COMMISSE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN 
Brussel, 04.12.1997 
COM(97) 620 del. 
VERSLAG VAN DE COMMISSIE AAN DE RAAD 
EN HET EUROPEES PARLEMENT 
over de toepassing van 
Verordening (EEG) Nr. 2078/92 
betreffende landbouwproductiemethoden die verenigbaar zijn met de eisen inzake 
milieubescherming, en betreffende natuurbeheer 

Woord vooraf 
Alle landbouwactiviteiten zijn van invloed op het plattelandsmilieu. Het traditionele Europese landschap en 
de bijbehorende biodiversiteit zijn grotendeels het resultaat van vele eeuwen van landbouwproductie. Even 
belangrijk is de bijdrage van de landbouw aan de instandhouding van de plattelandssamenleving. De 
landbouw is voor de verdere ontwikkeling van een vitaal platteland van wezenlijk belang, enerzijds als 
economische hoofdrolspeler, en anderzijds als belangrijkste grondgebruiker. 
Veel landbouwactiviteiten oefenen rechtstreeks een gunstige invloed op het natuurlijke milieu uit doordat zij 
het landschap in stand houden of - en dit geldt vooral voor extensieve veehouderij - waardevolle en vaak 
bedreigde semi-naluurlijke habitats beschermen. Niet alle landbouw heeft echter een positief eflbet op het 
milieu. Zo zijn sommige vormen van landbouw, en vooral sommige intensieve productietechnieken die de 
afgelopen decennia in gebruik zijn genomen, verantwoordelijk voor aantastingen zoals bodemverslechtcring, 
waterverontreiniging, een overmatig gebruik van water en achteruitgang op het gebied van de biodiversiteit. 
Tot op zekere hoogte kunnen milieuvriendelijke landbouwsystemen worden bevorderd door middel van 
gedragscodes die waar nodig worden aangevuld met wettelijke beperkingen Binnen de grenzen van een 
aanvaardbare bedrijfsvoering kunnen landbouwers zich echter genoodzaakt zien toe te geven aan 
economische druk om goede grond intensiever te gebruiken, marginale grond onderbenut te laten of 
anderszins te gaan werken met landbouwmethoden die afbreuk doen aan de voordelen voor het milieu. 
Slechts weinig landbouwers zijn in staat vast te houden of zich aan te passen aan milieuvriendelijke 
technieken als dat een lager inkomen tot gevolg heeft. Daarom wordt er sinds lang voor gepleit 
overheidssteun te verlenen aan landbouwers die in het kader van overeenkomsten ten behoeve van het milieu 
kosten maken of van inkomsten afzien. 
De verordening betreffende milieumaatregelen in de landbouw, namelijk Verordening (EEG) nr. 2078/92 van 
de Raad, voorziet in programma's om de landbouwers te stimuleren hun grond op milieuvriendelijke wijze te 
gebruiken. De aan een dergelijk gebruik verbonden kosten worden erkend en zo hebben de programma's ook 
tot doel bij te dragen aan het inkomen van de landbouwers die de betrokken milieudiensten verrichten. De 
verordening betreffende milieumaatregelen in de landbouw is ingesteld als begeleidende maatregel bij de 
hervormingen van het gemeenschappelijk landbouwbeleid, die in mei 1992 zijn ingezet met wijzigingen in 
enkele van de belangrijkste marktregelingen. 
In artikel 10 van de verordening betreffende milieumaatregelen in de landbouw is bepaald dat de Commissie 
binnen de drie jaar een balans van de toepassing van die verordening moet voorleggen aan de Raad en het 
Parlement. Sommige vroege programma's zijn in 1993 in werking getreden, maar het merendeel is pas in 
1994 goedgekeurd, terwijl er ook enkele, waaronder die van de drie nieuwe lidstaten, pas in 1995 zijn 
goedgekeurd. 
In het eerste deel van dit verslag wordt beschreven hoe de verordening betreffende milieumaatregelen in de 
landbouw functioneert. In het tweede deel wordt uiteengezet hoe deze verordening past in het 
gemeenschappelijk landbouwbeleid en bij andere beleidsinstrumenten van de Gemeenschap. Het derde deel 
geeft een overzicht van de uitvoering tot en met 1997. Het laatste deel van het verslag bevat enkele 
conclusies in het licht van de uitvoering tot dusver en een aantal aanbevelingen die aansluiten bij de grotere 
nadruk welke in het document Agenda 2000 op milieuprogramma's voor de landbouw wordt gelegd. Dit 
verslag is echter geen evaluatie en heeft niet tot doel een gedetailleerde analyse van het effect van de 
verschillende milieuprogramma's voor de landbouw te geven. 
Inhoudsopgave 
1. WERKWIJZE VAN DE VERORDENING BETREFFENDE 
MILIEUMAATREGELEN IN DE LANDBOUW FUNCTIONEERT 4 
1.1 De hervorming van het GLB en de verordening betreffende milieumaatregelen 
in de landbouw 4 
1.2 Milieumaatregelen in de landbouw 4 
1.3 De premiebedragen en de financiële bijdrage van de Gemeenschap 5 
1.4 Aanbesteding 6 
1.5 Kapitaalinvesteringen voor het milieu 7 
1.6 Staatssteun 7 
1.7 Verplichtingen van de landbouwers 7 
1.8 Goedkeuringsprocedure 8 
1.9 Uitvoeringsbepalingen 8 
1.10 Milieuprogramma's voor de landbouw 8 
2. HET BELEIDSKADER VAN DE EG 12 
2.1 Interactie met de gemeenschappelijke marktordeningen 12 
2.2 Structuurbeleid, cohesie en werkgelegenheid 13 
2.3 Internationale overeenkomsten 14 
2.4 Milieubeleid 15 
2.5 Genetische diversiteit en onderzoek 16 
2.6 Dierenwelzijn en jacht 16 
3. UITVOERING VAN DE PROGRAMMA'S IN DE PERIODE TOT EN MET 1997 17 
3.1 De eerste fase: goedkeuring van de programma's 17 
3.2 Ramingen van de benodigde EOGFL-middelen en besteding van die middelen 17 
3.3 In totaal voor de programma's beschikbaar gestelde middelen 18 
3.4 Gegevens over de concrete uitvoering 20 
3.5 Toezicht en evaluatie en de follow-up door de Commissie 21 
3.6 Beoordeling van de maatregelen per categorie 23 
3.7 Ontwikkelingen wat het beheer van de programma's betreft 27 
4. CONCLUSIES 31 
4.1 Openstaande vragen 31 
4.2 Beschouwingen over mogelijke wijzigingen 35 
4.3 Toekomstige ontwikkelingen , 39 
BIJLAGE : Beschikkingen tot goedkeuring of wijziging van een programma 41 
1. WERKWIJZE VAN DE VERORDENING BETREFFENDE 
MILIEUMAATREGELEN IN DE LANDBOUW FUNCTIONEERT 
1.1 De hervorming van het GLB en de verordening betreffende 
milieumaatregelen in de landbouw 
In mei 1992 is in de Raad van Ministers overeengekomen een aantal van de belangrijkste 
marktregelingen van het gemeenschappelijk landbouwbeleid (GLB) te hervormen, 
waaronder de regelingen voor akkerbouwgewassen, rundvlees, de schapenhouderij, melk 
en zuivelproducten en tabak. Met deze hervormingen werd beoogd de productie in 
overeenstemming te brengen met de werkelijke marktontwikkelingen, de 
begrotingsmiddelen doeltreffender aan te wenden, de landbouwers aan te zetten tot een 
milieuvriendelijker wijze van produceren en te zorgen voor een ruime voorziening van 
levensmiddelen van hoge kwaliteit tegen lagere prijzen voor de consumenten1. Deze 
wijzigingen van de marktregelingen werden aangevuld met drie begeleidende acties bij de 
hervormingen: milieumaatregelen in de landbouw, bosbouwmaatregelen en maatregelen 
op het gebied van vervroegde uittreding. Bij de verordening betreffende 
milieumaatregelen in de landbouw2 is een steunregeling ingesteld waarmee drie algemene 
oogmerken3 worden nagestreefd: de in de marktordeningen aangebrachte wijzigingen te 
begeleiden, bij te dragen tot de verwezenlijking van de doelstellingen van het 
landbouwbeleid en het milieubeleid van de Gemeenschap, en te bevorderen dat de 
landbouwers die voor de milieuvoordelen zorgen, een adequaat inkomen kunnen 
verwerven. 
1.2 Milieumaatregelen in de landbouw 
In artikel 1 van de verordening zijn zeven specifieke doelstellingen omschreven waarop de 
milieumaatregelen in de landbouw kunnen zijn gericht (tabel 1.1). Deze doelstellingen worden 
verwezenlijkt door middel van maatregelen op het gebied van het grondbeheer (tabel 1.2) en 
opleiding en demonstratieprojecten, een en ander overeenkomstig de artikelen 2 en 6. 
Tabel 1.1: Specifieke doelstellingen van de milieumaatregelen in de landbouw, 
artikel 1, onder a)-g). 
a) toepassing van landbouwproductiemethoden die erop zijn gericht de verontreiniging 
door de landbouw te verminderen; 
b) extensivering van de landbouw en omzetting van bouwland in land voor extensieve 
beweiding; 
c) bescherming en verbetering van het milieu, de natuur, het landschap, de natuurlijke 
hulpbronnen, de bodem en de genetische diversiteit; 
d) onderhoud van verlaten landbouw- en bosgronden; 
e) voor milieudoeleinden langdurig uit productie nemen van landbouwgrond; 
f) op openstelling voor het publiek gericht grondbeheer; 
g) onderwijs en opleiding.. 
De opleidingsmaatregelen, die voor de lidstaten facultatief zijn, dienen betrekking te hebben 
op de toepassing van milieuvriendelijke productiemethoden in de land- of bosbouw4. Er 
1 Persbericht van de Commissie van 21.5.1992. 
2 Verordening (EEG) nr. 2078/92, PB nr. L 215 van 30.7.1992, blz. 85; laatstelijk gewijzigd bij Verordening 
(EG) nr. 2772/95. 
3 Idem. Artikel 1. 
4 Idem. Artikel 2. 
4-
kunnen aanvullende maatregelen worden genomen die specifiek zijn gericht op het organiseren 
van opleidingscursussen, stages en demonstratieprojecten5. 
Tabel 1.2: Op milieuvriendelijke landbouw gerichte maatre gelen inzake grondbeheer, 
artikel 2, lid 1, onder a)-g). 
a) landbouw met geringe input en biologische landbouw: het gebruik van mest en/of 
gewasbeschermingsmiddelen aanzienlijk verminderen of, ingeval in het verleden reeds 
maatregelen in die zin zijn genomen, dit gebruik niet opnieuw laten toenemen of biologische 
teeltmethodes invoeren of verder toepassen; 
b) extensieve productie van gewassen, inclusief voedergewassen: via andere dan de onder a) 
bedoelde middelen overschakelen op een meer extensieve vorm van plantaardige productie, 
met inbegrip van de productie van voedergewassen, of, ingeval in het verleden reeds 
maatregelen in die zin zijn genomen, deze extensievere productiemethoden verder blijven 
toepassen of bouwland veranderen in grond voor extensieve bcweiding; 
c) extensivering van de veehouderij: de belasting van de rundveestapel of het schapenbestand per 
eenheid voederoppervlakte verminderen; 
d) andere milieuvriendelijke landbouwmethoden: andere met de eisen inzake bescherming van 
het milieu en de natuurlijke hulpbronnen en het natuur- en landschapsbehoud verenigbare 
productiemethoden toepassen of dieren houden van plaatselijke rassen die op het punt staan te 
verdwijnen; 
e) verlaten grond onderhouden: verlaten landbouw- en bosgrond in goede staat houden; 
i) voor lange tijd uit productie nemen: landbouwgrond voor tenminste 20 jaar uit productie 
nemen voor milicubeschermingsdoeleindcn, met name voor de totstandbrenging van 
reservaten van biotopen of natuurparken of 1er bescherming van waterhuishouding; 
g) openstelling voor het publiek: wandelaars toelaten op particuliere landbouwgrond. 
1.3 De premiebedragen en de financiële bijdrage van de Gemeenschap 
De in het kader van de programma's toegekende steunbedragen worden berekend in 
verhouding tot de door de landbouwers aangegane verbintenissen6. De premies worden 
gebaseerd op de gemaakte kosten en de gederfde inkomsten onder aftrek van de extra 
ontvangsten of de besparingen die eventueel uit deelneming aan een regeling 
voortvloeien. 
Bovendien mag waar nodig een stimulerend element worden toegevoegd; de stimulansen 
moeten aan de hand van objectieve criteria worden gerechtvaardigd en mogen normaliter 
niet hoger zijn dan 20 % van het nettobedrag aan inkomensverliezen en gemaakte kosten7. 
De premies moeten dus worden beschouwd als een vergoeding voor de kosten voor het 
verstrekken van collectieve goederen op milieugebied en mogen niet als subsidies in 
economische zin worden aangemerkt. 
In de verordening zijn maximumbedragen voor de uit Gemeenschapsmiddelen 
medegefinancierde premies vastgesteld8. Deze bedragen, die in november 1995 zijn 
5 Idem. Artikel 6. 
6 Idem. Artikel 5. 
7 Verordening (EG) nr. 746/96, artikel 9. 
8 Verordening 2078/92, artikelen 4 en 6. 
5-
Tabel 1.3: Voor medefinanciering door het EOGFL in aanmerking komende 
maximumbedragen van de premies. 
categorie uitgaven orspronkelijk maximum-
aximumbedrag bedrag vanaf 
(ecu/ha) 1996 (ecu/ha) 
éénjarige teelten waarvoor een premie per hectare wordt 150 181,1 
toegekend in het kader van de verordeningen betreffende 
de ordening der markten voor de betrokken gewassen 
overige éénjarige teelten en weiland 250 301,9 
éénjarige teelten en weiland indien het bedrijfshoofd voor 350 422,6 
dezelfde oppervlakte tegelijkertijd een of meer van de in 
artikel 2, lid 1, onder a) en b), bedoelde verbintenissen en 
de in artikel 2, lid 1, onder d), bedoelde verbintenis 
aangaat 
elke grootvee-cenheid waarmee de rundveestapel of het 210/ 253,6/ 
schapenbestand wordt verminderd verdwenen verdwenen 
GVE GVE 
elke gehouden grootvee-eenheid van een bedreigd ras 100/ 120,8/ 
gehouden gehouden 
GVE GVE 
gespecialiseerde olijfgaarden 400 483 
citrusvruchtenteelt 1000 1208 
overige meerjarige teelten en wijnbouw 700 845,3 
onderhoud van verlaten gronden 250 301.9 
het telen en vermeerderen van nuttige gewassen die aan de 250 301,9 
plaatselijke omstandigheden zijn aangepast en door 
genetische erosie worden bedreigd 
uit productie nemen van landbouwgrond 600 724,5 
uitgaven voor cursussen 2500 3019/ 
/persoon persoon/ 
/cursus cursus 
gewijzigd in het licht van de ontwikkeling van de wisselkoersen9, zijn vermeld in tabel 1.3. 
De financiële middelen van de Gemeenschap zijn afkomstig uit de afdeling Garantie van 
het EOGFL10 en deze medefinanciering bedraagt in de regio's van doelstelling 1 75 % en 
elders 50 %; de overige 25 % of 50 % wordt verstrekt door de lidstaat. 
1.4 Gunning bij inschrijving 
Door verschillende belanghebbende partijen is gesproken over de mogelijkheid 
inschrijvingen te houden voor het sluiten van overeenkomsten betreffende 
milieumaatregelen in de landbouw. De betrokken verordening verbiedt zulks niet, mits de 
voorwaarden voor steunverlening in acht worden genomen. Met name zou een 
bovengrens voor de premies nodig zijn om te voorkomen dat de gunning bij inschrijving 
leidt tot premies die hoger zijn dan de maxima welke voor de milieumaatregelen in de 
landbouw zijn toegestaan. 
9 Verordening (EG) nr. 2772/95, PB nr. L 288 van 1.12.1995, blz. 35; gerectificeerd bij Verordening (EG) 
nr. 1962/96 van 11.10.1996, PB nr. L 259 van 12.10.1996, blz. 7. 
EOGFL: Europees Oriëntatie- en Garantiefonds voor de Landbouw. 10 
1.5 Kapitaalinvesteringen voor het milieu 
Uitrustingen en kapitaalinvesteringen kunnen geen deel uitmaken van het 
medegefinancierde deel van een milieuprogramma voor de landbouw. Daarvoor kan wel 
steun worden verleend overeenkomstig de voorwaarden die gelden voor het relevante 
programma in het kader van de Structuurfondsen. Met name kunnen in het kader van 
milieuverbetering op landbouwbedrijven subsidies voor kapitaalinvesteringen worden 
goedgekeurd en door de Gemeenschap worden medegefinancierd op grond van de 
verordening betreffende investeringssteun11. 
1.6 Staatssteun 
Naast de bovenbedoelde maatregelen die in aanmerking komen voor medefinanciering uit 
Gemeenschapsmiddelen, kan een lidstaat ook nog staatssteun voor milieumaatregelen in 
de landbouw toekennen op voorwaarden die verschillen van de bepalingen in de 
verordening of tot bedragen die hoger zijn dan de maxima welke voor medefinanciering 
uit Gemeenschapsmiddelen gelden12. Deze staatssteun moet in overeenstemming zijn met 
de doelstellingen van de verordening en met de bepalingen in de artikelen 92-94 van het 
Verdrag van Rome, die onder meer voorschrijven dat de steun bij de Commissie moet 
worden aangemeld en door haar moet worden goedgekeurd. Staatssteun voor 
kapitaalinvesteringen wordt goedgekeurd als is voldaan aan de relevante bepalingen van 
de verordening betreffende investeringssteun. 
1.7 Verplichtingen van de landbouwers 
Momenteel geldt geen enkele van de maatregelen waarvoor premies worden betaald, als 
een verplichting voor de landbouwers, ook al zijn de lidstaten wel verplicht de 
milieumaatregelen in de landbouw via programma's ten uitvoer te leggen. De 
landbouwers kunnen kiezen of zij hun gebruikelijke bedrijfsvoering voortzetten dan wel 
zich houden aan de voorwaarden en beperkingen die in een milieuregeling voor de 
landbouw zijn aangegeven. Degenen die zich ertoe verbinden aan een programma deel te 
nemen, moeten de betrokken verplichtingen nakomen gedurende de in het programma 
vastgestelde periode, die tenminste vijfjaar dient te bedragen. In het geval van langdurige 
braaklegging moet de betrokken verplichting voor tenminste 20 jaar worden aangegaan. 
Vervroegde beëindiging door de landbouwers van hun deelneming is slechts mogelijk in 
uitzonderlijke gevallen zoals overmacht of andere omstandigheden waaronder het 
onredelijk zou zijn voortzetting te eisen. 
De verordening biedt de mogelijkheid maatregelen op te nemen waarvan de toepassing op 
grond van milieuvoorschriften van de Gemeenschap verplicht is gesteld13. Er is echter nog 
geen enkele toepassing van deze bepaling goedgekeurd en aan de Commissie zijn nog 
geen omstandigheden voorgelegd die steun voor verplichte maatregelen zouden 
rechtvaardigen. 
11 Verordening (EG) nr. 950/97 van 20.5.1997 betreffende de verbetering van de doeltreffendheid van de 
landbouwstructuur, PB nr. L 142 van 2.6.1997, blz. 1. 
12 Verordening (EEG) nr. 2078/92, artikel 10. 
13 Idem. Artikel 4. lid 5. 
1.8 Goedkeuringsprocedure 
Elke lidstaat stelt een of meer ontwerp-programma's op en legt deze ter goedkeuring aan 
de Commissie voor. Een programmavoorstel moet onder meer de volgende gegevens 
bevatten: een beschrijving van de geografische en agrarische kenmerken van het 
betrokken gebied, een beschrijving van de beoogde doelstellingen, de voorwaarden voor 
de steunverlening en een raming van de uitgaven14. De Commissie onderzoekt elk 
programma om zich ervan te vergewissen of het in overeenstemming is met de 
verordening betreffende milieumaatregelen in de landbouw en of het te rijmen valt met de 
bestaande landbouwprogramma's en marktregelingen en met het Gemeenschapsbeleid op 
andere terreinen. De lidstaten moeten de Commissie ook in kennis stellen van de relevante 
nationale wettelijke en bestuursrechtelijke bepalingen en zij moeten haar de nodige 
gegevens verstrekken opdat zij kan nagaan of de uitgavenramingen, de regelingen op het 
gebied van financiële controle en de voorzieningen voor het beheer in orde zijn. De 
Commissie keurt de programma's goed volgens de procedure van het Comité van beheer, 
waarbij de lidstaten in een vergadering van het STAR-Comité15 worden geraadpleegd op 
basis van een werkdocument van de Commissie dat een beschrijving van het programma 
bevat, en een ontwerptekst van de beschikking. 
1.9 Uitvoeringsbepalingen 
De Commissie heeft tweemaal een aantal uitvoeringsbepalingen goedgekeurd. De eerste 
maal betrof het de procedures voor het financiële toezicht16, die in 1994 werden 
vastgesteld. De tweede uitvoeringsverordening van de Commissie17, die is vastgesteld in 
1996, behandelt allerlei aspecten van de uitvoering; de verordening uit 1994 is erin 
opgenomen en kon dus worden ingetrokken. In die uitvoeringsverordening is met name 
gezorgd voor meer duidelijkheid met betrekking tot de verplichtingen van de lidstaten op 
het gebied van de follow-up van de effecten, de evaluatie, de controles, de 
sanctieregeling, het aanbrengen van wijzigingen en het voorkomen van dubbele 
betalingen. Ook zijn in de uitvoeringsverordening de goedkeuringsbeginselen formeel 
vastgelegd die de Commissie tot dan placht te hanteren ten aanzien van de extensieve 
veehouderij, lengtematen, verlaten grond, braaklegging om milieuredenen, cursussen en 
demonstratieprojecten en de berekening van de premies18. 
1.10 Milieuprogramma's voor de landbouw 
1.10.1 Uitvoering per zone en op nationaal niveau 
In principe moeten de maatregelen op het hele grondgebied van de lidstaten worden 
uitgevoerd via zoneprogramma's19. Het is de bedoeling dat deze programma's alle 
14 Idem. Artikel 3. 
15 STAR: Comité voor de landbouwstructuur en de plattelandsontwikkeling. 
16 Verordening (EG) nr. 1405/94 van de Commissie, PB nr. L 154 van 21.6.1994, blz. 12. 
17 Verordening (EG) nr. 746/96 van de Commissie, PB nr. L 102 van 25.4.1996, blz. 19; gewijzigd bij 
Verordening (EG) nr. 435/97 van de Commissie van 6.3.1997, PB nr. L 67 van 7.3.1997, blz. 2. 
18 De problemen en motieven die een rol hebben gespeeld in de beslissing uitvoeringsbepalingen vast te 
stellen bij verordening, zijn uiteengezet in STAR-wcrkdocumcnl VI/8670/95, dat heeft gefungeerd als 
basisdocument voor de discussie die aan de opstelling van de verordening is voorafgegaan. 
19 Verordening (EEG) nr. 2078/92, artikel 3. 
8-
maatregelen inzake het grondgebruik omvatten, tenzij er gegronde redenen zijn om een 
programma te beperken tot die maatregelen die stroken met de specifieke kenmerken 
van de betrokken zone. Bovendien moet bij de opstelling van elk zoneprogramma 
rekening worden gehouden met de verschillen wat de toestand van het milieu, de 
natuurlijke omstandigheden en de landbouwstructuur betreft, en ook met de 
belangrijkste productierichtingen van de landbouw die in de betrokken zone 
voorkomen. Voorts moeten de programma's in overeenstemming zijn met het 
milieubeleid van de Gemeenschap. De zoneprogramma's kunnen worden aangevuld met 
een nationaal programma dat één of meer van de maatregelen betreft en overal geldt 
(horizontale toepassing). In de lidstaten is het onderscheid tussen zoneprogramma's en 
nationale programma's op uiteenlopende wijze geïnterpreteerd. 
Tot juni 1997 had de Commissie 127 programma's goedgekeurd. De meeste 
programma's zijn ook nog gewijzigd, sommige herhaaldelijk. In totaal heeft de 
Commissie 265 goedkeurings- of wijzigingsbeschikkingen gegeven. In de bijlage is een 
lijst van de programma's opgenomen. De programma's zelf zijn daar vetgedrukt, terwijl 
de wijzigingen zijn aangegeven met de afkorting "mod" ("modification"). De 
goedgekeurde programma's lopen qua aard zeer sterk uiteen. Hierdoor zijn 
vergelijkingen tussen de lidstaten slechts in beperkte mate mogelijk, waarbij nog komt 
dat vooralsnog geen instrumenten voor een dergelijke vergelijkende analyse beschikbaar 
zijn. 
1.10.2 Uiteenlopende aanpak bij de uitvoering 
In elke lidstaat zijn programma's opgesteld op nationaal en/of regionaal en plaatselijk 
niveau, afhankelijk van de mate van administratieve decentralisatie en van de 
verscheidenheid die het grondgebied uit het oogpunt van het milieu kenmerkt. De 
nadruk die op de verschillende milieudoelstellingen van de programma's wordt gelegd, 
verschilt sterk van lidstaat tot lidstaat, zulks onder invloed van enerzijds het 
milieubewustzijn van de landbouwers, en anderzijds de kenmerken en behoeften op 
milieugebied van de lidstaten. Programma's met maatregelen die doorgaans in de hele 
lidstaat gelden, zijn te vinden in Finland, Griekenland, Ierland, Luxemburg, Nederland, 
Portugal en Zweden. In de meeste andere lidstaten bevatten de programma's een 
combinatie van op het hele grondgebied geldende maatregelen en regionale maatregelen 
(Oostenrijk, België, Denemarken, Frankrijk, Spanje, het Verenigd Koninkrijk). In 
Duitsland en Italië zijn nagenoeg alle programma's geregionaliseerd. In veel 
programma's, zowel op nationaal als op regionaal niveau, zijn echter sommige of alle 
maatregelen toegespitst op de uit milieuoogpunt belangrijke gebieden en opgezet om 
specifieke plaatselijke doelstellingen te bereiken. De Commissie heeft geen enkel 
voorstel ontvangen voor een grensoverschrijdend programma voor een gebied waar aan 
beide kanten van de landsgrens vergelijkbare omstandigheden heersen wat landbouw en 
milieu betreft. 
De lidstaten hebben de maatregelen die op grond van de verordening betreffende 
milieumaatregelen in de landbouw mogelijk zijn, ook op allerlei verschillende manieren 
in hun programma's gecombineerd. In enkele lidstaten komen de onderscheiden 
maatregelen precies overeen met die welke zijn omschreven in artikel 2, lid 1, van de 
verordening betreffende milieumaatregelen in de landbouw. In andere programma's zijn 
echter geïntegreerde maatregelen opgenomen die zijn gebaseerd op een aantal niet elk 
afzonderlijk toegepaste punten van artikel 2, lid 1. In totaal bevatten de programma's 
van de lidstaten meer dan 2200 afzonderlijke maatregelen. 
1.10.3 Grote categorieën maatregelen in de programma 's van de lidstaten 
Tabel 1.4: Categorieën milieumaatregelen in de landbouw 
1 Milieuvriendelijke productieve landbouw 
a) biologische landbouw 
b) niet-biologische landbouw met verbeteringen op milieugebied 
x instandhouding van bestaande minder intensieve systemen 
2 Niet-productief grondbeheer (gedurende 20 jaar uit productie nemen, 
onderhoud van verlaten grond, landschapselementen, openstelling voor het 
publiek, enz.) 
3 Opleiding en demonstratieprojecten 
Om een vergelijking van de programma's in de hele EU mogelijk te maken kunnen de 
maatregelen van deze programma's worden ingedeeld in grote categorieën. Voor de 
maatregelen als bedoeld in de artikelen 2 en 6 van de verordening betreffende 
milieumaatregelen in de landbouw ligt een indeling in drie dergelijke categorieën voor 
de hand: milieuvriendelijke productieve landbouw, niet-productief grondbeheer en 
opleiding en demonstratieprojecten. Deze indeling wordt toegelicht in tabel 1.4. 
In de milieuprogramma's voor de landbouw van alle lidstaten behalve Nederland ligt het 
accent op de eerste categorie: in de EU als geheel heeft meer dan 80 % van de uitgaven 
in het kader van de programma's tot doel milieuvriendelijke productieve landbouw te 
Typa maatregel /% van begroting 
1 (a) biologische landbouw 
1 (b) landbouw met verbeteringen op 
milieugebied 
1 (c) Instandhouding van minder 
intensieve systemen 
2 niet-productief grondbeheer 
3 opleiding en demonstratieprojecten 
Totaal B 
20% 
58% 
5% 
14% 
3% 
100% Dk 
24% 
46% 
16% 
14% 
0% 
100% D 
1% 
56% 
21% 
21% 
1% 
100% El 
14% 
35% 
0% 
50% 
0% 
100% E 
4% 
35% 
15% 
42% 
4% 
100% F 
3% 
15% 
79% 
3% 
1% 
100% Irl 
2% 
49% 
21% 
24% 
4% 
100% I 
23% 
43% 
22% 
10% 
2% 
100% NL 
2% 
32% 
0% 
0% 
66% 
100% L 
1% 
39% 
56% 
3% 
0% 
100% Os 
17% 
59% 
21% 
3% 
0% 
100% P 
4% 
18% 
68% 
6% 
4% 
100% Fin 
6% 
42% 
42% 
7% 
5% 
100% S 
15% 
6% 
71% 
1% 
7% 
100% UK 
2% 
53% 
30% 
14% 
0% 
100% EU-15 
8% 
41% 
35% 
14% 
3% 
100% 
Tabel 1.5. : Geraamde uitsplitsing naar categorie maatregelen van de in elke lidstaat begrote uitgavan (tot 1996 goedgekeurde programma's) 
Type maatregelen 
• 1 (*) Wotoflf clw landbouw 
D 1(b) Ibndbouw m«l 
vwbMMlngwi op 
O1(e) kulandheudlng vwi 
mmdtr Mwiilnw 
tytlMnMi 
R ] fM-produclltf 
grwiaxtwM 
• S oplwdlng tn 
dwnonftlrtfi»pro)»cl«n 
Figuur 1.S 
10 
ondersteunen. Om een vollediger vergelijking van de programma's mogelijk te maken is 
deze categorie onderverdeeld op grond van de intensiteit en de aard van de 
milieuverplichtingen. Onderstreept dient te worden dat, aangezien in elk programma 
weer andere begrippen worden gehanteerd, bij de interpretatie van een indeling in 
categorieën de nodige voorzichtigheid aan de dag moet worden gelegd en daarop 
gebaseerde cijfers als schattingen moeten worden beschouwd. In tabel 1.5 is de globale 
raming opgenomen van de procentuele verdeling van de uitgaven die zijn begroot voor 
de programma's die in de periode tot maart 1996 zijn goedgekeurd. Deze zelfde 
verdeling van de in elke lidstaat begrote uitgaven is ook weergegeven in figuur 1.5. De 
betrokken verdeling illustreert de uiteenlopende benaderingen waarvoor in elke lidstaat 
van de Europese Unie is gekozen wat de uitvoering betreft. Zo legt Nederland zich 
bijvoorbeeld vooral toe op demonstratie- en bewustmakingsprojecten. De programma's 
van verscheidene lidstaten, waaronder met name Finland, Frankrijk, Luxemburg, 
Portugal en Zweden, en ook die van sommige Duitse deelstaten bevatten belangrijke 
maatregelen om bestaande extensieve productiemethoden in stand te houden, terwijl 
dergelijke maatregelen in de Griekse programma's volledig ontbreken. Over de 
uitvoering in elke lidstaat in de periode tot en met 1997 zal een werkdocument worden 
opgesteld, dat zal worden voorgelegd aan het STAR-Comité. 
il 
2. HET BELEIDSKADER VAN DE EG 
Hieronder wordt beschreven hoe de milieuprogramma's voor de landbouw zijn verbonden met 
andere GLB-maatregelen en met het communautaire beleid in het algemeen, en hoe de 
milieudoelstellingen deel uitmaken van het GLB als geheel. 
2.1 Interactie met de gemeenschappelijke marktordeningen 
Al vele jaren worden milieumaatregelen opgenomen in structuurprogramma's, maar de 
milieuprogramma's voor de landbouw zijn daarentegen nauw verbonden met de 
marktregelingen van het GLB, en vooral met de hervorming daarvan in 1992. De steun is 
bok afkomstig uit de afdeling Garantie van het EOGFL en toepassing van de betrokken 
verordening is voor alle lidstaten verplicht. Die verordening betreffende 
milieumaatregelen in de landbouw heeft uitdrukkelijk tot doel enerzijds een begeleidende 
rol te spelen bij de hervormingen van het GLB, en anderzijds tot het welslagen van die 
hervormingen bij te dragen. 
Wat de marktregelingen betreft, is in diverse sectoren duidelijker geworden dat er positieve 
milieu-effecten optreden dankzij de in de steunsystemen aangebrachte wijzigingen en dankzij 
het feit dat aan de toekenning van sommige premies voorwaarden op milieugebied worden 
verbonden. Voor zover de marktregelingen de productie bevorderen, kunnen zij de 
landbouwers echter stimuleren om methoden in te voeren die een belasting voor het milieu 
betekenen. Specifieke voorbeelden daarvan zijn de steun voor voedergranen en andere premies 
die het minder aantrekkelijk maken om extensieve veehouderij in stand te houden. Deze 
aspecten zijn behandeld in de publicatie van de Commissie "Agriculture and Environment"20, 
waarin er de nadruk op wordt gelegd dat bij duurzame productiesystemen de kosten en baten 
op milieugebied ten volle in elke beoordeling van de economische doelmatigheid dienen te 
worden geïntegreerd. De meest recente ontwikkeling op dit gebied betreft de regeling voor 
groenten en fruit, die de telersverenigingen ertoe verplicht milieumaatregelen toe te passen21 en 
waarin specifiek wordt verwezen naar de doelstellingen van de verordening betreffende 
milieumaatregelen in de landbouw (zie de bovenstaande tabel 1.1). Dergelijke maatregelen in 
het kader van de marktregeling kunnen tot gevolg hebben dat in mindere mate gebruik wordt 
gemaakt van de milieuprogramma's voor de landbouw in het kader van Verordening 2078/92. 
De Commissie stelt zich tot doel ervoor te zorgen dat op nationaal niveau sprake is van de 
nodige samenhang bij de toepassing van de maatregelen in het kader van de marktordening 
voor groenten en fruit en de voor die sector van belang zijnde maatregelen op grond van 
Verordening 2078/92, en dat de hand wordt gehouden aan de algemene beginselen inzake 
overheidssteun voor het bereiken van milieudoelstellingen. 
Als verbintenissen inzake een milieuvriendelijke landbouw worden aangegaan, mogen 
positievere milieu-effecten worden verwacht van de betrokken productieactiviteiten, waarvoor 
de landbouwer eventueel ook marktsteun ontvangt. Zo kunnen de milieumaatregelen in de 
20 "Agriculture and Environment", A. Cammarala, CAP Working Notes Series, Europese Commissie, 
Luxemburg, 1997, ISBN 92-827-3942-2. 
21 Artikel 15, lid 4, van Verordening (EG) nr. 2200/96 van de Raad van 28.10.1996 houdende een 
gemeenschappelijke ordening der markten in de sector groenten en fruit, PB nr. L 297 van 21.11.1996, 
blz. 1. 
12-
landbouw bijdragen tot verbeteringen ten aanzien van de invloed die de via de marktregelingen 
ondersteunde landbouw op het milieu uitoefent. Dit effect is bijzonder uitgesproken als het gaat 
om overeenkomsten die de hele productie van een landbouwbedrijf betreffen. 
2.2 Structuurbeleid, cohesie en werkgelegenheid 
De bijdrage die de structurele programma's en maatregelen (regionale programma's in het 
kader van de doelstellingen 1, 5b en 6, maatregelen in het kader van doelstelling 5a en 
projecten en netwerken in het kader van Leader) leveren aan het bereiken van de 
milieudoelstellingen, is beschreven in de publicatie "Agriculture and Environment"22. 
Aanvankelijk vielen onder doelstelling 5a ook enkele milieumaatregelen zoals de 
extensiveringspremie en langdurige braaklegging om milieuredenen. Deze zijn vervangen door 
de overeenkomstige maatregelen van Verordening 2078/92. Van de maatregelen die onder 
doelstelling 5a zijn blijven vallen, zijn er echter twee die van bijzondere betekenis zijn voor de 
relatie tussen landbouw en milieu: de steun aan landbouwers in bergstreken en andere 
probleemgebieden om hen te compenseren voor de permanente natuurlijke handicaps waarmee 
de landbouw er te kampen heeft (compenserende vergoedingen), en de investeringssteun ter 
verbetering van het natuurlijke milieu. 
De compenserende vergoedingen hebben tot doel de landbouw in probleemgebieden waar het 
landelijke milieu moet worden beschermd, te ondersteunen door de landbouwers te 
compenseren voor de natuurlijke handicaps waarmee zij bij hun bedrijfsvoering te maken 
hebben. De agrarische probleemgebieden vallen grotendeels samen met de gebieden waar 
minder intensieve landbouw wordt beoefend die waardevol is voor het milieu. 
Er kunnen investeringsprogramma's worden uitgewerkt om te voorzien in de kapitaalbehoeften 
die zich bij de milieumaatregelen in de landbouw voordoen. In sommige gevallen is het 
welslagen van die milieumaatregelen afhankelijk van kapitaalinvesteringen, terwijl in andere 
gevallen de scheidingslijn tussen kapitaalinvesteringen en activiteiten die in aanmerking komen 
voor steun in het kader van de verordening betreffende milieumaatregelen in de landbouw, 
moeilijk te trekken valt. 
Bij de investeringssteun die wordt toegekend via maatregelen in het kader van doelstelling 5a 
en programma's in het kader van de doelstellingen 1 en 6, bestaat een veel breder scala van 
mogelijkheden dan bij de milieumaatregelen in de landbouw en de coördinatie tussen beide 
soorten regelingen kan problemen opleveren. Voor de goedkeuring en uitvoering van enerzijds 
de programma's voor plattelandsontwikkeling, en anderzijds de milieuprogramma's voor de 
landbouw gelden uiteenlopende procedures, tijdschema's en criteria, wat de mogelijkheden om 
kapitaalsteun en milieusteun in de landbouw op elkaar af te stemmen verder beperkt. In het 
algemeen gesproken kunnen regionale programma's, waaronder ook die in het kader van 
doelstelling 5b, milieuacties in de landbouw omvatten, en dan vooral maatregelen die tot doel 
hebben natuurgebieden en traditionele landschappen te beschermen. 
Zoals ook bij de Structuurfondsen gebruikelijk is, ligt de communautaire bijdrage aan de 
milieuprogramma's voor de landbouw hoger in de onder doelstelling 1 vallende regio's met een 
ontwikkelingsachterstand (75 % uit het EOGFL) dan in de overige regio's (50 % uit het 
EOGFL). Wat het cohesie-effect van de programma's betreft, blijkt uit de eerste gegevens dat 
22 Zie voetnoot 20. 
13-
de grotere programma's vooral ten goede komen aan landbouwers buiten de regio's van 
doelstelling 1, wat erop kan duiden dat de autoriteiten in die regio's van doelstelling 1 meer 
moeite hebben om programma's op te zetten of dat het verschaffen van de nationale bijdrage 
van 25 % voor hen een probleem vormt. 
Het Comité van de regio's23 heeft er zijn bezorgdheid over uitgesproken dat het feit dat via de 
milieuprogramma's voor de landbouw steun wordt verleend om de landbouw minder intensief 
te maken, een daling van de werkgelegenheid zou kunnen veroorzaken. Dit wordt echter niet 
bevestigd door de enkele studies die zijn uitgevoerd. Volgens deze studies is sprake van een 
neutraal of positief effect op de werkgelegenheid, vooral in die gevallen waarin de 
verbintenissen inzake een milieuvriendelijke landbouw vereisen dat het beheer van 
landbouwgrond wordt verbeterd. 
2.3 Internationale overeenkomsten 
De uitvoering van de verordening betreffende milieumaatregelen in de landbouw draagt ertoe 
bij dat de Europese Unie de verplichtingen kan nakomen die zij heeft aangegaan in het kader 
van de op de Milieuconferentie van Rio in 1992 overeengekomen "Agenda 21". De 
ondertekenaars van het Verdrag inzake biologische diversiteit hebben zich ertoe verplicht 
nationale plannen voor de instandhouding en het duurzame gebruik van de biodiversiteit op te 
stellen. 
Door de hervorming van 1992 waren de GLB-instrumenten, met inbegrip van de begeleidende 
acties, reeds gedeeltelijk afgestemd op de verbintenissen die de Gemeenschap heeft aangegaan 
in de in 1993 gesloten Overeenkomst van de Uruguay-Ronde. De EU heeft er zich in die 
Overeenkomst toe verbonden het totaalbedrag aan steun die zij toekent op basis van de fysieke 
opbrengsten, te beperken. Milieusteun valt onder de zogenaamde "green box" en is vrijgesteld 
van kwantitatieve beperkingen. 
In OESO-verband is in 1996 in Helsinki een seminarie gehouden over de milieuvoordelen die 
de landbouw biedt24. Verscheidene lidstaten van de EU hebben er hun milieuprogramma's voor 
de landbouw gepresenteerd in de vorm van landenstudies en door de Europese Commissie zijn 
twee uit communautair oogpunt geschreven documenten ingediend25, namelijk een document 
over de toepassing van de verordening en een ander, door onafhankelijke deskundigen 
vervaardigd document waarin wordt gesteld dat de biologische diversiteit in Europa voor een 
belangrijk deel afhankelijk is van het voortbestaan van bepaalde extensieve landbouwsystemen. 
De deelnemers waren het er in de conclusies van het seminarie over eens dat 
landbouwactiviteiten zowel gunstige als schadelijke effecten op het milieu hebben en dat de 
uitdaging voor het beleid erin bestaat de schadelijke effecten te verminderen en de gunstige 
effecten te vergroten; voorts waren zij van mening dat het onwaarschijnlijk is dat de 
doelstellingen op het gebied van landbouw en milieu, waaronder het streven het landschap in 
stand te houden, door een hervorming van het landbouwbeleid alleen kunnen worden bereikt: 
daarvoor zijn specifieke maatregelen in de sfeer van het milieubeleid nodig. Geen enkele 
23 Advies van het Comité van de regio's over de regionale gevolgen van de GLB-hervorming, CdR 17/96, 
19.2.1996, blz. 7. 
24 OECD Seminar on the Environmental Benefits from Sustainable Agriculture, Helsinki, Finland, 10-13 
september 1996. 
25 OECD:COM/AGR/ENV/EPOC/596/112. 
14-
afzonderlijke beleidsoptie is op zichzelf toereikend: er bestaat een breed scala van mogelijke 
benaderingen, die variëren van vrijwillige maatregelen, de verspreiding van onderzoekresultaten 
en onderwijs en opleiding tot dwingende voorschriften en financiële stimulansen en sancties 
voor de landbouwers. Bovendien erkenden de deelnemers aan het seminarie dat, voor zover 
milieuvoordelen afhankelijk zijn van voortzetting van landbouw, de mogelijkheden om de steun 
volledig los te koppelen van de productie beperkt zijn. Landbouwers mogen echter slechts dan 
worden betaald voor het verrichten van milieudiensten waarvoor de markt niet kan zorgen, als 
hun landbouwactiviteiten een referentieniveau overtreffen, waarbij dat referentieniveau 
bijvoorbeeld kan worden gebaseerd op goede landbouwmethoden in de betrokken regio. Een 
verdere conclusie van het seminarie was dat de beleidsinstrumenten doorzichtig, gericht en op 
specifieke milieusituaties afgestemd dienen te zijn, dat nauwgezet moet worden nagegaan of de 
voorschriften worden nageleefd en of er sprake is van een doelmatige uitvoering en dat moet 
worden geëvalueerd in hoeverre de vooraf bepaalde doelstellingen zijn bereikt. 
2.4 Milieubeleid 
De milieuprogramma's voor de landbouw en de betrokken maatregelen sluiten nauw aan bij de 
landbouwdoelstellingen van het vijfde communautaire milieu-actieprogramma26, waaronder de 
doelstelling duurzame landbouwmethoden te bevorderen. In het voortgangsverslag van de 
Commissie over de uitvoering van het vijfde milieu-actieprogramma27 is de nadruk gelegd op 
de noodzaak de op milieugebied gestelde eisen te integreren in het landbouwbeleid in het 
algemeen28. Ten aanzien van de milieuprogramma's voor de landbouw wordt in het 
voortgangsverslag geconcludeerd dat een evaluatiemethodologie dient te worden uitgewerkt 
en dat, op voorwaarde dat sprake is van een doeltreffende uitvoering in de lidstaten, een 
uitbreiding van de betrokken maatregelen in overweging dient te worden genomen. 
Bij de richtlijn inzake het behoud van de vogelstand29 zijn maatregelen ter bescherming van 
bepaalde vogelsoorten geïntroduceerd, zoals de aanwijzing van speciale beschermingszones. 
Op grond van de habitatrichtlijn wijzen de lidstaten plaatsen van speciaal belang voor de 
biodiversiteit aan die samen een coherent Europees ecologisch netwerk, "Natura 2000" 
genoemd, zullen vormen. Voor die habitats die gronden omvatten waarop van oudsher 
landbouw wordt bedreven, kunnen milieumaatregelen in de landbouw worden toegepast zoals 
het beperken van het gebruik van bestrijdingsmiddelen en kunstmest, het niet bewerken van een 
strook rond de akkers en het verrichten van de landbouwwerkzaamheden volgens een schema 
waarin rekening wordt gehouden met de natuur. Bovendien kan de maatregel inzake het om 
milieuredenen uit productie nemen van grond worden gebruikt om verwilderde habitats zoals 
waterrijke gebieden tot stand te brengen. Ter uitvoering van de nitraatrichtlijn30 wijzen de 
lidstaten op grond van de resultaten van het onderzoek van watermonsters kwetsbare zones 
26 COM (92)23 van 27.3.1992. 
27 COM (95)624 def. van 10.1.1996. Het voorstel van de Commissie voor een besluit van het Europees 
Parlement en de Raad over het voortgangsverslag strekt ertoe dat de Gemeenschap zich vastlegt op een 
beleid van verdere integratie van de milieu-eisen in het landbouwbeleid. 
28 In artikel 130R van het Verdrag van Rome is bepaald dat de eisen terzake van milieubescherming moeten 
worden geïntegreerd in het bepalen en uitvoeren van Gemeenschapsbeleid op andere gebieden. 
29 Richtlijn 79/409/EEG van 2.4.1979, PB nr. L 103 van 2.5.1979, blz. 1. De betrokken regeling is ingepast 
in de meer omvattende Richtlijn 92/43/EEG van 21.5.1992 inzake de instandhouding van de natuurlijke 
habitats en de wilde flora en fauna, PB nr. L 206 van 22.7.1992, blz. 7. 
30 Richtlijn 91/676/EEG van 12.12.1991 inzake de bescherming van water tegen verontreiniging door 
nitraten uit agrarische bronnen, PB nr. L 375 van 31.12.1991, blz. 1. 
15-
aan en stellen zij voor die zones actieprogramma's op die een verplicht karakter dragen en 
gewoonlijk beperkingen opleggen aan de landbouwactiviteiten31. Bovendien worden codes van 
goede landbouwpraktijken bevorderd. In verscheidene lidstaten zijn in het kader van de 
milieuprogramma's voor de landbouw extra maatregelen ter beperking van de effecten van 
uitspoeling genomen, waaronder het onder water zetten van grond, de omzetting van 
akkerland in weidegrond en het beperken of beëindigen van nitraatbemesting. 
De Commissie heeft een kaderrichtlijn inzake water32 voorgesteld waarin alle aspecten van het 
waterbeleid worden bijeengebracht met het oog op coördinatie van de in de stroomgebieden te 
nemen maatregelen. Veel milieuprogramma's voor de landbouw bevatten reeds maatregelen ter 
verbetering van de waterkwaliteit. 
2.5 Genetische diversiteit en onderzoek 
In de programma's zijn maatregelen opgenomen voor het fokken van plaatselijke rassen die 
dreigen te verdwijnen, voor het beschermen van plantaardige genetische diversiteit voor de 
landbouw en voor het stimuleren van de plantaardige en dierlijke biodiversiteit. Het specifieke 
programma voor landbouwkundig en visserijonderzoek (FAIR) ter uitvoering van het vierde 
communautaire kaderprogramma voor onderzoek (1994-1998) heeft onder meer betrekking 
op de interacties tussen landbouw en milieu33. Over de via de milieuprogramma's voor de 
landbouw ondersteunde activiteiten op het gebied van genetische diversiteit en de door de 
Gemeenschap gesubsidieerde onderzoekprojecten en andere studies op dit terrein zal een 
werkdocument worden opgesteld dat zal worden voorgelegd aan het STAR-Comité. 
2.6 Dierenwelzijn en jacht 
Via de milieuprogramma's voor de landbouw kan geen steun worden verleend voor activiteiten 
die in strijd zijn met de communautaire normen op het gebied van het welzijn van dieren. 
Hoewel in de eerste uitvoeringsjaren op dit punt geen problemen zijn gerezen, neemt de 
Commissie in alle beschikkingen tot goedkeuring van een milieuprogramma voor de landbouw 
de bepaling op dat het programma wordt goedgekeurd onverminderd de communautaire 
voorschriften betreffende het welzijn van dieren. Wat in het wild levende dieren betreft, komen 
maatregelen die er specifiek op zijn gericht gebieden te ontwikkelen waar dieren kunnen 
worden bejaagd en afgeschoten, niet voor steun in aanmerking. 
31 Met name mag de hoeveelheid mest die elk jaar op een hectare wordt uitgereden, niet meer dan 170 kg N 
bevatten. 
32 COM(96)59 def. van 21.2.1996, "Het waterbeleid van de Europese Gemeenschap". 
33 Werkprogramma 1996 voor landbouwkundig en visserijonderzoek, punt 4.1.2. 
16-
3. UITVOERING VAN DE PROGRAMMA'S IN DE PERIODE TOT EN MET 
1997 
3.1 De eerste fase: goedkeuring van de programma's 
Volgens de verordening betreffende milieumaatregelen in de landbouw moesten de 
programma's uiterlijk op 30 juli 1993 bij de Commissie worden ingediend met het oog op 
goedkeuring ervan. De Commissie heeft de meeste programma's binnen die termijn of niet 
veel later ontvangen. Eind 1993 had de Commissie haar analyse van alle ingediende 
programma's voltooid. Meestal moesten de inhoud van het programma en de raming van de 
benodigde middelen worden aangepast om een en ander nauwer te laten aansluiten bij het 
bepaalde in de verordening betreffende milieumaatregelen in de landbouw. De aanvankelijke 
vertragingen hadden tot gevolg dat in 1993 slechts 16 programma's konden worden 
goedgekeurd. In 1994 zijn echter 83 nieuwe programma's en wijzigingen goedgekeurd en in 
1995 waren dat er 59. Tegen eind 1996 waren de milieuprogramma's voor de landbouw in alle 
lidstaten van start gegaan behalve in Luxemburg, waar de uitvoering aanzienlijke vertraging 
had opgelopen. 
3.2 Ramingen van de benodigde EOGFL-middelcn en besteding van die 
middelen 
De aanvankelijke ramingen van de middelen die het EOGFL zou moeten verstrekken in de 
eerste vijfjaar van de looptijd van de programma's (1993-1997), waren uitermate hoog. Het 
Tabel 3.1: Ontwikkeling van de ramingen van de benodigde EOGFL-
middelen 
Ramingen voor 1993-1997 (EU-12) min ecu 
Raming van de Commissie, december 1991 2256 
Oorspronkelijke prognoses in de programma's, december 1993 5830 
Herziene prognoses, juli 1994 3670 
Benodigde middelen volgens de goedgekeurde programma's, oktober 3915 
1995 
Waarschijnlijke bestedingen (voor 1997 geraamd) 2455 
ging om een bedrag dat 2V6 maal zo hoog was als de raming die de Commissie in 1991 had 
gemaakt toen de verordening betreffende milieumaatregelen in de landbouw werd 
goedgekeurd. Zoals in tabel 3.1 is aangegeven, zijn de betrokken bedragen in neerwaartse zin 
herzien toen er eerste besprekingen met de lidstaten over werden gevoerd en vervolgens 
naarmate de programma's werden goedgekeurd en uitgevoerd. 
Voor de nieuwe lidstaten zijn de betrokken bedragen vastgelegd in een verklaring bij het 
Toetredingsverdrag. In totaal gaat het om 1529 miljoen ecu voor de periode 1995-1997. In 
tabel 3.2 (a) worden de ramingen en de in de goedgekeurde programma's opgenomen 
bedragen vergeleken met de waarschijnlijke werkelijke bestedingen. Deze laatste zijn het meest 
17-
achtergebleven in die lidstaten en regio's waar milieuprogramma's voor de landbouw een 
nieuw type beleid betekenden, wat bijvoorbeeld het geval was in delen van Italië en in Spanje 
en Griekenland. In lidstaten die al ervaring hadden met het beheer van dergelijke programma's, 
zoals Oostenrijk, Finland, Duitsland en Frankrijk, zijn de programma's sneller ten uitvoer 
gelegd. In de EU-12 is tot en met 1996 in elk jaar minder uitgegeven dan het bedrag dat op de 
begroting was uitgetrokken (tabel 3.2 (b)). Wat de EU-15 betreft, was in 1995 sprake van een 
B 
Dk 
D 
B 
E 
F 
1(1 
I 
L 
NL 
P 
UK 
If-
Fin 
8 EU3(<I 
EU 15 EOGFl-bildrage win ecu 
Prugnoaaa Begroot In 
benodigde goedgekeurde 
middulen (1) programma's (2) 
25 
56 
1050 
120 
400 
690 
210 
650 
7 
71 
151 
192 
3622 
525 
406 
495 
5047 18 
30 
986 
22 
399 
626 
144 
511 
6 
55 
150 
111 
3056 
716 
403 
223 1803-1867 
min «au (3) In H 
Van In % van 
goedge­
keurde 
middalan 
3 
19 
918 
11 
125 
509 
163 
432 
4 
25 
148 
98 12% 
34% 
87% 
9% 
31% 
74% 
78% 
66% 
60% 
35% 
98% 
51% 18% 
63% 
93% 
49% 
31% 
81% 
113% 
85% 
78% 
46% 
99% 
88% 
2458 68% 80% 
806 
399 
126 154% 
99% 
25% 113% 
99% 
57% 
1331 
75% Figuur 3.2(a) 
min aou IMS 1MT 
mm 
EU-15bagroot 
EU-15 baetead 
EU-12 bagroot 
EU-12 beatead 1942 
1311 11*3 
1M7 
Tabel 3.2(a) (1) Op basis van de herziene ramingen van de lidstaten 
(2) Situatie dec 1996 (3) Raming voer 1997 (4) 1995-1997 Tabel 3.2(b) 
Figuur 3.2(b)! •EU-15 
bagroot 
-EU-15 
baataad 
•EU-12 
bagroot 
-EU-12 
bw*a«d 
aanzienlijke onderbesteding die het gevolg was van de late uitvoering van de programma's in 
de nieuwe lidstaten. In deze landen vonden de eerste betalingen pas in 1996 plaats. Voor 
Oostenrijk en Finland werden de uitgaven over twee jaar ten laste van het begrotingsjaar 1996 
gebracht, waardoor in dat begrotingsjaar de uitgaven in de EU-15 iets groter waren dan de 
beschikbare middelen. Wat het begrotingsjaar 1997 betreft, zijn voor de Italiaanse 
programma's de uitgaven over twee jaar in rekening gebracht. Volgens de jongste ramingen 
zal in het begrotingsjaar 1997 ongeveer 350 miljoen ecu meer worden uitgegeven dan het op 
de begroting uitgetrokken bedrag. 
3.3 In totaal voor de programma's beschikbaar gestelde middelen 
De milieuprogramma's voor de landbouw worden medegefinancierd door de Gemeenschap 
(EOGFL, afdeling Garantie). In de regio's van doelstelling 1 bedraagt deze communautaire 
bijdrage 75 %, in de overige regio's 50 %. Het resterende gedeelte van de medefinancierbare 
uitgaven voor de programma's wordt betaald door de lidstaat of de regio. In tabel 3.3. is 
Totaal medefinancierbare uitgaven 1993-
1997 (min ecu) 
jTabel 3.3. : Uitvoering 1993-1997 (raming) 
aangegeven hoeveel in elke lidstaat in totaal aan de programma's is besteed in de periode tot 
18-
en met 1997 (voor 1997 betreft het een raming). Deze totale uitgaven zijn ook uitgesplitst in 
de bijdrage van de Gemeenschap en het uit nationale middelen gefinancierde gedeelte. Vijf 
lidstaten nemen samen 86 % van de betrokken uitgaven voor hun rekening. Het gaat daarbij 
om de programma's die de meest grootschalige toepassing kennen. 
Tabel 3.4 geeft een overzicht van de uitgaven door het EOGFL. Deze tabel maakt duidelijk 
dat de programma's in Duitsland, Frankrijk, Portugal en het Verenigd Koninkrijk vrij snel 
operationeel zijn geworden. In de meeste lidstaten hebben zich bij het opzetten van de 
Lidstaat 
B 
Dk 
D 
El 
E 
F 
Irl 
I 
L 
NL 
08 
P 
Fin 
S 
UK 
EU 15 ONTWIKKELING VAN 
EOGFL-aandeel in uitgaven (min ecu) 
1993 
37 
8 
67 
10 
123 1994 1995 1996 
2 
123 
14 
73 3 
223 
16 
106 
19 
54 
39 
20 2 
6 
232 
2 
33 
119 
43 
42 
541 
40 
257 
43 
-26_ 
231 485 1391 1997 
304 
10 
54 
144 
100 
336 
4 
12 
264 
58 
143 
83 
36 
1556 Totaal t/m 
1997 
3 
19 
918 
11 
125 
509 
163 
432 
4 
25 
805 
148 
399 
126 
98 
3786 
Tabel 34 Figuur 3.4 
programma's vertragingen van twee of meer jaren voorgedaan. De ontwikkeling van nieuwe 
programma's is nog niet beëindigd. In Denemarken zijn de programma's in 1997 herzien en 
opnieuw opgestart. In het Verenigd Koninkrijk, Griekenland en Zweden worden momenteel 
belangrijke nieuwe programma's ontwikkeld of zijn onlangs dergelijke programma's van start 
gegaan. 
Voor de meeste lidstaten waren 1996 en 1997 de eerste complete uitvoeringsjaren. In tabel 3.5 
zijn de geraamde uitgaven in 1997 vermeld. Uit die gegevens blijkt dat in de meeste lidstaten 
sprake is van een hoog uitvoeringsniveau. Tabel 3.5 bevat ook gegevens over het aandeel van 
Totaal madeflnanclerbare uitgaven 
1997 (min ecu) 
Lidstaat 
B 
Dk 
D 
El 
E 
F 
Irl 
I 
L 
NL 
O» 
P 
Fin 
S 
UK 
EU16 EOGFL Lidstaat Totaal 
2 
9 
304 
10 
54 
144 
100 
336 
4 
12 
265 
56 
143 
83 
36 
1567 1 
9 
124 
3 
18 
144 
33 
224 
4 
11 
244 
19 
143 
83 
34 3 
17 
428 
13 
72 
287 
134 
560 
9 
23 
509 
77 
285 
166 
70 
2652 Totale uitgaven voor 1997 voor V.2078 
(bijdragen van EOGFL en lidstaat) Mateumaatragtlwi kt da tandbouw alt 
% van IOOn.<<jltgw«fl 1 (M 
Tabel 3.6 Figuur 3.8(a) Tabel 3.6 (b) en figuur 3.6 (b) 
de milieuprogramma's voor de landbouw in de totale uitgaven van de afdeling Garantie van 
het EOGFL. Gemiddeld gaat het om 3,6 %. In de nieuwe lidstaten is dat aandeel echter veel 
groter, namelijk tussen 7 % in Zweden en 22 % in Oostenrijk. Zoals blijkt uit tabel 3.6, maken 
19 
« 
de uitgaven voor de milieuprogramma's voor de landbouw, ondanks de hoge bedragen die in 
enkele lidstaten worden besteed, slechts 1,6 % à 1,8 % uit van de totale EU-begroting. 
mifjard ecu 
Totale EG-begroting 
, waarvan EOGFL-Gêmnté 
waarvan mÈmjmtmtrsgehn In da 
landbouw 
ml h % van total» begroting uitvoering 
1993 1994 1995 1996 
67.760 65,929 73,555 85,094 
34,590 32,970 34,503 39,108 
123 231 485 1,391 
0.18% 0.35% 0.66% 1.63% raming 
1997 
87,651 
41,233 
1.557 
1.78% 
Tabd 3.6 Verdeling begroting 1996 
V.2078/B2 
J%„ 
f^aVâWafiA aBBBB^BaaaaaaBSSBBBiiBfiSE V^W'JtJ 
3.4 Gegevens over de concrete uitvoering 
Halverwege het begrotingsjaar 1997 waren met landbouwers 1,35 miljoen overeenkomsten 
ondertekend, die betrekking hadden op 17% van alle landbouwbedrijven en alle in de 
landbouw werkzame personen in de EU. Tabel 3.7 geeft een uitsplitsing per lidstaat. In 
Lidstaat A8"1*8' Totaal aantal In landbouw 
deelnemers werkzame personen 
x i.ooo % 
B 1242 102 1% 
Pk 6193 114 7% 
D 554 836 1197 46% 
El* 1839 780 0% 
E 29599 1119 3% 
F 177 695 1080 16% 
Irl 23855 140 17% 
I** 63 841 1489 4% 
L 1922 6 32% 
NL 5854 243 2% 
ö«*~ 180 000 267 67% 
P 125 479 507 25% 
Rn 91509 156 59% 
S 68 969 124 56% 
UK 21462 533 4% 
EU15 1356 315 I 7857 17% Bfflfflrtjgden 
il 
* gegevens voor 1995; "gegevens voor 1996; 
Tabel 3.7. Aantal deelnemers op 15.4.1997 "geraamd 
Figuur 3.7 
Oostenrijk werd met de maatregelen bijna 70 % van de in de landbouw werkzame personen 
bereikt, in Finland, Duitsland en Zweden circa 50 %. 
De overeenkomsten hadden betrekking op 22,3 miljoen ha of 17 % van de oppervlakte 
cultuurgrond (OCG). Volgens dit criterium waren de programma's met de grootste reikwijdte 
die in Oostenrijk, Luxemburg en Finland (meer dan 70% van de OCG). In Zweden en 
Duitsland bestreken de programma's meer dan 30 % van de OCG (tabel 3.8). In de EU-15 
bedroeg de premie per jaar gemiddeld 117 ecu per hectare. In de meeste lidstaten lag de 
gemiddelde premie per hectare tussen 60 en 150 ecu (figuur 3.8(b)). Voor Griekenland en 
Italië zijn geen cijfers beschikbaar. 
Nadere gegevens over de uitvoering in de lidstaten zullen worden verstrekt in een 
werkdocument, dat de Commissie zal voorleggen aan het STAR-Comité. Uit de bovenstaande 
algemene gegevens blijkt duidelijk dat sommige lidstaten in zeer belangrijke mate gebruik 
maken van de mogelijkheden die de verordening biedt, terwijl in andere lidstaten de uitvoering 
zich op een laag niveau beweegt of tot bepaalde zones beperkt blijft. Een geringe 
uitvoeringsgraad kan zijn toe te schrijven aan problemen die de lidstaten of regio's 
ondervinden om de nationale bijdrage te leveren. Binnen de lidstaten is voor die programma's 
die op regionale basis worden beheerd, sprake van soortgelijke verschillen. 
20 
Figuur 3.8 (a) 
Deelneming (ha) 
B 
Dk 
D 
El' 
E 
F 
irl 
I" 
L 
NL 
Oa 
P 
Fin 
S 
UK Totale mede-
flnanclarbare 
uitgavan 1997 
(ram.) 
3 
17 
428 
13 
72 
287 
134 
660 
9 
23 
509 
77 
285 
166 
70 
2662 Totale Gemiddelde 
THUS? »*""P" 
°P 5'4'1997 onder V.S.78 (alleen voor „ . . _\ . . vallende ha steun per ha) 
17 
94 
6353 
12 
632 
5725 
801 
977 
97 
31 
2500 
606 
2000 
1561 
1322 84 
186 
89 
n.b. 
81 
42 
147 
n.b. 
90 
260 
140 
137 
124 
156 
55 
22828 117 OCG (opp. .. ... j« %vanocg 
cultuurgrond) * 
(ASEU1996) ondw2078 
x 1.000 ha (raming) 
1366 
2 716 
17 344 
5 741 
25 092 
30 277 
4 444 
17 294 
127 
1981 
3 449 
3 981 
2 605 
3 438 
15 852 1% 
3% 
37% 
0% 
2% 
19% 
18% 
6% 
76% 
2% 
72% 
15% 
77% 
45% 
8% 
135 706 17% Gemiddelde premie 
Tabel 3.8 'gegevens voor 1995; "gegevens voor 1998. Figuur 3.8(b) 
3.5 Toezicht en evaluatie en de follow-up door de Commissie 
Wat de maatregelen inzake grondbeheer betreft, kunnen drie categorieën van mogelijke 
effecten worden onderscheiden die overeenkomen met de drie oogmerken welke met de 
verordening betreffende milieumaatregelen in de landbouw worden nagestreefd : 
milieu-effecten, effecten op de landbouwproductie en sociaal-economische effecten. Voor de 
maatregelen inzake openstelling voor het publiek en opleiding en demonstratieprojecten zijn 
andere criteria nodig. In 1995 heeft de Commissie een handleiding voor het toezicht en de 
evaluatie opgesteld waarin alle te analyseren aspecten worden besproken. De Commissie heeft 
deze handleiding in de vorm van een werkdocument voorgelegd aan het STAR-Comité34. Dit 
werkdocument geeft een overzicht van alle aspecten waarmee bij het plannen van de evaluatie 
rekening moet worden gehouden, en behandelt de grondbeginselen zoals de noodzaak 
gegevens over de oorspronkelijke situatie te verzamelen. 
Na de goedkeuring van de uitvoeringsverordening, waarin is bepaald dat de lidstaten zorg 
moeten dragen voor het toezicht op en de evaluatie van de programma's35, heeft de 
Commissie van alle lidstaten behalve Luxemburg en Portugal bijzonderheden over de 
gehanteerde toezicht- en evaluatiestrategie ontvangen. In de periode tot oktober 1997 zijn 
officiële evaluatieverslagen ontvangen over sommige programma's in Oostenrijk, Finland, 
34 
35 Inmiddels zijn de opeenvolgende werkdocumenten hierover geconsolideerd in werkdocument VI/3872/97. 
Verordening (EG) nr. 746/96 van de Commissie, artikel 16. 
21 -
Frankrijk, Duitsland, Griekenland, Italië, Nederland, Spanje, Zweden en het Verenigd 
Koninkrijk. De meeste evaluatieverslagen voldoen grotendeels aan de criteria die de 
Commissie in 1995 heeft uiteengezet. In een STAR-werkdocument zal nader op de resultaten 
worden ingegaan en in dat document zullen ook de adressen worden vermeld waar de 
verslagen verkrijgbaar zijn. Hieronder worden nu reeds enkele van de belangrijkste conclusies 
weergegeven, waarbij echter wel in gedachten moet worden gehouden dat voor de meeste 
programma's het evaluatieproces nog in een vroeg stadium verkeert. 
De verschillen qua uitvoering van de programma's zijn toe te schrijven aan diverse factoren, 
waaronder het eventuele vroegere milieubeleid in de landbouw, de indruk die men heeft wat de 
uitvoerbaarheid van de maatregelen betreft, de voorwaarden op landbouw- en milieugebied die 
op regionaal of plaatselijk niveau worden gesteld, en de beperkte beschikbaarheid van 
begrotingsmiddelen en de keuzes die als gevolg daarvan op nationaal niveau worden gemaakt. 
In de verslagen wordt geconcludeerd dat de hoogte van de premie afhankelijk is van de mate 
van doelgerichtheid van de maatregel, de betrokken landbouwactiviteit, de mate waarin 
beperkingen worden opgelegd, het verwachte of gewenste niveau van actieve deelneming, de 
fysische omstandigheden, de productiekosten, de regionale prioriteiten en de beschikbaarheid 
van middelen voor de nationale bijdrage. 
Voor wat een doeltreffende toepassing van de programma's betreft, worden als belangrijke 
factoren voor het welslagen van de programma's genoemd eerdere bestuurlijke ervaring en het 
verstrekken van adequate informatie. Uit het tempo waarin de deelnemingspercentages zich 
ontwikkelen, kan worden opgemaakt dat sprake is van een sterke gelijkenis met het klassieke 
patroon bij innovaties : eerst gaan de vernieuwers meedoen, dan de vroege bekeerlingen en in 
sommige gevallen wordt het stadium bereikt dat ook de in vooruitgang geïnteresseerde 
meerderheid zich erbij laat betrekken. Een dergelijke gang van zaken is niet verbazend 
aangezien de meeste milieuprogramma's voor de landbouw van de landbouwers verlangen dat 
zij technische innovaties introduceren. Hoewel voorlichting en opleiding belangrijk zijn, 
besteden de lidstaten er doorgaans maar weinig aandacht aan. Opmerkelijke uitzonderingen 
zijn Nederland en in mindere mate ook Zweden. 
De effecten van de maatregelen op het inkomen die de landbouwers via de GMO's of andere 
regelingen zoals die voor de bosbouw op landbouwbedrijven verwerven, kunnen een 
beslissende rol spelen in het afremmen van deelneming als de landbouwers er niet van 
overtuigd zijn dat hun verliezen in toereikende mate worden gedekt door de betrokken 
milieusteun. Het gaat daarbij met name om de compensatiebedragen voor 
akkerbouwgewassen en om de premies voor runderen en schapen, die per dier worden 
toegekend en daardoor een stimulans vormen om de productie uit te breiden tot de maxima die 
volgens de GMO zijn toegestaan. Een nadelige invloed op de deelneming aan 
milieuprogramma's voor de landbouw gaat ook uit van bezorgdheid bij de landbouwer dat, als 
hij van akkerbouw afziet, hij geen recht op steun zal kunnen doen gelden als er een nieuw 
basisareaal wordt vastgesteld of als de steun volledig van de productie wordt losgekoppeld. In 
de melkveehouderij is bezorgdheid over de toekomst van de niet-gebruikte quota een 
beperkende factor voor de deelneming aan milieuprogramma's. In sommige regio's is 
geconstateerd dat de nieuwe milieumaatregelen concurreerden met de 
bebossingsprogramma's. 
In de evaluatieverslagen wordt ook de aandacht gevestigd op de problemen bij en de kosten 
van wetenschappelijk toezicht, op leemtes in de informatie over de oorspronkelijke situatie en 
op problemen bij het gebruik van indicatoren. Wat de ontwikkeling van indicatoren betreft, 
22-
draagt de Commissie bij aan de werkzaamheden binnen de EU en in internationale fora, 
waaronder met name de OESO. Die werkzaamheden betreffende indicatoren bestrijken een 
breed scala van terreinen, waaronder met name de volgende zes aspecten : in ecosystemen en 
watwegen terechtkomende voedingsstoffen; in ecosystemen en waterwegen terechtkomende 
gewasbeschermingsmiddelen; effecten op de klimaatverandering en de opwarming van de 
aarde; achteruitgang van de biodiversiteit wat in het wild levende dier- en plantensoorten 
betreft; veranderingen in cultuurlandschappen; ontwikkeling van genetische diversiteit 
(inheemse dieren- en plantenrassen). 
Om de voortgang te kunnen volgen die bij de uitvoering en de evaluatie van de 
milieuprogramma's voor de landbouw wordt gemaakt, houdt de Commissie regelmatig 
bilaterale vergaderingen met de lidstaten. Hierdoor was de Commissie vroeg op de hoogte van 
de ontwikkeling van de programma's, van de problemen die bij de uitvoering werden 
ondervonden en van het grote aantal wijzigingen die de lidstaten spoedig na de goedkeuring 
van de programma's hebben ingediend. 
3.6 Beoordeling van de maatregelen per categorie36 
3.6.1 Milieuvriendelijke productieve landbouw 
(1) biologische landbouw 
In sommige lidstaten is bij de consumenten de vraag naar biologische producten de 
afgelopen jaren fors gestegen. De voordelen voor het milieu die aan overschakeling van 
gewone naar biologische landbouw zijn verbonden, zijn bijzonder groot, bijvoorbeeld 
doordat niet langer bestrijdingsmiddelen worden gebruikt. Overal in de EU bestaan er 
degelijke organisaties die toezicht uitoefenen op biologische landbouwbedrijven, de 
betrokken normen handhaven en aan verkoopbevordering voor biologische producten 
doen, overeenkomstig de verordening van de Raad betreffende biologische landbouw37. 
In de evaluatieverslagen wordt gewezen op de aangetoonde positieve effecten op de 
kwaliteit van bodem en water en biodiversiteit. De rentabiliteit is afhankelijk van de 
afzetmogelijkheden op de markt en van de hoogte van de premies. Aangezien de markt 
voor biologische producten nogal onderhevig is aan verandering, zijn de effecten op het 
inkomen moeilijk te voorspellen. De Commissie is voornemens om ten behoeve van het 
STAR-Comité een werkdocument op te stellen over de steun voor de biologische 
landbouw. 
(2) niet-biologische landbouw waarbij voor verbeteringen op milieugebied wordt 
gezorgd 
Tot de aanpassingen van de landbouwmethoden waarvoor via de programma's van de 
lidstaten steun wordt verleend, behoren het beperken van het gebruik van 
productiemiddelen, het volgen van strikte tijdschema's voor landbouwactiviteiten, het 
onbespoten laten van stroken grond naast akkers, het inzaaien van gras als ondervrucht 
in gewassen, het beperken van de veebezetting, het periodiek laten overstromen van 
laag gelegen grond, enz. Deze en soortgelijke technieken kunnen de milieubelasting 
36 Het betreft de categorieën zoals omschreven in punt 1.10. 
37 Verordening (EEG) nr. 2092/91 van de Raad inzake de biologische productiemethode en aanduidingen 
dienaangaande op landbouwproducten en levensmiddelen, PB nr. L 198 van 22.7.1991, blz. 1. 
23-
sterk verminderen en kunnen, mits een goed beheer wordt gevoerd, ertoe leiden dat de 
biodiversiteit toeneemt, dat minder bestrijdingsmiddelen worden gebruikt en dat minder 
voedingsstoffen verloren gaan. Dergelijke maatregelen kunnen extra werk meebrengen 
en een daling van de productie tot gevolg hebben. Geïntegreerde landbouwtechnieken 
waarbij slechts weinig chemische productiemiddelen worden gebruikt, vinden steeds 
meer ingang en via de milieuprogramma's voor de landbouw wordt er steun voor 
verleend. Net als voor de biologische productie komen er organisaties om toezicht uit te 
oefenen op de productie en te controleren of de normen worden nageleefd. Het 
ontbreken van gemeenschappelijke normen en het feit dat daardoor op sommige 
plaatsen steeds meer keurmerken verschijnen, hebben echter geleid tot onzekerheid 
voor de consumenten en anderen. 
In de evaluatieverslagen wordt gewezen op de complexe verscheidenheid aan 
maatregelen waarin de verschillende programma's voorzien. Er blijkt van voordelen 
voor het milieu sprake te zijn op het punt van de waterkwaliteit, het tegengaan van 
erosie, het behoud van het agrarische landschap, vooral als het om blijvende teelten 
gaat, en de instandhouding van biotische hulpbronnen. Wat de controle van de 
waterkwaliteit betreft, blijkt het een probleem te zijn dat het jaren kan duren voordat de 
positieve effecten zichtbaar worden. Dit lijkt erop te duiden dat de desbetreffende 
programma's decennialang zullen moeten worden voortgezet om effect te kunnen 
sorteren. Ook is het vaak onmogelijk om een milieuverbetering aan de bedrijfsvoering 
van een afzonderlijke landbouwer toe te schrijven. In sommige regio's met een 
vruchtbare bodem of grote aantallen dieren per bedrijf zijn slechts weinigen bereid 
gebleken deel te nemen aan milieuvriendelijke maatregelen die de productiecapaciteit 
beperken. In dergelijke gebieden kan sprake zijn van ernstige bedreigingen van het 
milieu en men kan zich te dien aanzien afvragen of de huidige benaderingen doeltreffend 
zijn. 
Beheersovereenkomsten in kwetsbare zones die erop zijn gericht de biodiversiteit te 
bevorderen, lijken zeer waardevolle positieve effecten op te leveren en er zijn op grote 
schaal dergelijke overeenkomsten gesloten in die gevallen waarin de autoriteiten erin 
zijn geslaagd om met hun promotie- en voorlichtingsactiviteiten de doelgroep te 
bereiken en waarin de overeenkomsten geen grote aanpassingen van de toegepaste 
landbouwtechnologie vergden. In gevallen waarin de bedrijfsvoering ingrijpende 
veranderingen moet ondergaan en de landbouwers een actieve rol als 
landschapsbeheerder moeten gaan spelen, kan de hoogte van de premie een van de 
doorslaggevende factoren zijn voor de mate waarin van het betrokken programma 
gebruik wordt gemaakt. 
De programma's blijken een duidelijk positief effect op de instandhouding van de 
genetische diversiteit te hebben. Van een effect op het marktevenwicht is daarentegen 
geen sprake. De maatregel betreffende het behoud van nuttige planten die door 
genetische erosie worden bedreigd, is niet in voldoende mate toegepast om conclusies 
te kunnen trekken. 
(3) instandhouding van bestaande minder intensieve systemen 
In dit geval kunnen de verplichtingen op milieugebied tamelijk licht uitvallen. Het kan gaan 
om de instandhouding van traditionele landbouwmethoden, landschapsbehoud, een gering 
gebruik van productiemiddelen, een lage veebezetting en, als het grasland betreft, het verbod 
24-
te ploegen of schade toe te brengen aan natuurwaarden van het land. De premie per hectare 
is dienovereenkomstig laag en is in overeenstemming met het extensieve karakter van de 
landbouw. In marginale landbouwgebieden waar de landbouwers zich behoorlijk moeten 
inspannen om op hun grond te kunnen blijven en waar de traditionele minder intensieve 
systemen noodzakelijk zijn om het milieu te blijven beschermen en voor de natuur zeer 
waardevolle plaatsen in stand te houden, kan een dergelijke maatregel echter een waardevol 
instrument zijn om het milieu en het door de traditionele landbouw gevormde landschap in 
stand te helpen houden. Soortgelijke programma's om de landbouw in agrarische 
probleemgebieden in stand te houden bestaan bijvoorbeeld ook bij de Structuurfondsen38. 
Uit de evaluatieverslagen blijkt dat maatregelen om een extensief gebruik van grasland te 
bevorderen en in stand te houden in verscheidene landen een belangrijk effect hebben gehad 
doordat zij intensivering, onderbenutting of verwaarlozing hebben voorkomen. Dergelijke 
maatregelen zijn gewoonlijk gebaseerd op beperking van de veebezetting en van de 
stikstofbemesting. Tot de milieuvoordelen behoren een geringere erosie, het behoud van het 
fraaie weidelandschap en de instandhouding van biotische hulpbronnen. Er is een sterker 
effect op het marktevenwicht als het gaat om de omzetting van akkers in extensief grasland. 
In sommige lidstaten is volgens schattingen sprake van een lichte daling van de productie. 
Het is bij deze maatregelen de bedoeling dat er milieuvoordelen optreden die de samenleving 
ten goede komen. Met andere woorden : de landbouwer moet voor positieve externe 
effecten zorgen. 
3.6.2 Niet-productief grondbeheer (onderhoud van verlaten grond, om milieuredenen 
uit productie nemen, landschapselementen, openstelling voor het publiek) 
In het geval van maatregelen om de instandhouding of het herstel van habitats of 
biotopen te bevorderen, bijvoorbeeld door grond permanent onder water te zetten, 
moet de productie doorgaans in zeer belangrijke mate worden verminderd of zelfs 
volledig worden stopgezet. Toch kan de door de landbouwer aangegane verbintenis 
inhouden dat er op de betrokken grond heel wat werk moet worden verricht. Het is erg 
onwaarschijnlijk dat habitats van de hier bedoelde types tot stand kunnen worden 
gebracht zonder dat de overheid grond aankoopt of zonder dat overeenkomsten worden 
gesloten in de trant van wat in het kader van de milieuprogramma's voor de landbouw 
mogelijk is. Een aanzienlijke inspanning wordt eveneens verlangd van de landbouwers 
die zich ertoe verbinden verlaten grond vrij van struikgewas te houden om het 
brandgevaar weg te nemen of die zijn belast met het onderhoud van stenen muurtjes, 
geterrasseerde terreinen, heggen, vijvers, bronnen en agrarische landschapselementen 
die van essentieel belang kunnen zijn om erosie te voorkomen. Als het gaat om 
braaklegging voor ten minste 20 jaar, is doorgaans alle landbouwactiviteit verboden. Is 
echter bepaald dat ongewenste ondergroei moet worden bestreden, dan kan de beste 
manier om dit te bereiken erin bestaan gedurende enkele dagen dieren op de betrokken 
grond te laten grazen, zulks onder strikte controle. Er zijn maar weinig programma's 
ontwikkeld die tot doel hebben openstelling voor het publiek te bevorderen39. In één 
geval bleken vooral in de buurt van stedelijke centra de landbouwers te verwachten dat 
38 Het betreft bijvoorbeeld de compenserende vergoedingen die in het kader van doelstelling 5a van de 
Structuurfondsen worden toegekend; zie punt 2.2. 
39 De wetgeving van sommige lidstaten voorziet in een algemeen recht voor het publiek om landbouwgrond te 
betreden. 
25-
hun vergoeding zou worden berekend op basis van de verstoring die zij ondervonden. 
Landbouwers zijn het «r niet altijd mee eens dat gederfde inkomsten en gemaakte 
kosten de meest geschikte grondslag vormen voor de berekening van de vergoeding. 
Uit de evaluatieverslagen blijkt dat de maatregel inzake langdurige braaklegging meestal 
beperkt blijft tot bepaalde zones waar specifieke doelstellingen op het gebied van 
natuurbehoud worden nagestreefd. De looptijd van 20 jaar kan potentiële deelnemers 
afschrikken. Aangezien deze maatregel van groot belang kan zijn voor het 
natuurbehoud, dient te worden onderzocht hoe het aantal deelnemers kan worden 
vergroot. Ook een analyse van de in het verleden in lidstaten opgedane ervaring lijkt 
erop te duiden dat een looptijd van 20 jaar zonder enige flexibiliteit ontmoedigend 
werkt en in sterkere mate een bepalende factor voor de deelneming is dan de hoogte 
van de premie. Er is onder meer voorgesteld de premie te indexeren of de landbouwers 
de mogelijkheid te bieden de overeenkomst op te zeggen na een kortere periode dan de 
volledige looptijd van 20 jaar. 
Uit evaluaties blijkt dat maatregelen inzake het onderhoud van verlaten landbouw- of 
bosgrond kunnen bijdragen aan de instandhouding (preventie van erosie, 
landschapsbehoud) en tegelijk de landbouwers zekerheid geven wat hun rol als 
verstrekkers van de betrokken dienstverlening betreft. Dergelijke maatregelen zijn niet 
van invloed op het marktevenwicht. De premie moet hoog genoeg zijn om de kosten 
van de landbouwers te dekken. 
3.6.3 Opleiding en demonstratieprojecten 
Opleidingen worden op verschillende niveaus gegeven. De cursussen voor individuele 
landbouwers worden toegespitst op de in het nationale programma opgenomen 
maatregelen en op specifieke aspecten van milieubescherming en landschapsonderhoud. 
In sommige gevallen worden ook opleidingen verstrekt aan deskundigen die 
bedrijfsplannen opstellen, landbouwers adviseren of weer anderen opleiden. 
Demonstratieprojecten sluiten doorgaans nauw aan bij de thema's van het nationale 
milieuprogramma voor de landbouw en zijn er vooral op gericht aangepaste 
productiemethoden en de nodige kennis en technologie te verspreiden. 
3.6.4 Geïntegreerde en voor het hele bedrijf geldende plannen 
In enkele lidstaten zijn programma's opgezet die voorzien in een geïntegreerde aanpak 
van de uitvoering van de maatregelen. Zo is er bijvoorbeeld een regeling volgens welke 
alle aspecten van het individuele landbouwbedrijf worden geanalyseerd en vervolgens 
overeenstemming wordt bereikt over een serie maatregelen met betrekking tot de 
landbouwmethoden, het creëren van habitats, de instandhouding van 
landschapselementen en de opleiding van de betrokken landbouwer. Het welslagen van 
dergelijke programma's hangt af van de kwaliteit van de planning en van de adviezen 
die door deskundigen worden verstrekt. Met betrekking tot overeenkomsten die voor 
het hele landbouwbedrijf gelden, kan worden vermeld dat in één tussentijds 
evaluatieverslag is geconcludeerd dat alle overeenkomsten betreffende 
milieuvriendelijke landbouw gebaseerd dienen te zijn op verbintenissen die voor het hele 
landbouwbedrijf gelden. 
26 
3.7 Ontwikkelingen wat het beheer van de programma's betreft 
3.7.1 Deelnemingsgraad 
Bij veel programma's, maar zeker niet bij alle, is de deelneming veel minder dan 
aanvankelijk was verwacht. De Commissie onderscheidt zes belangrijke oorzaken, die 
Tabel 3.9: Oorzaken van een geringe deelneming. 
a) problemen en daardoor veroorzaakte vertragingen tijdens de aanloopfase van het programma kunnen sommige 
landbouwers ontmoedigd hebben. De meeste programma's zijn goedgekeurd en zijn nu in uitvoering, zodat de 
landbouwers kunnen zien dat de programma's concreet gestalte hebben gekregen en dat het de moeite waard is om 
serieus over de mogelijkheden na te denken; 
b) de deelnemingsprognoses die sommige lidstaten aan de Commissie hebben meegedeeld, waren wellicht te 
optimistisch; 
c) misschien vinden sommige landbouwers de compensatie voor kosten en gederfde inkomsten te laag en/of wordt het 
stimulerende element voor sommige maatregelen te laag geacht; 
d) voor de uit nationale of regionale bronnen te leveren bijdrage zijn geen middelen beschikbaar, 
e) misschien aarzelen de landbouwers om zich vast te leggen via contracten met een looptijd van 5 jaar of meer, 
f) aan de regelingen wordt te weinig bekendheid gegeven en er wordt niet genoeg gedaan om het gebruik ervan te 
bevorderen. 
zijn samengevat in tabel 3.9. Daarentegen is in enkele lidstaten en regio's wel degelijk 
sprake van een zeer hoge deelnemingsgraad, waarbij in sommige gevallen de 
budgettaire mogelijkheden zijn overschreden. Door de verschillen in deelnemingsgraad 
is in het algemeen genomen sprake van een gebrek aan evenwicht tussen lidstaten en 
tussen regio's. De Commissie heeft inspanningen gedaan om de uitvoering te 
bevorderen in die lidstaten waar deze onvoldoende was, en streeft er anderzijds naar 
grenzen aan de uitgaven te stellen voor die gevallen waarin de overeengekomen 
financiële plafonds worden overschreden. 
3.7.2 Bezitsvorm van de grond 
Bijzondere problemen hebben zich voorgedaan in het geval van verpachte grond en 
traditionele exploitatiesystemen zoals het gemeenschappelijk gebruik van grond of 
verhuurovereenkomsten die met een opzegtermijn van één jaar kunnen worden 
beëindigd. Wat verpachte grond betreft, moet de verpachter ervoor zorgen dat de 
overeenkomsten gedurende de hele looptijd ervan kunnen worden uitgevoerd. Bij 
sommige maatregelen en sommige programma's zijn echter landbouwers die in verband 
met de bezitsvorm van de grond niet aan de steunvoorwaarden konden voldoen, van 
deelneming uitgesloten. 
3.7.3 Controlemaatregelen en sancties 
Er zijn nogal wat problemen ondervonden bij de controle op de nakoming van de 
verbintenissen die in het kader van de milieuprogramma's voor de landbouw zijn 
aangegaan. Bij veel milieumaatregelen die het grondbeheer betreffen, moeten op 
verschillende tijdstippen van het jaar activiteiten worden ontplooid. Terwijl bij de 
marktregelingen slechts één controlebezoek aan een landbouwbedrijf hoeft te worden 
gebracht, kunnen bij de milieuprogramma's voor de landbouw verscheidene bezoeken 
nodig zijn om de nakoming van alle aangegane verbintenissen te controleren. De 
27 
controle- en sanctieregeling is zoveel mogelijk aangepast aan het geïntegreerd beheers­
en controlesysteem40. 
3.7.4 De premieberekening en de medefinancierbare maximumbedragen 
In principe worden de premies betaald voor verbintenissen die verder gaan dan de 
inachtneming van een minimumnorm, en worden zij bepaald op basis van de gederfde 
netto-inkomsten, de gemaakte kosten en de noodzaak voor een stimulans te zorgen. De 
premies omvatten dus geen inkomensbestanddelen en kunnen ook niet als subsidies 
worden beschouwd. De Commissie spant zich in om erop toe te zien dat de premies 
binnen de uit deze criteria voortvloeiende grenzen blijven, enerzijds om het bepaalde in 
de verordening betreffende milieumaatregelen in de landbouw te handhaven, en 
anderzijds om ervoor te zorgen dat de programma's hun status van maatregelen die in 
WTO-verband onder de "green box" vallen, kunnen behouden. In de verordening zijn 
van het grondgebruik afhankelijke maxima vastgesteld voor de voor medefinanciering in 
aanmerking komende bedragen41. Op gemengde bedrijven, bedrijven met 
vruchtwisseling of bedrijven waar het om een aantal uiteenlopende milieumaatregelen 
gaat, kan de toepassing van maximumbedragen die per stuk grond verschillen, tot 
verwarring leiden. 
3.7.5 Extensivering 
In sommige programma's zijn maatregelen om extensivering te bereiken door een 
bedrag per minder gehouden grootvee-eenheid te betalen minder succesvol gebleken 
dan vergelijkbare op inkrimping van de veestapel gerichte maatregelen waarbij een 
bedrag per hectare wordt betaald voor een milieuvriendelijk beheer van de veestapel. 
Een specifiek probleem in het geval van steun per minder gehouden grootvee-eenheid is 
dat de toepassing van afzonderlijke maatregelen inzake grondbeheer onmogelijk kan 
zijn en dat sprake kan zijn van een halvering van de maximumpremie42. 
3.7.6 Landschapselementen en historisch erfgoed 
Verscheidene lidstaten hebben ook voorstellen ingediend om steun te verlenen voor de 
instandhouding of realisering van typische elementen van landbouwbedrijven zoals 
geterrasseerde terreinen, heggen, stenen muurtjes, vijvers, alleenstaande bomen, enz. 
Tot de aangevoerde argumenten behoren onder meer bescherming van de 
belevingswaarde van het landschap (vooral uit visueel oogpunt), bevordering van de 
biodiversiteit, instandhouding van aloude grenzen en bescherming van het culturele 
erfgoed. De Commssie heeft ermee ingestemd dat dergelijke typische elementen in de 
medegefinancierde programma's werden gehandhaafd, doorgaans in de vorm van 
bijkomende maatregelen naast de hoofdmaatregelen inzake een milieuvriendelijk 
landbouwgrondbeheer of in combinatie met de voorwaarde dat de landbouwer op de 
omringende grond goede landbouwmethoden toepast. Archeologische vindplaatsen 
werden in de regel uitgesloten omdat er onvoldoende met het milieu verband houdende 
motieven voor hun bescherming zijn. Ten aanzien van sommige historische 
40 Verordening nr. 746/96, artikelen 19 en 20. 
41 Verordening (EEG) nr. 2078/92, artikel 4. 
42 Idem. Artikel 4, lid 3. 
28 
overblijfselen, in het bijzonder aarden wallen en dergelijke, kan echter worden betoogd 
dat deze deel uitmaken van het landschap en dat voor de bescherming ervan 
veranderingen moeten worden aangebracht in of beperkingen moeten worden opgelegd 
aan de agrarische bedrijfsvoering. 
3.7.7 Bedreigde dier- en plantenrassen 
In het kader van de goedkeuring van programma's ter ondersteuning van het houden 
van bedreigde rassen van landbouwhuisdieren heeft de Commissie een lijst opgesteld 
van de in aanmerking komende rassen van paardachtigen, runderen, schapen en 
geiten43. Bovendien zijn minimumcriteria vastgesteld waaraan moet worden voldaan om 
voor medefinanciering in aanmerking te komen. Er zijn verzoeken ontvangen om de 
criteria nader uit te werken en de betrokken maatregel tot andere rassen uit te breiden. 
Sommige lidstaten hebben ook maatregelen ter ondersteuning van de teelt van 
bedreigde plantenrassen voorgesteld en de Commissie heeft ingestemd met maatregelen 
ten behoeve van individuele plaatselijke rassen van landbouwgewassen die duidelijk 
gevaar lopen te verdwijnen. 
3.7.8 Braaklegging gedurende ten minste 20 jaar en onderhoud van verlaten grond 
Voor het bereiken van sommige milieudoelstellingen is 20 jaar nodig, maar gebleken is 
dat een dergelijke looptijd bij de landbouwers niet populair is. Sommige lidstaten 
hebben braaklegging voor een periode van vijfjaar ingevoerd door zich op andere in de 
verordening genoemde maatregelen te baseren of door maatregelen te combineren met 
braakleggingsmogelijkheden die in het kader van de akkerbouwregeling bestaan. 
Braaklegging in het kader van het marktbeheer is echter niet mogelijk voor grasland en 
de gebruiksvoorwaarden zijn niet noodzakelijk optimaal uit het oogpunt van 
milieubeheer. 
Onder bepaalde uitzonderlijke omstandigheden mag het onderhoud van verlaten grond 
door niet-landbouwers worden verricht44. Wat het onderhoud van verlaten bosgrond 
betreft, heeft de Commissie zich ingespannen om te voorkomen dat van de maatregel 
gebruik wordt gemaakt in gevallen waarin de plaatselijke overheid verantwoordelijk is 
voor het onderhoud of een beroep op de eigenaar kan worden gedaan om de 
verantwoordelijkheid voor de bosgrond op zich te nemen. 
3.7.9 Opleiding en demonstratieprojecten 
In de meeste lidstaten zijn ook maatregelen of programma's voor de opleiding van de 
landbouwers en demonstratieprojecten opgezet. Aangezien in veel overeenkomsten 
betreffende milieumaatregelen in de landbouw van de landbouwers wordt verlangd dat 
zij nieuwe technieken invoeren of inzicht hebben in complexe milieuprocessen en 
evenwichtige productiesystemen, mag worden aangenomen dat opleidingsmaatregelen, 
die volgens de verordening facultatief zijn voor de lidstaten, van essentieel belang zijn 
voor het welslagen van sommige programma's. De Commissie is voornemens om aan 
43 STAR-wcrkdocumenten VI/5104/92 en VI/3879/94. 
44 Artikel 5, lid 1, onder c), van Verordening nr. 2078/92 en artikel 6 van Verordening nr. 746/96. 
29-
het STAR-Comité werkdocumenten over opleiding en demonstratieprojecten voor te 
leggen. 
3.7.10 Andere maatregelen dan de uitkering van premies 
Ter bevordering van milieuvriendelijke landbouwtechnieken kunnen tal van maatregelen 
worden bedacht waarmee geen premiebetalingen zijn gemoeid, al kunnen er wel 
organisatorische uitgaven zijn. Voorbeelden zijn onder meer maatregelen op het gebied 
van bedrijfs- en buurtplanning, voorlichting over de milieuproblematiek op 
landbouwbedrijven of over de natuurhistorische ontwikkeling, zelfhulpgroepen, enz. Er 
is een enorme hoeveelheid informatie beschikbaar over milieuprocessen en 
landbouwsystemen. Om de landbouwers toegang tot deze informatie te geven en hen in 
staat te stellen de nodige kennis op te doen zal echter een aanpak nodig zijn die van 
meer verbeeldingskracht getuigt dan het publiceren van brochures waarin codes van 
goede landbouwpraktijken worden samengevat. De nieuwe technologie biedt 
mogelijkheden om de informatie en opleiding te verschaffen welke landbouwers nodig 
hebben om te kunnen zorgen voor een doeltreffend beheer van het milieu waarin zij 
leven, en om de betrokken processen te kunnen begrijpen. 
30 
4. CONCLUSIES 
4.1 Openstaande vragen 
4.1.1 Rechtvaardiging van steun voor bestaande extensieve systemen 
Bij milieumaatregelen in de landbouw die tot doel hebben bestaande extensieve 
systemen te ondersteunen, is voortdurende toetsing van de mate waarin het 
nagestreefde milieueffect wordt bereikt, een noodzaak. Dergelijke maatregelen dienen 
te worden toegespitst op zones waar zich echte landbouwproblemen voordoen als 
gevolg van de afnemende rentabiliteit van traditionele landbouwsystemen die waardevol 
zijn voor het milieu, en waar het opgeven van het grondgebruik of een minder zorgzaam 
(of in sommige gevallen juist een intensiever) graslandbeheer de logische economische 
keuze zou zijn. In marginale landbouwgebieden waar het gevaar voor het milieu wordt 
gevormd door een neiging het grasland in het geheel niet meer of althans minder 
zorgvuldig te beheren, moet bij de berekening van de kosten met deze economische 
realiteit rekening worden gehouden. In dergelijke gebieden is het uit milieuoogpunt een 
absolute noodzaak een bepaald type extensieve landbouw voort te zetten, zodat het heel 
belangrijk is passende maatregelen te nemen om de toekomst van die landbouw veilig te 
stellen. Ook in andere gebieden waar landbouwers premies ontvangen, moet worden 
aangetoond dat deze landbouwers echte inspanningen doen die het milieu ten goede 
komen, en na een onafhankelijke evaluatie moet zo nodig worden nagedacht over een 
versterking van de betrokken maatregelen. 
De minimumnorm inzake een aanvaardbare agrarische bedrijfsvoering die landbouwers 
ook zonder premies te ontvangen behoren toe te passen, is niet in de hele EU uniform. 
Deze minimumnorm verschilt per lidstaat en per regio afhankelijk van het niveau dat de 
landbouw heeft bereikt, en van plaatselijke sociaal-economische en milieufactoren. Zelfs 
binnen eenzelfde regio gaat het niet om een statisch concept, maar om een concept dat 
zich in de loop van de tijd ontwikkelt. In sommige lidstaten is de toepassing van codes 
van goede landbouwpraktijken verplicht, terwijl in andere lidstaten sprake is van 
toepassing op vrijwillige basis. Naarmate de landbouwnormen zich ontwikkelen, moeten 
ook de in de milieuprogramma's voor de landbouw opgenomen maatregelen worden 
bijgesteld, aangezien het de bedoeling is dat deze maatregelen verder gaan dan de 
toepassing van de minimumnormen. Het nagestreefde niveau moet echter praktisch 
haalbaar blijven in het licht van de omstandigheden in de betrokken regio. 
De berekening van de gederfde inkomsten moet worden gebaseerd op redelijke 
uitgangspunten met betrekking tot de inkomsten die de landbouwer niet heeft als gevolg 
van de door hem aangegane verbintenis. Een productiemethode of een vorm van 
grondgebruik waarvoor geldt dat het onwaarschijnlijk is dat de landbouwer deze zou 
hebben toegepast, mag dus niet als grondslag voor de berekening worden gebruikt. 
4.1.2 Keuze van de doelgroepen 
Bij sommige milieumaatregelen in de landbouw die het milieu zeer ten goede komen, 
moeten de landbouwers hoge bedragen aan inkomsten laten schieten, bijvoorbeeld door 
op sommige percelen volledig van productieve landbouw af te zien. Nu zit de overheid 
doorgaans krap bij kas en dus is het beter dergelijke maatregelen toe te spitsen op 
31 -
kleine zones (en daar dan ook alle nodige steun te verlenen) dan te kiezen voor een te 
grote geografische werkingssfeer die dan tot gevolg heeft dat de premies te laag zijn of 
de maatregel gewoon niet wordt toegepast omdat er onvoldoende middelen beschikbaar 
zijn voor de nationale bijdrage. 
Milieumaatregelen in de landbouw mogen slechts in een bepaald gebied gelden voor 
zover de te verbeteren milieusituatie zich in heel dat gebied voordoet. Sterk 
gedetailleerde verplichtingen die specifiek betrekking hebben op een bepaald type grond 
of landbouwtraditie, zullen noodzakelijkerwijs een zeer beperkte geografische 
werkingssfeer hebben. Maatregelen die op uniforme wijze van toepassing zijn in een 
hele regio of lidstaat of eventueel in delen van verscheidene lidstaten, behoren slechts 
die milieusituaties of -doelstellingen te betreffen die voor dat hele grotere gebied 
gelden. 
4.1.3 Regionalisatie en verantwoordelijkheid 
De nationale of regionale autoriteiten dienen de primaire verantwoordelijkheid te blijven 
dragen voor opstelling, uitvoering en evaluatie van de milieuprogramma's voor de 
landbouw. Deze autoriteiten beschikken over de nodige kennis, gegevens, middelen en 
inzet om programma's tot stand te brengen die heel goed aan de plaatselijke 
omstandigheden zijn aangepast en waarvoor in de plaatselijke gemeenschap een 
draagvlak bestaat. Over de ontwikkeling, uitvoering en evaluatie van de programma's 
dient op plaatselijk of regionaal niveau op ruime schaal overleg te worden gepleegd, 
onder meer met de milieu- en landbouworganisaties. Een dergelijk proces zal het 
mogelijk maken de maatregelen toe te spitsen op de regionale prioriteiten zoals 
vermindering van de uitspoeling van voedingsstoffen, instandhouding van de in het 
kader van NATURA 2000 aangewezen natuurlijke habitats of het wegnemen van brand-
of erosiegevaar. 
Men moet echter erkennen dat een regionale aanpak op basis van de bestuurlijke 
indeling niet altijd leidt tot oplossingen die milieugeografisch gezien wenselijk zijn. Zo 
valt er bijvoorbeeld veel voor te zeggen om, als de noodzaak een bepaalde maatregel 
inzake milieuvriendelijke landbouw te nemen aan weerszijden van een regionale grens 
bestaat, zoals de noodzaak om in een heel stroomgebied de in het oppervlaktewater 
terechtkomende hoeveelheden nitraten te verminderen, de regionale autoriteiten ertoe 
aan te sporen nauw samen te werken en samenhangende of althans met elkaar 
verenigbare maatregelen voor te stellen om het gemeenschappelijke probleem aan te 
pakken. Voorts geldt voor sommige soorten maatregelen, zoals bijvoorbeeld basissteun 
voor bestaande minder intensieve systemen of premies voor biologische 
productiesystemen die vrijwel identiek zijn, dat verschillen tussen regio's moeilijk te 
verdedigen zijn en een regionale aanpak zelfs vreemde resultaten kan opleveren. 
Dergelijke maatregelen lenen zich beter voor een nationale of transnationale aanpak. 
4.1.4 Gunning bij inschrijving 
Hoewel tot dusver geen voorstellen zijn gedaan om overeenkomsten te gunnen bij 
inschrijving, hebben enkele lidstaten aangegeven belangstelling voor een dergelijke 
procedure te hebben. Bij sommige verplichtingen op het gebied van milieuvriendelijke 
landbouw, en vooral in de gevallen waarin met elke landbouwer afzonderlijk een 
overeenkomst moet worden uitgewerkt, is het onwaarschijnlijk dat gunning bij 
32-
inschrijving een beter rendement zou opleveren. Bij daarvoor in aanmerking komende 
maatregelen zou gunning bij inschrijving echter het vooruitzicht openen dat bij de 
goedkeuring van uitgaven voor milieumaatregelen in de landbouw rationeler te werk 
kan worden gegaan. 
4.1.5 De vele financieringsbronnen 
Door de Gemeenschap wordt nu niet alleen via de milieuprogramma's voor de 
landbouw steun voor door de landbouwers te ontplooien milieuactiviteiten verleend, 
maar ook via de programma's op het gebied van bosbouw op landbouwbedrijven en 
vervroegde uittreding, de programma's in het kader van de doelstellingen 1, 6 en 5b, 
het LEADER-initiatief en de investeringen in het kader van doelstelling 5a en in 
sommige gevallen ook nog via de marktregelingen. Bovendien kunnen lidstaten die over 
de nodige nationale middelen beschikken, omvangrijke op staatssteun gebaseerde 
maatregelenpakketten ten uitvoer leggen en bij de medegefinancierde maatregelen nog 
extra bedragen toekennen. Om in de toekomst geen onwenselijke situaties te krijgen 
moeten al die verschillende financieringsbronnen goed worden gecoördineerd. In 
AGENDA 2000 wordt voorgesteld alle maatregelen te rationaliseren in de vorm van 
geïntegreerde regionale programma's. Daarbij zal het echter van essentieel belang zijn 
er zorg voor te dragen dat de milieudoelstellingen duidelijk worden omschreven en hun 
plaats behouden en niet als gevolg van het programmeringsproces verwaterd raken. 
In AGENDA 2000 is ook voorgesteld de regeling inzake compenserende vergoedingen te 
ontwikkelen tot een basisinstrument om landbouwsystemen waarbij weinig 
productiemiddelen worden gebruikt, in stand te houden en te bevorderen. De 
compenserende vergoedingen verschaffen een basis om landbouwers die bij hun 
agrarische bedrijfsvoering met belemmeringen te maken hebben, te ondersteunen. 
4.1.6 Horizontale toepassing 
In AGENDA 2000 wordt voorgesteld de milieuprogramma's voor de landbouw op het 
hele grondgebied van de lidstaten te blijven toepassen. In de nieuwe regio's van de 
doelstellingen 1 en 2 zullen de programma's worden gehandhaafd in combinatie met 
andere onderdelen van de regionale programmering. Buiten die regio's zullen de 
milieuprogramma's voor de landbouw deel uitmaken van hetzelfde juridische kader als 
het overige plattelandsbeleid. Als een voor de toepassing van milieumaatregelen in de 
landbouw afgebakende zone zich uitstrekt over regio's die tot een verschillende 
categorie behoren, zal in elk van die regio's de voor die regio geldende 
programmeringsprocedure in acht moeten worden genomen. 
4.1.7 Financiering 
In AGENDA 2000 zijn voor de drie begeleidende acties samen indicatieve uitgaven in het 
jaar 2000 ten bedrage van 2,8 miljard ecu vermeld. Naar verwachting zullen de uitgaven 
toenemen enerzijds in die lidstaten waar het uitvoeringsniveau tot nog toe laag is 
geweest, en anderzijds als gevolg van de ontwikkeling van de programma's in de hele 
EU. Aangezien de uitgaven worden gefinancierd door de afdeling Garantie van het 
EOGFL, en dit volgens AGENDA 2000 ook zo zal blijven, zijn nauwkeurige prognoses 
van de uitgaven van essentieel belang. In het verleden heeft de Commissie enkele wel 
erg optimistische prognoses van de uitgaven ontvangen, wat de 
33-
begrotingswerkzaamheden heeft bemoeilijkt. De Commissie zal verbetering van de 
prognoses blijven nastreven met gebruikmaking van alle middelen waarover zij beschikt. 
4.1.8 Interactie met de marktregelingen 
Hoewel in een aantal marktregelingen milieumaatregelen of -voorwaarden zijn 
opgenomen, is nog steeds sprake van een aanzienlijke economische druk om de 
productie te intensiveren en maximale inkomsten te halen. Wijzigingen van de 
marktregelingen die ertoe strekken de druk op het milieu te verlichten, zullen 
waarschijnlijk een meer algemene invloed op het milieu uitoefenen dan de 
milieumaatregelen in de landbouw, die doorgaans slechts in een beperkte zone worden 
toegepast. Als lopende milieuprogramma's voor de landbouw door dergelijke 
wijzigingen worden beïnvloed, moeten zij aan de nieuwe economische omstandigheden 
worden aangepast. 
4.1.9 Evaluatie en toezicht 
De EU heeft onvoldoende gegevens over de uitgangssituatie op milieugebied waarin 
haar landbouwgronden zich bevinden. Waar een milieuprogramma voor de landbouw 
wordt toegepast, is een bijzondere inspanning vereist om het nodige toezicht te kunnen 
uitoefenen. De kosten daarvan kunnen hoog zijn en er valt dan ook veel voor te zeggen 
om een deel van de communautaire middelen beschikbaar te stellen voor evaluatie en 
toezicht. 
4.1.10 Duidelijke doelstellingen 
De verordening betreffende milieumaatregelen in de landbouw dient een instrument 
voor de verbetering en instandhouding van de kwaliteit van het plattelandsmilieu te 
blijven. Rechtstreekse inkomenssteun moet duidelijk worden onderscheiden van steun 
voor milieuactiviteiten in de landbouw, welke laatste steun er in hoofdzaak op moet zijn 
gericht milieuvoordelen te realiseren door compensaties toe te kennen aan de 
ondertekenaars van een overeenkomst die hun productiefactoren daarvoor inzetten. In 
de programma's moeten naast de algemene doelstellingen ook precieze doelstellingen 
worden vermeld om de doorzichtigheid te vergroten en de grondslag te leggen voor 
een degelijke evaluatiestrategie. "Bescherming van de waterkwaliteit" moet dus nader 
worden uitgewerkt in streefcijfers voor de verlaging van de N- en P-niveaus; als het 
gaat om de "instandhouding van een akkerlandhabitat", moet worden vermeld welke 
planten en insecten en andere diersoorten daarvan behoren te profiteren. 
4.1.11 Verplichtingen voor vijfjaar 
Bij de milieumaatregelen in de landbouw bedraagt de duur van de verplichtingen 
minimaal vijfjaar, en in het geval van langdurige braaklegging minimaal 20 jaar. De 
Commissie heeft zich flexibel opgesteld en ingestemd met vervroegde beëindiging van 
de verbintenissen ingeval van overmacht en bij overdracht van het bedrijf onder 
zodanige omstandigheden dat redelijkerwijs geen bezwaar tegen beëindiging kan 
worden gemaakt. Er dient te worden vastgehouden aan het beginsel dat vijfjaar de 
minimumperiode is voor een serieuze toepassing van milieumaatregelen in de landbouw. 
34-
Aan het einde van de looptijd van de overeenkomst bestaat het gevaar dat de 
landbouwer de overeenkomst niet verlengt en op een winstgevender landbouwsysteem 
overschakelt. In sommige gevallen kan dit leiden tot een ernstige aantasting van het 
milieuvoordeel dat gedurende de looptijd is ontstaan of behouden is gebleven. In 
uitzonderingsgevallen kan dit een reden zijn om te werken met nationale maatregelen 
voor milieubehoud waarvan de toepassing verplicht is. Een op vrijwillige basis 
toegepaste regeling zoals een milieuprogramma voor de landbouw is echter geen 
geschikt instrument om uitvoering te geven aan maatregelen waarvan toepassing 
verplicht is, en erkend dient te worden dat dit een belangrijke beperking van de 
doeltreffendheid van de maatregelen betekent. 
4.1.12 Overeenkomsten die het hele landbouwbedrijf betreffen 
Er valt veel te zeggen voor de in veel programma's gehuldigde stelregel dat de 
deelnemende landbouwers een overeenkomst moeten sluiten die betrekking heeft op 
hun gehele bedrijf. Een minimumvereiste is dat de ondertekenaar van een overeenkomst 
de milieuvoordelen die op een deel van zijn bedrijf worden behaald, niet teniet kan doen 
door een ander deel van zijn bedrijf te intensiveren. 
4.2 Beschouwingen over mogelijke wijzigingen 
In het licht van de openstaande vragen en de ontwikkelingen bij het beheer van de 
programma's die hierboven zijn besproken, is een lijst opgesteld van een aantal eventueel 
te wijzigen aspecten van de verordening betreffende milieumaatregelen in de landbouw. 
Deze punten worden aan het Europees Parlement en de Raad ter overweging voorgelegd 
ondanks het feit dat de bezinning over de voorstellen die uit AGENDA 2000 voortvloeien, 
nog niet is afgerond. 
4.2.1 Onderscheid maken tussen typen milieumaatregelen 
AGENDA 2000 beschrijft de mogelijkheid om de regeling inzake compenserende 
vergoedingen te ontwikkelen tot een meer op het milieu toegespitst instrument dat de 
maatregelen in het kader van de milieuprogramma's voor de landbouw zou aanvullen. 
Zoals in AGENDA 2000 in overweging wordt gegeven, zou de verordening betreffende 
milieumaatregelen in de landbouw de nadruk moeten leggen op met het milieu verband 
houdende dienstverlening die van de landbouwer een extra inspanning vergt, zoals de 
beoefening van biologische landbouw, de instandhouding van semi-natuurlijke habitats, 
traditionele boomgaarden en heggen, de voortzetting van de alpiene rundveehouderij, 
het onderhoud van waterrijke gebieden en andere verstrekkende maatregelen in de 
verschillende regio's van de EU. Bovendien wordt in AGENDA 2000 opgemerkt dat een 
hoge mate van budgettaire inzet nodig is voor maatregelen die een aanzienlijk verlies 
aan fysieke opbrengsten tot gevolg hebben, zoals de aanleg van als buffer fungerende 
stroken. 
Voor de andere maatregelen dan die welke betrekking hebben op het grondbeheer, is 
een preciezer juridisch kader nodig. Voor projecten op het gebied van openstelling voor 
het publiek, demonstratiebedrijven en opleiding dienen er specifieke financiële 
regelingen en verantwoordingscriteria te zijn. 
35 
4.2.2 Diverse kapitaalinvesteringen 
Ter wille van de coherentie verdient het aanbeveling om in elk milieuprogramma voor 
de landbouw waaraan landbouwers kunnen deelnemen, alle relevante milieumaatregelen 
in de landbouw op te nemen waaronder ook milieu-investeringen en investeringen op 
andere terreinen zoals verwerking. Nu worden dergelijke investeringen vaak niet met de 
milieuprogramma's voor de landbouw gecoördineerd en daar dient verbetering in te 
worden gebracht. In veel gevallen wordt voor milieu-investeringen staatssteun verleend 
en worden die investeringen goedgekeurd overeenkomstig het bepaalde in de 
verordening betreffende investeringssteun, los van het milieuprogramma voor de 
landbouw. 
4.2.3 Medefinancierbare premies 
Bij de berekening van de premies dient men zich strikt te beperken tot de gederfde 
inkomsten zoals gemeten aan de hand van een referentieniveau van agrarische 
bedrijfsvoering, de gemaakte kosten en de noodzakelijke stimulans. Met name voor de 
rechtvaardiging van basispremies moeten deze grondslagen worden toegepast in het 
licht van de met het programma nagestreefde doelstellingen en van de milieunormen en 
-voorwaarden waaraan landbouwers in de betrokken regio moeten voldoen. De hoogte 
van de premie moet passen bij de inkomsten uit concurrerend grondgebruik, inclusief 
eventuele marktpremies en uit andere relevante bronnen verkregen inkomsten. Wellicht 
is er aanleiding om het stelsel van medefinancierbare premies te herzien. 
4.2.4 Aanpassing van het percentage van de medefinanciering door het EOGFL 
Aan de Commissie is aanbevolen de medefinancieringspercentages te verhogen en te 
differentiëren naargelang van het effect dat het programma of de maatregel op het 
milieu heeft. In AGENDA 2000 wordt over de mogelijkheid van hogere 
medefinancieringspercentages gesproken in de context van een versterking van de 
programma's. Aan elke verhoging van medefinanciering moet de voorwaarde worden 
verbonden dat dient gezord voor een betere aanpak aangaande de keuze van de 
doelgroepen en de bepaling van de doelstellingen, alsook voor een doeltreffend toezicht 
en een effectieve evaluatie. 
4.2.5 Lagere veebezetting 
De in artikel 2, lid 1, onder c), bedoelde maatregel om de veebezetting te verminderen 
dient te worden herzien en kan misschien worden ontwikkeld tot een maatregel die 
uitdrukkelijk is gericht op bevordering van de extensieve veehouderij, en meer in het 
bijzonder van een minder intensief graslandbeheer. 
4.2.6 Landschapselementen en historisch erfgoed 
Steun voor niet-productieve landschapselementen los van de verbintenissen die met 
betrekking tot het productieve gedeelte van de grond worden aangegaan, is moeilijk te 
rechtvaardigen. Bij de landbouwactiviteiten behorende maatregelen ten aanzien van 
culturele en historische landschapselementen, en vooral van die elementen die de 
biodiversiteit ten goede komen, dienen echter in de werkingssfeer van de verordening 
betreffende milieumaatregelen in de landbouw te worden opgenomen. 
36 
4.2.7 Langdurig uit productie nemen 
De verplichting om de betrokken grond ten minste 20 jaar uit productie te nemen moet 
opnieuw worden herzien om te kunnen bepalen of een kortere periode gerechtvaardigd 
zou kunnen zijn. Voor een beperkt gebruik van begrazing ter bestrijding van onkruiden 
en ondergroei dienen duidelijke controlecriteria te gelden. Bekeken dient te worden of 
in het kader van deze maatregel ook andere vormen van grondgebruik voor 
milieudoeleinden mogelijk zijn, zoals de aanleg van meren en openstelling voor het 
publiek. Grondaankopen door de overheid, die van essentieel belang kunnen zijn voor 
het milieubehoud, behoren echter niet tot de werkingssfeer van de milieuprogramma's 
voor de landbouw te worden gebracht. 
4.2.8 Bevordering van opleidingsmaatregelen 
De lidstaten dienen te worden gestimuleerd om in het kader van de milieuprogramma's 
voor de landbouw te zorgen voor opleidingscursussen. De lidstaten zijn op dit ogenblik 
niet verplicht opleidingsmaatregelen te nemen, maar overwogen zou kunnen worden te 
bepalen dat zij ook die maatregelen in hun programma's moeten opnemen. 
4.2.9 Maatregelen die niet in de toekenning van premies voorzien 
In het kader van de geïntegreerde programmering zou moeten worden gezorgd voor 
een volledige samenhang tussen de milieumaatregelen in de landbouw en de op dezelfde 
doeleinden gerichte maatregelen die niet in de toekenning van premies voorzien, zoals 
bewustmaking, technische milieuevaluaties, planning op middellange en lange termijn en 
maatregelen om het de landbouwers gemakkelijker te maken inzicht in de 
milieumogelijkheden van hun grond te verkrijgen. 
4.2.10 Financiële steun voor het toezicht en de evaluatie 
De Commissie is ontvankelijk voor het idee om een communautaire bijdrage te leveren 
in de kosten van het wetenschappelijke toezicht en de wetenschappelijke evaluatie. De 
kosten zullen variëren naargelang de aard en de omvang van het programma, maar er 
zouden voldoende middelen beschikbaar moeten worden gesteld om nuttige en 
degelijke informatie te kunnen voortbrengen. 
4.2.11 Waarnemingspost inzake milieuvriendelijke landbouw 
Naar de interactie tussen landbouw en milieu in het algemeen en naar het effect van de 
milieuprogramma's voor de landbouw in het bijzonder wordt al heel wat onderzoek 
verricht. Tegelijk blijven er vragen bestaan over de milieu-, landbouw- en sociaal-
economische effecten van sommige programma's en sommige benaderingen. In de 
toekomst zal ook daaraan onderzoek worden gewijd. Het kan verantwoord zijn een 
waarnemingspost op te richten om een en ander te volgen en waar nodig te coördineren 
en vooral ook om resultaten en analyses al in een vroeg stadium onder de aandacht te 
brengen van de Commissie, de lidstaten en de relevante niet-gouvernementele 
organisaties. Een dergelijke waarnemingspost zou tot taak hebben de overdracht van 
bevindingen in de hele EU te vergemakkelijken, bijzonder succesvolle maatregelen en 
programma's op te sporen, bij te dragen tot de ontwikkeling van indicatoren voor het 
ontwikkelen van metingen van processen op het gebied van landbouw en milieu, het 
37-
aanwijzen van lacunes in het onderzoek en ervoor te helpen zorgen dat de aan de 
Commissie verstrekte gegevens over landbouw en milieu vergelijkbaar zijn. In slechts 
vijfjaar tijd hebben de milieumaatregelen in de landbouw zich ontwikkeld van een 
innovatieve actie die is ingesteld om de hervorming van het GLB te begeleiden, tot een 
centraal onderdeel van het toekomstige landbouw- en plattelandsbeleid van de 
Gemeenschap. Alleen al om die reden is het van essentieel belang om op Europees 
niveau de beschikking te hebben over concrete en relevante onderzoekgegevens. 
4.2.12 Overzicht van de door de Commissie overwogen initiatieven 
De Commissie is voornemens werkdocumenten op te stellen en aan het STAR-Comité 
voor te leggen met betrekking tot de volgende detailaspecten van de uitvoering van 
milieuprogramma's voor de landbouw : 
- uitvoering in de lidstaten; 
- steun voor biologische landbouw; 
- steun voor de instandhouding van genetische diversiteit; 
- evaluatiestudies en communautaire steun voor onderzoek en studies; 
- opleiding en demonstratieprojecten. 
De Commissie zal de lidstaten blijven stimuleren om : 
- een zo goed mogelijk gebruik te maken van de bestaande mogelijkheden om de 
milieuprogramma's voor de landbouw te integreren met de programma's in het 
kader van de Structuurfondsen; 
- programma's te ontwikkelen die niet in de toekenning van premies voorzien, maar 
bedoeld zijn om informatie onder de landbouwers te verspreiden; 
- de programma's waarbij een achterstand is opgelopen, volledig ten uitvoer te 
leggen; 
- de programma's aan toezicht en evaluaties te onderwerpen en ze in het licht van de 
resultaten van die evaluaties te ontwikkelen. 
De Commissie zal in overweging nemen of zij voorstellen tot aanpassing van 
Verordening nr. 2078/92 zal indienen op onder meer de volgende punten : 
- een beter juridisch kader voor de andere maatregelen dan die welke het 
grondbeheer betreffen; 
- een herziening van het stelsel van maximaal medefinancierbare premies; 
- een herziening van de maatregel ter vermindering van de veebezetting zodat deze 
wordt toegespitst op een minder intensief graslandbeheer; 
- een herziening van de criteria voor opneming in de programma's van 
kapitaalinvesteringen, landschaps- en historisch agrarische elementen 
- een herziening van de maatregel betreffende braaklegging om milieuredenen; 
38 
- de mogelijkheden voor medefinanciering door de Gemeenschap van de toezichts-
en evaluatiekosten; 
- een herziening van de door de Gemeenschap gehanteerde 
medefinancieringspercentages; 
- de wijzigingen die eventueel voortkomen uit de besprekingen naar aanleiding van 
de presentatie van de bovenbedoelde werkdocumenten. 
Bovendien zal de Commissie in het kader van AGENDA 2000 een voorstel doen ter 
versterking van de milieumaatregelen in de landbouw in het kader van de regionale en 
zoneprogramma's. Tenslotte zal de Commissie onderzoeken op welke wijze een 
waarnemingspost inzake milieuvriendelijke landbouw kan worden opgericht en welke 
opdracht aan een dergelijke waarnemingspost dient te worden gegeven. 
4.3 Toekomstige ontwikkelingen 
Het huidig beleid van de Gemeenschap onderkent de rol van de landbouwers als 
milieubeschermers en beheerders van het platteland. De toekomst opent het perspectief 
van een actieve plattelandseconomie waarin de landbouwers niet alleen hun taken als 
voedselproducenten vervullen, maar daarnaast ook fungeren als "rurale ondernemers" die 
diensten verlenen aan de plaatselijke gemeenschap, waaronder ook het beschikbaar stellen 
van collectieve goederen op milieugebied. Door een geslaagde uitvoering van 
beleidsmaatregelen zoals de milieuprogramma's voor de landbouw wordt voor een 
belangrijk deel voldaan aan de verplichtingen die de EU in het kader van AGENDA 21 
heeft aangegaan. 
Waarschijnlijk zal het beleid op het gebied van prijsondersteuning in de toekomst onder 
druk blijven staan als gevolg van de omstandigheden in de internationale handel en de 
noodzaak om Europa op de wereldmarkten concurrerend te houden. Zonder specifieke 
milieumaatregelen in de landbouw zou het unieke agrarische erfgoed van Europa, dat het 
resultaat is van eeuwen van duurzame landbouw, ernstig worden bedreigd door verdere 
intensivering of door verwaarlozing. Ook buiten de EU is zulks het geval en de 
verordening betreffende milieumaatregelen in de landbouw heeft dan ook heel wat 
belangstelling gewekt in de landen van Midden- en Oost-Europa, waar momenteel in ten 
minste twee landen soortgelijke programma's worden ontwikkeld. In beide delen van 
Europa blijkt uit het samengaan van hoge biodiversiteitsniveaus met bepaalde minder 
intensieve landbouwsystemen dat het slechts tot op zekere hoogte mogelijk is om 
milieuvoordelen los te koppelen van de productie. 
AGENDA 2000 bevestigt de rol van de milieuprogramma's voor de landbouw in het 
nieuwe beleid inzake plattelandsontwikkeling. Dit instrument moet zowel voor wat betreft 
de kwaliteit van de programma's als in financieel opzicht worden versterkt. Bovendien 
zullen onderdelen van sommige van de huidige milieuprogramma's voor de landbouw 
worden aangevuld via de regeling inzake compenserende vergoedingen, die zal worden 
ontwikkeld tot een basisinstrument ter ondersteuning van de landbouw met geringe input. 
De in AGENDA 2000 opgenomen voorstellen - die in het verlengde liggen van de weg die 
in 1992 is ingeslagen voor de hervorming van het gemeenschappelijk landbouwbeleid -, en 
het document over de strategie van de Commissie in verband met de uitbreiding naar het 
Oosten dat in 1995 in Madrid aan de Europese Raad is voorgelegd, zouden ertoe leiden 
39-
dat de landbouwsteun nog meer van de productie wordt losgekoppeld en wordt 
toegespitst op rechtstreekse betalingen, onder meer voor dienstverlening op het 
platteland. Dergelijke rechtstreekse steun is voor het grote publiek veel zichtbaarder dan 
prijssteun en de burgers zullen willen weten of de uitgaven voor bijvoorbeeld de 
milieudienstverlening in het kader van de milieuprogramma's voor de landbouw 
verantwoord zijn. Als verder overheidssteun wordt verleend voor de milieumaatregelen in 
de landbouw, en vooral als het de bedoeling is dat in de hele EU grotere bedragen aan 
deze maatregelen worden besteed, zal moeten worden aangetoond dat de betrokken 
programma's werkelijk van invloed zijn op het milieu. Om deze redenen blijft het een 
prioriteit dat de maatregelen worden geëvalueerd om de beschikking te hebben over 
betrouwbare gegevens waarmee kan worden beoordeeld in hoeverre de programma's 
doeltreffend zijn en welk effect zij sorteren. 
40 
BIJLAGE 
Beschikkingen tot goedkeuring of wijziging van een programma 
IS 
B 
D 
D 
D 
D 
0 
D 
D 
D 
D 
D 
D 
D 
D 
D 
D 
D 
D 
D 
D 
D 
D 
D 
D 
D 
D 
D 
D 
D 
D 
D 
D 
D 
0 
D 
~D 
~ D 
D 
D 
D 
D 
D 
D 
D 
D 
D 
D 
D 
D 
D 
D 
D 
D 
D 
D 
Dk 
Dk 
Dk " 
Dk 
~ Dk 
Dk 
Dk 
Dk 
Dk 
Dk 
Dk 
"E 
E 
E 
E 
E 
E 
E " 
E 
" E 
E 
. ._. 
El 
EÏ 
El 
El Programma ("rrK>d"^jzigtaigsbesctiikking) 
Prog. Agri-Envlronnement 
Baden-Württemberg 1 
Baden-WQrttemberg 1 mod 1 
Baden-Württembarg I mod 2 
BadervWurttemberg I mod 3 
Baden-Württemberg 1 
Bayern 1 Kulap 
Bayem 1 Kulap mod 1 
Bayern I Kulap mod 2 
Bayern N contracta 
Bayem mod. 
Berlin 
Berin mod 1 
Brandenburg I 
Brandenburg I mod 1 
Brandenburg 1 
Brandenburg II mod 1 
Bremen 
Bremen mod 1 
Freistaat Sachaen 
Freistaat Sachsen mod 1 
Freislaat Sachsen mod 2 
Hamburg 
Hamburg mod 1 
Heaaen 
Hessen mod 1 
Mecklenburg Vorpommorn 
Mecklenburg Vorpommem mod 1 
Mecklenburg- Vorpommem mod 2 
Mecklenburg-Vorpommem mod 3 
National Framework 
National Framework mod 1 
National Framework mod 2 
National Framework mod 3 
National Framework mod 4 
Nlederaacheen 1 
Niederaachaen 1 
Nledersachsen II mod 1 
Nordrheln-Weatfalen 
NordrhelfvWestfalen mod 1 
Nordrheln-Westfalen mod 2 
Nordrheln-Westfalen mod 3 
Rhelnland-Pfalz 1 
Rhelnland-Pfalz H 
Rheinland-Pfaiz mod 1 
Rheinland-Pfaiz mod 2 
Saarland 
Saarland mod 1 
Sschsen-Anhalt 
Sachsen-Anhalt mod 1 
Sachsen Anhalt mod 2 
Schleawig-Holatein 
Schleswig-Hotetein mod 1 
Thüringen 
Thürlngen mod 1 
Amternee 
Amtemes mod 1 (rectif ) 
AmtemeS mod 2 (746)(-»EnvTOminWJ.OfB«*m 
Amtemes mod 3 (see EBF) 
EBF (t':nwonnwn(aft, H«>whci*IF*nwu! (* Orgww, Amlvmoa 
Environmental and Organic 
Environmental and Organic mod 1 
Environmental and Organic mod 2 (+ Amter 
Environmental and Organic mod 31* ei» i 
Kureer/Demonatratloneprojekter 
Organic (-» EBF) 
Prog rama agroamblental {> MM HOU moot, cu 
Programa agroamblental mod 1 
Medldaa Horizontale» 
Medidas Horizontales mod 1 I+PTOJ AeraamM* 
Caatille-Leon 
Castile-Leon mod 11+ cm»nu««kimdi) 
Castme-Leon mod 2 (•* pro»»™ »«»o»mii»«»i) 
Caatllle-La Mancha 
CastHe-La Mancha mod 11> C»MM ummon n 
Castme-La Mancha mod 2i+ mg agraamtatntii) 
Pale Vaaco 
Agriculture biologique 
Long term act aside 
Race»menacées 
Theasalle WSTÀR 
WkDoc 
94.4841 
93.6830 
96.3774 
96.8692 
97.3825 
95.8965 
93.6805 
95.6261 
96.6147 
95.6279 
96.8284 
94.7680 
96.8286 
93.7436 
96.8272 
94.8086 
96.3886 
94.8088 
96.8700 
93.6825 
95 8679 
96.9161 
94.7684 
96.8715 
93.6883 
97.3763 
94.7695 
96.3885 
96.9163 
97.5213 
94.3815 
none 
95.6178 
96.6194 
96.8696 
93.9926 
95.3777 
97.5197 
94.4840 
96.3758 
96.6227 
96.8694 
93.9928 
96.3827 
96.8698 
96.8999 
94.7682 
96.8274 
94.7207 
96.6182 
96.9165 
94.7205 
97.3760 
93.6872 
95.8980 
96.3783 
none 
-
~9Â375âr~ 
" 94.3787 
96 6179 
96 8985 
~ 96.7484 
94.8064 
969178 
94.4879 
-
93.6874 
-
92.6734 
none 
95.8831 
' 95.6114 
963785 
91.3823 
956116 STAR 
25.07.94 
29.09.93 
26.03.96 
27.11.96 
21.03.97 
27.02.96 
22.07.93 
26.10.95 
24.07.96 
23.11.95 
29.10.96 
23.11.94 
29.10.96 
29.09.93 
29.10.96 
23.11.94 
24.07.96 
23.11.94 
27.11.96 
22.07.93 
13.12.95 
17.12.96 
23.11.94 
27.11.96 
29.09.93 
25.02.97 
23.11.94 
26.01.96 
17.12.96 
27.05.97 
27.09.94 
23.11.94 
27.09.95 
24.07.96 
27.11.96 
27.09.94 
22.02.95 
27.05.97 
27.09.94 
26.01.96 
29.10.1996 
27.11.96 
27.04.94 
29.05.96 
27.11.96 
17.12.96 
22.02.95 
29.10.96 
27.09.94 
24.07.96 
17.12.96 
27.08.94 
28.01.97 
29.09.93 
26.01.96 
27.02.96 
none 
~27.03.97 
08.03.94 
2407.96 
17.1298 
27" 1196 _ 
13.12.94 
1712.96 
27.09.94 
-
22.07.93 
-
27.02.93 
2403.94 
22.02.95 
29 06 95 
29.05 96 
21.03.97 
29.06 95 Nr. 
beschikkina 
94.2937 
93.2841 
96.0731 
96,3865 
97,0702 
96.0506 
93.2539 
95.3101 
96.2126 
96.0003 
96,2885 
95.3805 
96,3858 
93.2840 
96.3869 
95.0023 
96.2130 
95.3806 
96,3861 
93.2538 
96.0223 
96,4216 
95.0021 
96,3862 
93.2984 
97,0701 
95.0022 
96.2120 
96,4217 
97,1254 
94.2599 
94.3034 
95.2062 
96.2132 
96,4212 
94 2597 
95.0132 
97,1243 
94.2598 
96.0224 
96.2882 
96.3966 
93.1309 
96.1140 
96,2886 
97.0138 
96.0131 
96,2891 
94.2596 
96.2131 
96,4218 
94.2595 
97.0136 
93.2985 
96.0006 
96.0730 
96.1569 
-
97.0700 
~940967 
96 2122 
97 0122 
~96.3970~ 
95.0018 
97.0135 
94.2589 
-
932463 
___•_ 
930686 
94.0548 
95.0123 
951391 
961144 
97.0551 
95.1392 Datum 
beschikking 
17.11.1994 
19.10.1993 
16,4,1996 
30.12.1996 
15.4.1997 
26,3,1996 
22.9.1993 
15.12.1995 
16.8.1996 
12.1.1996 
19.12.1996 
11 1.1995 
3012.1996 
19.10.1993 
30 12.1996 
202.1995 
14.8.1996 
11.1.1995 
30.12.1996 
22 9.1993 
27.2.1996 
30.12.1996 
20 21995 
30.12.1996 
4 11.1993 
2.4.1997 
20.2.1995 
7.8.1996 
30.12.1996 
18.6.1997 
1010.1994 
22 12.1994 
9.11.1995 
14.8.1996 
30.12.1996 
10.10.1994 
31.3.1995 
5.6.1997 
11.10.1994 
28.3.1996 
6.12.1996 
3012.1996 
17.6.1996 
12.7.1996 
19.12.1996 
19.2.1997 
31.3.1996 
20.12.1996 
11.10.1994 
14.8.1996 
30.12.1996 
11 10.1994 
18.2.1997 
5.11.1993 
5.2.1996 
16.4.1996 
8.7.1996 
28.1.1997 
24 3.1997 
~24.3.1997 
264.1994 
14 8 1996 
28 1 1997 
24 3 1997 
30 12.1996 
~24.3.Ï997 
19.1.1995 
182.1997 
11.10.1994 
19.1.1995 
169.1993 
25.5ÏÏ994 
Ï9.1.1995 
29.3.1993 
25 5 1994 
191.1995 
"~2.3.1995 
~267.Ï995 
19.7.1996 
28 4 1997 
26.7.1995 LS 
F 
F 
F 
F 
F 
F 
F 
F 
F 
F 
F 
F 
F 
F 
F 
F 
F 
F 
F 
F 
F 
F 
F 
F 
F 
F 
F 
F 
F 
F 
F 
F 
F 
F 
F 
F 
F 
F 
F 
F 
F 
F 
F 
F 
F 
F 
F 
F 
F 
F 
F 
F 
F 
F 
F 
F 
F 
F 
F 
F 
F 
F 
F 
F 
...._ 
F 
F 
F 
F 
~ F 
F" 
F 
F 
F 
F 
F 
F Programma ("mod"»wi)iigingsbeschikWng) 
Cadre général 
Cadre général mod 2 c PH mo« 71 
Cadre général mod 3 
Cadre général mod 4 
Cadre général mod 5 
Cadre général mod 6 
Cadre général mod 7 
PH - Prime à l'herbe 
PHmodl 
PH mOd2(-»CMr»0«t mod}) 
Alaace 
Alsace mod 1 
Aquitaine 
Aquitaine mod 1 
Aquitaine mod 2 
Aquitaine mod 3 
Auvergne 
Auvergne mod 1 
Auvergne mod 2 
Batte Normandie 
Basse Normandie mod 1 
Basse Normandie mod 2 
Bourgogne 
Bourgogne mod 1 
Bourgogne mod 2 
Bretagne 
Bretagne mod 1 
Centre 
Centre mod 1 
Centre mod 2 
Champagne Ardenne 
Champagne Ardenne mod 1 
Corse 
Corse mod 1 
Franche Comté 
Franche Comté mod 1 
Franche Comté mod 2 
Franche Comté mod 3 c HN :. L»H n 
Franche Comté mod 4 
Guadeloupe 
Guadeloupe mod 1 
Haute Normandie 
Haute Normandie mod 1 
Haute Normandie mod 21+FC mod 3j 
Ile de France 
Ile de France mod 1 
Ile de France mod 2 
Languedoc Rouaaillon 
Languedoc Rousslton mod 1 
Limousin 
Limousin mod 1 
Limousin mod 2 (•» FC moo 3) 
Lorraine 
Lorraine mod 1 
Midi Pyrénées 
Midi Pyrénées mod 1 
Midi Pyrénées mod 2 
Nord Pas ds Calais 
Nord Pas de Calais mod 1 
Nord Pas de Calais mod 2 
Nord Pas de Calais mod 3 
Paya de la Loire 
Pays de la Loire mod 1 
Pays de la Loire mod 2 
Pays de la Loire mod 3 
Picardie 
Picardie mod 1 
Picardie mod 2 
Picardie mod 3 
Poitou Charentes 
Poitou Charentes mod 1 
Provence Alpes Côte d'Azur 
Provence Alpes Côte d'Azur mod 1 
Provence Alpes Côte d'Azur mod 2 
Réunion 
Rhône Alpes 
Rhône Alpes mod 1 
Rhône Alpes mod 2 
Rhône Alpes mod 3 
Rhône Alpes mod 4 KI'sTÀft 
WkDoc 
94.3799 
94.7651 
94.8082 
96.6206 
966151 
96.8977 
divers 
93.6844 
94.3829 
-
94.3839 
95.6232 
94.4882 
94.8340 
96.6181 
97.3850 
94.7201 
95.3849 
97.3818 
94.3900 
95.6111 
96.8993 
94.4752 
95.3851 
968705 
94.4880 
95.3853 
94.7655 
95.8992 
96.8300 
94.7203 
95.3855 
94.8076 
96 3823 
94.3841 
94.8095 
95.6109 
95.6243 
96.8266 
94.8078 
95.8994 
94.3898 
95.6236 
-
94.4884 
95.6185 
96.8991 
94.4899 
95.6294 
94.7659 
95.6155 
-
94.3843 
95.3857 
94.4754 
94.8342 
95.6106 
94.3896 
94 8091 
953859 
96.8268 
94 4826 
95.61Ö4" 
95.8996" 
96.8672 
94.3846 
95.3861 
95.8998 
96.8270 
94.7657 
96.6187 
94.8074 
95.6189 
96.8995 
94.8081 
94.3847 
-
94.8093 
95.6191 
96.8995 STAR 
23.02.94 
27.08.94 
23.11.94 
24.07.96 
24.07.96 
17.12.96 
28.01.97 
22.07.93 
25.04.94 
-
24.03.94 
20.07.95 
27.09.94 
13.12.94 
27.09.95 
21.03.97 
27.09.94 
3105.95 
21.03.97 
27.04.94 
20 07.95 
17.12.96 
2704 94 
31.05.95 
27.11.96 
27.09.94 
31.05.95 
26.10.94 
13.12.95 
27.11.96 
27.09.94 
31.05.96 
23.11.94 
26.03.96 
24.03.94 
23.11.94 
20.07.95 
27.09.95 
29.10.96 
23.11.94 
13.1295 
27.04.94 
20.07.95 
-
25.06.94 
27.09.95 
17.12.96 
27.09.94 
23.11.95 
26.10.94 
20.07.95 
-
24.03.94 
31.05.95 
23.06.94 
13.12.94 
20.07.95 
27.04 94 
23.11.94 
31.06.95 
2910 96 
23 06 94 
200795 
J3.12~9'5~ 
27.Ï196 
2403.94 
31.05.95 
13.12.95 
29.10.96 
26.10.94 
27.09.95 
2311.94 
23.11.95 
17.12.96 
23.11.94 
27.04.94 
23.06.94 
23.11.94 
23.11.95 
17.12.96 ME™" 
bescNkklno 
94.0545 
94.2593 
94.2943 
96.2603 
96.3863 
97.0129 
97.1240 
93.2464 
94.0544 
-
94.1274 
95.1398 
94.2496 
95.0016 
95.2058 
97.0707 
94.2591 
95.1315 
97.0722 
94.1277 
95.1671 
97.0081 
94.1276 
95.1316 
97.0126 
94.2495 
95.1317 
94.2605 
95.3445 
97.0124 
94.2592 
95.1318 
94.2940 
96.0729 
94.0819 
94.2946 
95.1672 
95.2061 
96.3853 
94.2941 
95.3446 
94.1276 
95.1673 
-
94.2497 
95.2059 
97.0128 
94.2590 
95.3107 
94.2607 
95.1674 
-
94.0820 
95.1319 
94.1878 
95.0017 
95.1675 
94.1275 
94 2944 
95.1320 
96.3864 
94.1879 
95 1397 
96 3447 
97 0126 
94 0821" 
95.1321 
95 3448 
96.3855 
94.2606 
95.2060 
94.2939 
953108 
96.3851 
94.2942 
94.0822 
94.1880 
94.2945 
95.3109 
97.0080 Datum 
beschikkina 
29.4.1994 
13.10.1994 
6.12.1994 
3.10.1996 
30.12.1996 
10.2.1997 
28.6.1997 
16.9.1993 
29.4.1994 
13.10.1994 
21.6.1994 
17.8.1996 
6.10.1994 
16.1.1995 
24.101996 
16.4.1997 
13.10.1994 
7.7.1996 
16.4.1997 
21.6.1994 
17.8.1995 
201,1997 
21.6.1994 
7.7.1995 
10.2.1997 
7.10.1994 
7.7.1995 
8.11.1994 
20.12.1995 
10,21997 
13.10.1994 
7.7.1996 
6.12.1994 
10,4,1996 
27,6.1994 
6.12.1994 
17.8.1995 
6.11.1995 
13.1.1997 
612.1994 
20.12.1996 
21.6.1994 
17.8.1995 
6.11.1998 
6.10.1994 
24.10.1995 
10.2.1997 
13.10.1994 
19.12.1995 
8.11.1994 
17.8.1995 
6.11.1995 
27.5.1994 
7.7.1995 
3.8.1994 
16.1.1995 
17.8.1996 
21.6.1994 
6.12.1994 
7.7 1995 
131.1997" 
3 81994 
178.1996 
20.12 1996 
" Ï0.2~1997 
"27.6.1994' 
7.7.1996 
20.12.1996 
13.1.1997 
8.11.1994 
24.10.1996 
6.12.1994 
19.12.1995 
13.1.1997 
6.12.1994 
27.5.1994 
3.8.1994 
6.12.1994 
19.12.1995 
20.1.1197 
Ci 
BIJLAGE 
Beschikkingen tot goedkeuring of wijziging van een programma 
LS 
Irl 
Irl 
Irl 
kl 
1 
1 
1 
1 
1 
1 
1 
1 
1 
1 
1 
1 
1 
1 
1 
1 
1 
1 
1 
1 
1 
1 
1 
1 
1 
1 
1 
1 r 
i 
i 
'T 
i 
i ...... 
i 
i 
i 
i 
i 
i 
i 
i 
i 
i 
i 
i 
_L 
NL 
" NL 
NL 
NL 
NL 
NL 
NL 
"NL " 
NL'" 
NL 
NL 
OS 
OS 
OS 
os 
os Programma ("Yw>d^wl|zlglngsbe«ctiikklng) 
REPS 
Reps mod 1 
Reps mod 2 
Reps mod 3 
Fitoaanitarl 
Formazlone 
Formazione mod 1 
Abruzzo 
Abruzzomod 1 
Basilicata 
Bastlcata mod 1 
Bolzano 
Bolzano 
Calabria 
Campania 
Emilla-Romagna 
Emlla-Romagna mod 1 
Emiia-Romagna mod 2 
Frlull-Venezla Glulla 
Frlui-Venezla Quia mod 1 
Lazlo 
Laziomodl 
Ligurla 
Llgurta mod 1 
Lombardla 
Lombarde mod 1 
Marche 
Marche mod 1 
Moliae 
Mouse mod 1 
Plemonte 
Remonte mod 1 
Puglla 
Sardegna 
Sardegna mod 1 
Sardegna mod 2 
Slcllla 
Slcllia mod 1 
Slcllla mod 2 
Toacana 
Toscana mod 1 
Toscane mod 2 
Trento 
Trente mod 1 
Umbria 
Umbria mod 1 
Umbria mod 2 
Vaile d'Aoata 
Vale cTAosta mod 1 
Vale tfAosta mod 2 
Veneto 
Veneto mod 1 
Agrl-envlronnement 
L'entret.de l'esp. natural 
MA : Managment agreements. 
MA modi 
MA mod 2 
MA mOd 2(<plmd3.plmd l.ptmd 1) 
Part 1 (bwtogiKtw landbouw. voHpM. opMmgJ 
Part 1 mod 1 
Part I mod 2 
Part I mod 3 («tM mm 7) 
Part 1 (utMniMUng) 
Part II mod 1 i+uAmodii 
Part 11 («ormtng) 
Part III mod 1 (+«*n»j3) 
Nlederbaterrelch 
Nlederöslerrelch mod 1 
ÔPUL 
OPUL mod 1 
Steleimaik ""W'STAR 
WkDoc 
93.9906 
95.6174 
96.6156 
97.3861 
96.8690 
95.3781 
96.8279 
94.7669 
97.3814 
94.4776 
97.3788 
93.6896 
94.3830 
95.3844 
96.8686 
94.4834 
96.8961 
97.5182 
93.1475 
97.3810 
94.7661 
96.8965 
94.3869 
96.8959 
94.3854 
97.3768 
94.4848 
96.6204 
94.7673 
97.3816 
94.8069 
97.3770 
95.6209 
94.7671 
95.3820 
96.8963 
94.7228 
95.6253 
96.8969 
94.4892 
94.7693 
96.8971 
94.7226 
96.8955 
93.9850 
96.3762 
97.8967 
93.1471 
96.8688 
97.3767 
93.1473 
96.8957 
95.3807 
96.6234 
93.6825 
none 
94.8337 
96.8713 
94.3830 
96.6149 
96.7492 
-
94.4843 
" 96.3852 ~ 
-
95.6176 
968707 
95.3840 
966236 
95 8677 STAR 
27.01.94 
27.09.95 
26.06.96 
27.05.97 
27.11.96 
22.02.95 
29.10.97 
26.10.94 
25.02.97 
23.06.97 
28.01.97 
29.9.1993 
26.05.94 
31.05.95 
28.01.97 
27.09.94 
17.12.96 
23.04.97 
27.04.94 
26.02.97 
26.10.94 
17.12.96 
25.07.94 
17.12.96 
26.05.94 
28.01.97 
27.09.94 
24.07.96 
26.10.94 
25.02.97 
23.11.94 
28.01.97 
27.09.95 
23.11.94 
30.03.95 
17.12.96 
27.09.94 
13.12.95 
17.12.96 
27.09.94 
26.10.94 
17.12.96 
27.09.94 
17.12.96 
27.01.94 
26.01.96 
17.12.96 
25.07.94 
27.11.96 
28 01.97 
23.02.94 
17.12.96 
27.04.95 
26.09.96 
22.02.95 
27.11.96 
24.03.94 
25.07.94 
29.10.96 
-
25.07.94 
"~237lT95~ 
27.11.96 
~ 2704.95 
2509 96 
13.1295 ' K™ 
94.0549 
95.2057 
96.1146 
-
96.3864 
95.0125 
96.2878 
95.3039 
97.0554 
94.2491 
97.0133 
93.3014 
94.0830 
95.1314 
97.0141 
94.2492 
97.0093 
-
94.0825 
97.0729 
94.2949 
97.0095 
94.2488 
97.0092 
94 0826 
97.0131 
94.2604 
96.2133 
95.3040 
97.0553 
94.2950 
97.0132 
95.2216 
95.0024 
95.0619 
97.0094 
942494 
96.0008 
97.0097 
94.2600 
95.0020 
97.0098 
94.2594 
97.0090 
94.1272 
96.0505 
97.0096 
94.2493 
97.0130 
97.0552 
94.0818 
97.0091 
95.0616 
96.2615 
93.2826 
94 0547 
95.0124 
96.3857 
94.0543 
96.2127 
96.2875 
-
94.1882 
'" 96.0740 ~ 
95.3102 
96.3860 
95r0620"~ 
96 2604 
96 0011 'Datum 
29.4.1994 
19.10.1995 
19.7.1996 
-
30.12.1996 
15.3.1995 
25,11.1996 
10.1.1995 
17.3.1997 
6.10.1994 
11.2.1997 
4.11.1993 
15.6.1994 
19.7.1995 
5.3.1997 
6.10.1994 
29.1.1997 
-
3.6.1994 
20.5.1997 
9.12.1994 
29.1.1997 
5.10.1994 
29.1.1997 
8.6.1994 
11.2.1997 
13.10.1994 
26.8.1996 
10.1.1995 
17.3.1997 
13.12.1994 
12.2.1997 
14.11.1995 
15.2.1995 
6.7.1995 
29 1.1997 
10.1o7l994 
30.1.1996 
29.1.1997 
10.10.1994 
25.1.1995 
29.1.1997 
11.10.1994 
29.1.1997 
24.6.1994 
22.3.1996 
29.1.1007 
10.10.1994 
11.2.1997 
17.3.1997 
19.5.1994 
29.1.1997 
155.1995 
11,10,1996 
15.101993 
29.4.1994 
8.3.1995 
20.12 1996 
29.4.1994 
148.1996 
22 11.1996 
20.12.1996 
17.8.1994 
20 12.1996 
"T.5~19SKr 
20.12" 1996 
11 12.1995 
30.12.1996 
~7 6/1995 
7.10 1996 
5 2 1996 LS 
P 
P 
P 
P 
P 
Fin 
Fin 
S 
S 
S 
UK 
UK 
UK 
UK 
UK 
UK 
UK 
UK 
UK 
UK 
UK 
UK 
UK 
UK 
UK 
UK 
UK 
UK 
UK 
UK 
UK 
UK 
UK 
UK 
UK 
UK 
"UK" 
UK 
UK" 
UK 
UK 
UK 
UK 
UK 
UK 
UK 
UK 
UK 
UK 
UK 
UK 
UK 
UK 
UK 
UK 
UK 
UK 
UK 
UK 
UK 
UK 
UK 
UK 
UK 
UK" 
UK 
UK 
UK 
" UK 
UK 
UK Programma ("mod""^n^glno*bescNkHng) 
Açoree 
Continent 
Continent modi 
Continent mod2 
Madeira 
Aland 
Finland 
Mljlöprogrammat 
Mijiöprogrammet mod 1 
Flerarig vatodUng 
England-Cty. Steward 
England-Cly. Steward mod 1 
England-Cty. Steward mod 2 
England-Cty. Steward mod 3 
Engltnd-ESA Access 
England-ESA Access mod 1<-» ESA> ««MM I 
England-ESAI 
England-ESA I mod 1 c 1. JCMW>• mod) 
England-ESA 1 mod 2 
England-ESA 1 mod 3 
England-ESA 1 mod 4 c • mod a. • mod n 
England-ESA 1 mod 5(* EEV» coniow I 
England-ESA 1 
England-ESA II mod 11-» i mod i> 
England-ESA II mod 2 e •, ™a 1 ) 
England-ESA II mod 31* 1. mooo 
England-ESA II mod 4 (-» E-ESA* «mou i 
England-ESA i 
England-ESA III mod 1 i-Mmodj) 
England-ESA III mod 2i-» im»n) 
England-ESA III mod 3 <-» E-ESAI «mou 1 
England-ESA IV 
England-ESA IV mod 1 
England-ESA IV mod 2 <•» EEU>« CXUM I 
England-ESAa consolidated («EMEC» I™O 
England-Habitat 
England-Habitat mod 1 
England-Habitat mod 2 
England-NSA 1 
England-NSA 1 mod 1 (.«mod) 
England-NSA II 
England-NSA II mod 1(-»i™«i) 
N.lreland-Accesa 
N.lreland-ESA 
N.lreland-Habitat 
SC0lland-CPS (• Sc Hob mod I Moorland mod 3. UK Ace 
Scotland-ESA Acceas 
Scotland-ESA 1 
Scotland-ESA 1 mod 1 (•»EH« ES» I mod n 
Scotland-ESA I mod 2 
Scotland-ESA a 
Scotland-ESA II mod 1 c •.mod n 
Scotland-ESA II mod 2 (•» E ESAI mod ii 
Scotland-ESA HI 
Scotland-ESA III mod 1 (•» i™» >i 
Scotland-Habitat 
Scotland-Habitat mod 1 i+»e« cn\ 
UK-Access. E.S,W 
UK-ACCeSS, E.S.Wmod 1 1+Scod.nd.CPS) 
UK-Moorland 
UK-Moorland mod 1 
UK-Moorland mod 2 (-» SCOOAOO-CPSI 
UK-Organic Farming 
Wales-ESA 1 
Wales-E SA 1 mod 1 :-» w t v.. connu ) 
Wales-ESA H 
Wales-ESA II mod 1 HWESAICOWOII 
Walea-ESAs conaol. c imod i.imoo i> 
Walea-Habitat 
Walee-Tir Cymen 
Wales-TIr Cymen mod 1 N'STÀR"" 
Wk.Doc 
94.3883 
94.3801 
95.6159 
96.8257 
94.4819 
95.8967 
95.6139 
95.3894 
96.8711 
97.5243 
94.4864 
96.3808 
96.8981 
97.3784 
93.9948 
-
93.6879 
non* 
94.8102 
96.3806 
96.8979 
-
93.7440 
-
95.6205 
-
-
93.6819 
-
-
-
94.3804 
96.6145 
-
97.3828 
94.4766 
96 3806 
96.8983 
94.3885 
96.3825 
95.3867 
-
95.6145 
94.3810 
94.0000 
96.7486 
94 4859 
93.6881 
-
95.6208 
93.7438 
96.6145 
-
94.3806 
-
94.4852 
94.4862 
-
94.8062 
96.6180 
-
94.4764 
94.3808 
-
94.7675 
-
97.3780 
94.4854 
94.4860 
97.3829 STAR 
27.04.94 
23.02.94 
20.07.95 
17.12.96 
23.06.94 
13.12.95 
27.09.95 
20.07.95 
27.11.96 
24.06.97 
26.07.94 
03.06.96 
17.12.96 
28.01.97 
26.01.94 
-
29.03.93 
24.03.94 
23.11.94 
26.03.96 
17.12.96 
-
29.09.93 
-
27.09.95 
-
-
29.09.93 
-
-
-
23.02.94 
26.06.96 
-
21.03.97 
27.04.94 
26.03.96 
17.12.96 
23.06.94 
26.03.96 
31.05.96 
-
20.07.95 
24.03.94 
17.04.13 
29.10.96 
26.07.94 
29.09.93 
-
27.09.95 
29.09.93 
26.06.96 
-
23.02 94 
-
26.07.94 
-
26.07.94 
-
23.11.94 
25 09.96 
-
26.05.94 
2605.94 
-
27.10.94 
-
28.01.97 
2607 94 
27.09 94 
21.0397 w. 
94.0824 
94.0546 
95.1676 
97.0137 
94.1881 
96.0005 
95.2056 
95.1393 
96.4210 
-
94.1883 
96.0738 
97.0084 
97.0699 
94.0561 
-
93.2836 
94.0552 
94.2952 
96.0737 
97.0083 
-
93.2834 
-
95 2054 
-
-
93.2827 
-
-
-
94.0553 
96.1145 
~ 97.0704 ~ 
94.1874 
96 0736 " 
97 0085 
94.1877 
96.0735 
95.0623 
-
951678 
94.1271 
94.2486 
97.0089 
94.2484 
93 2835 
-
95.2055 
93.2842 
96.1149 
-
94.0554 
94.2486 
~ 94.2483 
""947957"" 
96.2601 
-
94.1875 
94.1876 
-
94.2608 
-
97.5570 
94.2487 
94.2489 
97.0723 Datum 
3.6.1994 
29.4.1994 
17.8.1995 
18.2.1997 
11.8.1994 
5.2.1996 
10.10.1995 
17.8.1995 
30.12.1996 
-
28.9.1994 
3.6.1996 
23.1.1997 
2.4.1997 
6.5.1994 
16.04.1997 
18.10.1993 
18.5.1994 
9.12.1994 
3.5.1996 
23.1.1997 
18.04.1997 
18.10.1993 
18.5.1994 
4.12.1995 
23.1.1997 
16.4.1997 
15.10.1993 
4.12.1995 
23.1.1997 
16.4.1997 
6.5.1994 
19.7.1996 
16.4.1997 
164.1997 
~15"fl994 
35.1996 
23.1.1997 
20.7.1994 
3.5.1996 
22.6.1995 
3.5.1996 
178.1995 
96.1994 
28.9.1994 
23.1.1997 
28.9.1994 
18.10.1993 
18.05.1994 
4.121995 
19.10.1993 
31.7.1996 
23.1.1997 
6.5.1994 
31.7.1996 
28 9.1994 
231.1997 
28.9.1994 
23.1.1997 
9 12Î994 
27.91996 
23.M997 
19.7.1994 
19.7.1994 
02.04.1997 
8.11.1994 
02.04.1997 
02.04.1997 
28.9.1994 
7.101994 
164.1997 
4* 
ISSN 0254-1513 
COM(97) 620 def. 
DOCUMENTEN 
NL 03 14 15 17 
Catalogusnummer : CB-CO-97-640-NL-C 
ISBN 92-78-28029-1 
Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen 
L-2985 Luxemburg 
Lf-3