Inleiding

Dit verslag bevat de belangrijkste bevindingen van de tussentijdse evaluatie van Copernicus, het Europees programma voor monitoring van de aarde, drie jaar nadat het programma van start ging. Het verslag is gebaseerd op een extern onderzoek dat in opdracht van de Commissie is uitgevoerd om te voldoen aan de bij artikel 32 van de Copernicus-verordening opgelegde verplichting . De evaluatie biedt waardevolle inzichten voor de tweede helft van de uitvoering van het programma en voor het bepalen van de aanpak van toekomstige Copernicus-initiatieven.

De Commissie heeft dit initiatief niet alleen opgezet om de voordelen en resultaten van het Copernicus-programma te beoordelen, maar ook om na te gaan in hoeverre de oorspronkelijke doelstellingen nog steeds geschikt zijn en hoe het programma beter kan inspelen op nieuwe uitdagingen en ambities, gezien de ingrijpende veranderingen in de algemene politieke, maatschappelijke, wetenschappelijke en economische omgeving. De Ruimtestrategie voor Europa, die vorig jaar is goedgekeurd en waarvan Copernicus een van de pijlers is, heeft reeds de belangrijkste prioriteiten voor de toekomst van de ruimtevaartactiviteiten van de EU uiteengezet en zal toekomstige ontwikkelingen stimuleren.

De opkomst van een nieuwe ruimtevaarteconomie is ongetwijfeld een drijvende kracht achter verandering geweest, maar het is vooral de komst van een hyper-verbonden informatiemaatschappij en de digitale economie die vragen om een herschikking van prioriteiten en perspectieven: gegevens veranderen ons leven op een groot aantal gebieden. De combinatie van big data uit de ruimte met digitale technologieën en cloudcomputing schept nieuwe interessante zakelijke mogelijkheden voor bedrijven die deze gegevens gebruiken om innovatieve producten, diensten en toepassingen te ontwikkelen. We kijken naar een systeem van bruikbare geomeetnetgegevens en -informatie waarmee talloze toepassingen worden gevoed en onderhouden. De geospatiale inlichtingen van Copernicus vormen in feite al een drijvende kracht achter de 4.0-samenleving. De doelstellingen van het programma moeten daarom deze maatschappelijke veranderingen weerspiegelen en moeten, met behoud van de bestaande resultaten, ruimte bieden voor ontwikkeling op gebieden als veiligheid en tegelijkertijd de economische groei bevorderen.

Daarom wordt in dit evaluatierapport gekozen voor een nieuwe aanpak, waarbij de waardeketen van Copernicus-gegevens wordt gevolgd: van het verzamelen en verwerken van gegevens tot de distributie van gegevens en informatie, tot de dynamiek van gebruikers- en marktacceptatie. Deze nieuwe aanpak weerspiegelt de veranderende realiteit van Copernicus, dat in slechts enkele jaren tijd een van de grootste aanbieders van aardobservatiegegevens ter wereld is geworden, en de motor van de Europese digitale economie. Copernicus is een eenvoudig maar uniek aardobservatiehulpmiddel dat zich ontwikkelt tot een dynamisch geospatiale-inlichtingensysteem.

Copernicus heeft vanwege het succes van zijn infrastructuur voor gegevensverstrekking, de nauwkeurigheid van zijn gegevens die gratis, volledig en open worden verspreid, en het enorme potentieel voor commerciële toepassingen zijn waarde reeds bewezen en heeft internationale erkenning voor de EU verdiend. Het ondersteunt beleid en toepassingen op het gebied van klimaatverandering en milieu, maritieme veiligheid en beveiliging, landbouw, rampenbeheersing, stadsplanning en infrastructuur. Het helpt civiele autoriteiten om levens te redden in noodsituaties, zoals aardbevingen, bosbranden of overstromingen. Het programma bevordert de internationale samenwerking en draagt bij tot mondiale initiatieven zoals het wereldwijde systeem van systemen voor aardobservatie (Global Earth Observation System of Systems (GEOSS)) en het Comité voor aardobservatiesatellieten (Committee on Earth Observation Satellites (CEOS)).

Dit verslag gaat vergezeld van een werkdocument van de diensten van de Commissie met nadere bijzonderheden over en verwijzingen naar het onderzoek waarop het is gebaseerd. Het onderzoek zelf omvatte een reeks raadplegingen van belanghebbenden, waarvan de resultaten tot uiting komen in de definitieve analyse van de verschillende onderdelen van het programma.

De evaluatie heeft, zoals verwacht, alleen betrekking op de eerste drie jaar waarin Copernicus operationeel is geweest. Zelfs in deze korte periode zijn alle doelstellingen van de verordening in verschillende maten verwezenlijkt. De infrastructuur en de diensten worden op bevredigende wijze ingericht zoals gepland. Sommige uitvoeringsaspecten die verband houden met de creatie van markttoepassingen of gebruikersacceptatie kunnen nog niet goed worden beoordeeld, omdat daarvoor ruwe gegevens nodig zijn die pas maanden na de lancering van de Sentinel-satellieten konden worden aangeleverd. Een uitstekende uitvoering van de toegewezen begroting en een bevredigende vooruitgang in de gebruikersacceptatie maken het beeld van een gezond en dynamisch programma compleet. De complexiteit van de interactie tussen de clusters van het programma (ruimte-infrastructuur, dienstenaanbod en toegang van de gebruikers) heeft echter duidelijk gemaakt dat het noodzakelijk is de procedures en bestuursmodellen te vereenvoudigen om de beste resultaten te boeken wat de uitvoering van het industriebeleid betreft.

Chronologisch overzicht

Copernicus is het programma van de Unie voor aardobservatie en monitoring, dat in 2014 is opgezet als opvolger van het vorige ruimtevaartprogramma GMES . In algemene zin draagt het programma bij tot de milieubescherming, de civiele bescherming en de civiele veiligheid. Het programma is gericht op het maximaliseren van de sociaaleconomische voordelen, het waarborgen van een onafhankelijke Europese toegang tot milieukundige kennis en het bevorderen van de ontwikkeling van een concurrerende Europese ruimtevaart- en dienstenindustrie. Copernicus heeft drie kernelementen: een ruimte-infrastructuur (met inbegrip van satellieten en grondapparatuur voor gegevensontvangst en -verwerking), diensten voor het genereren en verspreiden van thematische gegevens en informatieproducten en de gecoördineerde toegang tot in-situgegevens. De meeste operationele, projectbeheers-, coördinatie- en uitvoeringstaken voor de ruimtecomponent zijn gedelegeerd aan het Europees Ruimteagentschap (ESA) en gedeeltelijk aan de Europese Organisatie voor de exploitatie van meteorologische satellieten (EUMETSAT), terwijl de diensten afhankelijk zijn van de steun van DG GCO en van verschillende dienstverleners met wie delegatieovereenkomsten zijn gesloten. Hiertoe behoren het Europees Milieuagentschap (EEA), het Europees Centrum voor weersvoorspellingen op middellange termijn (ECMWF), Mercator Océan, het Europees Grens- en kustwachtagentschap (FRONTEX), het Europees Agentschap voor maritieme veiligheid (EMSA) en het Satellietcentrum van de EU. Copernicus heeft van GMES een grote synergie geërfd met het INSPIRE-programma waarmee het samenwerkt voor de operationele context van de kerndiensten en datadistributieplatforms. Om een effectieve en efficiënte integratie met alle andere geospatiale gegevensbronnen te garanderen is conformiteit van Copernicus met INSPIRE-onlinediensten en interoperabiliteit verplicht .

Belangrijkste bevindingen van de evaluatie

Overeenkomstig de regels voor de evaluatie zijn de resultaten van de uitvoering van het programma beoordeeld aan de hand van de vijf criteria effectiviteit, efficiëntie, relevantie, coherentie (en bijbehorende complementariteit en samenwerking) en meerwaarde ervan voor de EU. De beoordeling is gebaseerd op de kernprestatie-indicatoren die in de verordening en de diverse delegatieovereenkomsten zijn vastgesteld.

Gegevensverwerving

Copernicus verwerft zijn gegevens uit verschillende bronnen: satellieten, in-situsensoren en andere missies. De door de Sentinels (Copernicus-satellieten) vanuit de ruimte verzamelde en naar het grondsegment overgedragen gegevens worden aangevuld met niet in de ruimte verzamelde gegevens, met inbegrip van waarnemingsgegevens van grond-, zee- of luchtsensoren, alsmede referentie- en nevengegevens waarvoor aan Copernicus een vergunning is verleend of die voor gebruik in Copernicus zijn verstrekt uit verschillende bronnen (voornamelijk gegevensbronnen van de lidstaten of Europese en internationale instanties, zoals EUMETNET ), de zogenaamde "in-situ". De evaluatie heeft bevestigd dat de ruimtecomponent, die aan het ESA en EUMETSAT is gedelegeerd, het meest geavanceerde onderdeel van het programma is wat betreft de inbedrijfsstelling van de satellieten en het volume en de kwaliteit van de gegevens die voor verdere verspreiding worden verzonden en verwerkt. Alle door de satellieten verkregen gegevens worden gecontroleerd, gekalibreerd op basis van in-situgegevens en gevalideerd voordat ze worden gepubliceerd, zodat een homogeen kwaliteitsniveau wordt gewaarborgd. Veel gebruikers beschouwen dit aspect als de belangrijkste troef van het Copernicus-programma.

Aan het einde van het eerste kwartaal van 2017 telt de Sentinels-constellatie vijf satellieten in een baan om de aarde die uitstekend presteren. Voor twee van hen zijn slechts beperkte vertragingen geregistreerd wegens de beschikbaarheid van de draagraketten: beide satellieten (Sentinel-3A en Sentinel-2B) zouden worden gelanceerd met een Russische Rockot, die op het moment dat de draagraketten werden aangeschaft als de goedkoopste optie werd aangewezen. De verslechtering van de politieke context en het effect op de toeleveringsketen hadden gevolgen voor het lanceerschema. Om de vertraging bij het lanceren van ten minste een van de twee satellieten (Sentinel-2B) te beperken, werd besloten een andere draagraket (Vega) te gebruiken, waardoor deze op 7 maart 2017 kon worden gelanceerd. De vertragingen kunnen echter als verwaarloosbaar worden beschouwd voor een ruimtevaartprogramma van deze omvang en het tijdschema voor de invoering is in het algemeen nageleefd.