NL Publicatieblad van de Europese Unie C 10/106

Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over „Economische maatregelen ter bevordering van de Europese industriestrategie”

(2008/C 10/24)

Het Europees Economisch en Sociaal Comité heeft op 17 januari 2007 besloten om overeenkomstig artikel 29, lid 2, van zijn reglement van orde een advies op te stellen over „Economische maatregelen ter bevordering van de Europese industriestrategie”.

De afdeling Economische en Monetaire Unie, economische en sociale samenhang, die met de voorbereidende werkzaamheden was belast, heeft haar advies op 4 september 2007 goedgekeurd. Rapporteur was mevrouw FLORIO.

Het Europees Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn op 26 en 27 september 2007 gehouden 438e zitting (vergadering van 26 september) onderstaand advies uitgebracht, dat met 129 stemmen voor en 2 stemmen tegen, bij 5 onthoudingen, werd goedgekeurd.

1. Conclusies en aanbevelingen

1.1 Groei, innovatie en werkgelegenheid — de doelstellingen die in het voorjaar van 2000 met de agenda van Lissabon nieuw leven zijn ingeblazen — hangen nauw samen met een her- en opwaardering van de rol van het industriebeleid in Europa. Met het oog op de naleving van het Stabiliteits- en groeipact en de consolidatie van de interne markt dienen manieren te worden gevonden waarmee de Europese industrie de uitdagingen van de mondialisering op gecoördineerde wijze kan aanpakken, en daarbij een centrale rol kan gaan spelen. Binnen de strategische doelstellingen moeten sectoren van prioritair communautair of supranationaal belang worden aangewezen die met adequate economische instrumenten moeten worden gesteund. De industriestrategieën voor de middellange en lange termijn zijn hoofdzakelijk een Europese bevoegdheid, terwijl de lidstaten verantwoordelijk blijven voor de concrete toepassing en omzetting van deze strategieën. De interne markt en de euro zijn uitstekende middelen, maar geen doel op zich. De echte doelstellingen zijn nog altijd vastgelegd in het Verdrag: economische en sociale vooruitgang en een hoog werkgelegenheidsniveau. Wat de economische maatregelen ter bevordering van de Europese industriestrategie betreft, is het EESC van mening dat de volgende aandachtspunten prioritair zijn:

1.2 GREB en Lissabonagenda. Met de globale richtsnoeren voor het economisch beleid (GREB) kan het economisch beleid worden bijgestuurd en gecoördineerd. Zij moeten echter beter worden geïntegreerd met de initiatieven van de agenda van Lissabon en o.m. gericht worden op investeringen in innovatie en nieuwe technologieën in de industriesector. Hierbij moet rekening worden gehouden met de economische situatie in iedere lidstaat.

1.3 Rol en beleid van de Europese Centrale Bank. De ECB beoogt vooral inflatie te bestrijden en de prijzen stabiel te houden. Maatregelen om deze doelstellingen te verwezenlijken kunnen er echter wel eens toe leiden dat investeringen worden afgeremd. Zonder haar hoofddoelstellingen uit het oog te verliezen zou de ECB waar mogelijk een flexibeler monetair beleid kunnen voeren om investeringen te stimuleren.

1.4 Rol van de Europese Investeringsbank. De EIB moet een substantiële bijdrage tot de economische en sociale samenhang leveren en de ontwikkeling van de industrie steunen door onderzoek en ontwikkeling te stimuleren. De Commissie moet op haar beurt nieuwe instrumenten van macro-economisch beleid uitwerken om de expansie en groei van de industrie mogelijk te maken.

1.5 Noodzaak van een beter fiscaal beleid. Binnen het fiscaal beleid dienen enerzijds de administratieve lasten waar met name het MKB onder gebukt gaat te worden verlaagd; anderzijds zou het goed zijn dat fiscale maatregelen worden aangewend om investeringen in onderzoek en ontwikkeling door het bedrijfsleven te stimuleren.

1.6 Het gevaar van ongereguleerde financialisering (1) van het bedrijfsleven. De buitensporige financialisering van bedrijven en het steeds vaker voorkomen van louter speculatieve investeringen brengt de industriesector in gevaar en heeft vaak negatieve gevolgen voor de productie, de werkgelegenheid en de sociale samenhang. Er moeten dan ook maatregelen worden genomen waarmee de penetratie van de financiële wereld in het bedrijfsleven op doeltreffende wijze wordt gereguleerd.

1.7 Herstel van het Europese industriemodel. Een van de manieren om de achteruitgang van de industrie en bedrijfsverplaatsingen een halt toe te roepen, is het Europese industriemodel, dat is gebaseerd op succesvolle clusters en bedrijfstakken, nieuw leven in te blazen. De industrie heeft behoefte aan zowel materiële als immateriële infrastructuur: het is in het belang van de hele EU om dergelijke projecten te financieren. De dienstensector speelt in de Europese economie een centrale rol en moet dan ook meer in interactie staan met het bedrijfsleven: zonder dienstverlenende bedrijven, met name die welke de productie ondersteunen, is de industriesector ten dode opgeschreven. Omgekeerd hangt het voortbestaan van ondernemingen die diensten aan het bedrijfsleven verlenen af van een dynamische en vitale industriesector.

1.8 Onderzoek, ontwikkeling en intellectuele eigendom. Het is klip-en-klaar dat er meer moet worden geïnvesteerd in onderzoek en ontwikkeling en dat de investeringen meer resultaat moeten opleveren. De desbetreffende doelstellingen van de agenda van Lissabon zijn immers nog lang niet gerealiseerd. Ook hier moet de EU meer financiële inspanningen leveren. Een nieuwe industriestrategie dient bij de investeringen in onderzoek rekening te houden met de nieuwe streefdoelen die de EU zichzelf heeft gesteld voor de terugdringing van de CO2-uitstoot. De bescherming van intellectuele-eigendomsrechten is eveneens van belang voor het concurrentie- en innovatievermogen van Europese bedrijven, en hiervoor dienen geschikte communautaire instrumenten in het leven te worden geroepen.

1.9 Onderwijs en bedrijfsleven. Het belang van onderlinge contacten en dwarsverbanden tussen het bedrijfsleven en het onderwijs kan niet genoeg worden benadrukt. Scholen, universiteiten en andere instellingen voor hoger onderwijs moeten beseffen dat de kennis die leerlingen en studenten wordt bijgebracht ook relevant moet zijn voor het bedrijfsleven. Bedrijven dienen onderwijsinstellingen mee te delen waar zij behoefte aan hebben. Een manier om de betrekkingen tussen onderwijswereld en bedrijfsleven te verbeteren is door bedrijfsparken op te richten op universiteitscampussen en door de Europese topcentra (centers of excellence) en het Europees Technologie-Instituut beter te benutten.

1.10 Sociale dialoog — Door synergieën in kaart te brengen en met de inspraak van alle betrokkenen t.a.v. het welslagen van structurele veranderingen, kunnen de omschakelingen in het bedrijfsleven op sociaal aanvaardbare wijze worden doorgevoerd, mits de sociale partners stelselmatig bij de voorbereiding en tenuitvoerlegging daarvan worden betrokken en de tweeledige doelstelling, nl. het stimuleren van het concurrentievermogen en het beperken van de negatieve sociale gevolgen, consequent wordt nagestreefd. In grensoverschrijdende regio's zou de industriële omschakeling vlotter kunnen verlopen door het facultatieve transnationale kader voor cao-onderhandelingen, zoals dat in de sociale agenda 2005-2010 is aangekondigd, concreet gestalte te geven. Ook voor de Europese ondernemingsraden (OR's) is een taak weggelegd, nl. de vaardigheden van degenen die er zitting in hebben, te verbeteren. Zo kunnen de OR's hun cruciale rol als partner in het overleg en de dialoog vervullen (2).

2. Inleiding

2.1 De rechtsgrondslag voor een communautair industriebeleid is te vinden in artikel 157 van het EG-Verdrag (3) en is vervolgens uitgewerkt in een aantal belangrijke documenten. De geschiedenis van het Europese industriebeleid is verankerd in de al weer van enige tijd geleden daterende Mededeling van de Europese Commissie „Industriebeleid in een door concurrentie gekenmerkte open context — Richtsnoeren voor een communautaire benadering” (4). Andere documenten (5) volgden, zoals de Mededeling „Het industriebeleid na de uitbreiding” (6), waarin de Commissie stilstond bij de mogelijkheden en gevolgen van de uitbreiding van de Europese Unie. Andere documenten die het vermelden waard zijn: de Mededelingen van de Commissie „Enkele kernpunten inzake Europa's concurrentievermogen — Naar een geïntegreerde aanpak” (7)en „De structurele veranderingen begeleiden: Een industriebeleid voor het uitgebreide Europa” (8). Van recentere datum is de Mededeling„Uitvoering van het communautair Lissabonprogramma: een beleidskader ter versterking van de EU-industrie — Naar een beter geïntegreerde aanpak van het industriebeleid” (9), waarop een tussentijdse evaluatie van het industriebeleid volgde (10).

2.2 De invoering van de euro als gemeenschappelijke munt was aanleiding voor het sluiten van het Stabiliteits- en groeipact tussen de deelnemende landen en onderstreepte de noodzaak van een betere coördinatie van het nationale economisch beleid, met name het begrotingsbeleid. Anderzijds vormt de toetreding van de Midden- en Oost-Europese landen een belangrijke uitdaging voor de toekomst van Europa: de nog resterende verschillen op economisch, sociaal en productiegebied moeten worden teruggedrongen. Het EU-beleid heeft belangrijke doelstellingen verwezenlijkt, met name de consolidering van de interne markt en, nog niet zo lang geleden, op het stuk van het vrij verkeer van diensten. De aandacht voor al deze prioriteiten (naleving van de Maastrichtcriteria, internemarktwetgeving, sterk uiteenlopende economische en productieomstandigheden) heeft ertoe geleid dat het beleid ter ondersteuning van de Europese industrie lange tijd een ondergeschoven kindje is geweest.

2.3 In de strategie voor groei en werkgelegenheid kregen industriebeleidsmaatregelen tot nu toe nauwelijks aandacht. Dat komt omdat de lidstaten zo goed als volledige bewegingsvrijheid hadden in deze sector, er geen aanstalten werden gemaakt tot het sluiten van supranationale overeenkomsten, en er nauwelijks enige coördinatie was binnen de Europese Unie. Hoewel er de afgelopen 25 jaar schriftelijke toezeggingen zijn gedaan en documenten zijn opgesteld om de Unie uit te rusten met een industriebeleid dat haar op gelijke hoogte zou brengen met de grootmachten van de wereldeconomie, bestaat de indruk dat de nationale belangen hebben geprevaleerd. Er is veel gedaan om het tempo van de privatisering en liberalisering op te voeren — die werden beschouwd als de beste stimulans voor economische groei — terwijl het beleid ter ondersteuning van de Europese industrie- en productiesector op het tweede plan kwam.

2.4 In de huidige geglobaliseerde wereld is het steeds belangrijker om de meest geschikte Europese industriestrategieën aan te wijzen waarmee een antwoord kan worden gegeven op de mondiale concurrentie, niet alleen van grootmachten als de VS en Japan, maar ook van opkomende industrielanden zoals China en India. Er zijn dan ook communautaire instrumenten nodig om het met succes te kunnen opnemen tegen de rest van de wereld en om in strategische sectoren een leidende rol te kunnen spelen en niet achter de feiten aan te lopen.

2.5 Binnen Europa viel de laatste jaren echter de tendens te bespeuren om het industriebeleid weer op nationale leest te schoeien, vooral in strategische sectoren als energie. De neiging om nationale topbedrijven voor te trekken boven Europese, vooral in sectoren die juist een grotere markt en meer investeringen behoeven, druist in veel gevallen in tegen het nationale belang van de lidstaten.

2.6 De industriestrategieën voor de middellange en lange termijn en de economische maatregelen die deze strategieën moeten ondersteunen zijn een Europese bevoegdheid, hoewel de lidstaten exclusief bevoegd blijven om deze maatregelen uit te voeren en naar nationale beleidsmaatregelen te vertalen.

2.7 Met het opdoemen van nieuwe economische grootmachten op het wereldtoneel, die concurrerender zijn in arbeidsintensieve productiesectoren, dient de Europese industriestrategie meer op kwaliteit te worden gericht. Het is niet alleen zaak om te weten te komen welke sectoren het voortouw zullen nemen als het gaat om innovatieve hightechproducten van hoge kwaliteit, maar ook om economische instrumenten beschikbaar te stellen aan industrie- en productiesectoren die het belang van de Europese Unie in haar geheel het beste behartigen.

3. Een nieuwe start voor het economisch beleid van de Europese Unie

3.1 De interne markt van de EU is van meet af aan een echte motor van de Europese integratie en economische groei geweest. De gemeenschappelijke munt, de euro, heeft de rol van de interne markt verder versterkt, door handelstransacties sneller en veiliger te maken en de mededinging te verbeteren. Maar zowel de interne markt als de euro zijn slechts middelen, en geen doel op zich. De echte doelstellingen zijn die welke zijn vastgelegd in het Verdrag en zijn bevestigd door de conclusies van de Raad van 21 en 22 juni 2007: economische vooruitgang, sociale samenhang en een hoog werkgelegenheidsniveau.

3.2 Nadat de Europese economie in de tweede helft van 2003 bemoedigende resultaten had laten zien, liep de groei in het tweede halfjaar van 2004 vertraging op, wat mede aan externe factoren te wijten was, zoals de stijgende olieprijs, onder invloed van de internationale crisis, en het verloop van de wereldhandel. Uit de ontwikkelingen in 2005, de lichte groei in 2006 en het bemoedigende eerste kwartaal van 2007 (11) blijkt dat de versterking van de Europese economie steeds afhankelijker is van de export, en steeds minder van de binnenlandse vraag (12).

3.3 In de globale richtsnoeren voor het economisch beleid (GREB) voor de periode 2005-2008 (13) spreekt de Raad zich uit over de instrumenten, de prioriteiten, het macro-economisch beleid en de bijbehorende hervormingen die de lidstaten zouden moeten doorvoeren om tot een duurzame industriestrategie te komen.

3.4 De macro-economische maatregelen in de GREB zijn gericht op verbetering van de economische groei en de werkgelegenheid, maar onderstrepen tegelijkertijd het belang van het economisch beleid voor de prijsstabiliteit. De voorgestelde maatregelen hebben tot doel: — de economische stabiliteit te waarborgen, zonder de middellangetermijndoelstellingen uit het oog te verliezen; — te zorgen voor een gezonde economie en begrotingssituatie, terwijl de staatsschuld wordt teruggedrongen en de pensioen- en zorgstelsels worden verbeterd; — te zorgen voor een doeltreffende toewijzing van middelen, waarbij voorrang wordt verleend aan uitgavenposten die de economische groei bevorderen, en te zorgen voor een loonontwikkeling die bijdraagt tot economische stabiliteit; — meer samenhang tussen het macro-economisch, structuur- en werkgelegenheidsbeleid te bewerkstelligen.

3.5 De macro-economische beleidsmaatregelen van het Stabiliteits- en groeipact zouden beter moeten worden gecoördineerd met de doelstellingen van de Lissabonstrategie, zodat één gemeenschappelijk economisch beleid van de Europese Unie en de eurozone ontstaat. Om de gewenste ontwikkeling van de industriestrategie te ondersteunen zou de Europese begroting moeten worden hervormd, door middelen om te buigen naar groeibevorderende investeringen (14).

4. Investeren in de Lissabonstrategie

4.1 Op het stuk van de hervormingen die zijn gericht op een toename van de groei, met name van de industrie, acht de Raad de volgende doelstellingen van prioritair belang: — de investeringen in O&O verbeteren en stimuleren in het licht van de in Lissabon vastgelegde 3 %-doelstelling; — de concurrentievoordelen van de Europese industrie benutten door een modern en actief industriebeleid te voeren, te streven naar de ontwikkeling van nieuwe technologieën, aantrekkelijke randvoorwaarden voor de industrie te scheppen, het concurrentievermogen te verbeteren om het hoofd te bieden aan de mondialisering, en binnen de EU de oprichting van kwaliteitsgerichte bedrijfsclusters te bevorderen; — de interne markt verder openstellen en versterken en een doeltreffender mededingingsbeleid voeren, mede door de staatssteun af te bouwen; — ondernemerschap bevorderen en gunstige voorwaarden scheppen voor het MKB; — investeren in de verbetering van de Europese infrastructuur, omdat die van doorslaggevend belang is voor de goede werking van het Europese industrieapparaat.

4.2 In het Sapir-rapport uit 2003 (15), waarin sommige van deze doelstellingen reeds werden besproken, werd op naleving van het Stabiliteits- en groeipact gehamerd. Over monetair beleid werd in het rapport gezegd dat de ideale voorwaarden voor de gewenste industriestrategie alleen zouden kunnen worden geschapen als er maatregelen werden getroffen om de kredietkosten laag te houden en de macro-economische stabiliteit op de lange termijn te waarborgen.

4.3 In zijn advies over de GREB drong het EESC erop aan deze beter af te stemmen op de andere initiatieven van de agenda van Lissabon (16).

4.4 Binnen de macro-economische beleidskeuzen is het evenwicht ernstig verstoord. De aandacht is vooral gericht op inflatiebestrijding en prijsstabiliteit en de ECB houdt er hardnekkig aan vast om de rentepercentages op strikte en soms moeilijk te begrijpen wijze toe te passen. Toen er sprake was van een krachtige economische groei (1999-2000) heeft de ECB de rentepercentages vrijwel verdubbeld, maar in de lange jaren dat de groei minder was, heeft zij zeer lang gewacht met een renteverlaging. Een flexibel monetair beleid, samen met gerichte fiscale maatregelen (strikte naleving en openbare investeringen) zouden wel eens van doorslaggevend belang kunnen blijken te zijn voor duurzame en langdurige groei in Europa.

4.5 De Europese Centrale Bank heeft tot taak de monetaire stabiliteit te waarborgen en prijsstijgingen beperkt te houden. Haar maatregelen kunnen echter ook een belemmering vormen voor de economische groei van de eurolanden, en dus ook een remmende werking hebben op de ontwikkeling van de 15 „convergerende” landen. Vandaar dat de activiteiten van de ECB beter moeten worden afgestemd op het macro-economisch beleid van de EU. Het spreekt voor zich dat de ECB in haar besluiten rekening moet houden met het feit dat een sterke munt een positieve invloed heeft op de import, omdat deze goedkoper wordt, maar dat de export eronder te lijden heeft.

4.6 De afgelopen maanden maakte de EU een lichte maar bemoedigende economische groei door. Deze groei is vooral te danken aan de uitvoer naar andere markten: dit is ongetwijfeld positief, maar toch moet ook en vooral de binnenlandse vraag worden gestimuleerd om de interne markt op duurzame en solide wijze te laten groeien. De binnenlandse vraag kan onder meer worden gesteund en gestimuleerd via loonbeleidsmaatregelen die de economie dynamischer en succesvoller maken, waarbij een extreem lage inflatie en een daling van de prijzen moeten worden voorkomen.

5. Betere onderlinge afstemming van het fiscaal beleid

5.1 Een gezamenlijke strategie op het gebied van het fiscaal beleid zou de maatregelen ter ondersteuning van de industriële ontwikkeling en de versterking van de Europese economie kunnen waarborgen. Enerzijds wordt gevraagd de administratieve lasten waar bedrijven en met name het MKB onder gebukt gaan te verlagen, anderzijds dient de kwaliteit van de regelgeving te worden verbeterd, door deze te vereenvoudigen en doorzichtiger te maken — maar deze moet dan wel strikt worden nageleefd. Een billijk belastingstelsel dat de cohesie ten goede komt en dat voor een inkomensherverdeling zorgt die aansluit bij de economische trend, is een belangrijke katalysator van groei, werkgelegenheid en productiviteit.

5.2 De toenemende financialisering (17) van bedrijven kan negatief uitwerken op de industrie- en productiesector, hetgeen zware gevolgen heeft, zowel voor de verdeling van inkomen en rijkdom als voor de economische ontwikkeling en de werkgelegenheid.

5.3 Er is behoefte aan meer transparantie en betere communautaire regelgeving, en wel om de volgende redenen: 1) hedgefondsen zijn een instrument op de financiële markt waaraan grote risico's verbonden zijn; 2) individuele beleggers worden nog onvoldoende beschermd; 3) een doeltreffende regelgeving zou zowel bedrijven en de financiële markt beschermen, als beleggers en spaarders. Transparante en doeltreffende regelgeving op EU-niveau is bijgevolg nodig om ervoor te zorgen dat beleggers juist en volledig worden ingelicht. Voorts vormt de goedkeuring van de Richtlijn betreffende markten voor financiële instrumenten een belangrijke stap waar het gaat om de bescherming van beleggers (zowel bedrijven als natuurlijke personen).

5.4 De EU en de lidstaten moeten derhalve doeltreffende instrumenten ontwikkelen waarmee zij hun economieën kunnen beschermen tegen de gevaren van speculatie en ver doorgedreven financialisering van industriële en economische consortia. Dit laatste is namelijk niet bevorderlijk voor de rijkdom en welvaart van een of meer landen, en vormt een echte bedreiging voor de sociale samenhang en de werkgelegenheid.

6. Investeren in sleutelsectoren

6.1 In de toekomst zullen met name ondernemingen die actief zijn op het gebied van hightech en alternatieve energie, nano- en biotechnologie, lucht- en ruimtevaart, multimedia en telecommunicatie een vooraanstaande rol gaan spelen. Dit zijn echter stuk voor stuk kapitaalintensieve i.p.v. arbeidsintensieve sectoren, die dan ook hooggeschoolde werknemers nodig hebben.

6.2 De traditioneel sterke sectoren van de Europese industrie (automobielsector, huishoudelijke apparaten, enz.) moeten worden geflankeerd door sectoren die zijn gericht op producten van hoge kwaliteit. Het Europese economisch beleid dient de verwezenlijking van grote Europese projecten op dit gebied te stimuleren, met behulp van zowel rechtstreekse als onrechtstreekse instrumenten.

6.3 De voorzitter van de EIB, Philippe Maystadt, heeft in zijn toespraak tot het EESC onderstreept dat de rol van de Europese Investeringsbank is gericht op het ondersteunen van de economische en sociale samenhang, en dat de investeringen in hernieuwbare energie, energie-efficiëntie, onderzoek en ontwikkeling, continuïteit van de energievoorziening en diversificatie van de energiebronnen in dat verband prioritair zijn. Tegelijkertijd zijn initiatieven als JASPERS gericht op de ondersteuning van projecten op het gebied van vervoersnetwerken, milieu en volksgezondheid.

6.4 Er bestaan energie-intensieve ondernemingen die desalniettemin van fundamenteel belang zijn voor de Europese industriële structuur. Deze primaire Europese industrieën zouden op EU-niveau moeten worden beschermd door te streven naar coördinatie van nationale industriebeleidsmaatregelen, die overgangs- en eventueel ook sectorspecifieke maatregelen mogelijk maken. Hierbij dient rekening te worden gehouden met de fundamentele streefdoelen die de EU zichzelf heeft gesteld voor terugdringing van de CO2-uitstoot en bestrijding van de opwarming van de aarde: deze doelstellingen vormen een gelegenheid om de groei van de interne markt te koppelen aan overwegingen op het stuk van de huidige klimaatsverandering. Overeenkomstig deze doelstellingen moet de EU een van de hoofdrolspelers worden bij de internationale onderhandelingen over de naleving van het Kyoto-protocol en de instandhouding van de recente REACH-verordening.

6.5 Sommige productieactiviteiten worden nu al op grote schaal verplaatst, wat terecht veel mensen zorgen baart. Er moet dan ook alles aan worden gedaan om de gevolgen van de klap die de sluiting van productievestigingen voor de werknemers en voor de welvaart van bepaalde regio's betekent, zoveel mogelijk te beperken. Maar „indammen” kan niet de enige oplossing zijn: er moet tevens voortdurend worden gestreefd naar aanpassing van ondernemingen én werknemers, via continue bijscholing, zodat deze dankzij hun vakkennis hun plaats op de arbeidsmarkt kunnen behouden.

7. Regionale maatregelen

7.1 Ten behoeve van een evenwichtige ontwikkeling van het hele EU-grondgebied moeten ondernemingen met nationale en Europese maatregelen worden gestimuleerd om naast vervangingsinvesteringen tevens aanvullende investeringen te doen. Doel hiervan is om het gebruiksgebied van hun producten uit te breiden en wezenlijk te profiteren van de voordelen van de interne markt, die nu ook de nieuwe lidstaten van de EU omvat. Het Europese industriemodel is gebaseerd op succesvolle clusters en bedrijfstakken; dit model is nog helemaal niet verouderd en kan ook in de toekomst concurrerend blijven, zeker in bepaalde specifieke productiesectoren.

7.2 De Commissie (18) maakt zelf ook gewag van de huidige „deïndustrialisering” en „delokalisatie”, twee tendensen die deels met elkaar verband houden. Het staat buiten kijf dat de Europese economie de laatste decennia een gigantische revolutie heeft doorgemaakt: het aandeel van de verwerkende industrie in de totale EU-productie is gedaald van 30 % in 1970 naar 18 % in 2001, terwijl de dienstensector explosief is gegroeid van 52 % naar 71 %. Bedrijfsverplaatsingen doen zich met name voor in arbeidsintensieve lowtech productiesectoren, maar het echte gevaar schuilt erin dat O&O-activiteiten naar landen buiten Europa worden verplaatst — wat nu soms al het geval is. De laatste gegevens van Eurostat, van eind april 2007, schetsen een zorgwekkend beeld van de industriesector (19).

7.3 De industriesector is altijd de ruggengraat van de Europese economie geweest en zal dat ook blijven. Veel sectoren — inclusief de dienstensector — zijn afhankelijk van een sterke industriële basis: de teloorgang hiervan zou desastreus zijn, omdat deze een enorm potentieel heeft en op veel punten uitblinkt (20). Wanneer bepaalde arbeidsintensieve industrieën naar landen buiten de Europese Unie worden verplaatst, is het van essentieel belang dat de harde kern van de industriële productie, die de grote toegevoegde waarde van onze economie vertegenwoordigt, binnen Europa blijft.

7.4 Als we kijken welke ondernemingen wereldwijd de grootste omzet draaien, valt op dat de industriesector in de huidige economie nog altijd een sterke positie inneemt. Bovendien is de tertiaire sector — die groeit en nog verder zal groeien — het meest dynamisch en innovatief in de „dienstverlening aan de productie” (21).

7.5 De afgelopen jaren heeft de Commissie verschillende initiatieven ter ondersteuning van de industriesector ontplooid. Bij wijze van voorbeeld noemen we er twee. De automobielindustrie, die traditioneel een sterke sector van de Europese economie is en goed is voor 3 % van het Europese BBP en 7 % van de werkgelegenheid in de industriesector, heeft onlangs nog de aandacht van de Europese Commissie gewekt. Met de Mededeling „CARS 21” (22) heeft de Commissie een algemene strategie voor de Europese automobielindustrie willen uitstippelen om de voertuigproductie op de lange termijn in stand te houden, tegen de best mogelijke prijzen voor de consument. In het document komen verschillende aspecten aan bod, zoals terugdringing van administratieve kosten, milieuduurzaamheid, verkeersveiligheid, handel — ook op overzeese markten — en onderzoek. De Commissie is zich er kennelijk van bewust dat de automobiel- en afgeleide industrie het hart van de Europese economie vormen, en dat daarom Europese coördinatie-instrumenten nodig zijn waarmee de ontwikkeling kan worden bijgestuurd.

7.6 Een andere sector waarvoor de Europese instellingen verschillende ad-hocinitiatieven hebben genomen is de textielindustrie, die bijzonder gevoelig is voor de gevolgen van de internationale concurrentie. De Raad Concurrentievermogen van 27 november 2003 heeft het belang benadrukt van de interactie van verscheidene beleidssectoren op communautair niveau, met name op het gebied van onderzoek, innovatie, beroepsopleiding en bescherming van intellectuele-eigendomsrechten. Begin 2004 heeft de Commissie een Groep op hoog niveau voor de textiel- en kledingsector in het leven geroepen. Deze kreeg tot taak aanbevelingen te doen voor concrete initiatieven die op regionaal, nationaal en Europees niveau ten uitvoer kunnen worden gebracht (23).

7.7 Bovendien heeft de Commissie in november 2003 het Europees groei-initiatief gelanceerd, dat het economisch herstel in de EU moest bevorderen. Dit initiatief omvat onder meer een „snelstartprogramma” met publiek-private investeringsprojecten voor de ontwikkeling van infrastructuren, netwerken en knowhow, met als doel de oprichting van publiek-private partnerschappen aan te moedigen in samenwerking met de Europese Investeringsbank. Dit project verdient alle steun, vooral met het oog op de economische, sociale en milieubeschermingsdoelstellingen die de Europese Unie de laatste jaren nastreeft.

7.8 Het Europees Sociaal Fonds kan worden gebruikt om de omschakeling van sectoren en gebieden die door structurele veranderingen worden getroffen in goede banen te leiden, en is vooral gericht op een actief werkgelegenheidsbeleid, onderwijs en opleiding en toegang tot de arbeidsmarkt. Het Europees Fonds voor regionale ontwikkeling ondersteunt het concurrentievermogen en besteedt met name aandacht aan onderzoek, innovatie, onderwijs en infrastructuur. De doelstellingen van de Structuurfondsen zullen alleen worden verwezenlijkt indien de sociaaleconomische actoren bij de programmering van de steun worden betrokken, volgens het partnerschapsbeginsel.

8. Onderzoek en ontwikkeling

8.1 Bewezen is dat onderzoek en ontwikkeling een echte conditio sine qua non zijn voor economische groei en industriestrategieën. De instellingen van de Europese Unie hebben tal van initiatieven genomen om investeringen in en de resultaten van innovatie te stimuleren, verbeteren en benutten, en kennen hieraan groot gewicht toe.

8.2 Op de agenda van Lissabon stond voor alle lidstaten de doelstelling om 3 % van het BBP in O&O te investeren. Deze ambitieuze doelstelling is nog lang niet gerealiseerd, en de laatste jaren is opgevallen dat lidstaten die altijd al in O&O investeerden dat zijn blijven doen, terwijl de andere lidstaten niet méér zijn gaan investeren (24). Om investeringen in onderzoek en ontwikkeling te stimuleren, kunnen ook fiscale ad-hocmaatregelen worden aangewend.

8.3 Zoals in het Sapir-rapport met klem werd benadrukt komt het de EU duur te staan dat zij veel minder in O&O investeert dan de VS. Niet alleen worden er minder publieke en particuliere middelen in O&O geïnvesteerd, Europa telt ook minder onderzoekers en minder wetenschappelijke publicaties, het brengt minder hightechproducten op de markt, er worden minder octrooien geregistreerd en er worden minder nieuwe succesvolle ondernemingen (start-ups) opgericht (25).

8.4 In het Groenboek „De Europese Onderzoeksruimte: Nieuwe perspectieven” (26) stelt de Commissie een Europese patentenstrategie voor om de impasse rondom het Gemeenschapspatent te doorbreken. Bovendien bereidt zij initiatieven voor om de opkomst van Europese „leadmarkets” in veelbelovende technologie-intensieve sectoren te ondersteunen.

8.5 Het gemeenschappelijk onderzoeksprogramma en het kaderprogramma voor concurrentievermogen en innovatie vragen meer dan ooit om een sterke regie waarbij vooral aandacht aan industriestrategieën wordt besteed.

8.6 De steun voor onderzoek is nog altijd hoofdzakelijk een nationale aangelegenheid, maar er zijn voorbeelden dat het ook anders kan: het Airbusconsortium en de joint venture STMicroelectronics worden door de meeste economen beschreven als „Europese paradepaardjes”, zeldzame voorbeelden van supranationale coördinatie, die zijn opgewassen tegen de internationale concurrentie in technologisch complexe sectoren. Het innovatiefonds zou kunnen helpen om Europese industrieconsortia op te richten en meer positieve ervaringen op te doen met supranationale coördinatie.

8.7 Het Europese industriële weefsel heeft een netwerk nodig om naar behoren te kunnen functioneren. Hiervoor moet enerzijds de materiële infrastructuur — vervoers- en informaticanetwerken, havens, corridors en verkeersdragers — worden verbeterd en geconsolideerd en anderzijds de immateriële infrastructuur, die zeker op lange termijn minstens zo belangrijk is. Dit kan worden gerealiseerd door te focussen op opleiding en de coördinatie tussen universiteiten en onderzoekscentra.

8.8 Het is in dit verband van essentieel belang dat er een sterke band is tussen de academische wereld, onderzoekers en het bedrijfsleven. Hiervoor is een strategische aanpak nodig die ervoor zorgt dat studenten de vereiste kennis verwerven om toe te kunnen treden tot de arbeidsmarkt. Daarnaast zullen openbare en particuliere investeringen nodig zijn voor de verdere ontwikkeling van centra voor toponderzoek die, samen met de universiteiten, een voedingsbodem voor toekomstig ondernemerschap zijn.

8.9 Tot slot zij erop gewezen dat het onderzoeksbudget voor kleine en middelgrote ondernemingen in het zevende kaderprogramma voor onderzoek van de Europese Unie (2007-2013) (27) wordt verhoogd. Er wordt 1,3 miljard euro uitgetrokken voor: — steun aan kleine groepen innoverende bedrijven, voor de oplossing van gemeenschappelijke technologische problemen; — een gewaarborgde financiering van O&O-activiteiten van het MKB ter hoogte van 75 % (dat was 50 % in het zesde kaderprogramma); — ontwikkeling en coördinatie van de steun aan het MKB op nationaal niveau.

Brussel, 26 september 2007. De voorzitter van het Europees Economisch en Sociaal Comité D. DIMITRIADIS

(1) Financialisation: „the increasing dominance of the finance industry in the total of economic activity, of financial controllers in the management of corporations, of financial assets among total assets, of marketised securities and particularly equities among financial assets, of the stock market as a market for corporate control in determining corporate strategies, and of fluctuations in the stock market as a determinant of business cycles”, citaat gevonden op Wikipedia

(http://en.wikipedia.org/wiki/Financialisation).

(2) „De noodzaak van een sociale dialoog en inspraak van werknemers om op veranderingen in het bedrijfsleven te anticiperen en deze in goede banen te leiden” (PB C 24 van 31.1.2006), „Uitvoering van het communautair Lissabonprogramma: een beleidskader ter versterking van de EU industrie — Naar een beter geïntegreerde aanpak van het industriebeleid” en „Cohesiebeleid ter ondersteuning van groei en werkgelegenheid — Strategische richtsnoeren voor het cohesiebeleid (2007-2013)” (PB C 185 van 8.8.2006).

(3) Het tweede lid van art. 157 luidt als volgt: „De lidstaten plegen, in verbinding met de Commissie, onderling overleg en coördineren, voorzover nodig, hun activiteiten. De Commissie kan initiatieven nemen om deze coördinatie te bevorderen”.

(4) COM(1990) 556 final.

(5) Men denke aan twee Mededelingen van de Europese Commissie uit de jaren '90: „Het beleid inzake het concurrentievermogen van de Europese Unie op industriegebied” (COM(94) 319 final) en „Het concurrentievermogen van de Europese ondernemingen in de context van de mondialisering — de bevordering van het concurrentievermogen” (COM(98) 718 final).

(6) COM(2002) 714 final.

(7) COM(2003) 704 final.

(8) COM(2004) 274 final.

(9) COM(2005) 474 final.

(10) COM(2007) 374 final.

(11) Eurostat News Release 64/2007, 15 mei 2007.

(12) Eurostat News Release 50/2007, 12 april 2007.

(13) Aanbeveling 2005/601/EG van de Raad inzake de globale richtsnoeren voor het economisch beleid van de lidstaten en de Gemeenschap (2005-2008), PB L 205 van 6.8.2005, blz. 28.

(14) Zie Lisbon Agenda Group — Workshop on developing the Lisbon Agenda at European Level — Brussel, 17 november 2006, Synthesis report by Maria João Rodrigues.

(15) „An Agenda for a Growing Europe — Making the EU Economic System Deliver”, André Sapir en anderen, juli 2003.

(16) Zie het EESC-advies over „De globale richtsnoeren voor het economisch beleid en economische governance”, PB C 324 van 30.12.2006, blz. 49.

(17) Zie voetnoot 1.

(18) Mededeling van de Commissie aan de Europese Raad en het Europees Parlement „Enkele kernpunten inzake Europa's concurrentievermogen — Naar een geïntegreerde aanpak” COM(2003) 704 final.

(19) Eurostat News Release 56/2007, 24 april 2007.

(20) Het fundamentele belang van een sterke en vitale industriesector in Europa wordt benadrukt in de Mededeling van de Commissie „Uitvoering van het communautair Lissabonprogramma: een beleidskader ter versterking van de EU industrie — Naar een beter geïntegreerde aanpak van het industriebeleid”, COM(2005) 474 final, 5 oktober 2005, en in het EESC-advies over deze Mededeling, PB C 185 van 8.8.2006, blz. 80.

(21) Voor het belang van de productieondersteunende diensten en hun interactie met de Europese industriesector, zie het EESC-advies „Dienstverlening en industrie in Europa: interacties en gevolgen voor werkgelegenheid, concurrentiekracht en productiviteit” in PB C 318 van 23.12.2006, blz. 26.

(22) Mededeling van de Commissie aan het Europees Parlement en de Raad „Een concurrerend regelgevingskader voor de automobielindustrie voor de 21e eeuw. Standpunt van de Commissie over het eindverslag van de CARS 21-groep op hoog niveau. Een bijdrage tot de strategie van de EU voor groei en werkgelegenheid” COM(2007) 22 final.

(23) Mededeling van de Commissie aan de Raad, het Europees Parlement, het Europees Economisch en Sociaal Comité en het Comité van de Regio's „De textiel- en kledingsector na 2005 — Aanbevelingen van de Groep op hoog niveau voor de textiel- en kledingsector” (COM(2004) 668 final).

(24) Zie de werkzaamheden van de ad-hocgroep „Lissabon” van het EESC, met name de resolutie over „De tenuitvoerlegging van de herziene Lissabonstrategie” van 15 februari 2007, CESE 298/2007.

(25) COM(2006) 728 final.

(26) COM(2007) 161 final.

(27) Zie het advies van het EESC over het „Voorstel voor een besluit van het Europees Parlement en de Raad tot vaststelling van een kaderprogramma voor concurrentievermogen en innovatie (2007-2013)” in PB C 65 van 17.3.2006, blz. 22..