Advies van het Comité van de Regio's over het "Voorstel voor een aanbeveling van het Europees Parlement en de Raad betreffende Europese samenwerking inzake kwaliteitsevaluatie in het schoolonderwijs"

(2000/C 317/18)

HET COMITÉ VAN DE REGIO'S,

gezien het "Voorstel voor een aanbeveling van het Europees Parlement en de Raad betreffende Europese samenwerking inzake kwaliteitsevaluatie in het schoolonderwijs" [COM(1999) 709 def. - 2000/0022 (COD)];

gezien het besluit van de Raad van 29 februari 2000 om het Comité van de Regio's overeenkomstig de artikelen 149, 150 en 265, eerste alinea, van het EG-Verdrag te raadplegen;

gezien het besluit van het bureau van 2 juni 1999 om commissie 7 "Onderwijs, beroepsopleiding, cultuur, jeugd, sport, burgerrechten" te belasten met de voorbereiding van het advies;

gezien zijn advies van 16 januari 1997 getiteld "Lokale en regionale overheden in het raakvlak tussen onderwijs en bedrijfsleven" (CDR 346/96 fin)(1);

gezien zijn advies van 19 november 1997 over het "Voorstel voor een aanbeveling van de Raad betreffende Europese samenwerking ter waarborging van de kwaliteit in het hoger onderwijs" (CDR 285/97 fin)(2);

gezien het ontwerpadvies (CDR 21/2000 rev. 1), dat op 5 mei 2000 door commissie 7 is goedgekeurd (rapporteur: mevrouw Købstrup, DK/ELDR);

OVERWEGENDE HETGEEN VOLGT:

Volgens artikel 149 van het EG-Verdrag draagt de Gemeenschap bij tot de ontwikkeling van onderwijs van hoog gehalte door samenwerking tussen de lidstaten aan te moedigen en zo nodig door hun activiteiten te ondersteunen en aan te vullen, met volledige eerbiediging van de verantwoordelijkheid van de lidstaten voor de inhoud van het onderwijs en de opzet van het onderwijsstelsel en van hun culturele en taalkundige verscheidenheid. Er is dus geen sprake van enige vorm van harmonisatie van de wettelijke en bestuursrechtelijke bepalingen van de lidstaten.

De kwaliteit van het onderwijs is een prioriteit voor de lidstaten. De Raad heeft het belang ervan meermalen benadrukt, het laatst tijdens zijn vergadering van 20 november 1997 te Brussel.

De Commissie heeft samen met de bevoegde instanties in de lidstaten en met Noorwegen, Ijsland en Liechtenstein in 1997/1998 een proefproject inzake de evaluatie van de kwaliteit van het onderwijs uitgevoerd. Het doel van dit project was de aandacht te vestigen op het feit dat evaluatie van het onderwijs door de scholen zelf een noodzakelijke grondslag voor kwaliteitsverbetering vormt. Daarnaast werd ook beoogd de evaluatieprocedures van de lidstaten te verbeteren en een Europese dimensie te geven. Het project had betrekking op verscheidene evaluatiemethoden van scholen en bevorderde de uitwisseling van ervaringen tussen scholen en landen.

Uit het eindverslag over het project bleek dat de meeste deelnemende scholen nieuwe evaluatiemethoden hadden ontwikkeld en dat zowel deze nieuwe methoden als de uitwisseling van ervaringen tussen scholen en landen tot ontwikkeling en de kwaliteit van het onderwijs hadden bijgedragen.

De ministers van onderwijs besloten tijdens de conferentie van Praag (juni 1998) de Commissie te verzoeken een werkgroep van deskundigen van de lidstaten op te richten. Deze groep zou een reeks kwaliteitsindicatoren moeten vaststellen als leidraad voor de nationale evaluaties. De groep heeft inmiddels een lijst van 16 kwaliteitsindicatoren opgesteld, die aan drie criteria voldoen: ze zijn relevant voor het beleid, ze maken vergelijkingen mogelijk en ze zijn adequaat.

Op basis van deze indicatoren wordt een "European report on quality of education" opgesteld, dat de ministers van onderwijs in juni 2000 te Boekarest zal worden voorgelegd.

heeft tijdens zijn 34e zitting van 14 en 15 juni 2000 (vergadering van 15 juni) het volgende advies uitgebracht, dat met algemene stemmen is goedgekeurd.

1. Het standpunt van het Comité

1.1. Evaluatie heeft tot doel scholen betere mogelijkheden te geven om vernieuwingen door te voeren en het leer- en ontwikkelingsproces van de leerlingen te verbeteren. Evaluatie is dus een noodzakelijke basis voor het leer- en ontwikkelingsproces, die alleen concrete resultaten zal opleveren indien de belanghebbenden bij de evaluatie worden betrokken en waarbij openheid en dialoog vertrouwen en zekerheid kweken en de angst voor controle wegnemen.

1.2. Het Comité staat in principe positief tegenover de voorgestelde aanbeveling om de Europese samenwerking op het vlak van kwaliteitsevaluatie in het schoolonderwijs te verbeteren. Evaluatie kan een Europese dimensie krijgen indien lering wordt getrokken uit de verschillende ervaringen van de landen en van de lokale en regionale overheden, hetgeen het leer- en ontwikkelingsproces op scholen ten goede komt. Wanneer Europa op het gebied van evaluatie met één stem spreekt, kan bovendien misschien een einde aan de Amerikaanse, Canadese en Japanse dominante positie op dit gebied worden gemaakt.

1.3. In de meeste lidstaten hebben de lokale en regionale overheden bevoegdheden op onderwijsgebied. Zij spelen een uiterst belangrijke rol in het kleuter-, basis- en voortgezet onderwijs. Decentralisatie heeft inmiddels terrein gewonnen en in diverse lidstaten oefenen de betrokkenen rechtstreeks invloed uit door middel van medezeggenschapsraden. Ook proberen scholen steeds vaker partnerschapsverbanden met bijvoorbeeld het lokale bedrijfsleven aan te gaan, waardoor deze bedrijven bijdragen tot verbetering van de kwaliteit van het onderwijs en zich daarvoor verantwoordelijk voelen. Ouders, leraren, schoolleiding, lokale en regionale autoriteiten en andere betrokkenen op lokaal en regionaal niveau dienen dus samen op basis van een bottom-up-benadering de kwaliteit van het onderwijs te bepalen en te verbeteren.

1.4. Harmonisatie van de methoden voor het meten van de kwaliteit van het onderwijs is niet mogelijk, omdat deze zijn afgestemd op de doelstellingen die voor het onderwijs zijn vastgesteld. Deze doelstellingen hangen op hun beurt weer af van de specifieke omstandigheden en voorwaarden in de lidstaten en bij de lokale en regionale instanties. Dergelijke doelstellingen worden op zowel nationaal als regionaal en lokaal niveau bepaald. De verscheidenheid op dit gebied dient gerespecteerd te worden.

1.5. Het Comité is voorstander van benchmarking van de pedagogische methodes en de beschikbare middelen, mits de vergelijkingen als uitgangspunt voor de eigen initiatieven van de lokale instanties en van de scholen inzake het leer- en ontwikkelingsproces worden gebruikt. De ervaring wijst uit dat evaluatie alleen dan het gewenste effect op het leer- en ontwikkelingsproces heeft indien wordt uitgegaan van een bottom-up-benadering (in tegenstelling tot een top-down-benadering) en indien alle betrokken partijen aan de evaluatie deelnemen.

1.6. Iedere evaluatie dient tot doel te hebben de kwaliteit van het onderwijs en daarmee de kwaliteit van de scholen te verbeteren. Daarom is het erg belangrijk dat scholen leren de resultaten van evaluatie om te zetten in gerichte maatregelen. De resultaten mogen niet worden gebruikt om scholen te rangschikken of bepaalde scholen te bekritiseren, omdat dit funest is voor het noodzakelijke vertrouwen tussen de betrokkenen. Evaluatie is een instrument voor scholen om hun middelen optimaal in te zetten om het leer- en ontwikkelingsproces te verbeteren. Bovendien vormt evaluatie een goede basis om strategieën uit te werken waarmee scholen zich beter aan de lokale, regionale, nationale en internationale ontwikkelingen en veranderingen kunnen aanpassen.

1.7. Bedrijven willen mensen met "harde" èn "zachte" kwalificaties; leerlingen moeten zich dus beide soorten vaardigheden eigen maken. Daarom moeten er methoden worden ontwikkeld waarmee zowel "zachte" als "harde" kwalificaties geëvalueerd kunnen worden.

1.8. Alle betrokkenen in het onderwijs, zoals leerlingen, ouders, scholen en bedrijven, dienen deel te nemen aan de vaststelling van kwaliteitsdoelstellingen en het opstellen van evaluaties. Dit lokale politieke proces moet voortdurend worden gekenmerkt door openheid en transparantie; het moet volkomen duidelijk zijn waarvoor de resultaten zullen worden gebruikt, wie beslist wat er met de resultaten gebeurt, onder welke voorwaarden c.q. in welke omvang de resultaten gepubliceerd zullen worden. Het Comité weet uit ervaring dat evaluaties niet altijd tot verbeteringen leiden; integendeel.

1.9. Kwaliteitsevaluatie op scholen dient een positieve ontwikkeling te stimuleren door de kwaliteit van het onderwijs te verbeteren en scholen bewuster te maken van de manier waarop middelen effectief kunnen worden ingezet. Het is een goede zaak dat gemeenten en regio's van verschillende landen netwerken vormen om elkaar tot inspiratie en voorbeeld te zijn.

1.10. Overeenkomstig het subsidiariteitsbeginsel treedt de Gemeenschap alleen op indien en voorzover de doelstellingen van het overwogen optreden niet voldoende door de lidstaten kunnen worden verwezenlijkt. In aansluiting op bovenstaande opmerkingen inzake de opzet en ontwikkeling van het onderwijs vindt het Comité dat de rol van de EU in het schoolonderwijs niet uitgebreid of versterkt mag worden.

1.11. Het Comité wijst erop dat bij de kwaliteitsevaluatie rekening dient te worden gehouden met de aanpassing van het schoolsysteem aan de nieuwe technologieën en opleidingsmogelijkheden die in dit kader aan de leerlingen worden aangeboden.

2. Suggesties

(tussen haakjes wordt naar de desbetreffende paragraaf in het Commissiedocument verwezen)

2.1. Suggesties met betrekking tot de aanbevelingen aan de lidstaten

2.1.1. Invoering van heldere evaluatiesystemen is eigenlijk slechts een eerste stap; scholen moeten ook leren om de evaluatieresultaten als uitgangspunt voor het leer- en ontwikkelingsproces te gebruiken.

2.1.2. (ad 1a) "Waarborging van de kwaliteit van schoolonderwijs" dient te worden vervangen door "waarborging en verbetering van de kwaliteit van schoolonderwijs". Kwaliteitssystemen moeten scholen helpen de kwaliteit van hun onderwijs te verbeteren, bijv. door open te staan voor ervaringen in andere Europese landen.

2.1.3. (ad 1b) Een juist evenwicht tussen zelfevaluatie en externe evaluatie is inderdaad belangrijk. Scholen kunnen externe evaluatie gebruiken als spiegel voor hun eigen evaluatie om zo een goede koers aan te houden. Goede samenwerkingspartners inspireren scholen om zich verder te ontwikkelen.

2.1.4. (ad 1c) Het is van enorm groot belang dat doel en voorwaarden van de evaluatie voor alle betrokkenen duidelijk zijn. Sleutelwoorden daarbij zijn openheid, vertrouwen en duidelijke doelstellingen.

2.1.5. (ad 2a en 2b) De onderwijsstelsels van de lidstaten vertonen onderling grote verschillen. De Commissie zou daarom niet moeten aandringen op nationale normen. Dit is een zaak van de onderwijsinstanties in de lidstaten, afhankelijk van waar de verantwoordelijkheid en bevoegdheid voor het onderwijs ligt. Het is dus aan de lokale, regionale en nationale overheden om te bekijken of invoering van nationale normen en kwaliteitsindicatoren de beste manier is om de kwaliteit van het onderwijs te verbeteren. Het woord "overvåge" in punt 2a) (het Deense woord "overvåge" betekent "toezien", de Nederlandse versie spreekt alleen van "Het geven van methodologische steun") dient te worden geschrapt, omdat het te veel aan ondoelmatige controle doet denken.

2.1.6. (ad 3) Het is belangrijk dat naar een gedeelde verantwoordelijkheid voor de kwaliteitsverbetering op scholen wordt gestreefd door ook externe actoren als het lokale bedrijfsleven een rol te geven. Zo zouden bedrijven voldoende passende stageplaatsen ter beschikking kunnen stellen, zeker ook aan leerlingen die tot een etnische minderheid behoren. Een en ander zou het niet onbelangrijke gevolg hebben dat de afstand van scholen tot het arbeidsbestel wordt verkleind, zodat de Europese burgers gemakkelijker de overstap kunnen maken.

2.1.7. (ad 4a) Het Comité is verheugd dat de schoolleiding een sleutelrol in het evaluatieproces wordt toegekend. De schoolleiding fungeert niet alleen als katalysator, maar waarborgt ook de uitvoering van een goede evaluatie en een geloofwaardig resultaat, waarmee het leer- en ontwikkelingsproces kwalitatief wordt bevorderd. Daarom dient zij speciaal te worden opgeleid, met name om inzicht in evaluatieprocessen te krijgen, medewerkers te inspireren en concrete evaluaties te leren leiden; in dit verband komt het schoolbestuur als werkgever een zekere verantwoordelijkheid toe.

2.1.8. (ad 4b) Netwerkvorming, zowel op lokaal niveau als tussen regio's en landen, is een positieve ontwikkeling. Het leren van eigen en andermans ervaringen ligt ten grondslag aan een lerende organisatie. Daarom zou de Commissie moeten overwegen onder punt 5b) te voorzien in de mogelijkheid om netwerken en andere toekomstige proefprojecten op lokaal en regionaal niveau financieel te steunen.

2.1.9. (ad 5a) Het woord "uitwisseling" dient te worden vervangen door "vinden" of "identificeren".

2.1.10. (ad 6b) Bij de ontwikkeling van vergelijkbare gegevens, indicatoren en benchmarks moet de nodige voorzichtigheid worden betracht. Nationale normen zijn niet altijd de meest geschikte voor evaluaties op lokale en regionale basis die een innovatief leer- en ontwikkelingsproces moeten stimuleren. Het Comité staat sceptisch tegenover het ontwikkelen en uitwisselen van specifieke indicatoren, omdat dit gepaard gaat met administratieve rompslomp en bureaucratie en het gevaar dreigt dat de vergelijkingen worden gebruikt om een zinloze rangschikking van het werk van onderwijsinstanties op lokaal, regionaal en nationaal niveau te maken. Het Comité is daarentegen wel voorstander van het opstellen van algemene, relevante kerncijfers over de nationale onderwijsstelsels om zo ervaringen over succesvolle initiatieven te kunnen uitwisselen.

2.1.11. (ad 6c) Het Comité is te spreken over het voorstel om een netwerk op te zetten om Europese deskundigheid ter beschikking van de lidstaten te stellen. Het vindt dat de betrokken vertegenwoordigers van de lidstaten concrete ervaringen met evaluatie in het onderwijs moeten hebben opgedaan en hiermee ook dagelijks te maken moeten hebben. Dit betekent dat zij veelal vertegenwoordigers van de lokale en regionale instanties zullen zijn, bijvoorbeeld deskundigen van organisaties die het lokale en regionale niveau vertegenwoordigen.

2.2. Suggesties met betrekking tot de verzoeken tot de Commissie

a) Algemene opmerkingen met betrekking tot punt II 1, 2 en 3

2.2.1. Het Comité staat positief tegenover samenwerking en de uitwisseling van ervaringen inzake kwaliteitsverbetering. Het is zeker zinvol om succesvolle initiatieven te verzamelen en via internet te verspreiden. Het Comité kan zich er tevens in vinden dat de lidstaten op passende en redelijke en uitvoerbare wijze inzicht in de ontwikkeling van verschillende evaluatiemodellen geven.

b) Concrete opmerkingen met betrekking tot punt II 1, 2 en 3

2.2.2. (ad II.1) In veel lidstaten zijn hebben de lokale en regionale overheden ruime bevoegdheden op onderwijsgebied, waardoor zij de nodige ervaring met kwaliteitsevaluatie en -waarborging hebben opgebouwd. Zij zouden daarom nader moeten worden betrokken bij de in punt II. 1 beschreven netwerken. Nogmaals, een bottom-up-benadering is onontbeerlijk wil de evaluatie een leer- en innovatieproces op gang brengen. Het is dus voor de evaluatie van belang dat de ontwikkeling op het lokale en regionale niveau wordt gesteund.

2.2.3. (ad II.2) De genoemde databank zou uitsluitend moeten bestaan uit niet-commerciële zelfevaluatiemodellen en succesvolle initiatieven op het gebied van zelfevaluatie, die rechtstreeks toegankelijk zijn voor scholen. Bovendien moeten scholen ook hun eigen ervaringen rechtstreeks kunnen invoeren. Het is een goed idee om verschillende evaluatiemodellen bijeen te brengen die scholen en lokale en regionale instanties tot inspiratiebron kunnen dienen. Het Comité acht het niet zinvol dat van hogerhand kwaliteitsindicatoren worden opgelegd zonder het lokale en regionale niveau daarin te kennen.

2.2.4. (ad II.3) Het genoemde verslag zou uitsluitend gegevens mogen bevatten over de ontwikkeling van de kwaliteitswaarborgingsystemen in de lidstaten en over de activiteiten waarbij in Europees verband wordt samengewerkt. Een opsomming van resultaten aan de hand van Europese kwaliteitsindicatoren is uit den boze.

Brussel, 15 juni 2000.

De voorzitter

van het Comité van de Regio's

Jos Chabert

(1) PB C 116 van 14.4.1997, blz. 98.

(2) PB C 64 van 27.2.1998, blz. 76.