245,88 l^ublikatieblad van de Europese gemeenschappen ^r,C134^15 
Advies over het voorstel voor een besluit van de Raad tot vaststelling van een eerste 
meerjarenprogramma (1988-1993^voor op biotechnologie gebaseerd onderzoek en technologie 
sche ontwikkeling op agroindustrieel gebied, ECLA1R^(^ 
(88^C134^ 
De Raad heeft op!5 januari 1988 besloten,overeenkomstig de bepalingen van artikel 130 C^ 
van het Verdrag tot oprichting van de Europese Economische gemeenschap, het Economisch 
en Sociaal Comité advies te vragen over het bovengenoemde voorstel 
De Afdeling voor energie, nucleaire vraagstukken en onderzoek, die met de desbetreffende 
werkzaamheden was belast, heeft haar advies op4maart 1988 goedgekeurd,Rapporteur was 
deheerDelavernier, 
Het Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn 254e zitting (vergadering van 23 maart 
1988^ het volgende advies uitgebracht, dat met algemene stemmen is goedgekeurd. 
Het Comité gaat in principe akkoord met het voorstel 
van de Commissie. Het wijst er evenwel op dat het 
ECLAIRprogramma slechts positieve resultaten kan 
opleveren indien rekening wordt gehouden met de on 
derstaande kritische opmerkingen en met de suggesties 
om het programma een specifieker, meer innoverend en 
meer stimulerend karakter te geven, 
1, Samenhang tussen het ECLAIRprogramma en aan^ 
verwante programmals 
1.1, Het door de Commissie voorgestelde ECLA1R 
programmavormt een onderdeel van actie 4, nl,„E^ 
ploitatieenoptimalebenutting vanbiologischehulp 
bronnen^, van het „Kaderprogramma voor communau 
taire werkzaamheden ophet gebied van onderzoek en 
technologische ontwikkeling, C^ceTC^,(198^1991^H^ 
Deze actie bestaat uit drie delen 
„4,1 Biotechnologie, 
4.2 Agroindustnele technologieën, 
4.3 Concurrentievermogen op landbouwgebied en 
beheer van agrarische hulpbronnen,^ 
1.2, Het ECLAIRprogramma valtonder actie 4,2, 
maar houdt tegelijkertijd nauw verband met de andere 
programma^svan deze actie4,ECLA!R vormt overigens 
slechts het eerste deel van actie4,2 het programma 
moet nog worden aangevuld met een voorstel voor een 
programma dat betrekking heeft op technologieën voor 
de voedingsmiddelenindustrie, 
1.3, C^p2B^ januari 1988 heeft het Comité een advies 
uitgebracht over de herziening van het meerja 
renprogramma op het gebied van biotechnologie, ^at 
het tweede deelvan actie 4,2 en wat actie 4,3betreft, 
heeftde Commissienoggeen voorstellengedaan. De 
hoofdlijnen van deze programmal zijn noch in het 
programma „Biotechnologie^, noch in het onderhavige 
voorstel geschetst, zodat de inhoudvan het ECLA1R 
programma dus moeilijk te beoordelen valt, C^ok is niet 
precies vast te stellen in welke ruimere samenhang 
ECLA1R moet worden gezien. 1,4, Er bestaan ook raakpunten tussen het onderha 
vigeagroindustneel programma en de communautaire 
programmals voor landbouwkundigonderzoek 1984 
1988, die de Raad bijbesluitvanl2decemberl983 
heeft vastgesteld en bij besluit van 19 maart 198^ heeft 
gewijzigd, Innovember 198^heeftdeCommissiehet 
RarlementendeRaadeenverslagvoorgelegdoverde 
stand van zaken van de acties die waren gepland in het 
kader van de dus al vier jaar lopende programmals, In 
dit verslag staat o,m, dat het tot heden onmogelijk is een 
goede evaluatie temaken, Dezeprogramma^shouden 
nochtans in menig opzicht nauw verband met verschiP 
lende in het kader van ECLAIRvoorgestelde ontwik 
kelmgsprojecten of overlappen deze zelfs. Het Comité 
vraagtzich af waarin het programmater verwezenlijk 
king van de actie „Concurrentievermogen op land^ 
bouwgebied en beheer van agrarische hulpbronnen^ 
qua inhoud en nut van de rest zal verschillen. 
1,5, Lenslotte merkt het Comité op dat de landbouw 
uitdrukkelijkgenoemd wordtin anderehoofdstukken 
van het kaderprogramma en vaak rechtstreeks het 
onderwerp vormt van verscheidene programmals op 
andere onderzoeksgebieden, met name actiel(kwahteit 
van hetbestaan^, actief (wetenschap entechmekten 
dienste van de ontwikkeling^ en actie 8 (verbetering 
vandeEuropese wetenschappelijke en technologische 
samenwerking^. Alhoewel het ECLAIRprogramma 
voorzien is van overvloedige toelichtingen, geeft de 
Commissie te weimg,en vooral geen svstematisch en 
duidelijk inzicht in het verband dat bestaat tussen dit 
programma en de programma^sop andere onderzoeks 
terreinen die ook voor de landbouw van belang zijn. 
1,D, Het Comité krijgt de indruk dat het in deze hele 
materie bij de hoogste beshssings en beheersinstanties 
ontbreekt aan een algemeen overzicht over de pro 
grammars, C^ok acht het de coördinatie tussen met 
elkaar verband houdende programma^sontoereikend. 
Het is duidelijk dat hierdoor een reëel gevaar voor 
administratieve en financiële wildgroei kan ontstaan. 
^C8niL^^^t0t^,t^3 1,^, Het Comité vraagt zich daarom af of de Com 
missie niet meer nadruk zou moeten leggen op coordine^ 
Nr. C 134/16 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 24. 5. 88 
rende taken. Bovendien zouden de doelstellingen van 
het voorgestelde programma duidelijk moeten worden 
gedefinieerd. 
1.8. Het valt alleszins te begroeten dat de Commissie 
het zelf voor een goede coördinatie met aanverwante 
programma's wenselijk acht dat in het Raadgevend 
Comité voor beheer en coördinatie (CBC) van onder­
zoek en technologische ontwikkeling op agro-in-
dustrieel gebied, dat de Commissie zal assisteren bij het 
plannen en het voorbereiden van activiteiten m.b.t. 
ontwikkeling en beheer van het programma, ook verte­
genwoordigers van andere belanghebbende CBC's, met 
name van „Biotechnologie" en van „Landbouwkundig 
onderzoek" zitting krijgen. 
1.9. Ook het voornemen van de Commissie om 
voortaan tussen de desbetreffende overlegorganen op 
het gebied van biotechnologie en landbouwkundig 
onderzoek regelmatige en systematische contacten te 
organiseren, gaat zeker in de gewenste richting. 
2. Risico-evaluatie en milieu-aspecten van het 
ECLAIR-programma 
2.1. Evenmin als het aspect „samenhang, coördina­
tie" komen de risico- en milieu-aspecten in ECLAIR 
duidelijk en systematisch genoeg tot hun recht. Ook 
vanuit dit oogpunt is een betere coördinatie van de 
diverse op stapel staande programma's — fundamenteel 
biologisch onderzoek, agro-industriële technologie, 
onderzoek en ontwikkeling (0&0)-voedingsindustrie, 
acties inzake de kwaliteit van het bestaan (gezondheid 
en milieu) — een primaire en dringende noodzaak ge­
worden. In de moderne samenleving is er, t.o.v. de 
recente ontwikkeling en mogelijkheden van de biotech­
nologie, naast grote hoop ook een als het ware 
existentiële angst aan het groeien. Om dit laatste niet 
in irrationele paniek of afweer te laten omslaan, moet 
bij het nemen van O&O-initiatieven op het hele terrein 
der biotechnologie ook de factor „gezondheid en mi­
lieu" als een intrinsiek onderdeel beschouwd worden. 
Bij de ontwikkeling van biotechnologie moet tevens 
rekening worden gehouden met zaken die met de veilig­
heid van het werk verband houden. 
2.2. Het Comité stelt vast dat de Commissie begint 
in te zien dat ook op dit gebied grotere coördinatie 
tussen de verschillende betrokken diensten en directora­
ten-generaal nodig is, dat de risico-evaluatie meer sys­
tematisch moet gebeuren en dat in sterkere mate re­
kening moet worden gehouden met het milieu. 
2.3. Het zou wenselijk zijn dat de Commissie voort­
aan bij haar voorstellen inzake biotechnologie een speci­
fieke bijlage voegt over de risico-evaluatie t.a.v. een 
gepland project, de noodzakelijke maatregelen ter be­
scherming van de volksgezondheid en het directe ver­
band met bepaalde milieu-aspecten. 3. Overzicht, inhoud en structuur van het ECLAIR-
programma 
3.1. Het Comité is van mening dat het ECLAIR-
programma aan bepaalde criteria moet voldoen om als 
„in voldoende mate zinvol en innoverend" te kunnen 
worden beschouwd. 
3.1.1. Zoals reeds benadrukt, dient de inhoud van 
het programma een goed afgebakend terrein te bestrij­
ken, dat t.o.v. de aanverwante terreinen duidelijk moet 
worden onderscheiden, maar ook raakpunten hiermee 
moet bezitten. Er bestaat op het gebied van biotechnolo­
gie een groot aantal projecten waaraan de Gemeenschap 
in meer of minder sterke mate deelneemt. Daardoor 
ontstaat de noodzaak om al deze projecten op bruikbare 
wijze te catalogiseren, ongeacht de onderzoeksactivi­
teiten waarvan zij deel uitmaken, en om een systema­
tisch en globaal overzicht op te stellen, eventueel in de 
vorm van een specifiek coördinatieprogramma. 
3.1.2. Men zou ook mogen verwachten dat in de 
voorgestelde acties een zekere relatie terug te vinden is 
met het respectieve belang van de diverse sub-sectoren 
in de Europese landbouw. Het bruto produkt van de 
landbouw van de Gemeenschap bestaat voor ongeveer 
20 % uit akkerbouw- en 20 % uit tuinbouwprodukten; 
ongeveer 60 % ervan wordt in de veeteelt gerealiseerd. 
Naast de ruwweg 130 miljoen ha, die voor landbouw 
wordt gebruikt, groeit er in de Gemeenschap nog 
60 miljoen ha bos. Al die branches hebben wellicht even 
belangrijke technische en economische potentialiteiten 
en problemen. 
3.1.3. In de wereld van agro-industrieel O&O zijn 
er vanzelfsprekend zowel „klassieke" als „moderne" 
domeinen. De verdere selectie van b.v. vlas, hennep, 
enz. op betere vezels, van b.v. koolzaad op een betere 
organische samenstelling, van gerst op meer lysine, enz., 
is en blijft een boeiende en zinvolle opdracht. Een 
programma als ECLAIR zou hier in de eerste plaats 
gericht moeten zijn op betere informatie, coördinatie 
en wisselwerking over de grenzen van ontwikkelde en 
minder ontwikkelde gebieden van de Gemeenschap 
heen. 
3.1.4. Er bestaan echter „nieuwere" zaken dan het­
geen door de Commissie wordt voorgesteld, b.v. het 
zoeken naar biologisch afbreekbare pesticiden en ver­
pakkingsmaterialen, microbiële toepassingen ter bespa­
ring van bepaalde chemische meststoffen, betere pro-
dukten ter bestrijding van de zgn. bodemmoeheid, toe­
passingen van genetische manipulatie ter bereiding van 
vaccins, energie uit bio-massa, geïntegreerd bosbeheer, 
enz. Het coördineren en/of activeren van zulke onder­
zoekingen zou zo een meer innoverend aspect aan de 
inbreng van ECLAIR en verwante programma's kunnen 
geven. 
3.1.5. Het rekening houden met bepaalde ecologische 
problemen is een ander belangrijk criterium. Bij ver­
scheidene in de vorige alinea geciteerde onderwerpen is 
dat aspect aanwezig. Een betere verwerking van organi-
24. 5. 88 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 134/17 
sche meststoffen, met name varkensmest, is een land­
bouwkundig en ecologisch probleem, waarvoor men in 
verscheidene gebieden van de Gemeenschap geschikte 
oplossingen zoekt. Een voldoende humusopbouw in de 
bodem, ten einde niet voor de toekomst aan roofbouw 
te doen, is niet alleen een Afrikaans maar ook een 
Europees probleem. 
3.1.6. Tenslotte zijn er de specifiek sociaal-economi­
sche aspecten, o.m. de economische haalbaarheid waar­
op in hoofdstuk 3 van deel B van het document van de 
Commissie (overzicht van het programma) trouwens de 
nadruk wordt gelegd. Ceteris paribus dient de grotere 
economische rentabiliteit van nieuwe t.o.v. oude pro­
cédés voldoende aanwijsbaar te zijn. Er dienen ook 
nieuwe produkten te worden vervaardigd, die beant­
woorden aan nieuwe behoeften, waarbij met name naar 
ontwikkeling van het platteland moet worden gestreefd. 
Verder dient ook altijd onderzoek te worden verricht 
naar en inzicht te worden verkregen in de plaatselijke 
sociaal-culturele context om de invoering van biotech­
nologie met name in plattelandsgebieden te vergemak­
kelijken. 
3.2. Uitgaande van de in 3.1 geformuleerde criteria 
brengt het Comité een aantal ernstige bezwaren m.b.t. 
de inhoud van het door de Commissie voorgestelde 
programma naar voren. Het is namelijk verontrust over 
de volgende zaken: 
3.2.1. De coördinatietaak verdwijnt enigszins naar 
de achtergrond ten voordele van een meer rechtstreekse 
deelname aan de onderzoeksprojecten. 
3.2.2. Wat de globale opzet betreft, zijn de onder­
zoeksprojecten niet evenwichtig over de onderwerpen 
akkerbouw, tuinbouw, veeteelt en bosbouw gespreid. 
3.2.3. Ten aanzien van de inhoud van het program­
ma, althans waar het gaat om de voorgestelde activitei­
ten op het gebied van landbouwproduktie voor in­
dustriële doeleinden en industriële produktie, bestaat 
teveel de neiging platgetreden paden te blijven volgen 
en geen innoverende koers te kiezen. 
3.2.4. De milieuproblematiek, zowel waar het gaat 
om de keuze der projecten als om het vermijden van 
mogelijke nadelige gevolgen van een bepaald project 
voor het milieu, komt in de researchprojecten onvol­
doende aan bod. 
3.2.5. De economische haalbaarheid van bepaalde 
onderzoeksprojecten, met name het in 4.3 van het pro­
gramma beschreven integrale-oogstprocédé, wordt on­
voldoende aangetoond. Mocht de rentabiliteit van deze 
projecten achteraf onvoldoende blijken, dan mag deze 
economische misrekening geen uitwerking hebben op 
de zwakste schakel van de agro-industriële keten, nl. 
de grondstoffenleverancier. Ook dient men zich af te 
vragen wat de sociale neveneffecten hiervan zijn. 
4. Industriële eigendom bij biotechnologie 
4.1. De Commissie gewaagt van „aanzienlijke voor­
uitgang" waar het gaat om de regelingen m.b.t. in­dustriële eigendom bij biotechnologie. Het Comité be­
twijfelt dit ten zeerste. 
4.2. Het door het ECLAIR-programma bestreken ge­
bied valt onder de nationale octrooiwetgevingen, alsook 
onder de bepalingen van het z.g. kwekersrecht, en dik­
wijls onder beide. Het Comité wijst met nadruk op de 
talrijke contractproblemen die zich bij ontstentenis van 
een adequate Europese wetgeving kunnen voordoen. 
5. Deelnemers aan researchprojecten 
5.1. Het stemt tot voldoening dat aan de onderzoeks­
projecten kan worden deelgenomen door industriële en 
agrarische bedrijven, coöperaties, onderzoeksinstel­
lingen en universiteiten en dat de onderlinge samenwer­
king hierdoor wordt bevorderd. 
5.2. Ook kan worden ingestemd met het voornemen, 
een bijzondere inspanning te leveren om kleine en mid­
delgrote ondernemingen bij het programma te be­
trekken. 
6. Financiering van het ECLAIR-programma 
6.1. Voor de uitvoering van het programma dient 
naar schatting op de EG-begroting een bedrag van 
80 miljoen Ecu te worden uitgetrokken. Aangezien in 
het Kaderprogramma voor het hele onderdeel agro-
industriële technologische ontwikkeling een bedrag van 
105 miljoen Ecu wordt genoemd, zal er voor het aanvul­
lende programma van ECLAIR, nl. het programma 
betreffende levensmiddelentechnologie, maar een be­
drag van 25 miljoen Ecu overschieten. 
6.2. Het Comité heeft evenwel vernomen dat niet is 
uitgesloten dat de levensmiddelenindustrie rechtstreeks 
aan het ECLAIR-programma deelneemt. 
7. Concurrrentievermogen en werkgelegenheidsef­
fecten 
Het Comité wijst nog eens op de bezwaren die in 
paragraaf 3.2.5 naar voren zijn gebracht. Het vraagt 
zich tevens af waarom bij het overleg met de belan­
genorganisaties de bonden van werknemers in de agro-
industrie niet als zodanig werden geraadpleegd. 
8. Ethische aspecten van de moderne biotechnologie 
8.1. In het O&O van de moderne biotechnologie is 
een deelonderzoek, b.v. op agro-industrieel gebied, vaak 
geïntegreerd in biotechnologische studie op een ruimer 
gebied. Daarom acht het Comité het goed om er ook 
in dit enger verband op te wijzen dat de bezorgdheid 
m.b.t. de ethische aspecten levendig moet zijn, zowel 
bij het fundamenteel speurwerk als bij vele aspecten 
van de toegepaste wetenschap. Men kan aannemen dat, 
wat West-Europa betreft, er zich in de landen van de 
Gemeenschap en in de andere landen in de biotechnolo­
gie analoge ontwikkelingen voordoen. 
Nr. C 134/18 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 24. 5. 88 
8.2. Het Comité moedigt de Europese Commissie — 
die trouwens reeds het initiatief hiertoe genomen heeft 
— aan om bij de Raad van Europa of bij andere 
instellingen op het nodige overleg aan te sturen. Ook weze de Gemeenschap bij voorbereiding en beheer van 
de eigen acties ten zeerste attent op de ernstige en 
herhaalde waarschuwingen van de hoogste morele in­
stanties. 
Gedaan te Brussel, 23 maart 1988. 
De Voorzitter 
van het Economisch en Sociaal Comité 
Alfons MARGOT 
Advies over het voorstel voor een verordening (EEG) van de Raad tot invoering van een 
specifieke gemeenschappelijke actie ter bevordering van de ontwikkeling van de landbouw 
in bepaalde gebieden van Spanje (*) 
(88/C 134/08) 
De Raad heeft op 25 januari 1988 besloten, overeenkomstig de bepalingen van artikel 198 
van het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap, het Economisch en Sociaal 
Comité advies te vragen over het bovengenoemde vorstel. 
De Afdeling voor landbouw en visserij, die met de voorbereiding van de desbetreffende 
werkzaamheden was belast, heeft haar advies op 3 maart 1988 goedgekeurd. Rapporteur was 
de heer Quevedo Rojo. 
Het Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn 254e zitting (vergadering van 23 maart 
1988) het volgende advies uitgebracht, dat met algemene stemmen is goedgekeurd. 
1. Het Comité is het ermee een dat de landbouw in 
de achtergebleven gebieden in Spanje gestimuleerd dient 
te worden, maar herhaalt zijn bezwaren tegen de manier 
waarop de Commissie in dergelijke gevallen te werk 
gaat (zie het advies van 14 maart 1986 over soortgelijke 
voorstellen t.b.v. de landbouw in Italië en Frankrijk) (2). 
(!) PB nr. C 25 van 30. 1. 1988, blz. 8. 
(2) PB nr. C 118 van 20. 5. 1986, blz. 13. 2. Het Comité spreekt de wens uit dat de belang­
hebbende sociale en beroepsorganisaties worden be­
trokken bij de verschillende stadia van tenuitvoerleg­
ging van de voorgenomen maatregelen. 
3. Het acht het opportuun dat de Commissie gedu­
rende het vierde jaar van de looptijd van het program­
ma, behalve hetgeen zij krachtens artikel 6, lid 2, dient 
te doen, ook het Economisch en Sociaal Comité inlicht 
over het verloop van de gemeenschappelijke actie. 
Gedaan te Brussel, 23 maart 1988. 
De Voorzitter 
van het Economisch en Sociaal Comité 
Alfons MARGOT