EUROPESE COMMISSIE Brussel, 22.2.2017 SWD(2017) 67 final WERKDOCUMENT VAN DE DIENSTEN VAN DE COMMISSIE Landverslag België 2017 bij MEDEDELING VAN DE COMMISSIE AAN HET EUROPEES PARLEMENT, DE RAAD, DE EUROPESE CENTRALE BANK EN DE EUROGROEP

Europees semester 2017: beoordeling van groei-uitdagingen, preventie en correctie van macro-economische onevenwichtigheden en resultaten van diepgaande evaluaties ingevolge Verordening (EU) nr. 1176/2011



{COM(2017) 90 final}

{SWD(2017) 67 final - SWD(2017) 93 final}





Inhoud Samenvatting1 1.Economische situatie en vooruitzichten5 2.Voortgang met de landspecifieke aanbevelingen14 3.Hervormingsprioriteiten18 3.1.Overheidsfinanciën en belastingen18 3.2.Financiële sector26 3.3.Arbeidsmarkt, onderwijs en sociaal beleid28 3.4.Concurrentievermogen en investeringen37 A.Overzichtstabel62 B.PMO-scoreboard71 C.Standaardtabellen72 Referenties78 LIJST VAN TABELLEN 1.1.Belangrijkste economische, financiële en sociale indicatoren – België13 2.1.Overzichtstabel inzake de beoordeling van de landspecifieke aanbevelingen van 201616 3.2.1.Indicatoren financiële soliditeit (in %)26 3.3.1.Omvang van geselecteerde doelgroepen (totale bevolking x 1000)31

B.1.PMO-scorebord71 C.1.Indicatoren financiële markten72 C.2.Arbeidsmarkt- en sociale indicatoren73 C.3.Arbeidsmarkt- en sociale indicatoren (vervolg)74 C.4.Indicatoren voor de prestatie van productmarkten en beleidsindicatoren75 C.5.Groene groei76 LIJST VAN GRAFIEKEN 1.1.Uitsplitsing van bbp-groei5 1.2.Uitsplitsing van potentiële groei5 1.3.Samenstelling van de investeringsuitgaven (% van het bbp)6 1.4.Consumentenprijsinflatie6 1.5.Faillissementen en daaruit voortvloeiend banenverlies7 1.6.Groei van de werkgelegenheid (verandering in % op jaarbasis; zelfstandigen & werknemers)7 1.7.Mensen die in een huishouden met een zeer lage arbeidsintensiteit leven (% van de totale bevolking jonger dan 60)8 1.8.Uitsplitsing van het saldo van de lopende rekening (% bbp)9 1.9.Kredietgroei (op jaarbasis): niet-financiële ondernemingen (links) en hypotheekleningen (rechts)10 1.10.Niet-zakelijk onroerend goed11 1.11.Waarderingskloven: prijs/inkomen, prijs/huur, en het model op basis van fundamentals11 3.1.1.Begrotingstekort: nominale en structurele ontwikkelingen (% bbp)18

3.1.2.Tendensen in de overheidsschuld19 3.1.3.Overheidsschuld: prognose en scenario's op middellange termijn (% bbp)20 3.1.4.Lagelonenval voor tweede verdieners, 201524 3.3.1.Verschillen in werkgelegenheidsgraad en werkloosheidsgraad (15-64 jaar) op regionaal niveau tegenover het Belgische gemiddelde28 3.3.2.Verdeling van de bevolking (0-59 jaar) volgens arbeidsintensiteit in het huishouden - 201529 3.3.3.Relatieve spreiding van werkgelegenheidsgraad naar onderwijsniveau, 2010, 2014 en 201530 3.3.4.Doorstroming volgens arbeidsstatus32 3.4.1.Verschil cumulatieve (kern)inflatie en nominale loonkosten per eenheid product tussen België en de buurlanden37 3.4.2.Inflatie, inflatie tegen constante belastingtarieven en kerninflatie - België en de eurozone (januari 2005 - december 2016)38 3.4.3.Bijdrage van de belangrijkste productgroepen aan het inflatieverschil tussen België en zijn belangrijkste buurlanden39 3.4.4.Loonkosten per eenheid product per sector40 3.4.5.Arbeidsproductiviteit in EU-28 (2006-2015) — gemiddelde jaarlijkse procentuele wijziging43 3.4.6.Aandeel van de exportwaarde per kwaliteitsranking, België45 3.4.7.Aandeel van het aantal verschillende uitgevoerde producten van topkwaliteit, EU-28 landen plus Japan, V.S. en China45 3.4.8.Europees innovatiescorebord - afstand ten opzichte van de innovatieleiders in de EU en het EU-gemiddelde46 3.4.9.Efficiëntie van overheidsfinanciering voor particuliere O&O-uitgaven47 3.4.10.Aandeel toegevoegde waarde en aandeel werkgelegenheid - vrije beroepen, wetenschappelijke, technische, administratieve en ondersteunende dienstverlenende activiteiten50 3.4.11.Efficiëntie-indicator van de goederenmarkt, 201650 3.4.12.Gemak van het zakendoen (afstand ten opzichte van toonaangevende goede praktijken), 201751 3.4.13.Gemak van het zakendoen en aantal hervormingen, 2010-201651

3.4.14.Restrictiviteitsindicator 2016, België en de EU52 3.4.15.Ondernemingen met een hoge digitale intensiteit - Detailhandel, met uitzondering van motorvoertuigen en motorfietsen (2015)53 3.4.16.Bruto-investeringsquote van niet-financiële vennootschappen (2000-2015)54 3.4.17.Bruto-investeringen in vaste activa per soort actief – evolutie 2000-2007 en 2008-2015 (% van kettingindexcijfers volume 2010)55 3.4.18.Lopende uitgaven t.o.v. bruto-investeringen in vaste activa, 2015 (% van het bbp)56 LIJST VAN KADERS 2.1.Bijdrage van de EU-begroting aan structurele verandering in België17 3.1.1.In de kijker: de Belgische pensioenhervorming22 3.4.1.Uitdagingen op het gebied van investeringen en hervormingen in België57 Samenvatting In voorliggend verslag wordt de economie van België beoordeeld in het licht van de jaarlijkse groeianalyse van de Commissie die op 16 november 2016 is gepubliceerd. In de groeianalyse roept de Commissie de EU-lidstaten ertoe op hun inspanningen sterk op te voeren met betrekking tot de drie elementen van de heilzame driehoek van economisch beleid — het stimuleren van investeringen, het doorvoeren van structurele hervormingen en het zorgen voor een verantwoordelijk begrotingsbeleid. De lidstaten moeten daarbij focussen op het vergroten van de sociale rechtvaardigheid om meer inclusieve groei te realiseren. De economie zal in een gestaag tempo blijven groeien. De economie is in 2016 met 1,2 % gegroeid, waarbij de binnenlandse en de buitenlandse vraag ongeveer gelijk tot de algemene groei hebben bijgedragen. De binnenlandse vraag werd de jongste jaren door investeringsgroei aangejaagd. De bedrijfsinvesteringen steunden zowel op aanmoedigende financieringsvoorwaarden als op overheidsmaatregelen. De investeringen in de bouw zijn eveneens toegenomen vanwege woningbouw- en publieke-infrastructuurprojecten. De banencreatie was breed gespreid over de private sector als gevolg van verlagingen van de belastingen op arbeid en loonmatiging, waardoor ook de arbeidskostencompetitiviteit van de Belgische ondernemingen is verbeterd. De consumptieve bestedingen zullen naar verwachting in de periode 2017-2018 aantrekken onder invloed van niet aflatende banen- en loongroei. De loongroei steunt op overheidsmaatregelen om de beschikbare inkomens te verhogen, met name de lage en middeninkomens. Naar verwachting zal de economie groeien met 1,4 % in 2017 en met 1,6 % in 2018. Deze vooruitzichten van relatief lage groei houden verband met relatief lage ramingen voor potentiële groei. België heeft problemen gehad met het consolideren van de overheidsfinanciën in de nasleep van de financiële en economische crisis. Het nominale tekort is in 2016 opnieuw toegenomen, tot 2,9 % van het bbp. Het zal naar verwachting afnemen tot 2,2 % in 2017 en rond dat niveau blijven in 2018 tenzij extra begrotingsmaatregelen worden genomen. Met een geraamd structureel tekort van 2,5 % in 2016 blijft er een grote kloof bestaan met de middellangetermijndoelstelling van het land van een begroting die structureel in evenwicht is. De overheidsschuld heeft naar schatting gepiekt op bijna 107 % van het bbp in 2016. In het algemeen heeft België enige voortgang gemaakt bij het aanpakken van de landspecifieke aanbevelingen van 2016. Er is beperkte voortgang gemaakt bij het verdelen van de begrotingsdoelstellingen over de verschillende beleidsniveaus op een wijze die kan worden afgedwongen. Er is enige voortgang gemaakt bij de hervorming van het belastingsysteem. Er is substantiële voortgang gemaakt bij de herziening van de wet van 1996 tot bevordering van de werkgelegenheid en vrijwaring van het concurrentievermogen. De herziening beoogt het veiligstellen van de recente loonmatiging en de geleidelijke verkleining van de resterende arbeidskostenkloof met de buurlanden. Er is ook enige voortgang wat betreft de werking van de arbeidsmarkt, met name in termen van activering, en wat betreft de hervormingen van beroepsopleiding en onderwijs, ook ten aanzien van achtergestelde groepen. Een hogere pensioenleeftijd en verdere beperkingen van het gesubsidieerd vervroegd pensioen hebben oudere werknemers aangemoedigd om aan het werk te blijven of weer aan het werk te gaan. Budgettaire prikkels ten gunste van arbeid en gericht op de lage inkomens hebben bijgedragen tot de verhoging van de arbeidsparticipatie van kwetsbare groepen, door het verminderen van de werkloosheidsvallen. Er is evenwel beperkte voortgang gemaakt met betrekking tot sectorregelgeving. Sommige netwerksectoren, vrije beroepen en tot op zekere hoogte ook de kleinhandel blijven afgeschermd van concurrentie. De impact van recentelijk genomen maatregelen om de innovatiecapaciteit van ondernemingen te stimuleren, zal pas na enige tijd merkbaar worden. De bijzonderheden van het nationaal pact voor strategische investeringen moeten nog worden aangekondigd. Wat betreft het halen van zijn nationale doelstellingen in het kader van de Europa 2020-strategie is België in het algemeen op weg om de doelstellingen voor O&O-intensiteit te halen, de schooluitval te verminderen en het percentage afgestudeerden in het tertiair onderwijs te verhogen. Daarentegen is er een risico dat de doelstellingen inzake broeikasgasemissies, hernieuwbare energie, energie-efficiëntie en armoedebestrijding zullen worden gemist. Ondanks substantiële banencreatie ligt de doelstelling van een arbeidsparticipatie van 73,2 % nog steeds buiten bereik. De voornaamste bevindingen van voorliggend landverslag en de gerelateerde beleidsuitdagingen zijn als volgt: De recente pensioenhervorming was een belangrijke stap naar het aanpakken van de langetermijnkosten van de vergrijzing. Niettemin houden de langetermijntrends van zowel de pensioenen als de langdurige zorg nog steeds zeer significante risico’s voor de houdbaarheid van de overheidsfinanciën in. De geplande invoering van een publiek pensioensysteem op basis van credits beoogt bij te dragen tot de verbetering van de budgettaire houdbaarheid op lange termijn, omdat er automatische aanpassingsmechanismen zijn ingebouwd om in te spelen op structurele demografische of economische ontwikkelingen. De kortetermijnrisico’s van budgettaire stress lijken onder controle. De hoge overheidsschuld geeft aan dat de economie kwetsbaar blijft. Afgezien van de huidige taxshiftmaatregelen vertoont de opzet van het Belgische belastingsysteem nog steeds een aantal tekortkomingen. Het grote aantal vrijstellingen, economische verstoringen en negatieve fiscale prikkels creëert inefficiënties en leidt tot hoge wettelijke tarieven. Er worden geen kansen aangegrepen om de belastingen groeivriendelijker te maken, bv. door het „vergroenen” van het belastingsysteem. Sommige elementen van het Belgische belastingsysteem blijven gevoelig voor internationale initiatieven in de strijd tegen belastingontwijking.

De banencreatie was robuust, maar de algemene arbeidsparticipatie wordt gedrukt door de lagere prestaties in specifieke groepen. Deze omvatten laaggeschoolden, jongeren, oudere werknemers en mensen met een migrantenachtergrond. Zij zijn grotendeels een afspiegeling van de groepen met het hoogste risico op armoede of sociale uitsluiting, omdat armoede onder de Belgische huishoudens voornamelijk te verklaren is door werkloosheid. Dit risico wordt echter aanzienlijk beperkt door belastingen en inkomensoverdrachten. Hoewel de algemene mismatch tussen vraag en aanbod op de Belgische arbeidsmarkt voor een groot deel op de discrepantie tussen gevraagde en aangeboden vaardigheden is terug te voeren, kunnen andere factoren zoals lage geografische en beroepsmobiliteit en taalvaardigheden het probleem groter maken. Er zijn aanhoudende en toenemende verschillen in langdurige werkloosheid en inactiviteit tussen regio’s, en het percentage langdurig werklozen dat terugkeert op de arbeidsmarkt is laag. Hoewel de aan de gang zijnde regionale hervormingen van de arbeidsstimuleringstelsels beogen het systeem te rationaliseren en op maat te snijden, is voortdurende monitoring van de kosteneffectiviteit van de gemaakte beleidskeuzes gerechtvaardigd. Met name kunnen bepaalde ontwerpkenmerken van het doelgroepenbeleid buitenkans- en verschuivingseffecten hebben. Bovendien kunnen fiscale repercussies en intrekking van sociale uitkeringen bij toetreding tot de arbeidsmarkt of verhoging van het aantal gewerkte uren inactiviteits- en lagelonenvallen creëren, vooral voor tweede verdieners, alleenstaanden en eenoudergezinnen. Ondanks goede gemiddelde prestaties op het gebied van onderwijs zijn belangrijke uitdagingen de onderwijsongelijkheid en de dalende trend van het percentage best presterende leerlingen. Hoewel het percentage best presterende leerlingen in de leeftijdsgroep van 15 jaar nog steeds boven het OESO-gemiddelde ligt, neemt dat percentage significant af. Ondertussen neemt het percentage slecht presterende leerlingen toe. De prestaties van leerlingen, vooral die met een migrantenachtergrond, zijn sterk gerelateerd aan hun sociaaleconomische achtergrond. Het aanpakken van onderwijsongelijkheid zal aldus een brede beleidsrespons vereisen die verder gaat dan het onderwijssysteem. De sterke demografische druk, met name onder achtergestelde groepen, dreigt, met name in de grote steden, infrastructuurtekortkomingen en lerarentekorten te verergeren. Het inflatieverschil dreigt competitiviteitsverbeteringen teniet te doen. De algemene en onderliggende inflatie zijn structureel hoger dan in de buurlanden. De cijfers brengen vooral stijgende prijzen van elektriciteit en diensten, gedeeltelijk onder invloed van administratieve beslissingen, tot uitdrukking. Verstoringen op de goederen- en arbeidsmarkten hebben het verschil vergroot. Minder intensieve concurrentie in afgeschermde niet-verhandelbare sectoren verklaart waarom stijgende arbeidskosten gemakkelijker konden leiden tot hogere dienstenprijzen, ook al hield de productiviteitsgroei geen gelijke tred met de lonen. Omdat bovendien loonindexering de gangbare praktijk is, leidt oplopende inflatie gemakkelijk tot loongroei. Dit dreigt zich te vertalen in een neerwaartse impact op de tewerkstelling van minder productieve werknemers, die mettertijd vaste voet aan de grond kan krijgen. Bovendien dreigen prijsverhogingen te zullen worden doorberekend in verhandelde goederen en invloed te zullen hebben op de concurrentiekracht van sectoren die niet afgeschermd zijn. Een aantal bottlenecks drukt op het Belgische groeipotentieel. Ondanks de budgettaire prikkels voor onderzoeksactiviteiten en octrooiregistraties en niettegenstaande de aanwezigheid van een hooggekwalificeerde beroepsbevolking ligt de technologische inhoud van de Belgische uitvoer achter op die van zijn partners. Zijn kwalitatief hoogwaardig publiek onderzoekssysteem heeft niet geleid tot een overvloed van snel groeiende ondernemingen in innovatieve sectoren. Stimulering van de invoering van digitale technologieën en hogere accumulatie van menselijk kapitaal zouden de productiviteitsgroei verder kunnen ondersteunen. Bovendien participeren nieuwe sectoren die binnenlandse toegevoegde waarde kunnen creëren niet voldoende, waardoor, ook met betrekking tot de werkgelegenheid, multipliereffecten worden misgelopen, met name in de diensten. Afgezien van downstreamdiensten zoals distributie is dit een gemiste kans voor een opwaartse verschuiving in de productieketen, naar waar de marges groter zijn en de eindproducten meer gedifferentieerd, vooral via diensten zoals R&I, design en branding. Hoge regelgeving in de netwerksectoren en bepaalde vrije beroepen beperkt de concurrentie. Er zijn hoge regelgevingsbarrières op het gebied van openbare nutsvoorzieningen, zoals postdiensten, openbaar vervoer, energie- en drinkwatervoorziening en telecommunicatie. Een aantal regels belemmert ook de marktmechanismen voor vrije beroepen. Er zijn nog steeds grote toegangsbelemmeringen, met name vereisten voor de oprichting van een praktijk, zoals een specifieke juridische of ondernemingsstructuur. Naast het dienen van de belangen van de consumenten zouden betaalbaardere diensten bijdragen tot groei en banen. In de kleinhandel gelden nog steeds significante operationele en vestigingsbeperkingen. Onvoldoende investeringen in infrastructuur, met name in energie, onderwijs en vervoer, en een laag niveau van overheidsinvesteringen in het algemeen beperken de productiviteitsgroei. Tekorten aan investeringen in infrastructuur, met name in het vervoer, en resterende negatieve fiscale prikkels verergeren de verkeerscongestie. De bedrijfsinvesteringen daarentegen waren veerkrachtig en steeds meer gericht op immateriële activa in de dienstensector. Toch blijven er nog een aantal uitdagingen op het gebied van ondernemerschap. Lange termijnen en een grote last aan administratieve en regelgevende vereisten — en de onvoorspelbaarheid ervan — bijvoorbeeld met betrekking tot de registratie van eigendommen, arbeidswetgeving en bouwvergunningen, belemmeren de oprichting en uitbreiding van ondernemingen. Het milieu- en klimaatbeleid in België, dat weliswaar op sommige gebieden (afvalbeheer, circulaire economie) goed presteert, blijft onvoldoende effectief om de plaatselijke luchtverontreiniging en emissies van broeikasgassen te bestrijden. Een klimaatbeleidsvisie op lange termijn ontbreekt nog steeds. De milieuvoordelen van de geplande wijziging in het systeem van bedrijfswagens dreigen zeer beperkt te zullen zijn. België blijft Europa’s meest dichtgeslibde land in termen van in het verkeer verspilde uren en vertragingen, en het is onwaarschijnlijk dat dit op korte termijn zal veranderen, voor een deel vanwege het feit dat verschillende belangrijke openbare-infrastructuurprojecten veel vertraging hebben opgelopen. Ten slotte vereist de hoge en groeiende energie-intensiteit van de industrie extra energie-efficiëntie en kosteneffectieve hernieuwbare energie. 1. Economische situatie en vooruitzichten Economische groei De Belgische economie is vrij veerkrachtig gebleken in de nasleep van de globale economische recessie in 2009. Het bbp kwam snel weer op niveaus van voor de crisis dankzij de sterke economische groei in 2010 en 2011 (grafiek 1.1). Die herstelperiode werd gevolgd door stagnatie, met een vlakke groei in 2012 en 2013. In 2014 en 2015 veerde de economische activiteit weer op met respectievelijk 1,7 % en 1,5 % groei. Volgens de winterprognoses 2016 van de Commissie is de economische groei vertraagd tot 1,2 % in 2016. De groei zou versterken tot 1,4 % in 2017 en de economische activiteit zal naar verwachting met 1,6 % toenemen in 2018. De vertraging van 2016 valt tot op zekere hoogte samen met de terroristische aanslagen van maart en de gevolgen daarvan. De impact van de gebeurtenissen van maart wordt niettemin beperkt geacht en is naar verwachting van voorbijgaande aard. Grafiek 1.1:Uitsplitsing van bbp-groei Bron: Europese Commissie De vooruitzichten van bescheiden groei houden verband met eerder lage ramingen voor potentiële groei.. De daling vergeleken met de ramingen van vóór 2009 voor potentiële groei is breed (grafiek 1.2). In de eerste plaats is dit een afspiegeling van de voortzetting van een langetermijntrend van dalende verhogingen van de totale factorproductiviteit, die zich naar schatting op een laag niveau heeft gestabiliseerd de afgelopen jaren. In de tweede plaats is de bijdrage van arbeid gedaald als gevolg van een tragere groei van de bevolking in de werkende leeftijd zonder enige wijziging van het gemiddeld aantal gewerkte uren. In de derde plaats was de kapitaalaccumulatie iets lager dan in het verleden. De negatieve outputkloof, een indicator van economische vertraging, is in 2015 gedaald tot -0,4 % na het laagtepunt van -1,5 % in 2013. Hij zal naar verwachting in de periode 2016-2017 weer enigszins stijgen omdat de groei onder zijn potentieel blijft. Grafiek 1.2:Uitsplitsing van potentiële groei Bron: Europese Commissie De binnenlandse vraag was de belangrijkste motor van groei de jongste jaren, met een extra impuls van de investeringen. Deze hebben, anders dan in andere lidstaten, goed standgehouden in België (grafiek 1.3). De investeringsquote bedroeg 22,6 % in de periode 2009-2016, tegenover 22,1 % in 2000-2008. Zij zal naar verwachting stijgen tot ongeveer 23,3 % in de periode 2017-2018. De investeringen groeiden in de meeste sectoren; de bedrijfsinvesteringen gingen hierbij voorop. De bedrijfsinvesteringen worden ondersteund door aanmoedigende financieringsvoorwaarden en door overheidsmaatregelen ter verbetering van de relatieve arbeidskostenpositie van Belgische ondernemingen. Deze maatregelen hebben geleid tot een gestage stijging van de winstmarges. De risico’s van de positieve vooruitzichten vinden hun oorzaak vooral in het externe klimaat. Grafiek 1.3:Samenstelling van de investeringsuitgaven (% van het bbp) Bron: Europese Commissie De investeringen in de bouw waren eveneens levendig dankzij woningbouw- en publieke-infrastructuurprojecten. Historisch lage hypotheekrenten en relatief lage rendementen op alternatieve investeringsactiva hebben het pad geëffend voor ononderbroken investeringen in woningbouw. Tegelijkertijd zal de investeringscyclus van de lokale overheden in de aanloop naar de lokale verkiezingen in 2018 naar verwachting de overheidsinvesteringen aanjagen in de periode 2017-2018. De overheidsinvesteringsquote van ongeveer 2,4 % zal niettemin tot de laagste in de EU blijven behoren (zie punt 3.4). De consumptie van de huishoudens zal naar verwachting in de periode 2017-2018 vaart meerderen als gevolg van banen- en loongroei. De particuliere consumptie nam in de periode 2011-2016 met gemiddeld 0,7 % toe, dit is de helft van het gemiddelde van 2000-2011. Deze trend is in lijn met matige stijgingen van het reële beschikbare inkomen tot 2015, die op hun beurt een afspiegeling zijn van een volgehouden inspanning door achtereenvolgende regeringen om de loongroei te matigen om te corrigeren voor geleden verliezen aan kostencompetitiviteit. De inkomensgroei trekt sinds 2016 aan. De lonen worden weer gecorrigeerd voor de kosten van levensonderhoud na een opschorting van de loonindexeringssystemen. Bovendien mogen de reële lonen weer wat stijgen, terwijl sedert 2016 ook verlagingen van de inkomstenbelasting zijn doorgevoerd in het kader van een meerjarige fiscale hervorming (zie punt 3.1). Een relatief sterk presterende arbeidsmarkt draagt bij tot groei van de koopkracht van de huishoudens. In het algemeen is de consumptie van de huishoudens naar schatting gegroeid met 0,7 % in 2016 en zou zij stijgen met 1,4 % in 2017 en 1,5 % in 2018.

Inflatie De consumentenprijsinflatie is in 2016 met 1,8 % gestegen, de grootste stijging in de eurozone, waar het gemiddelde 0,2 % bedroeg. De prijzendruk zal naar verwachting vaste voet aan de grond krijgen, hetgeen een afspiegeling is van ontwikkelingen in de prijs van ruwe olie, de tijdelijke stijging van de prijzen van onverwerkte levensmiddelen vanwege het slechte weer en het feit dat de aantrekkende loongroei de diensteninflatie aanwakkert. De inflatie blijft naar verwachting in het algemeen op hetzelfde niveau in de nabije toekomst en zal 2,0 % en 1,9 % bereiken in 2017 respectievelijk 2018. Dit houdt in dat het verschil met de eurozone verkleint. Grafiek 1.4:Consumentenprijsinflatie Bron: Europese Commissie Relatief hoge inflatie is een steeds terugkerend verschijnsel in de Belgische economie. Tussen 2012 en 2016 was de algemene inflatie gemiddeld 0,4 procentpunt hoger in België dan in de eurozone als geheel. Voor de kerninflatie — dit is exclusief energiedragers en onverwerkte levensmiddelen — bedroeg het verschil over dezelfde periode zelfs 0,7 procentpunt (zie grafiek 1.4). De aanjagers van dit structurele verschil worden besproken in punt 3.4. Arbeidsmarkt- en sociale ontwikkelingen De Belgische arbeidsmarkt bevindt zich in een fase van cyclische expansie. Het aantal faillissementen en daaruit voortvloeiend banenverlies is teruggevallen tot een zevenjarig laagtepunt (zie grafiek 1.5). De nettowerkgelegenheid is naar schatting gestegen met 1,3 % in 2016 en zal naar verwachting in de periode 2017-2018 met 0,9 % per jaar blijven groeien. Dit maakt de economische groei relatief arbeidsintensief. Alle private sectoren hebben bijgedragen tot de banencreatie; de afgelopen kwartalen is zelfs in de industrie voor het eerst in vijf jaar een aantal nieuwe banen gecreëerd. Dit wijst erop dat de groei van de werkgelegenheid baat vindt bij verbeterde kostencompetitiviteit. Grafiek 1.5:Faillissementen en daaruit voortvloeiend banenverlies Bron: Europese Commissie Grafiek 1.6:Groei van de werkgelegenheid (verandering in % op jaarbasis; zelfstandigen & werknemers) Bron: Europese Commissie De werkgelegenheid in de private sector zal verder groeien dankzij niet aflatende economische groei en toekomstige verlagingen van de socialezekerheidsbijdragen voor werkgevers. De werkgelegenheid in de overheidssector is ruwweg gelijk gebleven de afgelopen jaren en zal naar verwachting dalen in de periode 2017-2018. Dit verklaart mede waarom de totale groei van de werkgelegenheid niet de percentages heeft bereikt die economische oplevingen in het verleden te zien hebben gegeven (zie grafiek 1.6). Bovendien was in het verleden de groei van de werkgelegenheid in de private sector voor een niet te verwaarlozen deel het gevolg van gesubsidieerde arbeid, waaraan grenzen zijn. In het algemeen zal de werkloosheid naar verwachting dalen van een piek van 8,5 % in 2015 tot 7,6 % in 2018. De recente goede prestaties op het vlak van banencreatie verhullen evenwel een aantal tekortkomingen. Er blijft bijvoorbeeld substantieel onaangeboord potentieel bestaan als gevolg van lage arbeidsparticipatie in bepaalde groepen. Dit heeft geresulteerd in een arbeidsmarkt die is verdeeld tussen insiders en outsiders, wat bijvoorbeeld blijkt uit het feit dat het aantal mensen dat leeft in huishoudens met een zeer lage arbeidsintensiteit een van de hoogste is in de EU (zie grafiek 1.7), terwijl hooggeschoolde arbeid volledige werkgelegenheid dicht benadert. Dit en andere structurele problemen op de arbeidsmarkt worden besproken in punt 3.3, waarin nader wordt ingegaan op regionale verschillen en de effectiviteit van activeringsbeleid. Stijgende werkgelegenheid en arbeidsparticipatie is belangrijk voor het verder verminderen van de houdbaarheidsrisico’s voor de overheidsfinanciën als gevolg van de vergrijzing. Het gemiddeld werkzaam leven in België is een van de kortste van alle lidstaten: 32,6 jaar, tegenover 35,4 jaar in de EU28 in 2015. Overheidsmaatregelen om de toelatingsvoorwaarden voor vervroegd en prepensioen te verstrengen hebben niettemin geleid tot een opwaartse trend. De inkomensongelijkheid blijft relatief laag en stabiel ten opzichte van de EU-gemiddelden ( ). Sinds 2012 heeft het laagste inkomensdeciel meer van licht betere inkomensontwikkelingen geprofiteerd dan het mediane huishouden en is de vorige trend gekeerd. De kloof met de mediaan is kleiner dan in veel andere EU-landen ( ). Voorts verminderen sociale overdrachten de inkomensongelijkheden in België meer dan het EU28-gemiddelde ( ). De vermogensongelijkheid ( ) was hoger dan de inkomensongelijkheid, maar lag binnen de band die in andere EU-landen waarvoor in de periode 2013-2014 gegevens werden verzameld is waargenomen (ECB, 2016). Er zijn echter tekenen dat de financiële situatie van de huishoudens met een lager inkomen is verslechterd in de periode 2015-2016. Uit enquêtegegevens blijkt een stijging van de financiële nood — de noodzaak om gebruik te maken van spaargeld of om schulden aan te gaan om lopende uitgaven te dekken — van het armste kwartiel in België (ESDE Quarterly Review, 2017). Bovendien ligt voor het armste inkomenskwintiel het percentage zelfgerapporteerde onvervulde behoeften voor medisch onderzoek vanwege de kosten ervan boven het EU28-gemiddelde en is het toegenomen ( ). Grafiek 1.7:Mensen die in een huishouden met een zeer lage arbeidsintensiteit leven (% van de totale bevolking jonger dan 60) Bron: Europese Commissie Externe positie In 2016 zal de lopende rekening naar verwachting voor het tweede jaar op rij een overschot vertonen. Van een tekort van 0,7 % van het bbp in 2014 verbeterde zij tot een overschot van 0,4 % in 2015 en tot naar schatting 0,7 % in 2016 (zie grafiek 1.8). De recente verbeterende trend — alsook de verslechterende trend in het verleden — komt primair tot uiting in het handelssaldo. De goederenuitvoer was de meest volatiele component; de dienstenuitvoer vertoonde over de jaren een in het algemeen stabiel overschot. De neerwaartse ontwikkeling van de rekening van het inkomen uit investeringen, het resultaat van het feit dat externe passiva in het algemeen meer opbrengen dan externe activa, kon een versterking van de algemene externe positie niet voorkomen. Grafiek 1.8:Uitsplitsing van het saldo van de lopende rekening (% bbp) Bron: NBB Nadat zij zeven jaar een tekort vertoonde, is de goederenrekening in 2015 weer positief geworden; dit overschot zal naar verwachting in 2016 verder gestegen zijn. Hoewel de ontwikkelingen van de goederenrekening voor een groot deel te verklaren zijn uit wijzigingen van de olieprijs, speelt er ook een uitgesproken volume-effect. Na een gestage daling van de mondiale uitvoermarktaandelen naar volume stegen deze de jongste jaren. België behoudt een solide nettocrediteurpositie ten opzichte van de rest van de wereld. Het saldo van externe financiële activa en passiva bedraagt rond de 60 % van het bbp, een van de hoogste in de EU. Dit overschot wordt veroorzaakt door de private sector, meer in het bijzonder de Belgische huishoudens, die eigenaar zijn van — buitenlandse en binnenlandse — bruto activa die ongeveer 240 % van het bbp vertegenwoordigen.

Grafiek 1.9:Kredietgroei (op jaarbasis): niet-financiële ondernemingen (links) en hypotheekleningen (rechts) Bron: NBB

Private schuldenlast De private schuld is relatief hoog, met name voor niet-financiële ondernemingen. De schuldcijfers voor de ondernemingen zijn echter opgeblazen door wijdverspreide groepsinterne leningen, zoals besproken in vroegere landverslagen. Deze praktijk werd gestimuleerd door de notionele-interestaftrek, een aftrek in de vennootschapsbelasting die berekend wordt op het eigen vermogen van een onderneming. De toename van de passiva als gevolg van groepsinterne leningen drijft de schuldquote op, hoewel tegenover deze passiva extra activa staan zodat de verhouding tussen de schulden en de financiële activa een betere maatstaf vormt van de financiële situatie van ondernemingen. Deze verhouding blijft sinds 2010 in geconsolideerde termen rond de 50 %, waardoor zij gunstig afsteekt bij andere lidstaten. De toegang tot financiering voor ondernemingen en de daaraan verbonden voorwaarden lijken de Belgische ondernemingen niet op enige wijze te beperken. De percepties van kredietbeperkingen bevinden zich op of in de buurt van een laagtepunt voor ondernemingen van elke grootte. Volgens de meest recente enquêtes worden de financieringsvoorwaarden gunstig beoordeeld door ondernemingen in de industrie, zakelijke dienstverlening en bouw. De lusteloze tot negatieve kredietgroei de jongste jaren lijkt aldus het resultaat te zijn geweest van een zwakke vraag. In 2016 is het krediet aan niet-financiële ondernemingen met 5,1 % gegroeid, tegenover -3,1 % in 2015 en 0,1 % in 2014 (grafiek 1.9). De schulden van de huishoudens zijn weliswaar gestegen van 40 % van het bbp in 2000 tot 60 % in 2016, maar de verhouding tussen schulden en activa is nog steeds zeer laag en brengt de gunstige vermogenspositie van de huishoudens tot uitdrukking. In termen van beschikbaar inkomen is de schuld van de huishoudens gestegen van ongeveer 60 % aan de eeuwwisseling tot naar schatting 104 % in 2016. Deze stijging wordt veroorzaakt door de hypotheekleningen, die de jongste jaren een sterke groei lieten zien dankzij de scherpe daling van de rentevoeten (grafiek 1.9) en ondanks het feit dat hypotheekleningen nu fiscaal minder gunstig worden behandeld. De huizenprijzen waren vóór 2008 scherp gestegen in reële termen. Zij waren met ongeveer 70 % gestegen in de periode 1997-2008 of 5 % gemiddeld per jaar (grafiek 1.10). Zij zijn sedertdien over het algemeen vlak gebleven en gemiddeld met 0,5 % per jaar gestegen. De Belgische huishoudens investeren een groter deel van hun beschikbaar inkomen in een woning dan in het verleden het geval was. Dit verklaart mede de reeds vermelde bescheiden groei van de consumptie van de huishoudens. Waarderamingen op basis van structurele ratio’s wijzen op enige overwaardering van Belgisch vastgoed. Omdat de huizenprijzen sneller gegroeid zijn dan het inkomen en de huurkosten, zijn de verhoudingen prijs/huur en prijs/inkomen gestaag gestegen. De kloof met hun langetermijngemiddelde wijst op een overwaardering van 20-25 % en er hebben zich de jongste jaren geen correcties voorgedaan (zie grafiek 1.11). Wanneer echter andere relevante variabelen in aanmerking worden genomen, blijkt echter dat de prijzen beter afgestemd zijn op de fundamentals en het waarderingsverschil sinds 2009 is verkleind als gevolg van de sterke daling van de hypotheekrente. Massale herfinanciering van hypothecaire leningen en de sluiting van nieuwe leningen tegen lagere tarieven hebben ertoe geleid dat de rentebetalingen, die ca. 3 % van het beschikbare inkomen uitmaakten in 2007-2008, de jongste jaren tot minder dan 1 % zijn gedaald. Hoewel ondersteunende financieringsvoorwaarden aldus een correctie van de woningprijzen lijken te hebben voorkomen, wijst dit er ook op hoe stijgende rentetarieven de huizenprijzen onder druk kunnen zetten. Grafiek 1.10:Niet-zakelijk onroerend goed Bron: Europese Commissie Grafiek 1.11:Waarderingskloven: prijs/inkomen, prijs/huur, en het model op basis van fundamentals Bron: Europese Commissie Als gevolg van de snelle toename van de schuldenlast van de huishoudens en prijsontwikkelingen heeft het Europees Comité voor systeemrisico’s (ESRB) gewaarschuwd voor kwetsbare plekken op middellange termijn in de Belgische sector van het niet-zakelijk onroerend goed ( ). Ondanks het feit dat de schuld van de huishoudens slechts ongeveer 20 % van de totale activa van de Belgische huishoudens bedraagt (14 % in 2000) zijn er aanzienlijke zwakke punten. Specifieke groepen huishoudens met een hoge schuldenlast i) hebben een hoge hypotheeklening in verhouding tot de waarde van hun onroerend goed, ii) besteden een groot deel van hun inkomen aan de schuldendienst of, iii) hebben een laag netto financieel vermogen ten opzichte van hun schuldenlast (ESRB, 2016). Dit kan risicoconcentraties opleveren bij een economische recessie, met secundaire gevolgen voor het inkomen. Een dergelijk scenario zou kunnen leiden tot kredietverliezen voor de banken, vooral als dit gepaard gaat met een daling van de huizenprijzen. De Nationale Bank is van plan een opslagfactor voor de kapitaaltoereikendheidsvereisten voor leningen die 80 % van de aankoopprijs van het onroerend goed overschrijden in te voeren in 2017, bovenop de algemene opslagfactor die in 2013 is ingevoerd. Het ECSR heeft erop gewezen dat maatregelen om kwetsbaarheden rechtstreeks aan te pakken vanwege de grote schuldenlast van de huishoudens echter niet zijn genomen, en dat de verscherping van de kredietvoorwaarden in de afgelopen jaren een halt lijkt te zijn toegeroepen. De financiële sector wordt behandeld in punt 3.2 van dit verslag. Overheidsfinanciën De consolidatie van de Belgische overheidsfinanciën verliep langzaam, deels vanwege de langere perioden van politieke impasse. Het begrotingstekort is teruggelopen van een dieptepunt van 5,4 % in 2009 tot 2,5 % in 2015. In 2016 zal het echter naar verwachting opnieuw toegenomen zijn tot 2,9 % van het bbp. De meest recente verslechtering werd vooral door de ontvangsten aangejaagd en was het gevolg van een in het algemeen teleurstellende belastinginning en maatregelen aan de ontvangstenzijde die niet aan de verwachtingen voldeden. Omgekeerd zijn beperkingen van de uitgaven gedwarsboomd door tijdelijke stijgingen van de uitgaven in verband met de instroom van asielzoekers en de veiligheidssituatie alsook hoge inflatie, waardoor de ambtenarensalarissen en de sociale uitkeringen sneller werden geïndexeerd dan eerst verwacht. Volgens de meest recente prognoses van de Commissie zal het tekort afnemen tot 2,2 % van het bbp in 2017 en, bij ongewijzigd beleid, opnieuw stijgen tot 2,3 % volgend jaar. De overheidsschuld is met 20 procentpunten van het bbp gestegen sinds 2008. Zij heeft naar schatting gepiekt op bijna 107 % van het bbp in 2016 en zou gaan dalen vanaf 2017 dankzij de terugkeer van een primair overschot en een negatief „sneeuwbaleffect” aangezien de rente-uitgaven dalen terwijl het nominale bbp sterker groeit. De overheidsfinanciën worden besproken in punt 3.1. Tabel 1.1:Belangrijkste economische, financiële en sociale indicatoren – België Bron: Europese Commissie, ECB 2. Voortgang met de landspecifieke aanbevelingen Voortgang met de uitvoering van de aanbevelingen aan België in 2016 ( ) moet worden gezien als onderdeel van een proces dat van start is gegaan met de invoering van het Europees semester in 2011. In de eerste plaats werd, tegen de achtergrond van een schuldquote van 106,6 % van het bbp in 2014 en vergrijzingskosten die naar verwachting de komende decennia aanzienlijk zullen stijgen, in 2014 besloten tot hervorming van het pensioensysteem. Hiermee wordt voortgebouwd op de eerste stappen die in de vorige jaren zijn genomen tot verhoging van de effectieve pensioenleeftijd. Er is nu wetgeving aangenomen voor het aanscherpen van de minimale leeftijds- en loopbaanvereisten voor vervroegde uittreding en het verhogen van de wettelijke pensioenleeftijd de komende jaren. Het gunstiger pensioensysteem voor ambtenaren onderging een hervorming vanaf 2016. In 2015 heeft België maatregelen genomen gericht op loonmatiging en de zogenaamde tax shift, met het doel verhoging van de werkgelegenheid, versterking van de koopkracht en het keren van verliezen aan concurrentievermogen. In dit verband zijn maatregelen genomen om de belastingwig op arbeid te verminderen via stapsgewijze verlaging van de inkomstenbelasting en de socialezekerheidsbijdragen van de werkgevers, waarbij de lagere lonen meer dan proportioneel verlaagd zijn. Het aanpakken van de lage lonen is gunstig voor jongeren en laaggeschoolden, die vaak een lager loon hebben, maar ook de laagste arbeidsparticipatie kennen, en ondersteunt aldus de activering van sommige van de meest kwetsbare groepen. In het algemeen zullen er volgens ramingen van het Federaal Planbureau en de Nationale Bank van België 45.000 à 65.000 banen bijkomen tegen 2021. Nog meer positieve effecten worden verwacht van verlagingen gericht op kmo’s en zelfstandigen. Al deze maatregelen moeten het scheppen van werkgelegenheid ondersteunen en een significante vermindering van de verwachte stijging van de economische kosten van de vergrijzing opleveren. Investeringen zijn eveneens van cruciaal belang in een langetermijnperspectief. Hoewel de algemene investeringen niet de scherpe daling hebben gekend als in andere landen in de nasleep van de financiële crisis is de situatie veel minder rooskleurig wat de overheidsinvesteringen betreft. Deze zijn al meerdere decennia structureel laag als gevolg van beleidskeuzes in een context van aanhoudende begrotingsconsolidatie. Volgehouden verlagingen van de investeringsbudgetten hebben geleid tot netto overheidsinvesteringen van gemiddeld nul sinds de jaren 1990 en hebben de kwaliteit van de openbare infrastructuur naar beneden gehaald (zie punt 3.4). Het politieke akkoord voor een nationaal pact voor strategische investeringen, de aankondiging van een interfederaal energiepact in 2017 en oproepen tot het afspreken van een interfederale mobiliteitsstrategie zouden een nieuwe impuls kunnen geven aan investeringen, ook in de energie- en vervoersinfrastructuur, maar details hierover moeten nog worden aangekondigd. In het algemeen heeft België enige ( ) voortgang gemaakt bij het aanpakken van de landspecifieke aanbevelingen van 2016. Daarin zijn verschillende prioritaire gebieden voor hervorming aangewezen, zoals verdere budgettaire consolidatie, de werking van de arbeidsmarkt en het loonvormingssysteem, onderwijs en beroepsopleiding, de innovatiecapaciteit van de economie, concurrentie in de zakelijke dienstverlening en de kleinhandel, en investeringstekorten. Sinds de publicatie van de landspecifieke aanbevelingen heeft de regering beperkte maatregelen genomen met betrekking tot de begrotingscoördinatie tussen de verschillende overheidsniveaus. Hetzelfde geldt voor de aanbeveling om het belastingsysteem te vereenvoudigen en aldus is beperkte voortgang gemaakt met betrekking tot landspecifieke aanbeveling 1). Er is substantiële voortgang gemaakt bij het hervormen van het loonvormingssysteem nu de regering onlangs een hervorming van de wet van 1996 heeft aangenomen waarbij een aantal cruciale wijzigingen van het kader voor loononderhandelingen van de private sector worden ingevoerd met betrekking tot kwesties zoals de berekening en de juridische status van de zogenaamde „loonnorm”, potentiële sanctiemechanismen voor schending van de norm en de mogelijkheid voor de regering om maatregelen te nemen in geval van buitensporige loongroei. Er is bovendien enige voortgang met betrekking tot de werking van de arbeidsmarkt en bij de hervormingen op het gebied van onderwijs en beroepsopleiding. Dit betekent dat substantiële voortgang met betrekking tot landspecifieke aanbeveling 2 is gemaakt. De voortgang inzake landspecifieke aanbeveling 3 is beperkt aangezien met sommige maatregelen die zijn genomen of aangekondigd de uitdaging niet volledig lijkt te worden aangegaan.





Tabel 2.1:Overzichtstabel inzake de beoordeling van de landspecifieke aanbevelingen van 2016 Bron: Europese Commissie 3. Hervormingsprioriteiten 3.1. Overheidsfinanciën en belastingen 3.1.1.Begrotingsbeleid

De Belgische overheidsfinanciën dragen de sporen van de financiële en economische crisis Het overheidssaldo kwam in 2009 uit op een groot tekort (zie grafiek 3.1.1). Sindsdien hebben de Belgische autoriteiten het moeilijk om opnieuw aan te knopen bij de situatie die aan de crisis voorafging, toen de begroting in grote lijnen in evenwicht was, en om de toename van de overheidsschuld te stuiten. Overeenkomstig de prognose van de Commissie, is het tekort in 2016 opnieuw gestegen, tot 2,9 % van het bbp, tegenover 2,5 % in 2015. Het zal naar verwachting afnemen tot 2,2 % in 2017 en enigszins stijgen in 2018 tenzij extra begrotingsmaatregelen worden genomen. Terwijl de in 2014-2016 opgelopen begrotingsachterstand vooral toe te schrijven was aan de daling van de ontvangstenquote, is de achteruitgang sinds 2008 het gevolg van een toename van de primaire uitgaven. Deze stegen van 46,3 % van het bbp in 2008 tot 52,4 % in 2013 en lagen de laatste jaren rond 51 %. Grafiek 3.1.1:Begrotingstekort: nominale en structurele ontwikkelingen (% bbp) Bron: Europese Commissie Ook structureel zijn er bij de begrotingsconsolidatie slechts bescheiden vorderingen gemaakt. Terwijl het nominale saldo tussen 2009 en 2016 met 2,5 p.p. verbeterd is, bedraagt de verbetering van het structurele saldo (dat rekening houdt met de invloed van de ondernemingscyclus en eenmalige begrotingsmaatregelen) in dezelfde periode slechts 1,5 p.p., waardoor er eind 2016 een structureel tekort van 2,5 % overblijft. Bovendien is de structurele netto-verbetering bijna volledig toe te schrijven aan rentemeevallers, waarbij de structurele primaire verandering tijdens de afgelopen jaren negatief uitvalt (zie grafiek 3.1.1). België heeft de gunstige omstandigheden voor begrotingsconsolidatie ten gevolge van de sterke daling van de rentevoeten dus niet ten volle benut. Voor schuldafbouw op lange termijn zijn opnieuw voldoende hoge primaire begrotingsoverschotten vereist. Het land heeft echter nog een lange weg te gaan voordat het zijn begrotingsdoelstelling op middellange termijn (MTD) in het kader van het stabiliteits- en groeipact, een begroting die structureel in evenwicht is, kan bereiken. Door deze begrotingsdoelstelling op middellange termijn te bereiken en te behouden, zou het schuldniveau op een neerwaarts pad komen en zou een deel van de geraamde vergrijzingskosten geprefinancierd worden. Begrotingstekorten in combinatie met f steun voor de financiële sector hebben de overheidsschuld opgedreven. Volgens ramingen heeft de schuldquote in 2016 op bijna 107 % van het bbp gepiekt. Deze stijging van 20 procentpunt sinds 2007 staat in schril contrast met de periode van aanhoudende schuldvermindering die daaraan voorafging (zie grafiek 3.1.2). In de eurozone zijn de schulden sterker gestegen, maar de schuldquote van de eurozone bereikte een piek in 2014, terwijl de Belgische overheidsschuld naar verwachting pas vanaf 2017 zal beginnen dalen. De toename van de schuldquote is niet alleen te verklaren door de interventies in de financiële sector, maar gedeeltelijk ook door de leningen aan Griekenland en de bijdragen aan het Europees stabiliteitsmechanisme en de voorganger daarvan. Een gedeelte van de reddingsoperatie voor de financiële sector is weer goedgemaakt; wat tot een vermindering van de schulden leidt ( ). De hoge publieke schuld wijst op aanhoudende economische kwetsbaarheid. In combinatie met een aanzienlijk begrotingstekort beperkt dit de manoeuvreerruimte van de autoriteiten voor anticyclisch of nieuw beleid op dit gebied wegens de schuldendienst voor de aanzienlijke uitstaande schuld. De geleidelijke opkomst van leeftijdsgerelateerde kosten (zie hieronder) maakt deze uitdaging nog groter. Grafiek 3.1.2:Tendensen in de overheidsschuld Bron: Europese Commissie Tegelijkertijd lijken de kortetermijnrisico's in verband met een hoge overheidsschuld onder controle. De Belgische autoriteiten maken gebruik van de gunstige marktvoorwaarden om de uitstaande schuld tegen veel lagere rentevoeten gedurende aanzienlijk langere looptijden te herfinancieren. Daardoor konden de rente-uitgaven dalen hoewel de schuldniveaus zijn gestegen. De totale rentebetalingen daalden van 4,0 % van het bbp in 2008 tot 3.0 % in 2015 en 2,6 % in 2016. In de komende jaren wordt een verdere daling verwacht (zie grafiek 3.1.2). De gemiddelde looptijd van langlopende schulduitgifte steeg in 2016 tot 17,5 jaar (14,1 jaar in 2015 en 15 jaar in 2014) met een gewogen gemiddeld rendement van 0,8 % (0,9 % in 2015 en 2,2 % in 2014) ( ). Het aandeel van de kortetermijnschulden in de totale schuld is gedaald. Dit wordt weerspiegeld in de gemiddelde looptijd van de federale schuldportefeuille. Die is gestegen van ongeveer 6 jaar in de periode vóór 2009 tot 8 jaar tegen eind 2015 en tot 8,7 jaar eind oktober 2016, het langste gemiddelde tot nu toe. De langere gemiddelde looptijd is ook zichtbaar in de herzettingsrisico's op 12 maanden en op 60 maanden ( ). Wanneer de intrestvoeten stijgen, zou dit dus slecht langzaam doorwerken in de uitstaande schuld. Een lineaire stijging van de rentecurve met 100 basispunten zou een meerkost betekenen van 0,1 % van het bbp in 2017 en 0,3 % van het bbp in 2019, ten opzichte van een basishypothese van dalende interestuitgaven (Belgische Kamer van volksvertegenwoordigers, 2016). Volgens de S0-indicator loopt België op korte termijn (d.w.z. binnen het jaar) geen significant risico van druk op de begroting ( ). De onderliggende begrotingsindex van die S0-indicator overschrijdt echter de kritieke waarde; dit wijst op enige risico's op korte termijn voor de begroting. 3.1.2.Houdbaarheid op lange termijn De indicatoren voor de houdbaarheid op lange termijn schetsen een minder rooskleurig beeld waarbij België op middellange termijn (d.w.z. tot 10 jaar) met aanzienlijke houdbaarheidsrisico's kampt. Dat komt doordat de overheidsschuld bij ongewijzigd beleid naar verwachting 102 % van het bbp zal bereiken en omdat die gevoelig is voor eventuele schokken op het vlak van nominale groei en rentevoeten. Dergelijke schokken zouden het schuldniveau in 2027 tot 108-109 % van het bbp brengen (zie grafiek 3.1.3). Het benaderen van de begrotingsdoelstelling op middellange termijn, zoals vereist in het stabiliteits- en groeipact, en het behouden van een structureel evenwicht in de begroting, zou de schuld op een duidelijk neerwaarts pad zetten om tegen 2027 dan 80 % van het bbp te bereiken. Gezien het geraamde structurele tekort van 2,5 % in 2016 zijn aanzienlijke inspanningen vereist om de begrotingsdoelstelling op middellange termijn te halen. Bovendien kunnen toenemende uitgaven ervoor zorgen dat aanvullende maatregelen noodzakelijk zijn eens de begrotingsdoelstelling op middellange termijn is bereikt. Dit risico wordt bevestigd door de S1-indicator voor de houdbaarheidskloof, die op grote risico's op middellange termijn wijst ( ). Die zijn voornamelijk toe te schrijven aan de afstand tussen de schuldquote en 60 % van het bbp. In mindere mate zijn zij ook afkomstig van de geraamde stijging van de vergrijzingskosten. Om tegen 2031 een schuldratio van 60 % te bereiken, zou de begroting tussen 2018 en 2023 met 4,1 p.p. van het bbp moeten worden bijgestuurd ten opzichte van het basisscenario bij ongewijzigd beleid. Grafiek 3.1.3:Overheidsschuld: prognose en scenario's op middellange termijn (% bbp) Bron:

Europese Commissie (Debt Sustainability Monitor 2017) De begrotingsrisico's op lange termijn worden middelmatig geacht. Om de houdbaarheid van de overheidsfinanciën op lange termijn te waarborgen, zou de begroting met 3 p.p. van het bbp moeten worden bijgestuurd. De risico's vloeien voort uit de geraamde stijging van de leeftijdsgerelateerde uitgaven, zoals pensioenen, uitgaven voor langdurige zorg en - in mindere mate - voor gezondheidszorg. Bij deze ramingen is rekening gehouden met de pensioenhervormingen waartoe de Belgische autoriteiten in de afgelopen jaren hebben besloten en die in de vorige landenrapporten zijn besproken (zie kader 3.1.1). Het effect van de maatregelen op lange termijn is duidelijk zichtbaar in de meest recente prognoses van de Werkgroep "Vergrijzing": de pensioenuitgaven zullen naar verwachting tussen 2013 en 2060 stijgen met 1,3 p.p. van het bbp, ten opzichte van 3,3 p.p. vóór de meest recente hervormingen. Door deze lagere ramingen kon België zijn begrotingsdoelstelling op middellange termijn verlagen van een structureel overschot van 0,75 % van het bbp tot een structureel begrotingsevenwicht. Extra pensioenhervormingen zouden de budgettaire houdbaarheid op lange termijn nog meer verbeteren. Het risico bestaat dat er een verschuiving optreedt van een vervroegde uittreding via pensioen- en werkloosheidsstelsels naar een uittreding via ziekte- en invaliditeitsregelingen, waardoor de verwachte winst van de hervorming lager zou uitvallen. De regering heeft zich voorgenomen om tegen het einde van haar legislatuur in 2019 de basis te leggen voor de invoering ven een publiek pensioenstelsel op basis van punten. Zodra het stelsel in werking treedt, zou het voorzien in automatische aanpassingsmechanismen als antwoord op structurele demografische of economische ontwikkelingen. Een onderdeel daarvan is de afbakening van criteria voor veeleisende banen. Mensen met een dergelijke baan zullen na die hervormingen nog steeds vervroegd met pensioen kunnen gaan. De regering heeft de sociale partners verzocht deze criteria te bepalen. Het beschikbare budget voor de periode 2018-2021 is reeds door de regering vastgesteld. De uitgavenprognoses voor langdurige zorg doen vragen rijzen wat de houdbaarheid op lange termijn betreft. Na de meest recente institutionele hervormingen zijn de gemeenschappen en de gewesten bevoegd geworden voor langdurige zorg. In 2013 vertegenwoordigden afhankelijke personen 7,7 % van de Belgische bevolking, dat is ongeveer hetzelfde cijfer in de EU. Toch kent België het grootste aandeel afhankelijke personen op de totale bevolking die langdurige zorg ontvangen. In 2013 besteedde België daardoor 2,1 % van het bbp aan langdurige zorg, dit is tweemaal het EU-gemiddelde. Hoewel het aandeel afhankelijke personen op de totale bevolking naar verwachting tegen 2060 minder zal stijgen dan het EU-gemiddelde (+1,5 p.p. tegenover +2,8 p.p.), zal de voor België verwachte stijging voor langdurige zorg toch 1,5 p.p. van het bbp bedragen, tegenover 1,1 p.p. van het bbp voor de gehele EU. 3.1.3.Begrotingskader In een federaal land als België is een doeltreffende begrotingscoördinatie essentieel. Een groot gedeelte van de bestedingsbevoegdheid is overgedragen aan sub-nationale regeringen. De centrale regering (die verantwoordelijk is voor het grootste gedeelte van de schuld en de meeste leeftijdsgerelateerde kosten kent) heeft geen wettelijke bevoegdheid om de gemeenschappen en gewesten begrotingsdoelstellingen op te leggen. Om de interne coördinatie te verbeteren en het Verdrag inzake stabiliteit, coördinatie en bestuur in de EMU (Begrotingspact) om te zetten, hebben de federale regering en de regeringen van de gemeenschappen en de gewesten een samenwerkingsakkoord gesloten in 2013. Volgens dat akkoord moet de Hoge Raad van Financiën bij de voorbereiding van het jaarlijks stabiliteitsprogramma voor elke regering doelstellingen voor de meerjarenbegroting vaststellen. Op basis daarvan moet de federale regering met de regeringen van de gemeenschappen en de gewesten tot een bindend akkoord komen over algemene en individuele meerjarige begrotingspaden. De Hoge Raad moet toezien op de naleving van de overeengekomen doelstellingen en wanneer deze significante afwijkingen constateert, moet de betrokken regering corrigerende maatregelen treffen; ook op die corrigerende maatregelen wordt toezicht gehouden. De federale regering treft maatregelen om de autonomie van de Hoge Raad en de onafhankelijkheid van de leden ervan te versterken. De tenuitvoerlegging van het samenwerkingsakkoord van 2013 laat te wensen over. Zowel in 2015 als in 2016 slaagden de federale regering, de gemeenschappen en de gewesten er niet in om tot een akkoord te komen en zich formeel te verbinden tot het begrotingspad dat door de Hoge Raad van Financiën was voorgesteld. Doordat intern onvoldoende wordt samengewerkt en lasten onvoldoende gedeeld worden, komt de haalbaarheid van het voor België in het stabiliteitsprogramma uitgestippelde pad naar de begrotingsdoelstelling op middellange termijn in het gedrang. Er werd een taskforce opgericht om iets te doen aan de factoren die bij de voorbereidingen van eerdere stabiliteitsprogramma's de totstandkoming van een akkoord verhinderden. De belemmeringen lijken eerder politiek dan technisch van aard te zijn. 3.1.4.Belastingen

De effecten van de lopende belastinghervorming beginnen zichtbaar te worden. De belasting op arbeid, met inbegrip van de sociale bijdragen, wordt tussen 2016 en 2020 in verschillende stappen verminderd, terwijl andere belastingen, voornamelijk belastingen op consumptie, werden verhoogd om op die manier de vermindering van de belasting op arbeid gedeeltelijk te compenseren. In het landverslag van vorig jaar zijn de maatregelen vooral vanuit het perspectief van de begroting en de arbeidsmarkt beoordeeld. De positieve gevolgen voor het concurrentievermogen, de werkgelegenheid en de groei zullen naar verwachting bijdragen aan de financiering van de belastingverminderingen, hoewel niet gegarandeerd kan worden dat de hervorming over de gehele lijn begrotingsneutraal is. Er worden aanvullende positieve effecten verwacht van belastingverminderingen die gericht zijn op kleine en middelgrote ondernemingen (kmo's) en zelfstandigen. Niettemin blijft het Belgische belastingstelsel complex en worden de belastinggrondslagen uitgehold door talrijke vrijstellingen, aftrekposten en verlaagde tarieven. Die leiden tot inkomstenverlies, economische verstoringen en een zware administratieve last. Uit de meest recente cijfers voor de federale regering blijkt dat het totale bedrag aan belastinguitgaven (d.w.z. belastingverminderingen) aanzienlijk is, en dat het percentage van het bbp een aanhoudende stijgende trend vertoont ( ). Volgens een studie wordt de haalbare beleidskloof ("actionable policy gap") op het vlak van btw in 2014 op 15,9 % geraamd, boven het EU-gemiddelde van 14,9 % ( ). In sommige gevallen kunnen er goede redenen zijn om bepaalde belastinguitgaven te behouden, zo worden via belastingverlagingen en belastingvoordelen op federaal en gewestelijk niveau innovatieve financieringsvormen voor startende bedrijven gestimuleerd. Niettemin is het gerechtvaardigd de opzet van het belastingstelsel grondig te herzien, aangezien de kostenefficiëntie van de verschillende vrijstellingen en verlaagde tarieven niet altijd duidelijk is. De taxshift heeft slechts gedeeltelijk gebruikgemaakt van de mogelijkheden om belastingen te verschuiven naar een meer groeivriendelijke belastinggrondslag, waaronder milieubelastingen en de afschaffing van subsidies die schadelijk zijn voor het milieu. De meest positieve veranderingen in de afgelopen jaren waren de invoering van de kilometerheffing voor zware vrachtwagens in alle gewesten sinds april 2016 en de wijzigingen in de verkeersbelasting en de belasting op inverkeerstelling in Vlaanderen. Tot nu toe is er geen akkoord bereikt over de uitbreiding van de kilometerheffing naar personenvoertuigen (zie ook punt 3.5.2.). Uit een studie van het Federaal Planbureau blijkt dat een kilometerheffing voor zwaar verkeer alleen niet volstaat om een aantoonbaar resultaat te hebben op de verkeerscongestie tijdens de spitsuren. ( ) De belastinghervorming voorziet tevens in een bestendige stijging van de accijnzen op diesel en een daling van de accijnzen op benzine om tegen 2018 op hetzelfde niveau uit te komen. België is eveneens een van de weinige lidstaten die een indexering hebben ingevoerd op de milieubelastingen (accijnzen, verkeersbelasting en belasting op inverkeerstelling) ( ). Het Brussels Gewest heeft bovendien een belasting ingevoerd op parkeerplaatsen van kantoorgebouwen, met een ontradend effect dat van jaar tot jaar sterker zal worden. Ondanks eerdere maatregelen om de belastingrondslag voor bedrijfswagens verder af te stemmen op de CO2-uitstoot, blijft het privégebruik zwaar gesubsidieerd. Dit belemmert verdere vorderingen in de strijd tegen verkeerscongestie, luchtvervuiling en broeikasgassen. De federale regering heeft in haar ontwerpbegroting voor 2017 wijzigingen in het systeem van bedrijfswagens aangekondigd. Ten eerste krijgen werkgevers die een tankkaart toekennen vanaf 1 januari 2017 voor alle kosten in verband met bedrijfswagens een minder voordelige belastingaftrek. Ten tweede kunnen werknemers met een bedrijfswagen in het nieuwe kader vanaf 1 april 2017 in overleg met hun werkgever in hun loonpakket kiezen voor een mobiliteitsbudget (nettoloon) of extra nettoloon in plaats van een bedrijfswagen. Hoewel de praktische details nog niet zijn vastgelegd, zou deze maatregel budgettair neutraal zijn. Zonder wezenlijke vermindering van het aantal bedrijfswagens (momenteel ongeveer 450 000) zijn de milieuvoordelen hiervan waarschijnlijk beperkt, en deze verandering maakt het systeem er niet eenvoudiger op. Grafiek 3.1.4:Lagelonenval voor tweede verdieners, 2015 Bron: Tax and Benefit database; Europese Commissie (2016), EU Tax Policies: 2016 Scoreboard. Bepaalde kenmerken van het belastingstelsel leiden nog steeds tot werkloosheidsvallen. Zo zorgt de bovengrens om in aanmerking te komen voor het zogenaamde "huwelijksquotiënt" ervoor dat tweede verdieners ontmoedigd worden ( ) om uit werken te gaan of om het aantal gewerkte uren op te voeren. De lagelonenval en de inactiviteitsval behoorden in 2015 tot de hoogste in de EU. In beide gevallen was de rol van het belastingstelsel een van de grootste in de EU (grafiek 3.1.4). Dit weerspiegelt echter nog niet de effecten van de belastinghervorming van 2016. Een aantal Belgische belastingregels kunnen worden gebruikt voor agressieve belastingconstructies. ( ) De afwezigheid van antimisbruikregels ( ) en met name de cascademogelijkheid van aftrekken en de aftrek voor risicokapitaal ("notionele intrestaftrek" of "NIA") zijn kenmerkend voor het belastingstelsel en kunnen uitnodigen tot agressieve fiscale planning door multinationals die financiële ondernemingen in België vestigen om hun totale belastingdruk te minimaliseren. ( ) Wat dat betreft, doen niet alleen de hoge buitenlandse directe investeringen, maar ook de omvang en het patroon van de rentebetalingen ( ) als een percentage van het bbp vermoeden dat bedrijven de nationale belastingregels gebruiken voor een agressieve fiscale planning. In dit verband is het ook belangrijk dat initiatieven op het vlak van de vennootschapsbelasting (bijvoorbeeld de wijziging van de moeder-dochterrichtlijn of de richtlijn bestrijding belastingontwijking) het antimisbruikkader van de lidstaten zullen versterken en de transparantie van de belastingen zullen verhogen (bijvoorbeeld door de automatische uitwisseling van gegevens over fiscale rulings of over landverslagen). België heeft maatregelen genomen om sommige belastingregels die agressieve fiscale planning in de hand werken te corrigeren. België heeft zijn bestaande regime van aftrek van octrooi-inkomsten gewijzigd om het in overeenstemming te brengen met actie 5 van het grondslaguithollings- en winstverschuivingsproject (OESO, 2015), zoals overgenomen in de Gedragscode inzake de belastingregeling voor ondernemingen. De federale regering heeft in haar ontwerpbegroting voor 2017 verschillende maatregelen aangekondigd, waaronder een mogelijke hervorming van de vennootschapsbelasting. Het huidige stelsel van vennootschapsbelasting wordt gekenmerkt door een hoog wettelijk tarief van 33,99 % (en een lager tarief voor kmo's) met talrijke vrijstellingen en aftrekken. De hervormingen die in behandeling zijn, zouden gaan in de richting van een stelsel met lagere wettelijke tarieven en minder vrijstellingen, en zouden de belasting op vermogenswinsten mogelijk verhogen en stimulansen creëren om besparingen naar productieve investeringen te sturen. Uit een eerdere beoordeling van de verschillende opties is gebleken dat het moeilijk is een budgettair neutrale hervorming door te voeren die het wettelijke tarief aanzienlijk verlaagt, zelfs wanneer de bestaande vrijstellingen, aftrekken en bijzondere regelingen en met name de notionele intrestaftrek worden afgeschaft. De bespreking van de voorstellen loopt nog. Zowel de budgettaire neutraliteit van mogelijke hervormingen als de gevolgen van nieuwe maatregelen voor de ongelijke behandeling van vreemd en eigen vermogen moeten zorgvuldig worden onderzocht. De begroting van 2017 bevat een verdere stijging van de roerende voorheffing van 27 % naar 30 % ( ), een uitbreiding van de bestaande taks op beursverrichtingen (verdubbeling van de belastingsplafonds en uitbreiding van de belastinggrondslag tot transacties via buitenlandse handelsplatforms), en de afschaffing van de speculatietaks. 3.2. Financiële sector De financiële sector lijkt vrij degelijk te blijven, maar de lage rentevoeten, de digitalisering, de veranderende voorkeuren van de cliënten en de hevig concurrentie zetten de traditionele bedrijfsmodellen onder druk. Banken en verzekeraars hebben te maken met ingrijpende en soms verstorende hervormingen, die niet altijd even zichtbaar zijn. Met een van de hoogste kosten/inkomen-verhouding in de EU zullen verdere hervormingen volgen en zijn consolidaties waarschijnlijk. Wat het bankwezen betreft, kan de minimuminterestvoet op spaarrekeningen (0,11 %) de situatie nog verergeren. Wat verzekeringen betreft, voelt de sector nog steeds de negatieve effecten van de premietaks van 2 % op levensverzekeringen. Als de huidige conjunctuur van zeer lage rentes aanhoudt, kan het voor werkgevers en verzekeraars bovendien moeilijk zijn om over de looptijd van de contracten het gegarandeerde rendement van 1,75 % te halen. Door de financiële crisis is de Belgische staat met participaties in verschillende banken en verzekeraars blijven zitten. De Belgische staat heeft een belang van ongeveer 10 % in BNP Paribas, 100 % van Belfius bank, 100 % van verzekeraar Ethias (daarin zijn ook de aandelen van de gewesten en de lokale overheden begrepen), en 50 % in Dexia bank. Dexia is in vereffening en het is niet duidelijk hoeveel uiteindelijk gerecupereerd zal kunnen worden, want het duurt nog jaren voor de vereffening wordt afgesloten. Dexia heeft bovendien aanzienlijke latente verplichtingen. Die zijn het gevolg van de Belgische staatswaarborg voor 51,4 % van de verplichtingen van de bank. Deze waarborg, waarvoor slechts beperkte provisies verschuldigd zijn, bedroeg in 2016 gemiddeld 8,3 % van het bbp, tegenover 8,5 % in 2015 en 9,7 % in 2014. Nominaal is de waarborg gestegen van 31,5 miljard EUR eind 2015 tot 36,7 miljard EUR eind 2016. Het is momenteel niet duidelijk wat de plannen van de regering zijn in verband met andere belangen in de financiële sector. BNP Paribas en Belfius leveren de federale begroting dividenden op. In België golden er in 2016 een aantal nieuw ingevoerde of verlengde macroprudentiële maatregelen. De Nationale Bank van België (NBB) heeft als aangewezen autoriteit niet alleen geleidelijk buffers voor systeembanken ingevoerd, maar heeft ook de maatregel verlengd waarbij banken een hogere risicofactor moeten toepassen op hypothecaire leningen. De NBB heeft tevens aangekondigd dat zij in 2017 een aanvullende macroprudentiële maatregel wil invoeren om zwakke punten op de residentiële vastgoedmarkt aan te pakken (zie punt 1). Tabel 3.2.1:Indicatoren financiële soliditeit (in %) Bron: ECB CBD De Belgische kapitaalmarkten functioneren goed maar worden gehinderd door factoren die eigen zijn aan het land. Sommige kenmerken van het belastingstelsel bevoordelen risicoloos kapitaal zoals spaarrekeningen en obligaties ten opzichte van risicokapitaal zoals aandelen. De taks op de beursverrichtingen heeft een negatieve invloed op de efficiëntie en de liquiditeit. Het feit dat veel middelen van huishoudens naar spaarrekeningen stromen, is vooral bepaald door cyclische en structurele factoren zoals de risicoaversie met betrekking tot spaargeld, wat een ernstige belemmering zou kunnen vormen om te investeren in grensoverschrijdende fondsen, en de vrijstelling van roerende voorheffing op gereglementeerde spaarrekeningen. Het ontbreken van een bedrijfsklimaat dat kmo's bij hun beursgang kan helpen, is een andere mogelijke belemmering voor de uitbreiding van de Belgische kapitaalmarkten. De inspanningen om de activiteiten en de toegevoegde waarde in de financiële sector te verhogen, zouden kunnen worden toegespitst op de niches waarvoor België reeds een goede concurrentiepositie heeft. Dit zijn onder meer de financiëlemarktinfrastructuren (FMI's, bijvoorbeeld Euroclear), maar ook communicatieproviders zoals SWIFT. België zet financiële richtlijnen steevast te laat om. Het land behoort tot de lidstaten met het hoogste aantal hangende inbreukprocedures wegens niet-omzetting van financiële richtlijnen na de crisis. België heeft meegedeeld dat de meeste richtlijnen uiteindelijk volledig omgezet zijn, maar voor vier richtlijnen heeft de volledige omzetting nog steeds achterstand, onder meer in het geval van de richtlijn betaalrekeningen en de richtlijn inzake bekendmaking van niet-financiële informatie. België geeft gevolg aan de adviezen van de door de minister van Financiën opgerichte deskundigenwerkgroep op hoog niveau om het omzettingsproces te verbeteren. 3.3. Arbeidsmarkt, onderwijs en sociaal beleid 3.3.1.Arbeidsmarkt De resultaten van de arbeidsmarkt blijven gemengd aangezien tussen de gewesten en tussen subcategorieën van de bevolking grote verschillen blijven bestaan. Met 7,9 % blijft de werkloosheid onder het gemiddelde van de EU en van de eurozone, maar binnen de groep werklozen is het aandeel van langdurig werklozen tussen 2012 en 2015 fors gegroeid en vervolgens op een hoog niveau gestabiliseerd. Tijdens het afgelopen jaar zijn er heel wat banen gecreëerd ( ), ondanks een aantal ophefmakende aankondigingen van collectieve ontslagen. ( ) De werkgelegenheidsgraad (67,2 %) en de activiteitsgraad (73,0 %) blijven ver onder het gemiddelde in de EU en in de eurozone. ( ) Er bestaan echter grote en toenemende verschillen tussen en binnen de gewesten (grafiek 3.3.1); ( ) De arbeidsmarktresultaten voor laaggeschoolden, jongeren, ouderen en mensen met een migratieachtergrond liggen ver beneden de niveaus die voor gelijkaardige groepen in de andere lidstaten worden opgetekend. Toch ligt het percentage vacatures steevast boven het EU-gemiddelde ( ), wat erop wijst dat op verschillende niveaus de vraag naar en het aanbod van arbeidskrachten niet goed op elkaar zijn afgestemd. ( )

Grafiek 3.3.1:Verschillen in werkgelegenheidsgraad en werkloosheidsgraad (15-64 jaar) op regionaal niveau tegenover het Belgische gemiddelde. Bron: Eurostat — Arbeidskrachtenenquête Een relatief groot deel van de bevolking in de beroepsactieve leeftijd werkt niet. Werkloosheid en verschillende types inactiviteit komen voornamelijk voor bij specifieke groepen zoals laaggeschoolde jongeren, ouderen, en arbeidskrachten met een migratieachtergrond uit landen buiten de EU. De trends verschillen tevens van groep tot groep. Zo dalen de activiteitsgraad en de werkgelegenheidsgraad bij laaggeschoolde jongeren (20-24 jaar) terwijl deze bij oudere laaggeschoolde arbeidskrachten net stijgen. Het aantal personen van minder dan 60 jaar in huishoudens met een zeer lage arbeidsintensiteit is een van de hoogste in de EU en neemt nog steeds toe, tegen de gemiddelde Europese trend in. Tegelijkertijd woont een relatief groot deel van de bevolking in huishoudens met een zeer hoge arbeidsintensiteit (grafiek 3.3.2). Grafiek 3.3.2:Verdeling van de bevolking (0-59 jaar) volgens arbeidsintensiteit in het huishouden — 2015 Bron: EU-SILC. Behalve aan het niveau van de kwalificaties is inactiviteit ook sterk gekoppeld aan leeftijd, geslacht en migratieachtergrond (ten opzichte van autochtonen). Voor jongeren (onder 24 jaar) valt inactiviteit vooral te verklaren door onderwijs en opleiding. Voor ouderen is pensionering de belangrijkste reden. Verantwoordelijkheden op het vlak van gezin en zorg zijn belangrijke verklaringen voor vrouwen, maar niet voor mannen. Bovendien worden ziekte en invaliditeit voor arbeidskrachten in de meest actieve leeftijdsgroep steeds belangrijker als reden voor inactiviteit. Bij ingezetenen die buiten de EU geboren zijn is de inactiviteit veel hoger dan bij Belgen zonder migratieachtergrond. Dit heeft te maken met een specifieke combinatie van factoren, met inbegrip van de werking van de arbeidsmarkt, het belasting- en welzijnsbeleid, integratiemaatregelen en, in het bijzonder voor vrouwen, verschillen in genderrollen (FOD Werk, 2015). Steeds meer mensen doen een beroep of bijstands- en invaliditeitsregelingen. Het aantal personen dat sociale bijstand ontvangt, is in 10 jaar tijd met ongeveer 60 % gestegen, met een opvallende stijging bij werkende jonge volwassenen (20-39 jaar) en bij mannen. De stijging met 10 % in 2009 viel samen met de economische crisis, terwijl de stijging met 13 % van 2014 tot 2015 de inwerkingtreding van de hervorming tot beperking van het recht op een inschakelingsvergoeding voor werkzoekenden weerspiegelt. Van alle personen die uiteindelijk hun recht op de inschakelingsvergoeding verliezen, schakelt ongeveer een derde over op de sociale bijstand. Ook het aantal uitbetaalde dagen uit hoofde van arbeidsongeschiktheid en invaliditeit stijgt jaarlijks, met 4-5 % sinds 2006, om te versnellen tot 7 % in 2014 en met 6 % in 2015. Deze stijging weerspiegelt een hoger aantal aanvragen in combinatie met een langere periode waarop de aanvraag betrekking heeft. Het fenomeen is duidelijker uitgesproken bij arbeidskrachten boven de leeftijd van 50 jaar en bij vrouwen. Hoewel tijdelijke banen en deeltijds werk steeds vaker voorkomen, blijft de segmentering van de arbeidsmarkt naar contracttype relatief beperkt. Terwijl het percentage deeltijds werkenden, in de totale groep van werknemers, boven het EU-gemiddelde ligt (24,3 % tegenover 19,6 %), blijft onvrijwillig deeltijds werk beperkt tot 10 % van het totaal (tegenover 29,9 % in de EU). Het aandeel tijdelijke werknemers op het totaal aan arbeidskrachten is gestegen, van 7,6 % in 2010 tot 8,5 % in 2015. Dit is nog steeds aanzienlijk minder dan het EU-gemiddelde en de cijfers in de buurlanden. Wat betreft het percentage dat de overgang van tijdelijk werk naar vast werk maakt, vallen de cijfers ook positief uit in vergelijking met deze referentiepunten. Dit is zeker het geval voor jongeren, maar niet voor mensen met een migratie achtergrond, die bij de precaire arbeidscontracten oververtegenwoordigd zijn (FOD Werk, 2015). Het aandeel tijdelijke contracten bij nieuw aangeworven werknemers is gestegen, van 30 % in 2012 tot 40 % in 2016. In de afgelopen vier jaar vertoont de incidentie van tijdelijk werk bij jongeren een gestage en licht versnellende stijgende trend (FOD Economie, 2016). Al bij al lijken deze vaststellingen erop te wijzen dat de afschaffing van de proefperiode voor contracten van onbepaalde duur kan hebben bijgedragen tot een sterkere segmentering naar contracttype, hoewel het fenomeen relatief beperkt blijft. De Belgische arbeidsmarkt wordt gekenmerkt door grote verschillen in vraag en aanbod van vaardigheden. De relatieve spreiding van de werkgelegenheids- en werkloosheidsgraad in groepen met een bepaald opleidingsprofiel behoort tot de hoogste in de EU en wijst op aanzienlijke verschillen in werkgelegenheidskansen voor personen met een laag, middelmatig of hoog opleidingsprofiel. Dit wijst dan weer op discrepanties tussen het aanbod aan vaardigheden (indirect weergegeven door de samenstelling van de bevolking in de beroepsgeschikte leeftijd) en de vraag naar vaardigheden (indirect weergegeven door de samenstelling van de werkgelegenheid) (grafiek 3.3.3) (Europese Commissie, 2016a). Terwijl de werkgelegenheidsgraad van afgestudeerden van het tertiair onderwijs relatief hoog is, is de kloof met de werkgelegenheidsgraad van diegenen die enkel secundair onderwijs hebben genoten beduidend groter dan in de buurlanden. De aanzienlijke verschillen tussen vraag en aanbod op het vlak van vaardigheden is het resultaat van verschillende factoren. De achteruitgang van de productie-industrie in België was sneller en forser dan in andere West-Europese landen. Dit draagt bij aan de geringe vraag naar laaggeschoolde arbeidskrachten. Tegelijkertijd kent België een relatief groot percentage voortijdige schoolverlaters, voornamelijk in Wallonië, Brussel en andere stedelijke gebieden, en een hoog percentage jonge volwassenen met een laag onderwijsniveau. Voor levenslang leren bij volwassenen scoort België eveneens opmerkelijk lager dan het EU-gemiddelde en de cijfers in de buurlanden. Grafiek 3.3.3:Relatieve spreiding van werkgelegenheidsgraad naar onderwijsniveau, 2010, 2014 en 2015 Bron: Eigen berekeningen op basis van Eurostat. Jaarlijks gemiddelde op basis van het gemiddelde van vier kwartalen. Maatregelen tegen inactiviteit en werkloosheid zijn gericht op het verminderen van de totale loonkosten, het verhogen van de financiële prikkels om te werken en het activeren van oudere arbeidskrachten. De hervorming van de inkomstenbelasting wordt geleidelijk ingevoerd met een aantal maatregelen die het nettoloon bij lage en gemiddelde lonen moeten verhogen. Eerdere hervormingen die het aantal jonge werkzoekenden dat voor een uitkering in aanmerking komt, beperken en het algemene uitkeringsniveau degressief maken, zijn nu volledig doorgevoerd. Wat betreft oudere arbeidskrachten, is de toegang tot het stelsel van werkloosheid met bedrijfstoeslag beperkt door geleidelijk het leeftijdsplafond op te trekken en de vereisten inzake loopbaanduur te verscherpen. De overgang zal tegen 2020 zijn afgerond. Tegelijkertijd is beslist om de pensioengerechtigde leeftijd op te trekken van 65 naar 67 jaar, in twee stappen in 2025 en 2030. Recenter nog heeft de federale regering een aantal maatregelen voorgesteld om regelingen voor arbeidsduur flexibeler te maken en interne bedrijfsopleiding te bevorderen. Intussen werken de gewestelijke overheden aan een hervorming van de bestaande activeringsmaatregelen voor specifieke doelgroepen en van de controle- en begeleidingsactiviteiten van hun respectievelijke openbare diensten voor arbeidsvoorziening. De lopende hervormingen van de belasting- en socialezekerheidsstelsels hebben een positief effect op het nettoloon bij lage en gemiddelde lonen en op de arbeidsparticipatiegraad van oudere arbeidskrachten. Het aantal jongeren met een inschakelingsvergoeding daalt, net als het aantal mensen in een regeling om vervroegd de arbeidsmarkt te verlaten. De werkgelegenheidsgraad van oudere arbeidskrachten neemt toe, van 42,7 % in 2014 tot 44,0 % in 2015( ). Het belasting- en uitkeringsstelsel zorgt nog steeds voor zware belastingdruk op verdieners van een tweede inkomen (doorgaans vrouwen) die geconfronteerd worden met een belastingwig, die in 2015 tot de grootste van de gehele EU behoorde (zie punt 3.1.4). Tabel 3.3.1:Omvang van geselecteerde doelgroepen (totale bevolking x 1000) Bron: Eurostat (2015 Labour Force Survey; LFS ad hoc module: 2014. Migration and labour markets.) — eigen berekeningen Mensen met een migratieachtergrond vertegenwoordigen een groot deel van de doelgroepen ( ) die voor arbeidsbemiddeling zijn geselecteerd. De werkgelegenheidsgraad van Belgische ingezetenen die buiten de EU geboren zijn, blijft bijzonder laag en de daaruit voortvloeiende kloof met ingezetenen die in België geboren zijn, is een van de grootste in de EU. Die kloof is groter voor vrouwen, wat voornamelijk door de hoge inactiviteitsgraad te verklaren is, in tegenstelling tot mannen die buiten de EU geboren zijn, bij wie de kloof voornamelijk te wijten is aan hogere werkloosheid. De lage werkgelegenheidsgraad zet zich door in de tweede generatie, ook al heeft deze in België onderwijs genoten. Dit is een belangrijk probleem. De groep die buiten de EU geboren is, vertegenwoordigt 8,5 % van de bevolking, maar is goed voor 14 % van de jongeren met een laag opleidingsniveau, en bijna 30 % van de langdurig werklozen in de meest actieve leeftijdscategorie (tabel 3.3.1). Bovendien vertegenwoordigt de tweede generatie met tenminste één buiten de EU geboren ouder 9,5 % van de leeftijdscategorie 20-24 jaar, maar 10 % tot 15 % van de doelgroepen. De tewerkstellingscijfers voor migranten van de eerste generatie lopen wijd uiteen volgens de reden voor migratie en individuele kenmerken zoals leeftijd, geslacht, onderwijsniveau en lees- en schrijfvaardigheid. Zelfs wanneer deze individuele kenmerken gecorrigeerd worden, is de tweede generatie toch beduidend minder vertegenwoordigd in de werkgelegenheid dan ingezetenen zonder migratieachtergrond, hetgeen net als voor de eerste generatie een van de slechtste resultaten is van alle lidstaten waarvoor gegevens beschikbaar zijn (OESO, 2014a). Het niet te verklaren gedeelte van de beperktere werkgelegenheidskansen kan wijzen op discriminatie. Dit wordt bevestigd door teststudies waaruit blijkt dat een vreemde afkomst een rechtstreekse invloed heeft op de waarschijnlijkheid gerekruteerd te worden, bij voor het overige gelijke omstandigheden. (OESO, 2013a). Ondanks de uitgebreide wetgeving ter zake lijkt discriminatie dus nog steeds een belangrijke belemmering voor de arbeidsmarkt te zijn. Ondanks de aanzienlijke middelen die aan activeringsbeleid worden besteed, blijft het percentage dat aan het werk gaat ver beneden het EU gemiddelde (grafiek 3.3.4). Hoewel België meer dan gemiddeld investeert in actieve arbeidsmarktmaatregelen ( ) is het fenomeen van langdurige werkloosheid wijdverspreid, vooral in Brussel en Wallonië en bij specifieke bevolkingsgroepen. Zo ligt de langdurige werkloosheid lichtjes onder het gemiddelde van de EU en van de eurozone bij de beroepsbevolking van de meest actieve leeftijdscategorie, maar relatief hoog bij jongeren en oudere arbeidskrachten. Bij die laatsten is dit gedeeltelijk toe te schrijven aan de vrij gemakkelijke mogelijkheden tot vervroegde uittreding die in het verleden zijn gecreëerd via het stelsel van werkloosheidsuitkeringen. Het percentage langdurig werkloze laaggeschoolde jongere arbeidskrachten in België ligt steeds boven het gemiddelde van de EU en de eurozone ( ) en is hoger bij jonge vrouwen dan bij jonge mannen. Grafiek 3.3.4:Doorstroming volgens arbeidsstatus Bron: Eurostat De maatregelen van de deelstaatregeringen zijn belangrijke vereenvoudigingen van de bestaande werkgelegenheidsregelingen. De zesde staatshervorming heeft de begeleiding van werklozen in 22 gerichte activeringsregelingen overgeheveld naar het deelstaatniveau. Het activeringsstelsel was complex, met definities en procedures die niet altijd overeenstemden, en het succes van bepaalde maatregelen was beperkt (Van Landeghem et al, 2015; VDAB, 2015). In 2016 hebben de drie gewesten en de Duitstalige gemeenschap de verschillende stelsels herzien om de financiële steun te stroomlijnen en te richten op een beperkt aantal prioritaire groepen, en om de arbeidsbemiddeling beter af te stemmen op andere soorten maatregelen om de tewerkstellingskansen te verhogen. De hervormde arbeidsbemiddelingsregelingen zijn in Vlaanderen reeds volledig in werking en zullen in de loop van 2017 in Wallonië en in Brussel van start gaan. In sommige gevallen kunnen de hervormde regelingen voor arbeidsbemiddeling, onder meer door ruimere doelgroepen en hoge loonplafonds aanleiding geven tot gunstige windfalleffecten en verdringing tot gevolg hebben. Het succes van de nieuwe activeringsmaatregelen zal afhangen van de omvang van die meevallers en de verschuivingen die erdoor ontstaan, en van de vraag of de behoefte aan nieuwe arbeidskrachten zal stijgen of niet. Het is belangrijk dat de doelgroep van jongeren met middelmatige kwalificaties in Vlaanderen is verruimd, doordat de voorwaarde van 156 dagen werkloosheidsperiode vervalt. Dit kan tot meevallers leiden aangezien werkgevers minder sociale lasten zullen betalen voor iemand die zij anders even goed zouden hebben aangenomen. Het verschuivingseffect is mogelijk beperkt, aangezien werkgevers geen reden hebben om een voorkeur te hebben voor jongeren die zes maanden werkloos zijn geweest. Tegelijkertijd is de financiële steun voor laaggeschoolde jongeren en langdurig werklozen in de leeftijdsgroep 25-54 verminderd. ( ) Voorts zijn de loonplafonds om in aanmerking te komen voor activeringsmaatregelen of voor lagere sociale bijdragen in alle gewesten hoog: ongeveer 80 tot 90 % van de jongeren en van de oudere arbeidskrachten zou in aanmerking komen, terwijl mensen met een laag loon uit andere leeftijdsgroepen geen extra steun krijgen. Bovendien kunnen er rond die niveaus negatieve drempels ontstaan: wanneer het loon boven het plafond stijgt, zal dit de werkgevers veel meer kosten aangezien de voordelen van de regeling wegvallen. ( ) De effecten van deze parameters zullen nauwkeurig moeten worden gevolgd om te beoordelen of de recent hervormde regelingen doelgericht en kosteneffectief zijn. Deze verschillende keuzes kunnen arbeidsmobiliteit van Brussel en Wallonië naar Vlaanderen stimuleren. Er bestaan grote verschillen tussen de gekozen instrumenten. Vlaanderen heeft geopteerd voor een beleid op basis van de plaats van tewerkstelling (dat ook kan gelden voor pendelende werknemers uit andere gewesten), terwijl Wallonië en Brussel hebben geopteerd voor een ruimere mix aan instrumenten die voornamelijk op de woonplaats van de werknemer zijn gebaseerd. Brussel wil ook een opleidingsbudget invoeren voor laaggeschoolde jongeren (jonger dan 30 jaar). Gelet op de hogere werkloosheidsgraad in Wallonië en Brussel in vergelijking met Vlaanderen zijn deze keuzes zinvol. Arbeidsmobiliteit tussen de gewesten wordt echter niet alleen bepaald door de arbeidskosten. Andere factoren zoals talenkennis, registratierechten op de aankoop van onroerend goed, transportinfrastructuur (met inbegrip van openbaar vervoer) en ruime bekendmaking van vacatures zijn ook belangrijk. 3.3.2.Sociaal beleid Het stabiele algehele risico op armoede of sociale uitsluiting, dat onder het EU-gemiddelde maar boven het gemiddelde van de aangrenzende lidstaten ligt, verhult uiteenlopende trends tussen bevolkingsgroepen. Hoewel het risico op armoede of sociale uitsluiting voor de totale actieve bevolking stabiel blijft, is het gedaald voor ouderen (65+) en gestegen voor jongeren (16-24 jaar), meer bepaald voor laaggeschoolden, gehandicapten of mensen met een migratieachtergrond. De verslechterende sociale situatie van met name laaggeschoolden kan worden verklaard door de dalende arbeidsparticipatie van deze groep en een grotere kans op (zeer) lage arbeidsintensiteit, ondanks een hoog aantal vacatures. Dit geldt ook voor het hoge aandeel niet in de EU geboren migranten die te kampen hebben met armoede of sociale uitsluiting: 50,7 % in 2015 (tegenover 27,5 % voor in de EU maar niet in België geboren personen en 17,0 % voor in België geboren personen), hetgeen hoger is dan voor niet in de EU geboren personen in de EU (40,2 % in 2015). Bovendien bedraagt het verschil in het risico op armoede en sociale uitsluiting tussen personen met en zonder handicap 17,7 procentpunten, hetgeen aanzienlijk meer is dan het EU-gemiddelde van 9,7 procentpunten. België is een van de weinige lidstaten waar de financiële moeilijkheden voor huishoudens in het laagste inkomenskwartiel in de jaarperiode tot het vierde kwartaal 2016 zijn toegenomen (Europese Commissie, 2016). Deze ontwikkelingen wijzen mogelijk op een verschuiving van een "generatiekloof" in armoede naar een opsplitsing tussen de hoog- en de laagopgeleiden binnen de beroepsbevolking. Dit laat zich voornamelijk verklaren door inactiviteit en werkloosheid, die de kans op armoede aanzienlijk verhogen. Het risico op armoede en sociale uitsluiting van de werkzame bevolking ligt ver onder het EU-gemiddelde. Daartegenover staat dat het risico op armoede en sociale uitsluiting bij de inactieve of werkloze bevolking hoger is dan het EU-gemiddelde. Niettemin lijkt het armoedeverlagend effect van belastingen en overdrachten voor werkloze huishoudens en huishoudens met niet-conventionele banen in België aanzienlijk te zijn, vooral voor werkloze huishoudens, van wie het armoedeniveau na belastingen en overdrachten meer dan gehalveerd wordt (OESO, 2015a).

Het aandeel kinderen in huishoudens met een zeer lage arbeidsintensiteit overschrijdt de gemiddelden voor de eurozone en de EU. Met 49 % van de kinderen jonger dan 3 jaar en 98 % van de kinderen tussen 3 jaar en de minimale leerplichtige leeftijd in de kinderopvang heeft België de Barcelonadoelstellingen bereikt. Het aantal inkomensgerelateerde plaatsen in de buitenschoolse kinderopvang blijft echter beperkt, vooral in Brussel. 3.3.3.ONDERWIJS EN VAARDIGHEDEN Het Belgische onderwijsstelsel blijft in internationale vergelijkingen goede gemiddelde prestaties combineren met een aanhoudend hoge onderwijsongelijkheid en grote prestatieverschillen tussen scholen onderling. De invloed van de socio-economische status op de kennis van basisvaardigheden blijft groter dan het EU-gemiddelde. In vergelijking met 2012 wijzen de PISA-resultaten van de OESO voor 2015 (OESO, 2016a) op een toename van het percentage onderpresterende 15-jarigen (onder niveau twee voor wetenschappen 19,8 %, leesvaardigheid 19,5 % of wiskunde 20,1 %). Dit ligt in de lijn van de nog grotere achteruitgang in de gehele EU. Tussen de gemeenschappen blijven verschillen bestaan wanneer het gaat om gemiddelde resultaten en percentages van top- en onderpresteerders. Ondanks enige verbetering ligt het percentage onderpresteerders in de Franse Gemeenschap (rond 23 % voor wetenschappen en leesvaardigheid en 24 % voor wiskunde) nog steeds hoger dan het nationaal gemiddelde. In de Vlaamse Gemeenschap is het percentage onderpresteerders toegenomen en bedraagt het nu bijna 17 % voor alle geteste vaardigheden; in de Duitse Gemeenschap is dit percentage 14,3%. Hoewel het nationale resultaat met betrekking tot vroegtijdige schoolverlaters iets beter is dan het EU-gemiddelde, blijven grote verschillen tussen de gemeenschappen en gewesten bestaan. Het stimuleren van uitmuntendheid is van cruciaal belang om het slinkende aandeel toppresteerders onder 15-jarige leerlingen weer op te krikken. Volgens de Pisa-resultaten voor 2015 ligt het aandeel toppresteerders in België nog steeds boven het OESO-gemiddelde voor de drie geteste vaardigheden, namelijk 15,9 % voor wiskunde (tegenover een OESO-gemiddelde van 10,7 %), 9 % voor wetenschappen (OESO-gemiddelde 7,7 %) en 9,3 % voor leesvaardigheid (OESO-gemiddelde 8,4 %). Sinds 2003 is echter een snel dalende trend merkbaar in het aantal toppresteerders voor wiskunde, zelfs na correctie voor de demografische evolutie. Die daling is met name sterk in de Vlaamse Gemeenschap. Het aandeel toppresteerders in de Franse en de Duitse Gemeenschap ligt onder het nationaal gemiddelde voor de drie vaardigheden en bedraagt nauwelijks meer dan 5 % voor wetenschappen. Bovendien zou het lage aandeel leerlingen en afgestudeerden in wetenschappen en technologie toekomstige innovatie kunnen afremmen, zoals in het landverslag 2016 wordt aangestipt. Voor meer details over leerlingen en afgestudeerden in wetenschappen, technologie, engineering en wiskunde (STEM), zie punt 3.4.2. over innovatie. Naast de grotere dan het EU-gemiddelde invloed van de socio-economische status op de prestaties is er ook een grote prestatiekloof tussen in de EU geboren leerlingen en niet in de EU geboren leerlingen of leerlingen met minstens één niet in de EU geboren ouder. Ondanks vooruitgang op dit gebied doet de tweede generatie het maar lichtjes beter dan de eerste, zelfs wanneer rekening wordt gehouden met de socio-economische achtergrond. België heeft een verhoudingsgewijs hoog aandeel 15-jarige leerlingen met een migrantenachtergrond, dat tussen 2012 en 2015 is gestegen van 15,1 % tot 17,7 % (PISA, 2015). Zij zijn echter ongelijk verspreid over de gemeenschappen (dit aandeel bedraagt 14 % in de Vlaamse Gemeenschap). In 2015 bedroeg het aandeel leerlingen van de tweede en eerste generatie met een migrantenachtergrond in België respectievelijk 9,0% en 8,7%. Ten opzichte van 2012 nam het percentage migranten van de eerste generatie met geschoolde ouders toe; de thuistaal en het land van oorsprong verklaren een groot deel van het verschil in basisvaardigheden. Het sinds 2015 toegenomen aantal vluchtelingen heeft de uitdagingen versterkt. De gemeenschappen hebben maatregelen genomen om de capaciteit van opvangklassen, het aantal taalleerkrachten en het budget ter ondersteuning van nieuwkomers te vergroten (Europese Commissie, 2016c). Door de toenemende kinderarmoede en de grotere diversiteit in taal, cultuur en familiestructuur zijn de uitdagingen op het gebied van kansengelijkheid groot. Leerlingen worden vaak niet voldoende door hun familie ondersteund ten gevolge van minder sociaal en/of financieel kapitaal, problemen met de onderwijstaal en andere gerelateerde factoren. De familiestructuur is ook van belang: meer dan in andere landen presteren studenten uit eenoudergezinnen slechter (OESO, 2013b). De uiteenlopende armoedeniveaus in de schoolbevolking (Studiedienst van de Vlaamse Regering, 2015; McKinsey, 2015) versterken de verschillen tussen de gemeenschappen en gewesten (Europese Commissie, 2016c). Het probleem is vooral acuut in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest. Om de kansenongelijkheid op onderwijsgebied aan te pakken, is dus een brede beleidsrespons nodig die verder gaat dan het onderwijs. De verwachte toename van de leerlingenaantallen is bovendien een van de grootste in Europa en voor kansarme groepen zal het groeitempo zelfs nog sneller zijn, met name voor leerlingen met een migratieachtergrond die grotendeels in de grote steden geconcentreerd zijn (Europese Commissie, 2016d). Er zijn inspanningen geleverd om de vluchtelingen over het land te spreiden. In het verleden is echter gebleken dat zij doorgaans naar de grote steden verhuizen om er samen te komen met mensen met een soortgelijke migratieachtergrond. Er zijn prognoses voor de verschillen in de toename ( ) van de leerlingenaantallen tussen de taalgemeenschappen, de gewesten en de onderwijsniveaus. De toename is het grootst in de Franse Gemeenschap met een voorspelde stijging van 7 % in het volgende decennium. Daardoor baren de tekorten in de onderwijsinfrastructuur steeds meer zorgen, voornamelijk in de steden. Een geografische verschuiving in de inschrijvingen, de demografische druk en onvoldoende planning hebben in combinatie met de lange termijnen voor renovatie en bouw geleid tot problemen met de capaciteit en de kwaliteit van de infrastructuur. Met 6,6 % ligt het aandeel van de overheidsuitgaven voor schoolinfrastructuur onder het EU-gemiddelde van 7,4 %. Er beginnen tekorten te ontstaan aan goed gekwalificeerde leerkrachten en leerkrachten zijn niet altijd goed voorbereid op of ondersteund in het omgaan met een steeds diverser wordende schoolbevolking. Hoewel er zich meer dan gemiddeld studenten inschrijven voor een lerarenopleiding, is er een tekort aan gekwalificeerde leerkrachten. De voornaamste redenen zijn de volgende: het blijkt moeilijk om de meest geschikte studenten en kandidaten voor het beroep aan te trekken; zeer veel beginnende leerkrachten stappen uit het beroep; de pensioenvoorwaarden; een aandeel van de leerkrachten is onbeschikbaar om les te geven. Een andere belemmering is het grote verschil in statuut en arbeidsvoorwaarden van beginnende leerkrachten in vergelijking met het statuut en de arbeidsvoorwaarden van de (niet erg mobiele) vastbenoemde leerkrachten (OESO, 2015; Delvaux, B., et al., 2013). Ten slotte is de erkenning van de kwalificaties van buitenlandse leerkrachten een van de obstakels voor leerkrachten met een migratieachtergrond (OESO, 2014b). De deelname aan opleidingen om in een multiculturele of meertalige omgeving les te geven, ligt significant onder het EU-gemiddelde (OESO, 2013b). De diversiteit van de leerlingen komt niet tot uiting in het beroep van leerkracht. Opleiding van leerkrachten op de werkvloer wordt niet goed ingezet om vaardigheden te ontwikkelen, noch erkend met het oog op loopbaanontwikkeling. De contracten van leerkrachten zijn nog altijd alleen op lesuren gebaseerd. De verschillen in prestaties tussen scholen worden versterkt door de ongelijke toegang tot ervaren leerkrachten, gaan verder dan de thuissituatie en weerspiegelen ook de academische, sociaaleconomische, taal- en migratieachtergrond (Belgisch Rekenhof, 2015; McKinsey, 2015). De scholen met de meest achtergestelde leerlingen slagen er niet in de meest ervaren leerkrachten en schoolhoofden aan te trekken en hebben een groter personeelsverloop bij de leerkrachten. Het gelijkekansenbeleid voor dergelijke scholen heeft niet de verwachte resultaten opgeleverd, ook al is de ratio leerlingen/leerkrachten in die scholen internationaal gezien een van de laagste (OESO, 2013b). Er is weinig monitoring van de resultaten van individuele scholen (OESO, 2016b). Er zijn grote onderwijshervormingen gestart, om de gelijkheid, de belangrijkste competenties en de kwaliteit en de relevantie van het beroepsonderwijs en de beroepsopleiding te verbeteren. Het hervormingsproces voor de Franse Gemeenschap laat tot dusver een positieve verschuiving zien naar een transparant, op participatie gericht en op feiten gebaseerd beleid. Op basis van de voornaamste richtsnoeren voor de hervorming die midden 2016 door de regering zijn aangenomen, en van een effectbeoordeling wordt in het ontwerpadvies van de stuurgroep voor de hervorming van december 2016 een vijfpuntenstrategie, doelstellingen en prioriteiten voorgesteld, rekening houdend met strenge budgettaire beperkingen. Dit is een belangrijke stap in deze grote hervorming, die het volledige systeem bestrijkt: leerlingen en competenties, leerkrachten, verstrekking van onderwijs en beheer van het systeem. Na een overlegprocedure heeft de Vlaamse regering in januari 2017 de definitieve hoofdmaatregelen van het masterplan voor het secundair onderwijs goedgekeurd. Die zullen vanaf september 2018 geleidelijk worden geïmplementeerd. Een nieuwe ordening van het studieaanbod en een rationalisering van de studiegebieden zijn gepland. De meeste maatregelen zijn facultatief. De opdeling tussen algemeen secundair, technisch en beroepsonderwijs blijft gehandhaafd. In de toekomst is monitoring van belang om ervoor te zorgen dat de huidige ongelijkheidsvallen op onderwijsgebied worden aangepakt. Andere specifieke maatregelen zijn erop gericht het hoge percentage kinderen dat in het bijzonder onderwijs is ingeschreven, te verminderen door een grotere inclusie in het gewone onderwijs te bevorderen; in 2015/2016 is met name een groot Vlaams initiatief (het "M-decreet") in werking getreden. De volledige implementatie van het decreet zal echter tijd in beslag nemen. De drie gemeenschappen zijn het duaal leren verder aan het ontwikkelen en betrekken ondernemingen bij het secundair onderwijs, en gaan verder met het voorbereiden van de hervorming van de aanvankelijke lerarenopleiding. De prestaties op school hangen ook af van een groot aantal externe factoren. Een goede kennis van de onderwijstaal op school is een belangrijke factor voor een succesvolle schoolcarrière. Om de kansenongelijkheid op onderwijsgebied aan te pakken, moet er ook worden gekeken naar het werkgelegenheidsbeleid, het sociale beleid, de bestrijding van discriminatie en het migratiebeleid en moeten de maatregelen op die gebieden worden gecoördineerd tussen de verschillende bevoegde autoriteiten. Vooral in Brussel is de governance een grote uitdaging. 3.4. Concurrentievermogen en investeringen 3.4.1. PRIJZEN, KOSTEN EN CONCURRENTIEVERMOGEN Inflatie De inflatiekloof tussen België en zijn buurlanden is toegenomen. Tussen 2006 en 2016 bedroeg het gecumuleerde inflatieverschil tussen België en de buurlanden ongeveer 7% (grafiek 3.4.1). In dezelfde periode is voor de kerninflatie een vergelijkbaar verschil opgebouwd. Dit inflatieverschil is in de afgelopen jaren aanzienlijk toegenomen. Overeenkomstig de laatste prognoses van de Commissie zou het verschil in 2017-2018 bovendien blijven toenemen. Grafiek 3.4.1:Verschil cumulatieve (kern)inflatie en nominale loonkosten per eenheid product tussen België en de buurlanden Bron: Europese Commissie In 2016 stegen de prijzen met 1,8% ten opzichte van 0,2% in de eurozone en de buurlanden van België. Verhogingen van de indirecte belastingen verklaren slechts een deel van het verschil (zie grafiek 3.4.2). Ook de kerninflatie - exclusief onverwerkte levensmiddelen en energie-items - was aanzienlijk hoger dan vorig jaar. Zij bedroeg 2% ten opzichte van 0,8% in de eurozone en 0,7% in de drie buurlanden, waar de inflatie voor het derde jaar op rij daalde. De structureel hogere prijsstijgingen in België zouden gevolgen kunnen hebben voor het externe concurrentievermogen. Aangezien in bijna alle Belgische bedrijven de lonen automatisch worden aangepast aan de kosten van het levensonderhoud ( ), laten hogere consumentenprijzen zich gevoelen in sneller stijgende arbeidskosten, waardoor de kostencompetitiviteit wordt ondermijnd indien er geen compensatie is in de vorm van een verhoogde productiviteit. Aangezien banen met een geringe productiviteit relatief duurder worden dan banen met een hoge productiviteit, kan zich banenverlies voordoen met in de loop der tijd een neerwaarts effect op de totale arbeidsparticipatie. Uit de grafiek 3.4.1 blijkt dat in België het verschil in nominale loonkosten per