gezien de intrinsieke aard van beleggingen, veranderende marktomstandigheden en het renteklimaat kunnen zelfs veilige en liquide activa negatieve rendementen opleveren. Huidige financiële richtsnoeren De huidige financiële richtsnoeren worden door een vrij conservatieve benadering gekenmerkt. Dit komt bijvoorbeeld tot uiting in strikte absolute limietbedragen (bv. een maximum van 250 miljoen EUR per EU-lidstaat), hoge kredietbeoordelingen (bv. een rating van ten minste "AA", behalve voor EU-lidstaten en EU-instellingen) en beperkingen inzake de maximale looptijd (bv. een maximale resterende looptijd van 10,5 jaar ten tijde van de aankoop). Als gevolg van de momenteel bestaande beperkingen komt een breed scala aan financiële activa niet voor de EGKS-beleggingsportefeuille in aanmerking. Bijvoorbeeld: -de beperkingen inzake de kredietbeoordeling resulteren in de uitsluiting van vrijwel de gehele markt voor financiële en bedrijfsobligaties. Het innemen van posities op die markt kan tot meer diversificatie en hogere rendementen leiden, wat het effect van de negatieve kortetermijnrente in het huidige klimaat kan helpen limiteren; -soortgelijke argumenten kunnen worden aangevoerd wat de looptijdbeperkingen betreft. Deze beperkingen maken het onmogelijk om in obligaties met langere looptijden te beleggen, waardoor vergelijkbare voordelen worden misgelopen. Het wijzigen van deze beperkingen zou een meer gediversifieerde allocatie van activa mogelijk maken, waardoor het te verwachten rendement op de portefeuille zou toenemen terwijl het totale portefeuillerisico dankzij negatieve correlatie-effecten vrijwel op het huidige peil zou worden gehandhaafd; -de huidige beleggingsrichtsnoeren hebben ook de uitsluiting tot gevolg van een aantal activacategorieën en risicomanagementtechnieken. Daarom wordt aanbevolen de huidige richtsnoeren zodanig te wijzigen dat het gamma aan beleggingsmogelijkheden kan worden uitgebreid door het verruimen van de beleggingslimieten en het toestaan van beleggingen in nieuwe activacategorieën, maatregelen waarvan mag worden verwacht dat zij op lange termijn tot hogere risicogewogen rendementen op de EGKS-portefeuille zullen leiden. Deze wijzigingen zouden verenigbaar zijn met de vereisten van artikel 2, lid 1, van Beschikking 2003/76/EG van de Raad. Voorgestelde wijzigingen in de financiële richtsnoeren A. Aanpassen van de absolute limieten, kredietbeoordelingen en looptijdbeperkingen Voorgesteld wordt een dynamischere benadering te volgen ten aanzien van de technische uitvoeringsaspecten die enige flexibiliteit vereisen (zoals de bepaling van risico-, looptijd- en concentratielimieten). Op die manier zouden deze regelmatiger en beter aan de veranderende marktomstandigheden kunnen worden aangepast. De recentelijk vastgestelde richtsnoeren voor het garantiefonds van het Europees Fonds voor strategische investeringen (EFSI), een van de andere belangrijke portefeuilles die door de Commissie worden beheerd, zouden daarbij als uitgangspunt fungeren. Ook de risicotolerantie kan ruimer worden gedefinieerd (bv. door de in aanmerking komende activacategorieën concreet te vermelden). Het zou beter zijn de limieten uit te drukken in termen van marktwaarde in plaats van in termen van notionele waarde, en te definiëren als maximumpercentages van de totale marktwaarde van de portefeuille. Daardoor zouden posities nauwkeuriger worden omschreven, aangezien tal van effecten wegens het klimaat van lage of negatieve rendementen ver boven pari (100 %) noteren en de nominale prijzen mogelijk niet langer de werkelijke economische waarde van dergelijke posities weerspiegelen. Een andere reden waarom het relevanter is geworden een benadering te volgen waarbij de limiet op een percentage van de marktwaarde is gebaseerd, is dat er zich een verandering van de totale marktwaarde van de portefeuille kan voordoen, hetzij als gevolg van de marktwaardering, hetzij als gevolg van in- of uitstromen van middelen. B. Toestaan van beleggingen in andere valuta's Momenteel wordt in de financiële richtsnoeren niet ingegaan op de toelaatbaarheid van beleggingen in vreemde valuta's. In dit verband is het vermeldenswaard dat in euro luidende beleggingen ongeveer slechts 25 % van de mondiale obligatiemarkt vertegenwoordigen.