COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN 
COM(93) 156 def. 
Brussel, 19 april 1993 
VERSLAG VAN DE COMMISSIE 
AAN DE RAAD, HET EUROPEES PARLEMENT EN HET ECONOMISCH EN SOCIAAL COMITE 
IMPACT programma 
Voornaamste gebeurtenissen en ontwikkelingen op de markt 
voor elektronische informatiediensten 
1991 
1. Deze mededeling heeft betrekking op het IMPACT programma (communautair 
actieplan voor de oprichting van een markt voor informatiediensten) dat bij Besluit 
91/691/EEG van de Raad van 12 december 1991 werd goedgekeurd. 
2. Overeenkomstig artikel 6 van Besluit 91/691/EEG van de Raad is over de 
belangrijkste gebeurtenissen en ontwikkelingen op de markt voor elektronische 
informatiediensten in 1990 1991 een verslag opgesteld dat bij deze mededeling is 
gevoegd. Twee soortgelijke verslagen over de marktsituatie in de perioden 1988 1989 
en 1989 1990 zijn aan het Europees Parlement toegezonden als doe. SEC(90)1788 def. 
van 24 september 1990 en doc. SEC(92)1536 def. van 2 september 1992. 
3. Dit derde verslag geeft een overzicht van de belangrijkste tendensen die in de periode 
1990 1991 zijn geconstateerd in de sectoren: 
on line ASCII gegevensbankdiensten, 
videotexdiensten 
CD ROM publikatie, 
op fax gebaseerde diensten en audiotexdiensten. 
4. In het verslag wordt de aandacht gevestigd op de volgende belangrijke bevindingen, 
waarvan sommige tot op zekere hoogte de bevindingen van de vorige verslagen 
bevestigen: 
In 1990 bedroeg de omzet bij producenten en distributeurs van elektronische 
informatiediensten in de EG 3,1 miljard ecu, waarbij werk werd geboden aan 
ongeveer 32 000 mensen in 7 000 bedrijven, en waarbij 95 % van alle inkomsten 
voor rekening komt van de mensen die werkzaam zijn in de financiële en 
zakelijke sector. Op basis hiervan bevindt de sector elektronische 
informatiediensten zich tussen twee andere strategisch belangrijke sectoren: 
marktonderzoek (1,9 miljard ecu) en organisatieadvies (3,5 miljard ecu). 
De Verenigde Staten blijven de internationale markten voor professionele 
elektronische informatiediensten domineren. De Amerikaanse industrie 
vertegenwoordigde in 1990 ongeveer 6,9 miljard ecu, meer dan het dubbele van 
de communautaire activiteit (3,1 miljard ecu). In het algemeen is het 
doorsneebedrijf in Europa kleiner, minder verticaal geïntegreerd en meer 
nationaal georiënteerd dan zijn Amerikaanse tegenhangers. Er blijven 
verschillen in de produktie van gegevensbanken en het aantal marktdeelnemers 
tussen de VS en de Gemeenschap bestaan. 
Japan blijft een relatief kleine deelnemer op de wereldmarkt voor elektronische 
informatie, maar de overheid beijvert zich zeer om innovatie in het aanbod van 
elektronische diensten te stimuleren. 
Er bestaan aanzienlijke verschillen tussen de Lid Staten wat de ontwikkeling 
van de informatiemarkt betreft. De "minder begunstigde" regio's van de 
Gemeenschap hebben te kampen met specifieke problemen met betrekking tot 
de vraag, het lokale aanbod en de telecommunicatie infrastructuur. 
De meeste informatieleveranciers werken overwegend op nationale basis en 
leveren professionele informatiediensten aan de gebruikers in hun eigen land. 
De ontwikkeling van een gemeenschappelijke markt voor informatiediensten 
wordt nog steeds afgeremd door technische, linguïstische, administratieve en 
juridische belemmeringen. Ondanks de mogelijkheden die de interne markt 
biedt, zijn er maar weinig echte paneuropese informatiediensten op de markt 
gebracht. Dit versterkt de roep om verbreding van de markt en 
1*. 
voorlichtingsactiviteiten, waaraan wordt tegemoetgekomen met INFO EURO 
ACCESS, een sleutelbegrip van strategisch belang in het IMPACT programma. 
5. Sinds de publikatie van het vorige E WI Jaarverslag hebben zich drie belangrijke 
nieuwe ontwikkelingen voorgedaan: 
De door de EWI verzamelde gegevens over zowel de vraag- als de aanbodzijde 
wijzen op een vertraging in de groei van de internationale markten voor on Une 
informatie. Het aanbod van Europese elektronische informatiediensten is in 
1990 slechts met 12,5 % gestegen tegen eerdere schattingen van 20 30 % per 
jaar. Deze vertraging deed zich in het begin van de tweede helft van 1990 voor 
en zette zich door in 1991. Het lijkt alsof de vraag op de Europese, de 
Noordamerikaanse en de Japanse markt wordt ontmoedigd door de 
moeilijkheden als gevolg van de recessie in de wereldeconomie. 
De intracommunautaire "handel" in on line ASCII gegevensbanken was met een 
absoluut groeipercentage van 26,1 % tussen 1989 en 1990 het snelst groeiende 
marktsegment, terwijl de uitvoer naar bestemmingen buiten de Gemeenschap 
slechts met 6,0 % steeg. 
Fusies en overnames spelen een belangrijke rol op de Europese 
informatiemarkt, aangezien de marktdeelnemers hun produktie- en 
distributieactiviteiten proberen te integreren. Het aantal verkopers dat op de 
Europese markt actief is, neemt langzaam af en zal volgens voorspellingen van 
7 000 bedrijven in 1991 naar niet meer dan 5 500 in 1995 dalen. 
M-
Inhoud 
bladzijde 
INLEIDING i 
BEKNOPTE SAMENVATTING ii 
1. ELEKTRONISCHE INFORMATIEDIENSTEN IN EEN INTERNATIONALE CONTEXT 
1.1 Wereldmarkten en wereldwijde concurrentie 1 
1.2 Europese markten voor elektronische informatie 2 
1.3 VS 2 
1.4 Japan 4 
1.5 Ontluikende markten in Oost-Europa 5 
2. DE STERKE EN DE ZWAKKE PUNTEN VAN EUROPA OP CONCURRENTIEGEBIED 
2.1 Sterke en zwakke punten van Europa aan de aanbodzijde 6 
2.2 Sterke en zwakke punten van de Europese telecommunicatie 7 
2.3 Beperking van de verschillen en ongelijkheden in Europa 9 
3. TENDENSEN BIJ DE VRAAG NAAR ELEKTRONISCHE INFORMATIE 
3.1 Indicatoren voor de Europese vraag 11 
3.2 Tendensen bij de vraag naar professionele elektronische 
informatie 16 
3.2.1 Concurrentie tussen informatieverspreidingsmedia 16 
3.2.2 Afnemende vraag naar on-line ASCII-gegevensbankdiensten 16 
3.2.3 Bewustzijn van stafmedewerkers met betrekking tot 
elektronische informatiediensten 17 
4.TENDENSEN BU DE PRODUKTIE EN LEVERING VAN ELEKTRONISCHE INFORMATIE 
4.1 Indicatoren voor het Europese aanbod 20 
4.1.1 Structuur van de Europese aanbodzijde 21 
4.1.2 Groeitendensen bij het aanbod 23 
4.2 On-line ASCII-gegevensbankdiensten 24 
4.3 Videotex 25 
4.4 Audiotexdiensten 27 
4.5 Optische informatiemedia 30 
4.5.1 CD-ROM 30 
4.5.2 Multimediale informatieprodukten 32 
4.5.3 Geografische informatiesystemen 33 
5. DYNAMIEK VAN DE EUROPESE INFORMATIE-INDUSTRIEËN 
5.1 Structurele verandering in de informatie-industrieën 34 
5.2 Eigendomsconcentratie: fusies en overnames 34 
5.3 Ondernemingsstrategieën in het informatiebedrijf 35 
5.3.1 Diversificatie en'multimédia'-eigendom 35 
5.3.2 Verruiming van de professionele gebruikersbasis 36 
5.4 Voltooiing van de interne markt: uitdagingen en kansen 37 
CONCLUSIES 39 
BIJLAGEN 
I: Definities 
II: Acroniemen en afkortingen 
III: Lijst van publikaties 
Lijst van tabellen en grafieken 
Tabellen bladzijde 
1. On-line ASCII-gegevensbankproduktie en -distributie; 
wereldwijd, 1991 2 
2. Inkomsten uit professionele informatiediensten; 
VS, prestaties en ramingen, 1988-1992 3 
3. On-Hne ASCII-gegevensbanken; Japan, marktaandeel van de 
voornaamste ondernemingen, 1991 4 
4. ISDN-basislijnen; geplande EG-infrastructuur, 1994 8 
5. Elektronische informatiediensten; geraamde vraag op 
geselecteerde EG-markten, eind 1990 en prognoses tot 1994 12 
6. Elektronische informatiediensten; geraamde vraag op 
geselecteerde EG-markten per verspreidingstechnologie, 
eind 1990 12 
7. Aantal geïnstalleerde specifieke videotexterminals; 
EG, eind 1990 14 
8. Videotex; totaal aantal gebruikers en professionele gebruikers; 
EG, eind 1990 15 
9. Hoofdkenmerken van elektronische informatieverspreidingsmedia 18 
10. On-line ASCII-gegevensbankproduktie en-distributie; EG, 1991 20 
11. Professionele hosts en informatieaanbieders in de EG; 
omzet per soort dienst of produkt, 1989-1990 22 
12. Professionele hosts en informatieaanbieders in de EG; 
omzet per gebied, 1989-1990 22 
13. On-line ASCII-gegevensbanken; geografische spreiding van de 
omzet, 1989-1990 25 
14. Internationale videotexnormen; EG-Lid-Staten, 1991 26 
15. PRS-diensten; kengetallen en tarieven; EG, 1 mei 1992 29 
16. CD-ROM-titels gepubliceerd door in de EG gevestigde 
ondernemingen, 1989-1992 31 
17. Aantal geïnstalleerde CD-ROM-eenheden en prognoses: 
geselecteerde EG-Lid-Staten, 1990-1994 31 
Grafieken 
Videotexterminals; EG, eind 1990 13 
Videotexgebruikers; EG, eind 1990 19 
Gegevensbankdistributie; EG, 1990, personeelsindeling naar functie 23 
ASCII-gegevensbanken; aanbod in de EG, inkomsten 1990 naar type 24 
u 
INLEIDING 
In het actieplan voor de oprichting van een markt voor informatiediensten 
(IMPACT programma) dat door de Raad op 26 juli 1988 werd goedgekeurd, werd de 
Commissie gevraagd in Luxemburg een Europese Waarnemingspost voor de 
Informatiemarkt (EWI) op te richten en een jaarverslag op te stellen over de voornaamste 
ontwikkelingen en tendensen op de Europese markt voor elektronische informatiediensten. 
Dit derde jaarverslag, dat is gebaseerd op in de loop van 1991 verzamelde gegevens, geeft 
een overzicht van de situatie van de Europese markt voor professionele informatiediensten 
en geeft de belangrijkste in dat jaar geconstateerde tendensen weer. 
Zoals in de vorige verslagen wordt hier een overzicht gegeven van de 
ontwikkelingen in vier sleutelsegmenten van de Europese markt voor professionele 
elektronische informatie: 
* on-line ASCII-gegevensbankdiensten 
* videotexdiensten 
* CD-ROM-publikatie 
* audiotexdiensten en op fax gebaseerde diensten. 
In dit verslag worden niet alleen de gedetailleerde bevindingen gepresenteerd van 
werkzaamheden die door de EWI werden ondernomen of in opdracht gegeven, maar wordt 
ook een poging gedaan om daaraan een element toe te voegen door te wijzen op de sterke 
en de zwakke punten van de Europese dienstenleveranciers ten opzichte van de 
concurrentie. 
SAMENVATTING 
Indien Europa zijn concurrerende positie op de wereldmarkten voor goederen en 
diensten wil handhaven en op het gebied van wetenschap en technologie vorderingen wil 
blijven maken, moeten alle soorten organisaties toegang hebben tot de beste beschikbare 
informatie. Het besef van de commerciële waarde van actuele en relevante informatie, 
vooral op strategische beleidsgebieden als investeringen of marktanalyse, wordt steeds 
groter en bijgevolg komt in de Gemeenschap een belangrijke markt voor verhandelbare 
informatie tot ontwikkeling. Opgeslagen informatie komt in twee vormen voor: op papier 
of elektronisch. De traditionele uitgeverij wordt gedomineerd door gedrukte kranten, 
tijdschriften en boeken, terwijl de elektronische informatiesector online 
ASCII gegevensbanken, videotex, CD ROM en andere optische informatiemedia omvat, 
alsmede nieuwe en opkomende vormen van dienstenverstrekking zoals audiotex. Sedert het 
begin van de jaren tachtig heeft de markt voor elektronische informatie zich vanuit de 
wetenschap en technologie ontwikkeld in de richting van gespecialiseerde professionele 
informatiediensten die betrekking hebben op financiële en bedrijfsgegevens, 
marktonderzoek, informatie tussen ondernemingen en nieuwsdiensten. Innovatie en 
diversiteit van het aanbod zijn essentieel voor de voortdurende groei en stimulering van de 
vraag naar informatiediensten. Daarom heeft de Commissie sterk de nadruk gelegd op de 
medefinanciering van een aantal demonstratieprojecten die een voortrekkersrol vervullen. 
Zo'n tien jaar geleden was de Europese markt voor professionele elektronische 
informatie in economisch opzicht onbeduidend. Met een jaarlijkse omzet in 1990 van circa 
3,1 miljard ecu is de elektronische markt voor informatiediensten nog steeds vrij 
bescheiden in vergelijking met de gigantische sectoren telecommunicatie (70 miljard ecu) 
of computerdiensten (33,5 miljard ecu). Deze sector wordt echter zowel qua omzet als qua 
aantal werknemers steeds belangrijker. Strategisch belangrijke sectoren die ongeveer even 
groot zijn als de elektronische informatiedienstensector in Europa omvatten 
marktonderzoek (1,9 miljard ecu) en organisatieadviesdiensten (3,5 miljard ecu). 
Een belangrijke stimulans voor de elektronische markt voor informatiediensten zal 
uiteraard uitgaan van de algemene expansie van de grensoverschrijdende 
ondernemingsactiviteiten nadat de interne markt over enkele jaren vorm zal nebben 
gekregen. Daar de ondernemingen zich in alle sectoren van de economie aan de nieuwe 
realiteit van paneuropese concurrentie en regelgeving aanpassen, zullen zij meer externe 
informatie nodig hebben om doeltreffend te kunnen werken. Dit zal waarschijnlijk leiden 
tot een nieuwe en grotere vraag naar informatie in de hele Gemeenschap, in het bijzonder 
op het gebied van verzendlijsten, ranglijsten van kredietwaardigheid en 
ondernemingsinformatie. 
Ondanks het voor de hand liggende triggereffect van deze opkomende sector op de 
produktiviteit in latere stadia en de bijdrage ervan aan de groei van de Europese economie 
in haar geheel, was tot voor kort vrij weinig informatie beschikbaar over de omvang en de 
structuur van de informatiesector, vooral op het gebied van elektronisch verstrekte 
diensten. Er ontbreken nog veel details in onze kennis over de aard van de vraag naar 
elektronische informatie en van de factoren die deze vraag stimuleren en gestalte geven. 
Dit betekent dat nieuwkomers in de elektronische informatiesector het bijzonder moeilijk 
vinden om het marktpotentieel voor hun diensten, vooral op paneuropees niveau, te peilen. 
Het is de taak van de Europese Waarnemingspost voor de Informatiemarkt beter inzicht te 
verschaffen in de informatiedienstenmarkt en de Commissie een uitgangsbasis te bieden 
om een beleid ter zake te formuleren en de belangen van de Europese actoren in 
internationale organisaties te vertegenwoordigen. 
Tussen 1989 en 1990 steeg de omzet in de Europese sector voor elektronische 
informatiediensten met 12,5 % (niet voor inflatie gecorrigeerd) van 2,8 naar 
3,1 miljard ecu, waarbij financiële en zakelijke informatie meer dan 95 % van alle 
inkomsten oplevert. Financiële informatie alleen, inclusief informatie over effecten en 
aandelen, banken, buitenlandse handel en verzekeringen, namen meer dan 70 % van de 
verkoop voor hun rekening. Terwijl deze sector een hogere groei kende dan de economie in 
haar geheel, contrasteert de groei van 12,5 % die tussen 1989 en 1990 werd geconstateerd 
toch met de 20 à 30 % die voor de drie daaraan voorafgaande jaren werd geraamd. Voor 
deze kennelijke verslapping van de vraag kunnen diverse factoren worden genoemd, 
-i-f 
waaronder vooral de over het algemeen moeilijke handelssituatie in de tweede helft van 
1990 (vooral in de financiële dienstensector in het Verenigd Koninkrijk). De 
handelssituatie in 1991 was verre van ideaal en uit de vraag blijkt duidelijk dat de groei van 
de internationale on-line markten sterk is gedaald, als gevolg van een achteruitgang van de 
financiële dienstenmarkten enerzijds en de wereldwijde economische recessie anderzijds. 
Tegelijkertijd hebben deze factoren ook duidelijk gemaakt hoe belangrijk externe 
informatie is om concurrentievoordelen te behalen en dit is de reden waarom de 
elektronische informatiesector in de toekomst naar alle waarschijnlijkheid zal blijven 
groeien. Wanneer conclusies worden getrokken, moet in ieder geval een onderscheid 
worden gemaakt tussen conjuncturele en structurele factoren. De Noordamerikaanse 
ervaring leert dat er nog een groot potentieel bestaat voor marktontwikkelingen op langere 
termijn, hoewel dit door de uitwerkingen van een neergaande conjunctuur periodiek kan 
worden overschaduwd. 
Europa heeft op concurrentiegebied een aantal troeven in handen op de 
wereldmarkten voor professionele informatiediensten, niet het minst door de aanwezigheid 
van wereldbekende informatie en mediaconcerns in de Gemeenschap en het bestaan van 
grote en stevige informatiemarkten in industriële sleutelsectoren waaronder chemische en 
financiële diensten. Maar ondanks deze strategische voordelen heeft de Europese markt 
voor elektronische informatie een achterstand ten opzichte van de Noordamerikaanse, 
zowel wat het aanbod als wat de vraag aangaat. De verschillen zijn opvallend. Wat het 
aanbod betreft nam Noord Amerika in 1991 bijna 59 % van de wereldproduktie van on line 
ASCII gegevensbanken voor zijn rekening en waren er bijna dubbel zo veel 
gegevensbankproducenten en hostdiensten als in Europa. Vergeleken met de Verenigde 
Staten heeft Europa een kleinere totale omzet op het gebied van elektronische 
informatiediensten. Volgens gegevens van het Amerikaanse ministerie van Handel bedroeg 
de omzet van VS leveranciers in 1990 6,9 miljard ecu, meer dan twee keer zo veel als het in 
de Gemeenschap geregistreerde bedrag. Japan, de andere hoofdconcurrent van Europa, 
speelt momenteel een relatief onbelangrijke rol op de wereldmarkten voor elektronische 
informatie, maar heeft duidelijk een sterke positie op apparatuurgebied en de 
overheidssector levert grote inspanningen om de innovatie op het gebied van de 
verstrekking van informatiediensten aan te moedigen. 
Europa heeft met grotere interne belemmeringen voor de ontwikkeling van de 
sector te maken dan de VS of Japan. Dit gegeven vormt, te zamen met het vrij lage 
rendement van vele Europese ondernemingen op de markt voor elektronische 
informatiediensten, voor een groot deel de stuwkracht en de motivering voor het 
IMPACT programma van de Europese Commissie. 
ui 
ï9 
1. ELEKTRONISCHE INFORMATIEDIENSTEN IN EEN 
INTERNATIONALE CONTEXT 
Informatie is een sleutelfactor in de keten van industriële produktie, distributie en 
marketing. Voor een aantal dienstensectoren waaronder banken, verzekeringen en 
toerisme werd informatie als een primaire grondstof beschouwd, vergelijkbaar met energie 
in de produktiesectoren. Steeds meer beleidmakers beseffen de commerciële waarde van 
actuele en relevante informatie, vooral op strategische beleidsgebieden als investeringen of 
marktanalyse. Als gevolg daarvan ontstaan in vele ontwikkelde economieën vrij grote 
markten voor verhandelbare informatie, vaak in elektronische vorm. Het 
IMPACT programma van de Europese Commissie heeft ten doel deze waardevolle 
hulpbron ten volle te benutten, enerzijds om de concurrentiekracht te verhogen en 
anderzijds om de opkomst van een paneuropese markt voor elektronische 
informatiediensten te stimuleren. 
Sedert het begin van de jaren tachtig heeft de markt voor elektronische informatie 
zich uitgaande van wetenschap en technologie ontwikkeld in de richting van 
gespecialiseerde professionele informatiediensten voor het verstrekken van financiële en 
bedrijfsgegevens, marktonderzoekinformatie, informatie tussen ondernemingen en 
nieuwsdiensten aan groepen professionele gebruikers. Informatiediensten worden 
momenteel op de markt gebracht in een reeks elektronische vormen, van online 
ASCII gegevensbanken en videotex tot CD ROM en andere multimediapublikaties en 
audiotex. Naar alle waarschijnlijkheid zal deze trend naar diversiteit, zowel voor de 
diensten zelf als voor de 'verpakkingen' en de verspreidingsvormen, aanhouden en 
aanleiding geven tot nieuwe marktmogelijkheden op het gebied van vrijetijdsbesteding, 
onderwijs en scholing en van informatiediensten met een sociale of culturele inslag. 
1.1 Wereldmarkten en wereldwijde concurrentie 
In 1979-1980 waren in de eerste uitgave van Cuadra's Directory of Online 
Databases ongeveer 400 gegevensbanken en 59 internationale hostdiensten van over de 
hele wereld opgenomen. Tegen 1991 was het aanbod meer dan vertienvoudigd met meer 
dan 5 026 gegevensbanken die via 731 hostdiensten toegankelijk waren. Zoals duidelijk 
blijkt uit tabel 1 is de wereldproduktie en distributie van elektronische gegevensbanken 
hoofdzakehjk in de hoog ontwikkelde economieën van Noord Amerika en de Europese 
Gemeenschap geconcentreerd. De verschillen tussen Noord Amerika en de Europese 
Gemeenschap zijn bijzonder opvallend. Noord Amerika produceerde in 1991 bijna 59 % 
van de in de wereld openbaar toegankelijke professionele ASCII gegevensbankdiensten, 
terwijl daar bijna twee keer zo veel gegevensbankproducenten en hostdiensten waren als in 
de EG. In de zeer renderende sector van bedrij f sgegevensbanken produceerde 
Noord Amerika meer dan drie keer zo veel gegevensbanken als Europa. 
Noordamerikaanse hostdiensten hadden nog een voordeel ten opzichte van Europa in die 
zin dat zij over een sterker geconcentreerde distributiesector voor gegevensbanken 
beschikken, wat blijkt uit de hogere gegevensbank/host verhoudingscijfers (7,3 in 
Noord Amerika; 5,7 in Europa). 
ik 
Wereld Aantallen 
Tabel 1 
On line ASCII gegevensbankproduktie en -distributie; wereldwijd, 1991 
Gegevens- Gegevensbank- Gateway 
banken- producenten Hosts diensten 
Noord Amerika 2 956 1223 404 57 
Europese 
Gemeenschap 1280 651 226 26 
Rest van de 
wereld 790 284 101 23 
Totaal 5 026 2 158 731 106 
Bron: Directory of Online Databases, Cuadra/Elsevier, juli 1991 
1.2 Europese markten voor elektronische informatie 
Behalve het bovengenoemde onevenwicht aan de aanbodzijde ten opzichte van de 
Verenigde Staten heeft Europa een aanzienlijke achterstand in een verhouding van 2 tot 1 
wat de marktomzet voor elektronische informatiediensten betreft. Terwijl Noord Amerika 
nog een duidelijke voorsprong heeft op de rest van de wereld (inclusief Japan trouwens) 
voor gegevensbankproduktie en -distributie, blijft de Europese informatiedienstenmarkt 
versnipperd als gevolg van barrières die te maken hebben met taal, regelgeving en 
technische aspecten omdat de ontwikkeling van diensten vaak op nationaal in plaats van op 
een echt paneuropees niveau plaatsvindt. 
Het afgelopen decennium was de sector van de elektronische informatiediensten 
gekenmerkt door opvallend ongelijke ontwikkelingspatronen. In 1991 bij voorbeeld lag de 
samengevoegde omzet van het Verenigd Koninkrijk en Frankrijk veel hoger dan in de 
overige Lid Staten en bedroeg die meer dan de helft van de totale omzet in de EG. De 
redenen daarvoor zijn grotendeels van historische aard. Frankrijk heeft bij voorbeeld een 
bloeiende videotexmarkt met in 1991 niet minder dan 105 miljoen verbindingsuren. De 
positie van Londen City als belangrijk internationaal financieel centrum is gedeeltelijk een 
verklaring voor de ontwikkeling van een grote markt voor real time financiële diensten in 
het Verenigd Koninkrijk en andere delen van Europa. Duitsland en het Verenigd 
Koninkrijk nemen een leidende positie in wat gegevensbankproduktie betreft, vooral op de 
strategisch belangrijke gebieden van wetenschap en technologie, videotexdiensten 
uitgezonderd. 
Een belangrijke stimulans voor de Europese markt voor elektronische 
informatiediensten zal uiteraard uitgaan van de algemene expansie van 
grensoverschrijdende bedrijfsactiviteiten wanneer de interne markt de volgende jaren 
gestalte krijgt. Daar ondernemingen zich in alle sectoren aan de nieuwe realiteit van 
paneuropese concurrentie en regelgeving aanpassen, hebben zij veel externe informatie 
nodig, willen zij efficiënt en effectief kunnen werken. Dit zal de vraag naar informatie op 
communautair niveau verder bevorderen, vooral op het gebied van marktgegevens, 
verzendlijsten, ranglijsten van kredietwaardigheid en ondernemingsinformatie. 
1.3 VS 
Het grootste aantal gegevensbankproducenten en distributeurs bevindt zich in de 
Verenigde Staten. In 1991 waren er in de VS bijna twee keer zo veel 
gegevensbankproducenten als in de EG (1111 tegenover 651) en bijna 50 % meer host- of 
gatewaydiensten, namelijk 461 tegenover 252. Ervan uitgaande dat het totaal aantal 
gegevensbankproducenten in zekere zin een aanwijzing geeft voor de marktvraag, had de 
VS duidelijk een grote strategische voorsprong op de EG, zowel wat de omvang van de 
gegevensbankproduktie als de diversiteit van de aangeboden diensten betreft. 
De dominante positie van de VS in de elektronische informatiedienstensector 
betreft niet alleen het aantal diensten. Volgens de door het Amerikaanse ministerie van 
Handel gepubliceerde 1992 US Industrial Outlook bedroeg de omzet in de sector 
elektronische uitgeverij (online ASCII gegevensbanken en diensten, 
CD ROM publikaties, videotex en audiotex) in 1990 ongeveer 6,9 miljard ecu, wat meer 
dan twee keer zo veel was als de totale omzet voor de Europese Gemeenschap in 1990 
(3,1 miljard ecu). Tabel 2 geeft de stijging weer van de geraamde inkomsten uit 
elektronische informatiediensten in de VS voor de vijfjarige periode 1988 1992. Een 
algemene tendens die uit de tabel blijkt is dat de groei op de VS markten van jaar tot jaar 
afneemt, hoewel dat slechts langzaam gebeurt. Voor deze vertraging van de groei zijn er 
twee mogelijke verklaringen. De eerste is het wijdverbreide besef dat een aantal segmenten 
van de VS markt voor elektronische informatiediensten nu verzadigd zijn en dat de 
industrie stilaan volwassen begint te worden. Een andere verklaring kan zijn dat de verkoop 
van elektronische informatie negatief is beïnvloed door conjunctuurfactoren die in de hele 
economie merkbaar zijn. 
VS miljard ecu en percentages 
Tabel 2 
Inkomsten uit professionele informatiediensten; 
VS, prestaties en ramingen, 1988 1992 
1988 1989 1990 1991 1992 
miljard ecu 5l) O £9 8T2 9l 
Jaarlijkse 
groei (%) - 20.0 15.0 18.8 17.1 
Bron: VS-ministerie van Handel, 1991 
De achterliggende redenen voor dit VS-leiderschap in de sector elektronische 
informatiediensten zijn te vinden in de eerste ontwikkelingsfase, gecombineerd met een 
aantal andere factoren. De huidige gespecialiseerde informatiesector in de VS is voor een 
deel door overheidsmaatregelen tot stand gekomen. Daartoe werden enerzijds binnen de 
federale diensten gegevensbanken opgezet door toedoen van het Committee for Scientific 
and Technical Information (CSTI) en werd anderzijds de automatisering van 
publikatiesystemen van wetenschappelijke genootschappen via de National Science 
Foundation (NSF) gefinancierd. Behalve de stimulans die de sector kreeg in de vorm van 
overheidssteun, leidde ook de grote omvang van de binnenlandse VS markt tot aanzienlijke 
schaalvoordelen en tot de ontwikkeling van rendabele telecommunicatienetten en 
informatiediensten. 
De Europese ondernemingen deden enkele jaren later dan hun concurrenten in de 
VS hun intrede op de markt voor elektronische informatiediensten, hoewel deze 
achterstand mettertijd zal verkleinen. Belangrijker is dat hun voornaamste nationale 
markten minder mogelijkheden voor schaalvoordelen bieden dan de grote, homogene, 
Engelstalige binnenlandse VS markt. De aanhoudende strategische voordelen van de VS 
vindt men terug in de uitvoercijfers. Het VS ministerie van Handel schat (cijfers 1991) dat 
circa 30 % van de inkomsten uit elektronische informatiediensten voortkomt uit 
exportopbrengsten. Voor Europa geldt in feite ruwweg dezelfde verhouding, zodat er hier 
sprake is van een relatief voordeel veeleer dan een absoluut voordeel. Behalve de taal zijn 
er diverse redenen waarom de VS succes heeft op de exportmarkten. Een daarvan is dat de 
VS leveranciers in het buitenland gewoonlijk zeer goed vertegenwoordigd zijn en de 
aanwezigheid van een groot aantal buitenlandse filialen van VS ondernemingen heeft de 
toegang tot de Europese markten zowel voor VS hosts als -informatieleveranciers zeker 
vergemakkelijkt. Een andere factor is dat de VS leveranciers zich meer bewust zijn van de 
noodzaak om buitenlandse klanten te vinden om hun overlevingskansen te waarborgen in 
een omgeving waarin de concurrentie steeds feller wordt. De VS leveranciers zien de 
internationale vooruitzichten duidelijk als de sleutel voor hun toekomstige groei die 
voornamelijk op EG en Japan doelt. 
1.4 Japan 
Volgens de Japan Information Services Association (JISA) schommelden de totale 
inkomsten van de Japanse gegevensbanksector in 1989 rond de 1037 miljoen ecu, 
tegenover 2 799 miljoen ecu inkomsten voor de in de EG gevestigde producenten en 
distributeurs in dat jaar. De Japanse aanbodzijde werd in 1991 beheerst door zeven grote 
ondernemingen, die samen niet minder dan 87 % van de totale Japanse markt voor hun 
rekening namen (tabel 3). De grootste elektronische informatiemarkten in Japan zijn te 
vinden in de sectoren financiële diensten, octrooien en wetenschappelijke, technische en 
medische diensten (WTM). 
Ofschoon Japan momenteel nog een vrij beperkte rol speelt op de wereldmarkten 
voor elektronische informatie levert de overheid zeer grote inspanningen om de sector van 
de elektronische informatiediensten te ontwikkelen. De voornaamste actiepunten van het 
ministerie voor Internationale Handel en Industrie (MITI) ter zake kunnen als volgt 
worden samengevat: ondersteuning van de gegevensbankproduktie, vaak op beperkte 
lokale schaal; onderzoek- en ontwikkelingsactiviteiten met het doel elektronische 
gegevensbanken gebruiksvriendelijker te maken; ondersteuning van de ontwikkeling van 
efficiëntere gegevensbankdiensten; produktie van overheidsgegevensbankdiensten en 
uitbreiding van de verstrekking van gegevens die eigendom zijn van de nationale regering. 
In 1987 werd een openbaar gegevensbankreservefonds opgezet ter ondersteuning van de 
massale initiële investeringen die gegevensbankproduktie vereist. Bovendien wordt nog 
particuliere steun voor gegevensbankproduktie verstrekt via de Japanse ontwikkelingsbank 
die tegen lage rente kapitaal en leningen aan gegevensbankproducenten in de particuliere 
sector verstrekt. 
Japan Percentages 
Tabel 3 
On line ASCII gegevensbanken; Japan, marktaandeel van de voornaamste ondernemingen, 
1991 
Markt­
aandeel Markt­
segment 
Quick 
Nihon Keizai Shimbun 
Kyodo Press 
JAPIO 
JICST 
Maruzen 
Kinokuniya 54,0 
9,0 
6,5 
6,5 
5,0 
3,0 
3,0 Financiële diensten 
Financiële diensten 
Effectenmarkt 
Octrooien 
WTM 
Aanbieder buitenlandse 
gegevensbanken 
Aanbieder buitenlandse 
gegevensbanken 
Bron: Electronic Publishing Services LTD, 1991 
De mogelijkheid bestaat dat Japan een belangrijke kracht wordt op het gebied van 
elektronische informatie, eventueel door een strategie te volgen waarbij het profiteert van 
zijn onweerlegbaar sterke positie in de apparatuursector. Door gegevens en apparatuur te 
integreren in handige nieuwe pakketten zoals elektronische boeken en spellen (b.v. 
Nintendo) kunnen de Japanners eventueel een groot deel van de markt voor elektronische 
informatiediensten veroveren. De recente golf van overnames van buitenlandse 
programmatuurconcerns door Japanse ondernemingen, bij voorbeeld CBS door Sony, 
kunnen eerste aanwijzingen zijn van de bedoelingen van de Japanners. 
De nauwe banden tussen overheid en industrie in Japan vormen ook een factor 
waarmee rekening moet worden gehouden. Twee recente voorbeelden hiervan maken zeer 
duidelijk welke dreiging er op middellange tot lange termijn van Japan voor de 
internationale markten voor elektronische informatie kan uitgaan. Zo hebben het 
ministerie voor Internationale Handel en Industrie (Mm) en het ministerie voor Post en 
Telecommunicatie meer dan 60 steden en gebieden buiten Tokio als proefgebieden 
aangewezen voor het gebruik van geavanceerde informatietechnologieën. Bijgevolg zal een 
aantal experimentele 'informatiemaatschappijen' worden gecreëerd waar fors in menselijk 
kapitaal zal worden geïnvesteerd. In juni 1991 kondigde het MITI aan dat het een grote 
investering (24 miljoen ecu) wil doen voor een 'hypernetwerk'-laboratorium. De bedoeling 
hiervan is de ontwikkeling van videotex en geavanceerde telecommunicatie voor de 
Japanse industrie in samenwerking met France Télécom. 
Hoewel er een duidelijke tendens in de richting van de produktie van lokale 
gegevensbankprodukten en grotere zelfvoorziening merkbaar is, moet Japan toch nog vele 
problemen overwinnen alvorens het op de wereldwijde informatiemarkt op gelijke voet kan 
concurreren. Het grootste probleem is wel de Japanse taal en de aanzienlijke kosten die 
met de vertaling daarvan in andere talen gepaard gaan. Inmiddels wordt de Japanse vraag 
gekenmerkt door een grote afhankelijkheid van in eigen land geproduceerde 
gegevensbronnen. Zo wordt geschat dat de uitgaven voor buitenlandse gegevensbanken in 
1989 ongeveer een derde van de totale uitgaven uitmaakten, terwijl deze twee derde van de 
beschikbare diensten vertegenwoordigden. 
1.5 Ontluikende markten in Oost-Europa 
De ingrijpende veranderingen die zich in het voormalige Oostblok of de landen van 
de vroegere Raad voor Wederzijdse Economische Bijstand (RWEB) hebben voorgedaan, 
hebben geleid tot grote belangstelling voor de groeikansen op middellange tot lange termijn 
voor de handel in informatiediensten met deze landen, vooral dan voor in de EG 
gevestigde leveranciers. Er zijn echter nog verschillende infrastructurele problemen, zodat 
de ontwikkeling van informatiedienstenmarkten nog heel wat tijd zal vergen. Terwijl 
West Europa op het gebied van informatieverstrekking over diverse en efficiënte bronnen 
kon beschikken, waren de vroegere RWEB landen voor de verzameling en verspreiding van 
gegevens afhankelijk van door de staat gecontroleerde bureaus. In de jaren na de oorlog 
had Oost Europa ten opzichte van West Europa voor telecommunicatie en 
informatietechnologie op vrijwel elk gebied een achterstand en de voormalige 
RWEB landen hebben nog steeds met gigantische infrastructuurproblemen te kampen. De 
ontwikkelingskosten die moeten worden gemaakt om deze te verhelpen, zijn door een ter 
zake deskundig analist op 350 miljard ecu geraamd. Behalve dit gebrek aan een degelijk 
ontwikkelde informatie-infrastructuur zijn er andere factoren die de toegang tot de 
internationale markten op korte termijn verhinderen, zoals politieke onzekerheid en het 
tekort aan harde valuta. 
2. DE STERKE EN DE ZWAKKE PUNTEN VAN EUROPA OP 
CONCURRENTIEGEBIED 
2.1 Sterke en zwakke punten van Europa aan de aanbodzijde 
Europa heeft op concurrentiegebied een aantal troeven in handen op de 
wereldmarkten voor professionele informatiediensten, niet het minst door de aanwezigheid 
van wereldbekende informatie en mediaconcerns in de EG. Vele daarvan zijn al meer dan 
tien jaar bedrijvig op het gebied van elektronische informatiediensten zoals Reuters, 
Pearson Financial Times, Reed International, Elsevier en VNU om er enkele te noemen. 
Bovendien is de informatiedienstensector in Europa gekenmerkt door grote en stabiele 
markten voor professionele elektronische informatie in sleutelsectoren als chemie, 
farmaceutica en financiële diensten. Ondanks deze voordelen blijft de markt voor 
professionele elektronische diensten in Europa echter vrij onderontwikkeld in vergelijking 
met Noord Amerika dat, zoals eerder gezegd, tegenover Europa grote voordelen geniet, 
zowel op het gebied van het aanbod van gegevensbanken als van de vraag naar informatie 
in elektronische vorm. Uit de gecoördineerde enquête 1989-1990 over hosts en 
informatieleveranciers (CEG/EIIA) is gebleken dat bijna 49 % van de Europese 
respondenten niet winstgevend waren. De wanverhouding tussen de vrij zwakke prestaties 
van vele Europese marktdeelnemers op het gebied van elektronische informatiediensten en 
het aanzienlijke marktpotentieel na 1992 was een belangrijke stuwkracht en beweeggrond 
voor de twee IMPACT programma's van de Europese Commissie. 
De Europese ondernemingen ondervinden sterke concurrentie van ondernemingen 
van buiten de EG op een aantal gespecialiseerde (of 'verticale') markten, waarvan de 
chemie misschien wel het opvallendste voorbeeld is. In verticale marktsegmenten en ook in 
segmenten die meer van algemeen belang zijn ('horizontale segmenten') - voor produkten 
als woordenboeken of nieuwsdiensten - zullen schaalvoordelen steeds meer bepalend zijn 
voor het concurrentievoordeel. Noordamerikaanse leveranciers verkeren in dit opzicht in 
een sterke positie daar zij over grote en eentalige binnenlandse markten beschikken. 
Bepaalde segmenten van de markt voor elektronische informatie zijn van nature 
mondiaal. Dit geldt vooral voor wetenschappelijke en technische informatie, daar 
onderzoek op deze terreinen weinig nationale grenzen kent. Terwijl vele van de grootste 
wetenschappelijke en technische gegevensbanken Noordamerikaans zijn, beheersen de 
Europese leveranciers nog steeds grote delen van een aantal verticale markten (zoals 
Derwent voor octrooi informatie en INSPEC voor elektronica, gegevensverwerking en 
fysica). Zo leidt ook de tendens naar een steeds grotere onderlinge economische 
afhankelijkheid tussen de Europese landen en andere handelsblokken ertoe dat markten 
voor macro economische gegevens en financiële informatiediensten steeds meer 
internationaal gericht zijn. 
Het opzetten en onderhouden van gegevensbanken kost veel tijd en geld. In de EG 
zijn de inspanningen vaak geconcentreerd op de produktie van referentiegegevensbanken, 
vaak over WTM-onderwerpen. Terwijl Europa een voorsprong heeft op de VS wat het 
aantal geproduceerde bibliografische gegevensbanken betreft, zijn de VS gegevensbanken 
gewoonlijk veel omvangrijker (gemiddeld drie keer zo groot). Dit betekent in absolute 
cijfers dat de VS veel meer gegevensbankrecords produceert dan de EG. Bovendien heeft 
de VS een grote voorsprong op Europa bij de produktie van integrale tekstgegevensbanken 
en andere brongegevensbanken. Hoewel de EG bijna evenveel wetenschappelijke en 
technische gegevensbanken produceert als de VS, produceert zij veel minder nieuws- en 
actualiteitsdiensten (ondanks de aanwezigheid van krantenuitgevers die hun sporen hebben 
verdiend en andere traditionele uitgevers op Europese bodem). De produktie van 
bibliografische gegevensbankdiensten, gericht op intermediairs in bibliotheken en 
documentatiediensten in onderzoekorganisaties en in de veel grotere openbare en 
particuliere instellingen, is nog steeds doorslaggevend voor de activiteiten van de 
aanbodzijde in de EG. Als Europa de wanverhoudingen in de vraag naar professionele 
elektronische informatie wil rechttrekken, moet de oplossing worden gezocht in de 
rechtstreekse verkoop van diensten aan eindgebruikers: aan financieel managers, juristen, 
ingenieurs en marketingdirecteurs). 
Een ander probleem voor de concurrentiekracht van de Europese leveranciers 
houdt verband met het optimaal aantal distributiepunten voor elektronische diensten. 
Critici beweren al lang dat Europa overspoeld wordt met nationale hostdiensten en dat dit 
leidt tot een te grote versnippering van de markt en niet bevorderlijk is voor de 
verwezenlijking van een kritieke massavraag. In veel sectoren, zoals juridische en 
wetgevingsinformatie, informatie over de solvabiliteit van ondernemingen of 
marktinformatie, wordt het aanbod sterk door nationale ondernemingen gedomineerd. De 
voornaamste gegevensbankdiensten hebben zich met andere woorden volgens nationale 
principes ontwikkeld en zijn meer op nationale dan op internationale markten gericht. 
Anderzijds oefenen deze factoren een remmende werking uit op de toegang van 
Amerikaanse ondernemingen tot de Europese markt die nog steeds wordt gedomineerd 
door tientallen middelgrote Europese leveranciers die voornamelijk binnen hun eigen 
nationale grenzen bedrijvig zijn. Om op een aantal kerngebieden tot de internationale 
markten door te dringen, moeten de leveranciers bereid zijn grote investeringen te doen in 
gegevensverzameling, strategische allianties vormen of toegang krijgen tot het 
informatiebestand van buitenlandse ondernemingen door middel van overname of fusie. 
Dit zijn obstakels die uit de weg moeten worden geruimd om paneuropese diensten te 
kunnen verwezenlijken. 
Paradoxaal genoeg hebben vele van de sterke punten van Europa tegelijkertijd 
negatieve kanten. Zo is het bestaan van een sterk ontwikkelde en efficiënte 
aanbodstructuur voor traditionele gedrukte zakelijke en professionele informatie in vele 
EG landen een factor die mede oorzaak kan zijn van een relatief onderontwikkelde markt 
voor elektronische informatie. Een ander voorbeeld van het bovengenoemde verschijnsel 
waarvan Europa op de wereldwijde informatiedienstenmarkt de gevolgen ondervindt, heeft 
te maken met de commerciële strategieën van enkele van de grotere Europese 
mediaconcerns. Begin jaren tachtig hebben diverse Nederlandse en Britse ondernemingen 
op grote schaal eerder in de VS dan in de EG geïnvesteerd, omdat zij de te verwachten 
investeringsopbrengst in Europa zeer onzeker achtten. Britse uitgevers hebben vaak 
'transatlantische' strategieën ontwikkeld, een natuurlijk gevolg van hun gemeenschappelijke 
taal en goede handelsbetrekkingen met de VS. Nederlandse uitgevers, die slechts over een 
beperkte nationale markt beschikken, zijn meestal groter geworden door overnames in de 
VS en meer recent in Europa. 
2.2 Sterke en zwakke punten van de Europese telecommunicatie 
De doelstelling van de Europese Gemeenschap, namelijk de totstandbrenging van 
een markt zonder belemmeringen voor het vrije verkeer van goederen, diensten, kapitaal 
en personen tegen eind 1992, moet worden ondersteund door een bloeiende 
communautaire markt voor professionele informatiediensten en door een geavanceerde 
telecommunicatie-infrastructuur die deze diensten tegen concurrerende voorwaarden kan 
verspreiden. De CEG stimuleert niet alleen de ontwikkeling van de informatiemarkt door 
middel van een reeks mechanismen in het kader van het IMPACT programma maar speelt 
tevens een belangrijke rol bij de totstandbrenging van de juridische en regelgevende 
structuur waarbinnen paneuropese elektronische informatiediensten tot bloei kunnen 
komen. Als gevolg van de liberalisering in de telecommunicatiesector is een communautair 
regelgevingskader vereist om de vrije concurrentie te verzekeren. Het kader dat 
momenteel wordt uitgestippeld, zal ervoor zorgen dat exploitanten die vroeger een 
monopolie bezaten hun dominante positie op de markt niet misbruiken door kruissubsidies 
te verlenen of merkstandaarden op te leggen. 
Een soortgelijke liberalisering heeft zich in de Verenigde Staten voorgedaan met de 
deregulering van AT&T. Dit heeft aanleiding gegeven tot vele openbare discussies, vooral 
ook omdat de Amerikaanse pers en media er begrijpelijkerwijs geen voorstander van zijn 
de inkomsten uit elektronische advertenties met de telefoonmaatschappijen te delen. 
Momenteel leveren door de recente opheffing van de beperkingen vijf van de zeven 
Regional Bell Operating Companies (RBOC's) een aantal overbrengings- en 
informatiediensten, inclusief elektronische gouden gidsen en audiotexdiensten. De volle 
betekenis van deze ontwikkelingen is nog niet duidelijk, maar commentatoren zijn van 
oordeel dat de RBOC's waarschijnlijk zullen proberen toegang te krijgen tot een aantal 
buitenlandse markten, inclusief de Europese. In Europa zijn veel van de grote nationale 
exploitanten al actief op de informatiedienstenmarkt en verstrekken zij ook hostdiensten, 
videotex- en kioskdiensten, gateways, elektronische berichtendiensten en elektronische 
telefoongidsen en gouden gidsen. 
f erwijl jn purppa een vrijere regelgeving lijkt bij te dragen aan de ontwikkeling van 
de informatiemarkt verloopt de technische vooruitgang bij de ontwikkeling van een 
Europees breedbandnetwerk veel trager. De huidige revolutionaire ontwikkelingen in de 
telecommunicatietechnologie hebben aanzienlijke uitwerkingen op de manier waarop in de 
toekomst informatiediensten zullen worden verstrekt. Breedbandcommunicatie, die de 
overdracht van grote hoeveelheden gegevens tegen hoge snelheid mogelijk maakt, is 
geschikt voor de integratie van tekst, spraak, geluid en beelden en bijgevolg ook om nieuwe 
markten open te stellen voor innovatieve dienstenaanbieders op gebieden als 
videovergaderen en opleiding. 
Er is grote vooruitgang geboekt bij de installatie van de infrastructuur voor digitale 
netwerken voor geïntegreerde diensten (ISDN) in de Gemeenschap, maar er is nog veel te 
doen. In 1990 boden vier Lid Staten al commerciële diensten aan, maar mede doordat geen 
overeenstemming over de normen werd bereikt, moest het uiteindelijke doel van de 
vervanging van het analoge openbare telefoonnet door een volgroeid paneuropees ISDN 
worden verschoven. Het is nu vier jaar geleden dat de twaalf PNE's die in de EG opereren, 
overeengekomen zijn tegen 1992 een Europese ISDN infrastructuur te implementeren. 
Hoewel de ISDN-basislijnen in de meeste Europese landen al geïnstalleerd zijn, vorderen 
de werkzaamheden tegen een zeer verschillend tempo, zoals blijkt uit tabel 4. Dit heeft 
uiteraard gevolgen voor de ontwikkeling van een geavanceerde informatiemarkt in de hele 
Gemeenschap. 
EG-Lid-Staten Aantallen 
Tabel 4 
ISDN-basislijnen; geplande EG infrastructuur, 1994 
Huidige 
bevolking (a) 
(in miljoenen) ISDN-lijnen 
tegen 1994 Basislijnen 
per 1 000 inwoners 
tegen 1994 
België 
Denemarken 
Duitsland (b) 
Spanje 
Frankrijk 
Griekenland 
Ierland 
Italië 
Nederland 
Luxemburg 
Portugal 
Verenigd Koninkrijk 10.0 
5.1 
79.6(b) 
39.0 
56.4 
10.1 
3.5 
57.68 
15.0 
0.4 
19.9 
57.4 140,000 
125,000 
1,250,000 
420,000 
1,100,000 
170,000 
30,000 
825,000 
280,000 
7,000 
60,000 
1,000,000 14.0 
24.5 
15.7 
10.8 
19.5 
16.8 
8.6 
4.3 
18.7 
17.5 
6.1 
17.4 
EG 344.0 5,407,000 15.7 
(a) 
(b) OECD Employment Outlook, 1990. 
Voor het verenigde Duitsland 
Bron: Yankee Group, 1992 
ISDN is niet de enige technologie waarrond nieuwe vormen van 
informatiedienstenverstrekking tot ontwikkeling zullen komen. Het ligt in de bedoeling in 
de Gemeenschap zelfs nog een geavanceerder net voor geïntegreerde 
breedbandcommunicatie (IBC) op te zetten. Het IBC-net zou in de plaats kunnen komen 
van ISDN dat geen grote bandbreedte heeft en derhalve niet geschikt is voor geavanceerde 
multimediadiensten. Verwacht wordt dat IBC, dat momenteel nog in het 
ontwikkelingsstadium verkeert, in het kader van het RACE-programma (onderzoek en 
ontwikkeling op het gebied van geavanceerde communicatietechnologieën in Europa), 
vanaf omtrent 1995 de commerciële fase ingaat. Indien deze verwachting uitkomt, zal voor 
het eind van het decennium nog een belangrijk stimulerend element aan de Europese 
informatieomgeving zijn toegevoegd. 
In het Groenboek over de ontwikkeling van de gemeenschappelijke markt voor 
telecommunicatiediensten en -apparatuur, dat in 1987 werd gepubliceerd, stelt de CEG een 
programma van aanpassingen aan de regelgeving voor die beantwoorden aan de 
uitdagingen van de interne markt van 1992 en van de technologische ontwikkeling. In het 
Groenboek wordt gezegd dat de publieke telecommunicatie-infrastructuur moet worden 
opengesteld met het oog op gelijke toegang voor particuliere dienstenverstrekkers en de 
publieke netwerkexploitanten, op basis van duidelijke gezamenlijke regels en werkwijzen. 
De gezamenlijke beginselen betreffende de algemene voorwaarden voor de levering van 
een netwerkinfrastructuur aan gebruikers en concurrerende dienstenverstrekkers, in het 
bijzonder voor grensoverschrijdende diensten, zijn inmiddels bekend als Open Network 
Provision (ONP). De richtlijn van de Raad betreffende de totstandbrenging van de interne 
markt voor telecommunicatiediensten door middel van de tenuitvoerlegging van ONP 
bepaalt de volgende prioriteitsgebieden voor de totstandbrenging van ONP voorwaarden: 
huurlijnen, spraaktelefonie, pakketgeschakelde datatransmissie en ISDN. Gebruikers en 
commentatoren zijn het erover eens dat ONP bij het bewerkstelligen van veranderingen 
een belangrijke katalysatorfunctie vervult maar dat de vooruitgang tot dusver langzamer is 
verlopen dan verwacht. In dit opzicht moet ONP nog een hele weg afleggen om zijn 
hoofddoelstellingen te bereiken en concurrerende dienstenverstrekkers en -gebruikers 
eenvormige toegang tot de Europese openbare netwerken te verschaffen. 
Als gevolg van door de Commissie van de Europese Gemeenschappen genomen 
maatregelen en van de marktkrachten, zullen verdere convergentie en harmonisatie van 
telecommunicatienormen een positieve invloed uitoefenen op de Europese markt voor 
elektronische informatie, hoewel nieuwe apparatuur en nieuwe technologieën 
onvermijdelijk tot nieuwe ongelijkheden en verschillen zullen leiden. Hoewel aanzienlijke 
vooruitgang is geboekt, blijft het moeilijk om transpantie op de videotexmarkt tot stand te 
brengen. Toch zijn er zelfs hier technische ontwikkelingen op twee brede fronten die ertoe 
bijdragen om enkele van de belemmeringen voor acceptatie van videotex op de gehele 
Europese markt uit de weg te ruimen. Ten eerste is er de toenemende 
netwerktransparantie die door gateway-oplossingen kan worden geboden. De tweede groep 
ontwikkelingen houdt verband met de beschikbaarheid van multistandaard-eindapparatuur 
en de verdere verspreiding van de PC- en multistandaard-programmatuur in woningen en 
kantoren, ontwikkelingen die een belangrijke rol zullen spelen. 
2.3 Beperking van de verschillen en ongelijkheden in Europa 
Hoewel zich de laatste jaren een voortdurende en onmiskenbare groei in de 
Europese elektronische informatiesector heeft voorgedaan, is deze toch vooral 
geconcentreerd in de meer ontwikkelde landen als Frankrijk, Duitsland en het Verenigd 
Koninkrijk. Het afgelopen decennium is de Europese informatiemarkt gekenmerkt door 
een opvallend ongelijke ontwikkeling van produkten en diensten, waarbij sommige landen 
grote inspanningen leveren om elektronische diensten te stimuleren, terwijl andere deze 
grotendeels ignoreren. Tussen individuele Lid Staten zijn er grote verschillen als gevolg van 
de verschillende technische keuzen. Dit blijkt bij voorbeeld uit het grote belang dat 
Frankrijk hecht aan openbare videotex en uit het feit dat de markt in het Verenigd 
Koninkrijk vooral de voorkeur geeft aan online ASCII gegevensbanken en 
audiotexdiensten. 
Met specifieke problemen worden de minder ontwikkelde regio's (MOR's) in de 
Gemeenschap geconfronteerd, die op de elektronische markt voor informatiediensten noch 
als producent noch als gebruiker een rol van betekenis spelen. Om strategische zakelijke 
redenen, zoals het minimaliseren van telecommunicatiekosten of de noodzaak om nauwe 
contacten met grote klanten te onderhouden, zijn hosts gewoonlijk in de grote stedelijke 
gebieden van de Gemeenschap gevestigd. Zo concentreren ook de 
telecommunicatiebedrijven hun nieuwe netwerkinvesteringen en diensten meestal op de 
centrale markten van de nationale economieën. Een ander probleem is dat de verschillen in 
de tariefstructuren voor telecommunicatie de vraag naar elektronische informatiediensten 
in de MOR's nog meer hebben doen dalen. Het gevaar bestaat dan ook dat de ontwikkeling 
van de informatiemarkt in de MOR's op de ontwikkeling in de Gemeenschap in haar 
geheel zal achterblijven en dat hun uitzicht op een betere economische en sociale 
ontwikkeling door middel van de exploitatie van elektronische informatiediensten 
verslechtert. Dit wijst erop dat er nog steeds behoefte bestaat aan de marktverruimende 
activiteiten die door DG XIII werden ondernomen in het kader van het 
IMPACT programma en meer bepaald van INFO EURO ACCESS, dat ten doel heeft de 
toegankelijkheid van informatie in heel Europa voor alle belangstellenden te verbeteren. 
Verschillen in de politieke en regelgevingssituatie, vooral op het gebied van 
telecommunicatie, gepaard met een economisch onevenwicht tussen de diverse Lid Staten 
van de EG hebben tot deze ongelijke ontwikkeling bijgedragen. En de maatregelen om 
telecommunicatie nog verder te dereguleren en zo de opkomst van netwerken met 
toegevoegde waarde te bevorderen, dreigt in feite de verschillen tussen de Lid Staten 
eerder te vergroten dan te verkleinen. Deze ongelijkheden doen zich het meest gevoelen in 
de minder ontwikkelde regio's van de EG, zowel degene die perifeer gelegen zijn als 
degene die niet over een passende telecommunicatie-infrastructuur en de nodige 
apparatuur en know-how beschikken om elektronische informatiediensten ten volle te 
benutten. 
Geavanceerde telecommunicatie is momenteel een eerste vereiste voor regionale 
economische ontwikkeling. Een van de hoofddoelstellingen van het 
EG telecommunicatiebeleid is de verschillen in het ontwikkelingsniveau tussen de diverse 
regio's in de Gemeenschap te verkleinen. In een poging om het gebruik van 
datacommunicatie in sommige van de armste regio's van de Gemeenschap te stimuleren, 
heeft de EG Commissie in 1991 het zogenaamde Télématique initiatief genomen, dat 
gezamenlijk door de directoraten-generaal Regionaal beleid (DG XVI) en 
Telecommunicatie (DG XIII) wordt beheerd. Dit initiatief is bedoeld om de onder het 
STAR programma van de Commissie geboekte vooruitgang te versterken en te verruimen. 
Bij Télématique ligt het accent op diensten, meer bepaald op 
datacommunicatietoepassingen. Met het oog op de ontwikkeling van 
datacommunicatiediensten in kleine en middelgrote ondernemingen (KMO's) wil het 
initiatief ertoe bijdragen dat de gegevensbanken en informatiediensten die op centraler 
gelegen plaatsen in de Gemeenschap beschikbaar zijn ook in deze regio's toegankelijk 
worden. Een andere doelstelling is bedrijven te helpen om te werken met of leverancier te 
worden van gegevensdiensten op het gebied van bij voorbeeld vormgeving, boekhouding, 
financieel beheer, gezamenlijke plaatsing van orders en voorraadbeheer. Voor de 
Télématique regeling komen regio's in aanmerking met een binnenlands produkt per hoofd 
van de bevolking van minder dan 75 % van het Europees gemiddelde (deze gebieden 
omvatten Griekenland, Ierland, Portugal en de armste regio's in Frankrijk, Spanje, Italië en 
het Verenigd Koninkrijk). 
10 
3. TENDENSEN BU DE VRAAG NAAR ELEKTRONISCHE INFORMATIE 
3.1 Indicatoren voor de Europese vraag 
De opkomst van een herkenbare, hoewel slecht gedefinieerde informatiesector is 
niet gepaard gegaan met de verzameling en publikatie van regelmatige, gestandaardiseerde 
industriestatistieken. De elektronische informatiesector in kaart brengen en in cijfers uit te 
drukken, stelt ons voor vele definitie- en classificatieproblemen en dit is nergens duidelijker 
dan bij de vraagindicatoren. De Europese Waarnemingspost voor de Informatiemarkt werd 
dan ook opgericht om de verzameling van de gegevens over deze sector te bevorderen en 
beter inzicht in de markt te verschaffen. 
De totale vraag naar elektronische informatie in de EG is het totaal van ingevoerde 
informatieprodukten en -diensten en van het plaatselijk verbruik van in de EG 
geproduceerde elektronische informatie. Helaas omzeilt de elektronische informatie 
uitvoer- en invoervoorschriften en douanekantoren en -tarieven, zodat zij niet in de 
nationale handelsstatistieken voorkomt. Tegelijkertijd zijn online gegevensbanken 
internationaal toegankelijk via een steeds complexer wereldomspannend systeem van 
hostcomputers, gateways en datacommunicatienetten, waardoor het vrijwel onmogelijk 
wordt betekenisvolle cijfers over grensoverschrijdende transacties te publiceren. Zo ook 
worden 'draagbare' gegevensbanken op media als optische schijf of magneetband 
probleemloos over nationale grenzen heen verzonden. 
Er is bijgevolg een grote leemte in onze gedetailleerde kennis van de aard van de 
vraag naar elektronische informatie en de factoren die de vraag aanmoedigen en bepalen. 
Bij gebreke van adequate mechanismen om de vraagindicatoren te registreren, moeten 
beleidmakers en investeerders vertrouwen op ruwe ramingen over de omvang en de aard 
van de markt. Ondanks deze beperkingen zal in de volgende hoofdstukken worden 
geprobeerd op basis van de beschikbare informatie een overzicht te geven van de huidige 
toestand van de Europese markt en van de voornaamste tendensen bij de vraag naar 
elektronische informatie. 
De vraag naar elektronische informatiediensten (inclusief online 
ASCII gegevensbanken, videotex, audiotex en teletekstdiensten) in West Europa werd in 
1990 op meer dan 3,5 miljard ecu geraamd. Tabel 5 geeft een algemeen overzicht van de 
relatieve marktomvang in geselecteerde EG landen en bevestigt dat de grootste Europese 
nationale markten voor elektronische informatiediensten zich in het Verenigd Koninkrijk, 
Frankrijk en Duitsland bevinden. Nadere details staan in tabel 6 over de Europese vraag 
naar de verschillende verspreidingstechnologieën die ook zijn opgenomen in de totale 
marktcijfers uit tabel 5. 
11 
West-Europa miljoen ecu 
Tabel 5 
Elektronische informatiediensten (a); geraamde vraag op geselecteerde EG markten, eind 
199Q en prognoses tot 1994 
ramingen eind 1990 prognoses 1994 
Duitsland 
Spanje 
Frankrijk 
Italië 
Nederland 
Verenigd Koninkrijk 
West-Europa (b) 295 
105 
950 
195 
260 
1,205 
3,535 
(a) Omvat on line ASCII gegevensbanken, videotex, audiotex en 
informatieverspreidingsdiensten. 
(b) Totale vraag in de EG- en EVA-landen. 1,000 
315 
1,685 
685 
435 
1,960 
7,480 
West-Europa miljoen ecu 
Tabel 6 
Elektronische informatiediensten; geraamde vraag op geselecteerde EG markten per 
verspreidingstechnologie, eind 1990 
on-line 
ASCII-
gegevensbanken videotex-
diensten audiotex-
diensten teletekst 
diensten 
Duitsland 
Spanje 
Frankrijk 
Italië 
Nederland 
Verenigd 
Koninkrijk 270 
90 
285 
170 
160 20 
15 
505 
15 5 
* 
155 
10 
100 
860 15 240 90 
West-Europa(a) 2,325 580 530 100 
(a) Totale vraag in de EG- en de EVA-landen. 
Bron (tabellen 5 en 6): Communications & Information Technology Research Ltd, 1991 
Hoewel het om de eerder genoemde redenen bijzonder moeilijk is de 
vraagindicatoren voor on line ASCII gegevensbanken te bepalen, is de situatie heel anders 
voor videotexnetwerkdiensten en wel om drie redenen. Ten eerste zijn de Europese 
markten voor videotexinformatie gewoonlijk bijna exclusief nationaal. Ten tweede krijgt 
een zeer groot gedeelte van de gebruikers toegang via specifieke videotexterminals, in 
tegenstelling tot ASCII diensten die via een standaard-PC toegankelijk zijn (zie 
cirkeldiagram). 
12 
Videotexterminals; EG, eind 1990 
(x duizend) 
Specifieke terminals 
6149,2 
Geëmuleerde PC's 
505 
Bron: tabel 7 
Ten derde worden videotexdiensten in de meeste landen traditioneel door de 
nationale telecommunicatienetwerkexploitant aangeboden. Daardoor kunnen indicatoren 
voor het aantal geïnstalleerde videotexterminals worden opgesteld (tabel 7). Het totaal 
aantal eind 1990 in Europa geïnstalleerde videotexterminals wordt op meer dan 6,6 miljoen 
geraamd. Wanneer dit aantal met soortgelijke indicatoren voor Noord Amerika en Japan 
wordt vergeleken, kan worden gesteld dat er in 1990 in Europa gemiddeld 1 
videotexterminal per 61 inwoners was, tegenover 1 per 131 inwoners in Noord Amerika en 
1 per 1134 in Japan. De cijfers voor het aantal in Europa geïnstalleerde videotexterminals 
zijn echter scheefgetrokken door het hoge cijfer voor Frankrijk dat niet minder dan 87 % 
van het totaal voor zijn rekening neemt. 
Gezien de tekortkomingen en de ongelijkheid van de bronnen moeten 
vergehjkingen tussen landen echter met de nodige omzichtigheid worden benaderd. Het 
grootste probleem bij deze verschillen is de wijze waarop de cijfers voor het aantal 
geïnstalleerde terminals zijn gepresenteerd. Daarbij moeten drie overwegingen in acht 
worden genomen: 
* bij nationale ramingen wordt geen duidelijk onderscheid gemaakt tussen terminals 
en gebruikers; 
* in de meeste EG landen leveren de nationale exploitanten ramingen van het aantal 
specifieke videotexterminals, die echter niet de universele PC's omvatten die met 
videotexemulatieprogrammatuur werken; 
* in sommige EG landen ramen de videotexexploitanten het aantal geïnstalleerde 
terminals op basis van het aantal abonnees. Het aantal gebruikers kan echter groter 
zijn dan het aantal abonnees en er kunnen ook meer gebruikers dan terminals zijn. 
13 
EG-Lid-Staten Aantallen, percentages en tijdstippen 
Tabel 7 ] ] 
Aantal geïnstalleerde specifieke videotexterminals; EG, eind 1990 
Aantal 
geïnstalleerde 
videotexterminals 
(a) Aandeel in het 
totaal aantal 
geïnstalleerde 
terminals Aanvangsjaar 
België 
Denemarken 
Duitsland 
Spanje 
Frankrijk 
Griekenland 
Ierland 
Italië 
Luxemburg 
Nederland 
Portugal 
Verenigd 
Koninkrijk 
EG 
(a) 
(b) 
(c) 
(d) 
(e) 7,700 
6,000 
130,000(b) 
60,000(c) 
5,607,000(d) 
1,000 
3,000 
145,000 
1,000 
25,000(e) 
3,500 
160,000 
6,149,200 0.12 
0.09 
3.91 
2.25 
87.41 
0.02 
0.05 
2.18 
0.02 
1.50 
0.05 
2.40 
100.00 
Alleen specifieke videotexterminals 
Plus naar schatting 130 000 videotexgeëmuleerde PC's 
Plus naar schatting 90 000 videotexgeëmuleerde PC's 
Plus naar schatting 210 000 videotexgeëmuleerde PC's 
Plus naar schatting 75 000 videotexgeëmuleerde PC's 
Bron: Europese Waarnemingspost voor de Informatiemarkt 1986 
1987 
1983 
1986 
1980 
1990 
1988 
1986 
1986 
1980 
1989 
1979 
Ondanks de onvermijdelijke beperkingen van deze indicatoren geven zij toch een 
beeld van de omvang en aard van de Europese videotexmarkten in hun geheel. Videotex 
was oorspronkehjk bedoeld om particulieren de toegang tot informatie en 
transactiediensten te vergemakkelijken door middel van een verbinding tussen hun 
televisie- en hun telefoontoestel. 
14 
EG-Lid-Staten Aantallen en percentages 
Tabel 8 
Videotex; totaal aantal gebruikers en professionele gebruikers; EG, eind 1990 
Totaal aantal 
gebruikers Professionele 
gebruikers Aandeel 
professionele 
gebruikers (%) 
België 
Denemarken 
Duitsland 
Spanje 
Frankrijk(a) 
Griekenland 
Ierland 
Italië 
Luxemburg 
Nederland 
Portugal 
Verenigd 
Koninkrijk 7,700 
6,000 
260,000 
150,000 
5,256,300 
1,000 
3,000 
145,000 
1,000 
100,000 
3,500 
100,000 7,315 
4,740 
156,000 
90,000 
2,628,150 
1,000 
3,000 
72,500 
1,000 
75,500 
1,750 
80,000 
EG 6,033,500 3,120,455 
(a) 10 % van de Minitels wordt niet gebruikt (France Télécom) 
Bron: Europese Waarnemingspost voor de Informatiemarkt, 1992 95 
79 
60 
60 
50 
100 
100 
50 
100 
50 
75 
80 
52 
Videotexgebruikers; EG, eind 1990 
(x 1000 000) 
Professionele gebruiken Particulieren 
Bron: tabel 8 
De verspreiding van goedkope terminals in Frankrijk leidde tot een massamarkt 
van consumentendiensten die nuttig was voor het ontwerpen van professionele diensten. 
Hoewel Télétel verkeer volgens France Télécom momenteel ongeveer gelijk verdeeld is 
tussen professionele diensten en consumentendiensten of diensten van algemeen belang, 
vormt het professioneel gebruik de snelst groeiende sector. ïn andere Lid Staten overheerst 
het professioneel gebruik, zoals blijkt uit tabel 8 en het bijbehorende diagram. 
15 
3.2 Tendensen bij de vraag naar professionele elektronische informatie 
3.2.1 Concurrentie tussen informatieverspreidingsmedia 
Een gegevensbankuitgever kan vanaf het toetsenbord gemakkelijk een serie 
informatiediensten en -produkten creëren gaande van gedrukte produkten tot 
gegevensverspreidingsdiensten. Het effect van alternatieve elektronische informatiemedia 
en de acceptatie daarvan op de markt is complex, maar is voor de industrie van groot 
belang. Hoewel alternatieve informatiemedia zeer moeilijk kwantificeerbaar zijn, wordt 
steeds duidelijker dat zij, met name in de vorm van CD ROM's en interne 
netwerksystemen, een grote invloed op de markt voor elektronische informatie beginnen 
uit te oefenen. Tabel 9 illustreert enkele van de belangrijkste kenmerken van en verschillen 
tussen de voornaamste elektronische informatieverspreidingsmedia die in dit verslag ter 
sprake komen: on line ASCII gegevensbanken, videotex, audiotex en CD ROM. Terwijl aan 
elke verspreidingstechnologie duidelijke voor- en nadelen verbonden zijn, staan deze niet 
noodzakelijkerwijs direct met elkaar in concurrentie en kunnen zij elkaar zelfs in hoge 
mate aanvullen. Een goed voorbeeld is de relatie tussen CD ROM en on line 
ASCII gegevensbankdiensten, waar het voor een organisatie zeer voordelig kan zijn op 
deze twee manieren toegang te hebben tot gegevens die hoofdzakelijk identiek zijn. 
CD ROM biedt de mogelijkheid om gemakkelijk en frequent hoofdbronnen te raadplegen 
zonder dat dit met een kostenstijging gepaard gaat, terwijl on line diensten een oplossing 
bieden voor het probleem van de langzame bijwerking van optische media. 
Elektronische informatiediensten zijn in de hele economie aanwezig en worden in 
een zeer groot aantal sectoren geproduceerd. Een neveneffect hiervan zijn de toenemende 
verschillen in het aantal en het soort actoren die op de informatiedienstenmarkten 
bedrijvig zijn, gaande van de 'traditionele' online sector, tot uitgevers en 
telecommunicatie exploitanten en de dienstensectoren zelf. In het bijzonder de lage 
instapkosten die gepaard gaan met de optische uitgeverij zijn een factor die vele nieuwe 
deelnemers op deze markt heeft. Terwijl de 'traditionele' online sector met een 
toenemende concurrentie van de nieuwkomers wordt geconfronteerd, verzwakt de 
marktpositie van deze sector bij de eindgebruikers geleidelijk door de opkomst van 
gatewaydiensten en lokale netwerken (LAN's). De op verbindingstijd gebaseerde aanpak 
voor prijsstelling, klantenondersteuning en bescherming van auteursrechten krijgen nieuwe 
dimensies wanneer gebruikers via een gateway een LAN verlaten en naar een on line host 
overstappen. Indien LAN's een uitdaging voor on line diensten vormen, zijn zij tevens een 
bedreiging en een kans voor de CD ROM industrie. Om bij het laatstgenoemde aspect te 
beginnen, kan de CD ROM als een natuurlijke bestandsserver worden beschouwd en als 
een ideaal hulpmiddel dat in een gedistribueerd netwerk een centrale plaats kan innemen. 
Het bedreigende aspect heeft te maken met het probleem om geschikte prijsmechanismen 
te bepalen en met het potentieel inkomstenverlies naarmate de gegevens voor meer 
gebruikers toegankelijk worden. (Met soortgelijke problemen worden leveranciers van 
programmatuur voor toepassingen op LAN basis geconfronteerd). Dit vraagstuk wordt via 
licentieovereenkomsten voor meergebruikerslocaties aangepakt. Hoofdzaak is dat 
LAN technologieën niet meer weg te denken zijn en dat de industrie zich aan nieuwe 
marktsituaties moet leren aanpassen. 
3.2.2 Afnemende vraag naar on line ASCII gegevensbanken 
Een opvallende ontwikkeling op de Europese markt voor elektronische informatie 
in 1991 was dat er zich een duidelijke achteruitgang van de internationale vraag naar on­
line ASCII-gegevensbankdiensten aftekende. Het is moeilijk na te gaan hoe sterk de vraag 
precies is gedaald en of dit betekent dat een vertraging in de expansie van de markt is 
opgetreden dan wel of de marktwaarde ten opzichte van vorige jaren echt is gedaald, 
aangezien het beschikbare cijfermateriaal in dit stadium nog onvolledig is. Zo zijn in de 
handelspers bij voorbeeld diverse berichten verschenen waaruit blijkt dat de internationale 
vraag (gemeten in aantal verbindingsuren) voor een aantal marktleiders op het gebied van 
tekst- en bibliografiediensten in de eerste zes maanden van 1991 met wel 30 tot 36 % is 
gedaald vergeleken met dezelfde periode in 1990. Uit een nieuwe analyse van de resultaten 
16 
van de door de CEG/EIIA gecoördineerde en door het in Groot-Brittannië gevestigde 
Policy Studies Institute uitgevoerde enquête voor 1989 en 1990 is gebleken dat twee 
belangrijke factoren bijdroegen tot de recente daling van de vraag waarmee de in de EG 
gevestigde leveranciers tussen 1988/1989 en 1989/1990 te kampen kregen - de trage groei 
op de Britse markt (vergeleken met de EG in haar geheel) en de negatieve reële groei van 
de Amerikaanse verkoop. 
Er kan alleen worden gegist naar de oorzaken van deze vertraging. Het is een feit 
dat de algemene conjunctuur in 1991 verre van ideaal was en dit kan het 
informatiekoopgedrag inderdaad negatief hebben beïnvloed. Daartegenover staat dat de 
recessiedruk die in de meeste sterk ontwikkelde economieën wordt waargenomen, 
waarschijnhjk tot gevolg heeft dat meer belang aan tijdig beschikbare externe informatie 
wordt gehecht - eerste aanwijzingen uit de financiële dienstensector duiden erop dat de 
vraag in 1991 ondanks de recessie goed standhield. Het feit dat de strategische waarde van 
externe informatie steeds meer wordt erkend, zal er waarschijnhjk voor zorgen dat de 
sector van on-line gegevensbanken in zijn geheel een gezonde groei zal blijven kennen. 
3.2.3 Bewustzijn van stafmedewerkers met betrekking tot elektronische 
informatiediensten 
Het ligt voor de hand dat het gebruik van elektronische informatiediensten 
allereerst in de professionele en zakelijke sectoren opgang zal maken. Er wordt een 
ontwikkeling verwacht zoals bij PC's die aanvankelijk niet of weinig interessant werden 
geacht voor stafmedewerkers, terwijl deze nu in vele sectoren dagelijks diverse 
FT apparatuur gebruiken als gevolg van het feit dat zij er steeds vaker mee werden 
geconfronteerd en dat meer gebruikersvriendelijke interfaces zijn ontwikkeld. Een enquête 
die in 1991 door het EWI onder een Europees panel van stafmedewerkers werd gehouden, 
heeft echter uitgewezen dat twee derde van de stafmedewerkers momenteel geen 
elektronische informatiediensten gebruikt. Redenen daarvoor zijn onder meer de 
17 
Tabel 9 
Hoofdkenmerken van elektronische informatieverspreidingsmedia 
On-line ASCII-
gegevensbanken Videotex Audiotex CD-ROM 
Minimale 
apparatuur­
eisen 
Toegangswijze 
Opleidings­
eisen 
Grafische 
capaciteit 
Normale 
vraagmethode 
Bijwerkings­
frequentie 
Verspreidings-
wijze 
Opslag­
capaciteit 
Overbrengings­
capaciteit 
Betalings­
wijze 
Facturerings-
wijze PC 
plus 
modem 
on-line 
hoog 
laag 
besturings­
taai of 
menu 
frequent 
teken-
gewijs 
onbeperkt 
hoog tot 
middelmatig 
rekening 
van 
verstrekker 
combinatie 
abonnement & specifieke 
terminal of 
geëmuleerde 
PC 
on-line 
middelmatig 
middelmatig 
menu 
frequent 
scherm-
gewijs 
onbeperkt 
middel­
matig 
facturering 
door 
kiosk 
exploitant 
alleen 
gebruik TDK-
telefoon 
eenheid 
on-line 
laag 
n.v.t. 
toondruk-
toets/spraak 
herkenning 
frequent 
analoge 
spraak 
beperkt 
zeer 
beperkt 
facturer 
ing door 
kiosk 
exploitant 
alleen 
gebruik PC plus 
magneet-
schijfeenheid 
off-line 
middelmatig 
hoog 
besturings­
taai of 
menu 
niet 
frequent 
teken-
gewijs 
beperkt tot 
0,65 Gb 
hoog tot 
middelmatig 
abonnements­
basis 
vaste prijs 
(los van 
gebruik) 
gebruik 
Bron: Europese Waarnemingspost voor de Informatiemarkt 
moeilijke procedures om toegang te krijgen tot gegevensbankhosts en de hoge kosten van 
gegevensterugzoeking. In het algemeen verkiezen vele stafmedewerkers blijkbaar 
traditionele informatiebronnen zoals het lezen van vaktijdschriften en het bijwonen van 
handelsbeurzen of tentoonstellingen boven nieuwe informatietechnologieën. Dit zal 
waarschijnlijk veranderen daar 87 % van de stafmedewerkers verwacht in de toekomst 
meer externe informatiediensten nodig te hebben. 73 % van de niet-gebruikers in het panel 
zei van plan te zijn in de toekomst online diensten te gebruiken. Terwijl Europese 
stafmedewerkers blijkbaar het nut van elektronische informatiediensten inzien (vooral in 
Frankrijk), zijn daarentegen vele mogelijkheden die door videotex, audiotex en 
18 
kiosksysteemfaciliteiten worden geboden, nog onbekend. Indien het de bedoeling is dat de 
markt voor professionele en zakelijke informatiediensten verder reikt dan professionele 
informatiegebruikers en documentalisten, moet er duidelijk nog veel werk worden verzet 
om de stafmedewerkers van de voordelen van het gebruik van elektronische 
informatiediensten bewust te maken. 
19 
4. TENDENSEN BIJ DE PRODUKTIE EN LEVERING VAN ELEKTRONISCHE INFORMATIE 
4.1 Indicatoren voor het Europese aanbod 
In dit hoofdstuk worden indicatoren voor het aanbod van de Europese industrieën 
gepresenteerd, met de nadruk op de directe bijdrage ervan aan de economie en niet op de 
marjctomvang die de Europese vraag naar buitenlandse (niet-EG) produkten en diensten 
omvat. Tabel 10 geeft een aantal ruime indicatoren voor de gegevensbankproduktie en -
distributie in alle Lid Staten medio 1991. 
EG en wereld Aantallen 
Tabel 10 
On-line ASCII-gegevensbankproduktie en -distributie; EG, 1991 
Gegevens Gegevensbank- Host- Gateway-
banken producenten diensten diensten 
België 47 23 5 
Denemarken 28 25 16 1 
Duitsland 233 121 20 4 
Spanje 102 45 25 1 
Frankrijk 275 173 63 1 
Griekenland(a) .... 
Ierland 2 2--
Italië 100 32 19 3 
Luxemburg 23 5 2 1 
Nederland 51 32 16 
Portugal 9 8 9 2 
Verenigd 
Koninkrijk 400 185 51 13 
EG 1,280 651 226 26 
Wereld 5,026 2,158 731 106 
(a) Hoewel Cuadra geen Griekse on-line ASCII-diensten registreert, is het van ten 
minste zes organisaties bekend dat zij als uitgevers of informatieleveranciers in de 
CD-ROM-sector actief zijn (EIIA). 
Bron: Directory of Online Databases, Cuadra/Elsevier, juli 1991 
Hoewel de Europese elektronische informatie industrie de laatste jaren 
voortdurend is gegroeid, blijven de activiteiten aan de aanbodzijde hoofdzakelijk in de 
meer ontwikkelde landen zoals Frankrijk, Duitsland en het Verenigd Koninkrijk 
geconcentreerd. Bijna 74 % van de EG gegevensbankproducenten zijn in deze drie landen 
gevestigd, tegenover 54 % van de hostdiensten en 69 % van de gatewaydiensten. Cijfers 
over het aantal gegevensbanken en ondernemingen in de informatiesector kunnen nuttig 
zijn als ruwe indicatoren voor de aanbodactiviteit, maar zij zijn een beperkt hulpmiddel 
daar zij weinig zeggen over het effect van de gegevensbankdistributie op de economie of 
over het gehalte en de diversiteit van informatiediensten. Veel meer gedetailleerde en 
waardevolle informatie over de omvang en de aard van het gegevensbankaanbod kan 
worden geput uit zorgvuldig opgestelde sectorenquêtes. Dank zij de gezamenlijke 
inspanningen van de Europese Waarnemingspost voor de Informatiemarkt van de 
20 
Europese Commissie en de European Information Industry Association (EIIA) worden 
waardevolle aanbodgegevens verzameld aan de hand van een jaarlijkse gecoördineerde 
enquête van hosts en informatieaanbieders. De jongste CEG/EIIA enquête biedt zeer 
vergelijkbare gegevens voor de kalenderjaren 1989 en 1990 en maakt een analyse mogelijk 
van de Europese aanbodactiviteiten uit het oogpunt van personeel en omzet, ingedeeld 
naar verspreidingsmedium, belang van het onderwerp, soort dienst/produkt en 
geografische spreiding. 
4.1.1 Structuur van de Europese aanbodzijde 
De resultaten van de gecoördineerde CEG/EIIA enquête bevestigen dat on line 
ASCII gegevensbanken nog steeds het overheersende (en snelst groeiende) onderdeel zijn 
van de Europese on line informatiedienstensector die in 1990 2 054 miljoen ecu inkomsten 
of 78 % van de totale on line inkomsten opleverde. Professionele videotexdiensten zijn ook 
een belangrijk gebied en geschat wordt dat zij tussen 16 en 18 % van alle inkomsten uit 
on line diensten in EG landen uitmaken. (De resterende 5 % komt voor rekening van een 
aantal 'niet-ingedeelde' on line diensten). 
Een significante bevinding van de CEG/EIIA enquête die in tabel 11 duidelijk tot 
uiting komt, is de bijdrage van offline diensten, inclusief activiteiten als optische uitgeverij, 
documentverschaffing en advies- en informatiemakelaarsdiensten, aan de inkomsten van 
ondernemingen uit de elektronische informatiesector. 
Met betrekking tot de bronnen van de inkomsten naar onderwerp (tabel 12 en 
bijbehorend cirkeldiagram) blijkt duidelijk dat financieel en zakelijk gerichte 
informatiediensten samen bijna 96 % van de omzet van de elektronische dienstenindustrie 
in de EG uitmaken. Financiële diensten vormden op zichzelf meer dan twee derde van de 
omzet en kenden een grotere groei dan de sector in zijn geheel, maar interessant is dat een 
van de kleinere sectoren, namelijk de overheidssector, ook sneller groeide dan het 
gemiddelde. Dit kan erop wijzen dat een aantal kleine niche ondernemingen succesvol zijn 
geweest. 
De groei van zakelijk gerichte diensten blijkt in tegenstelling tot financiële 
informatiediensten te stagneren, wat erop wijst dat deze markt bijna volgroeid is. Het 
WTM-gebied kent eveneens een vrij zwakke groei. Ook dit segment vormt een markt die 
waarschijnhjk nog maar weinig groeimogelijkheden heeft en die in grote mate afhankelijk is 
van academische en overheidsgebruikers die in de beschouwde periode veelal met 
begrotingsproblemen te kampen hadden. 
21 
EG miljoen ecu en percentages 
Tabel 11 
Professionele hosts en informatieaanbieders in de EG; omzet per soort dienst of produkt, 
1989-1990 
1989 
omzet 
miljoen 
ecu 1990 
omzet 
miljoen 
ecu Groei 
90/89 
% 
On line diensten 
Real-time 
Retrospectief 
Andere on-line 
Totaal EG on-line 
Off-line produkten 
en diensten 
Magnetische media 
Optische media 
Documentverschaffing 
Advies 
Andere off-line 
Totaal EG off-line 1,346 
967 
20 
2,333 
31 
23 
12 
115 
117 
466 1,545 
1,068 
24 
2,638 
35 
31 
13 
119 
119 
491 
TOTAAL INKOMSTEN EG 2,799 3,149 
Bron: CEG/European Information Industry Association, 1992 14.8 
10.5 
20.0 
13.1 
12.9 
30.9 
8.1 
3.3 
1.5 
5.4 
12.5 
EG miljoen ecu en percentages 
Tabel 12 
Professionele hosts en informatieaanbieders in de EG; omzet per gebied, 1989-1990 
1989 
omzet 
miljoen 
ecu Aandeel 
totaal 
% 1990 
omzet 
miljoen 
ecu Aandeel 
totaal 
% Groei 
90/89 
% 
Financieel 1,674 
Zakelijk 666 
WTM 49 
Overheid 38 
Andere 15 
SUBTOTAAL EG (a) 2,442 68.5 
27.3 
2.0 
1.5 
0.6 
100.0 1,929 
689 
52 
43 
17 
2,728 70.7 
25.2 
1.9 
1.6 
0.6 
100.0 15.2 
3.4 
5.3 
14.1 
8.6 
Aandeel in 
enquêtetotaal 87.2% 
2,799 MECU 86.6% 
3,149 MECU 
(a) Dit subtotaal heeft alleen betrekking op de respondenten die hun omzet naar 
onderwerp konden indelen. 
Bron: CEG/European Information Industry Association, 1992 
22 
4.1.2 Groeitendensen bij het aanbod 
Een van de interessantste bevindingen van de CEG/EIIA enquête is dat de stijging 
van de omzet van hostorganisaties een teruggang kent, wat de gegevens betreffende de 
vraag uit het vorige hoofdstuk bevestigt. In 1990 was de totale omzet van in de EG 
gevestigde hostorganisaties 3 149 miljoen ecu, wat een groei van 12,5 % ten opzichte van 
het bedrag van 2 799 miljoen ecu voor 1989 betekent. Hoewel dit nog meer is dan de groei 
van de sector in het algemeen ligt dit groeipercentage toch veel lager dan in voorgaande 
jaren, dat meestal op circa 20 tot 30 % wordt geraamd. Voor deze duidelijke neergang van 
de groei kunnen verschillende factoren worden genoemd, waarbij de in het algemeen 
moeilijke handelssituatie in de tweede helft van 1990 (vooral in het Verenigd Koninkrijk) 
een belangrijke element is. Nieuwe industrieën, vooral op technologiegerichte gebieden, 
vertonen gewoonlijk aanvankelijk zeer hoge groeipercentages uitgaande van een beperkte 
basis, vroeg of laat gevolgd door een onvermijdelijke teruggang naarmate de vraagbasis 
stabieler wordt. Ongeacht de oorzaak daarvan zijn er voldoende gegevens die erop wijzen 
dat een dergelijke teruggang een algemeen verschijnsel is. Zo heeft een enquête van het 
Japanese Database Promotion Centre (DPC) die in september op basis van een vragenlijst 
werd uitgevoerd, uitgewezen dat de Japanse ondernemingen in de informatie-industrie hun 
eerste ramingen voor de jaarlijkse groei voor de volgende vijfjaar van meer dan 30 % naar 
tussen de 10 en 20 % hadden teruggeschroefd. 
Gegevensbankdistributie; EG, 1990 
Personeelsindeling naar functie (%) 
so 
40 
30 
20 
10 
Opmaak Technisch Verkoop Overige Management 
Bron: CEG/EIIA, 1992 
In de industrie voor elektronische informatiediensten die in de EG is gevestigd 
werkten in 1989 in totaal meer dan 21 000 mensen in de gegevensbankdistributie. In 1990 
was dit cijfer tot bijna 22 000 gestegen. Het is moeilijk te ramen hoeveel meer mensen 
werken aan het 'zuiver' opzetten van gegevensbanken, maar hiermee zijn waarschijnlijk nog 
eens 10 000 arbeidsplaatsen gemoeid. Het diagram geeft een verdeling van het personeel 
naar functie voor 1990 en bevestigt dat het opzetten van gegevensbanken een belangrijk 
onderdeel vormt van de activiteiten van ondernemingen uit de informatie-industrie die op 
verschillende gebieden bedrijvig zijn. Hoewel het aantal werknemers in de sector tussen 
1989 en 1990 met slechts 3,5 % is toegenomen, waren er toch grote 
produktiviteitsstijgingen. De gemiddelde omzet per werknemer in de sector 
gegevensbankdistributie is in die periode met 8,9 % gegroeid, van 138 262 ecu in 1989 naar 
150 573 ecu in 1990. 
23 
Een ander interessant kenmerk van de gegevensbankdistributie dat uit de 
CEG/EIIA enquête naar voren is gekomen, is het kleine, vrij onbeduidende aandeel van 
gatewaydiensten die een gespecialiseerd element van de industrie voor elektronische 
informatiediensten blijven en in 1990 slechts voor een omzet van 9,5 miljoen ecu zorgden. 
De enquête wees echter tevens uit dat gateway activiteiten tussen 1989 en 1990 een groei 
van 21,8 % kenden. 
4.2 On line ASCII gegevensbankdiensten 
Het grootste segment van Europese diensten met toegevoegde waarde, de on line 
ASCII gegevensbanken, is meer dan twintig jaar oud. De oorsprong van de online 
ASCII gegevensbanksector ligt in de jaren zestig toen uitgevers van gedrukte referaat en 
indexdiensten hun produktiemethoden begonnen te rationaliseren door de nieuwe 
computerzettechnologie toe te passen. De daarbij geproduceerde magneetbandexemplaren 
van de papieren publikaties vormden een nevenprodukt van deze activiteiten. Deze leidden 
later tot de eerste online gegevensbanken toen geschikte apparatuurplatforms en 
terugzoekprogrammatuur werden ontwikkeld die op afstand interactieve toegang tot 
tekstinformatie boden. Tegelijkertijd werden steeds meer PC's en in netwerken verbonden 
terminals gebruikt, waardoor het marktpotentieel voor on line diensten in Europa en in de 
hele wereld toenam. 
De markt voor on line ASCII gegevensbankdiensten valt in twee segmenten uiteen, 
real time en retrospectieve gegevensbanken. Real time gegevensbanken bieden 
onmiddellijke toegang tot permanent bijgewerkte informatie. De voornaamste commerciële 
toepassingen voor real time gegevensbanken liggen traditioneel in de financiële sector en 
zijn bedoeld om de schommelingen van de internationale valuta- en aandelenmarkten te 
volgen. De real time gegevensbanken ontlenen hun toegevoegde waarde aan de tijdigheid 
en de kwaliteit van de verstrekte informatie. Voor retrospectieve gegevensbanken is 
real time bijwerking niet vereist. Uit het cirkeldiagram blijkt de verhouding tussen real time 
en retrospectieve diensten in de Europese on line dienstensector in 1990. De 
gecoördineerde CEG/EIIA enquêtes hebben uitgewezen dat er sinds 1988 in deze 
verhouding weinig is veranderd. Het marktaandeel van real time diensten neemt maar heel 
langzaam toe met ongeveer één procentpunt per jaar. 
ASCII-gegevensbanken; aanbod in de EG 
Inkomsten 1990 naar type (%) 
Real-time 
58.6 
Retrospectief 
40.5 
Bron: CEG/EIIA, 1992 
24 
EG miljoen ecu en percentages 
Tabel 13 
On-line ASCII-gegevensbanken; geografische spreiding van de omzet (a), 1989-90 
1989 
omzet 
miljoen 
ecu Aandeel 
totaal 
% 1990 
omzet 
miljoen 
ecu Aandeel 
totaal 
% Groei 
90/89 
% 
Nationaal 454.9 
intra-EG 616.1 
EG-omzet (b) 1,071.0 
Noord-Amerika 289.6 
Rest van de 
wereld 395.3 
Exportomzet (b) 684.9 
Subtotaal (b) 1,755.9 25.9 
35.1 
61.0 
16.5 
22.5 
39.0 524.3 
777.1 
1,301.4 
294.2 
431.6 
725.8 
2,072.2 25.9 
38.3 
64.2 
14.5 
21.3 
35.8 15.3 
26.1 
21.5 
1.6 
9.2 
6.0 
15.5 
Aandeel 
enquêtetotaal 62.7% 
2,799 MECU 64.4% 
3,149 MECU 
(a) Alleen on-line verstrekking, exclusief off line produkten/diensten. 
(b) Deze cijfers hebben uitsluitend betrekking op de respondenten van de enquête die 
hun omzet geografisch konden indelen. 
Bron: CEG/European Information Industry Association, 1992 
In tabel 13 worden de Europese inkomsten uit de verkoop van on line 
ASCII gegevensbankdiensten naar geografische regio's ingedeeld. In 1990 kwam bijna twee 
derde van alle inkomsten (64,2 %) uit nationale verkopen (25,9 %) of uit handel met 
andere EG landen (38,3 %). De overige inkomsten kwamen uit de export naar markten in 
Noord Amerika (14,5 %) of andere delen van de wereld (21,3 %). 
Deze resultaten bevestigen dat de nationale vraag voor de Europese on line 
leveranciers een belangrijke inkomstenbron blijft. Wanneer echter de resultaten voor 1989 
en 1990 worden vergeleken, blijkt dat de opvallendste groei (21,6 %) uit een toename van 
de handel met andere EG landen voortkomt. De resultaten wijzen op een vrij bescheiden 
stijging van de inkomsten uit export, vooral naar Noord Amerika (+ 1,6 %), maar dit kan 
voor een deel te wijten zijn aan de wisselkoersschommelingen van de ecu en de dollar. (Uit 
Eurostat cijfers blijkt dat de relatieve waarde van de ecu gedurende de enquêteperiode aan 
sterke schommelingen onderhevig was, namelijk tussen US$ 1,074 en US$ 1,367). 
4.3 Videotex 
In de tweede helft van de jaren zeventig beginnen in Europa openbare 
videotexsystemen op te komen. Nu ook Ierland en Griekenland hun systeem hebben 
geïnstalleerd, beschikken alle Lid Staten van de Gemeenschap over videotexdiensten. In 
bijna alle gevallen worden deze diensten door de nationale telecommunicatie-exploitant 
verstrekt. Begin 1991 waren er 6,6 miljoen terminals op de Europese markt, terwijl er in de 
Gemeenschap 3,120 miljoen professionele gebruikers waren. De Europese videotexmarkt 
wordt nog steeds sterk door Frankrijk beheerst, met bijna 87 % van alle videotexterminals 
25 
en 80 % van de inkomsten van dienstenverstrekkers, hoewel andere Lid Staten zich nu 
inspannen om het voorbeeld van de massale verspreiding van videotexterminals door 
France Télécom te evenaren. Het succes van het Télétel netwerk van France Télécom kan 
gedeeltelijk door de grootschalige en kosteloze verspreiding van Minitel-terminals worden 
verklaard. 
Een van de hoofdtendensen op de Europese videotexmarkt is de toename van de 
vraag in de professionele en zakelijke sectoren. Een grote prikkel voor de ontwikkeling van 
de videotexmarkt ging uit van het opzetten van toegangs en factureringsfaciliteiten via 
PRS toegangspunten. Deze kioskfaciliteiten stimuleerden het gebruik van informatie en 
transactiediensten door professionele gebruikers (men name in KMO's) en particuliere 
gebruikers. De verschillende tarieven en de mogelijkheid om hogere tarieven aan te 
rekenen voor diensten met toegevoegde waarde (20 tot 70 ecu per uur) hadden een directe 
uitwerking op de verscheidenheid van de diensten en vooral van het aanbod van 
professionele informatiediensten. Dergelijke kioskfaciliteiten, die in Frankrijk sinds 1986 
beschikbaar zijn, zijn operationeel of tegen 1992 gepland in België, Ierland, Italië, 
Luxemburg, Portugal en Spanje. 
De hoeveelheid grensoverschrijdend verkeer voor videotexinformatiediensten 
binnen Europa blijft zeer beperkt. De voornaamste oorzaak daarvan is dat de Europese 
videotexmarkt gekenmerkt is door verschillende nationale benaderingen van de 
ontwikkeling van diensten. Dit geldt voor normen, transmissienetten, het beleid voor de 
verspreiding van terminals en procedures voor klantenfacturering. De twaalf EG Lid Staten 
hebben geen overeenstemming bereikt over een gemeenschappelijke Europese 
videotexnorm. Momenteel worden binnen de EG drie verschillende videotexnormen 
gehanteerd: 
* CEPT1, gebaseerd op de specificaties van het Duitse Bildschirmtext (Btx); 
* CEPT2, gebaseerd op de Franse Télétel specificaties; 
* CEPT3, gebaseerd op de Britse Prestel-specificaties. 
Een methode om deze normenbarrières te overwinnen bestond in de ontwikkeling 
van gateways tussen nationale diensten. Zoals uit tabel 14 blijkt, werkten de meeste 
nationale videotexnetwerken in 1991 met multi standaarddiensten (België, Denemarken, 
Ierland, Italië, Luxemburg, Nederland en Portugal). 
Tabel 14 
Internationale videotexnormen; EG-Lid-Staten, 1991 
Dienst CEPT1 CEPT2 CEPT3 ASCII 
België 
Denemarken 
Frankrijk 
Duitsland 
Griekenland (a) 
Ierland 
Italië 
Luxemburg 
Nederland 
Portugal 
Spanje 
Verenigd 
Koninkrijk RIT VIDEOTEX J 
TELEDATA J 
TÉLÉTEL N 
BILDSCHIRMTEXT J 
HELLASTEL nvt 
MCL N 
VIDEOTEL J 
VIDEOTEX J 
VIDEOTEX 
NEDERLAND N 
SVP J 
IBERTEX J 
PRESTEL N J 
J 
J 
N 
nvt 
J 
J 
J 
J 
J 
N 
N J 
J 
N 
N 
nvt 
J 
J 
J 
J 
J 
N J 
J 
J 
N 
nvt 
J 
N 
N 
J 
J 
N 
N 
(a) Het HELLASTEL-netwerk wordt in 1992 operationeel. 
Bron: CEPT, 1991 
26 
In april 1991 waren er 26 koppelverbindingen tussen nationale videotexnetwerken, 
waarvan 14 tweerichtings-gateways, met name: Frankrijk Italië, Frankrijk België, 
Duitsland Frankrijk, Frankrijk Luxemburg, Luxemburg Duitsland, Duitsland Nederland en 
Frankrijk Spanje. Tegen 1993 zijn nog 26 koppelverbindingen gepland, wat het totaal op 52 
overeenkomsten zou brengen. Het reeds grote en nog toenemend aantal verbindingen 
tussen nationale netwerken is bevorderlijk voor de ontwikkeling van een paneuropees 
videotexsysteem. Ondanks de geleverde inspanningen om verbindingen te installeren en 
protocol- en normverschillen te overbruggen, blijft het internationaal verkeer echter 
beperkt. Het buitenlands verkeer van het Franse Minitelnet bedroeg in 1991 bij voorbeeld 
slechts 242 500 uren, hetgeen minder dan 0,3 % van het totale Télétel-verkeer uitmaakt. 
Bovendien werpen de onzekerheden betreffende de Franse dienst en de 
terugverdienperiode voor de investeringen van France Télécom ook een schaduw op een 
dergelijk systeem. Op verzoek van France Télécom werd Coopers & Lybrand International 
belast met een evaluatie van de financiële prestaties en vooruitzichten voor de Franse 
videotexdiensten in de periode 1984 2000. In het evaluatierapport wordt ervan uitgegaan 
dat de Télétel-dienst het break even punt niet zal bereiken vóór 1998, wanneer namelijk de 
cumulatieve ontvangsten uit de dienst de cumulatieve kosten van het aanbieden van de 
dienst overtreffen. 
Het toekomstig succes van videotex als informatienetwerk zal van een aantal 
factoren afhangen, met name van de toename van de toegangsfaciliteiten en van het 
aanbod van nieuwe interessante informatiediensten. In de eerste stadia van de 
ontwikkeling van de markt moeten vaak zowel de vraag als het aanbod worden 
gestimuleerd om een levensvatbare markt te krijgen. Videotexmarkten kunnen onder meer 
ontstaan door de verspreiding van terminals te subsidiëren, hoewel een dergelijke subsidie 
op lange termijn misschien niet kan worden gerecupereerd. De Télétel-ervaring leert dat 
het centraal beheer van het systeem door France Télécom met betrekking tot facturering, 
terminaldistributie en signaaltransmissie zowel voor gebruikers als voor 
informatieverstrekkers een belangrijk aanlokkelijk aspect is. 
De momenteel gebruikte videotextechnologie is voor een groot deel verouderd, 
maar het basisconcept is nog steeds bruikbaar. Informatiedienstenverstrekkers die van 
tweede-generatietelematica op basis van ISDN gebruik kunnen maken, krijgen nieuwe 
kansen. De videotexnormalisatie waarmee na de produktie is begonnen op verzoek van de 
industrie die met een versnipperde markt wordt geconfronteerd, heeft helaas geen 
uniforme vrijwillige Europese standaard opgeleverd. Dit moet worden vermeden bij de 
volgende generatie telematicadiensten die zijn gebaseerd op 
breedbandgegevenscommunicatie en waarmee uiteindelijk complexe bewegende 
videobeelden, stilstaande kwaliteitsbeelden en geluid zullen kunnen worden geïntegreerd. 
4.4 Audiotexdiensten 
Als gevolg van de recente dereguleringsgolven op het gebied van telecommunicatie 
in Europa kon een nieuwe reeks diensten tegen verhoogd tarief (PRS diensten) per 
telefoon beschikbaar worden gesteld zodat gebruikers door middel van spraak- of 
TDK herkenning met gegevensbanken op afstand kunnen communiceren. Net als videotex 
is audiotex zeer eenvoudig te gebruiken en is voor TDK herkenning alleen de aankoop van 
een geschikt TDK toestel vereist. Hiermee liggen talrijke grootschalige markttoepassingen 
binnen handbereik die niet alleen op de particuliere gebruiker maar ook op het 
bedrijfsleven zijn gericht. Audiotex vindt steeds meer professionele toepassingen. 
Momenteel zijn diverse online gegevensbankdiensten vocaal toegankelijk, zoals de 
BLAISE dienst van de British Library. De Europese Commissie heeft experimenten 
uitgevoerd met Max, een sprekende 'robot' die informatie verstrekt over de ECHO on­
line service, de wisselkoersen van de ecu, de programma's en instellingen van de Europese 
Commissie en technische termen op het gebied van informatietechnologie. 
De markt voor audiotexdiensten in de Europese Economische Ruimte (EG en 
EVA landen) is in het begin zeer snel gegroeid. In 1990 werd de waarde van de markt op 
530 miljoen ecu geraamd, met een groei van 83 % in het jaar daarvoor, maar dan wel 
27 
uitgaande van een zeer beperkte basis. Het Verenigd Koninkrijk, Frankrijk en Nederland 
zijn de best ontwikkelde markten en nemen meer dan 90 % van de inkomsten voor 1990 
voor hun rekening. Andere Europese landen, vooral Duitsland, zullen naar verwachting 
hun marktaandeel uitbreiden naarmate de liberalisering van de telecommunicatiesector en 
de ontwikkeling van nieuwe diensten meer effect sorteren. Ter vergelijking zijn 
verschillende ramingen gemaakt betreffende de VS markt voor audiotexdiensten (in 1991), 
gaande van 400 miljoen ecu (Information Industry Association) tot 720 mujoen ecu 
(VS ministerie van Handel). 
De Europese markt voor audiotexdiensten wordt momenteel beheerst door het 
Verenigd Koninkrijk, maar hierin zal waarschijnlijk spoedig verandering komen wanneer 
andere Europese landen meer verbindingen installeren en nieuwe diensten ontwikkelen. 
Op een dergelijk nieuw en ontluikend gebied is het echter moeilijk in dit vroege stadium te 
voorspellen of er een significante vraag naar audiotexdiensten zal ontstaan. Ook kan niet 
met enige zekerheid worden gezegd of er stabiele marktomstandigheden zullen heersen, 
daar dit zal afhangen van de desbetreffende regelgeving, onder meer inzake controles op 
de soorten diensten die op verschillende markten zijn toegestaan of beperkingen op de 
duur van oproepen. Audiotex vormt de minst ontwikkelde paneuropese informatiemarkt. 
De toekomstige ontwikkeling van de markt is afhankelijk van de vooruitgang op drie 
hoofdgebieden: 
* het door PNE's gevoerde beleid met betrekking tot tarifering en facturering; 
* de digitalisering van de netwerken en de beschikbaarheid van TDK toestellen; 
* commerciële activiteiten. 
Het laatste is wellicht het belangrijkste. Tenzij commerciële exploitanten met een 
aantrekkelijk dienstenassortiment op de markt komen, zal de vraag beperkt blijven. Dit is 
een klassiek kringproces, waarbij een inventieve exploitant grote invloed zou kunnen 
uitoefenen op de toekomstige ontwikkeling van audiotexdiensten. De voor PRS diensten 
opgestelde tariefstructuren zullen uiteraard een aanzienlijk effect hebben op de 
marktontwikkeling. De momenteel in diverse EG landen geldende PRS tarieven zijn 
weergegeven in tabel 15. Hierbij zij opgemerkt dat PRS tarieven zijn vastgesteld door 
PNE's die daardoor in een buitengewoon sterke positie verkeren om de markt voor 
audiotex- en andere kioskdiensten te controleren en te bepalen. 
28 
EG-Lid-Staten Kengetallen en ecu 
Tabel 15 
PRS-diensten; kengetallen en tarieven (a), EG, 1.5.1992 (b) 
Piektarief per 
Kengetal minuut (c) 
België 077 0.42 
Denemarken 901 0.14 
902 0.14-0.95 
903 0.14-2.84 
Spanje 903 0.47 
Frankrijk 3665 0.18 
3664 0.11 
3666 0.21 
3667 0.32 
3670 0.53 
Ierland 0300 0.62 
Italië 144 (d) 
Nederland 06 0.22(e) 
Portugal 506 TPL/0670 CTT 0.93 
VK (British Telecom) 0898 0.58 
VK (Mercury) 0839/0660 0.58 
0881 0.47 
(a) Exclusief BTW. 
(b) Gegevens voor Duitsland, Griekenland en Luxemburg niet beschikbaar. 
(c) Toegepaste tarieven: Financial Times 4 juni 1992. 
(d) Tarieven in voorbereiding. 
(e) Alleen basistarief; er gelden diverse tarieven voor het 06-nummer. 
Bron: Logica, 1992 
Een belangrijk aspect van de ontluikende markt voor audiotexdiensten heeft te 
maken met de technische mogelijkheden om audiotex met andere elektronische 
informatiediensten te verbinden. Informatie-uitgevers maken steeds meer gebruik van de 
technologie voor het opzetten van gegevensbanken en het terugzoeken van informaties, 
waardoor individuele eindgebruikers toegang krijgen tot specifieke informatie of de 
uitgever zelfs in staat wordt gesteld diensten aan te bieden die op de eisen van de 
individuele gebruiker zijn toegesneden. Elektronische post, fax en versleutelde 
satellietomroep maken een veilige levering van dergelijke op de individuele behoeften 
afgestemde klantendiensten mogelijk. 
In de VS hebben enkele dienstenverstrekkers nieuwe toepassingen ontwikkeld voor 
op het bedrijfsleven gerichte audiotexdiensten. Een voorbeeld van een interessante 
ontwikkeling op audiotexgebied is Searchcraft, een dienst die een spraak/fax-gateway biedt 
voor een aantal on line gegevensbanken. Door middel van een nummer waarbij per oproep 
wordt betaald, kan een gebruiker een geautomatiseerd vocaal-antwoordnummer bellen, een 
on line gegevensbankdienst oproepen en de resultaten per fax laten bezorgen. Ter zake 
deskundige analisten zien in dit medium, de zogenoemde audiofax, een groot 
groeipotentieel. Audiofax biedt grote voordelen doordat de fax niet alleen een oplossing 
biedt voor de zeer beperkte hoeveelheid informatie die met een klassiek audiotexsysteem 
kan worden geleverd, maar tevens niet ASCII informatie als beelden en grafieken kan 
overbrengen. 
29 
Informatielevering per fax kan nieuwe mogelijkheden bieden voor bestaande 
elektronische informatiediensten. Er zijn nu namelijk meer faxapparaten dan PC's in de 
wereld. In een studie van het in Londen gevestigde Publishing Services Ltd wordt voorspeld 
dat tegen eind 1992 in Europa 8,5 miljoen faxapparaten zullen zijn geïnstalleerd. Volgens 
BIS, een ander adviesbureau, werden in 1990 in Europa 350 miljoen berichten per 
elektronische post verzonden, tegenover 6 miljard per fax. De gebruikersvriendelijkheid 
van telefax maakt dit medium voor de elektronische informatiesector zo belangrijk, vooral 
wanneer het wordt gebruikt voor het selectief filteren van informatie of voor individueel 
gerichte nieuwsbrieven en diensten waarbij fax en audiotex worden gecombineerd. 
4.5 Optische informatiemedia 
Er heerst enige onzekerheid over het toekomstig gebruik van CD ROM en 
multimediale informatieprodukten, gezien de concurrentie van 'elektronische boeken' 
(handapparaten die tekstinformatie zoals woordenboeken bevatten). Voor de komende vijf 
à zes jaar wordt een snelle stijging van het aantal elektronische boeken voorspeld. Een van 
de eerste indicatoren voor de marktacceptatie van elektronische boeken is Franklin, de 
grootste woordenboekenuitgever in de VS. Franklin verkocht in de periode 1990 1991 meer 
dan 3 miljoen stuks. Verwacht wordt dat de professionele multimediatoepassingen die van 
optische media gebruik maken, zullen toenemen maar over de penetratie ervan onder 
particulieren bestaat nog grote onzekerheid. De volgende twee of drie jaar zou CD ROM 
gedeeltelijk kunnen worden vervangen of aangevuld door WORM schijven of door schijven 
met verhoogde capaciteit, bij voorbeeld door aanwending van de norm voor uitgebreide 
CD-ROM architectuur (CD ROM/XA). Tegelijkertijd zullen er waarschijnlijk meer 
aandrijfeenheden komen voor interne toepassingen en ook voor CD ROM's die intern 
voor gegevensarchivering zullen worden gebruikt. Momenteel kent 'mastering' voor 
publikatie op optische schijf een veel grotere groei dan enige andere uitgeverij sector. 
De Europese inkomsten uit de verkoop van professionele informatie op optische 
media (voornamelijk CD ROM) bedroegen in 1990 30,5 miljoen ecu en stijgen snel, hoewel 
uitgaande van een beperkte basis. (De omzet is tussen 1989 en 1990 met 30,9 % gestegen). 
Terwijl de Europese professionele sector voor optische uitgeverij in absolute cijfers vrij 
klein is - hoewel de opgegeven cijfers alleen betrekking hebben op de verkoop van 
informatiemedia omvatten de cijfers voor de markt voor optische publikatie vaak zowel 
apparatuur, zoekprogrammatuur en intern en voor het publiek beschikbare titels. 
4.5.1 CD-ROM 
CD ROM is een bijzonder attractief medium voor professionele informatie. Het is 
gekenmerkt door een grote opslagcapaciteit, duurzaamheid, en overeengekomen 
technische normen (met name ISO 9660). De resterende problemen hebben meestal te 
maken met marktacceptatie en -penetratie. Wereldwijd stijgt de produktie van nieuwe 
'publieke' CD ROM titels zeer snel. In 1991 werden elke maand circa 100 nieuwe 
CD ROM titels gepubliceerd. De betrouwbaarste beschikbare cijfers over de produktie 
van Europese CD ROM titels zijn waarschijnlijk die van de in Londen gevestigde 
TFPL Publishing in de vorm van hun Annual CD-ROM Directory. Volgens een brochure 
getiteld CD ROM Facts and Figures 1992, was de Europese produktie van CD ROM titels 
voor de periode 1989 1992 als volgt (tabel 16): 
30 
EG Aantallen 
Tabel 16 
CD ROM titels gepubliceerd door in de EG gevestigde ondernemingen, 1989-1992 
1989 1990 1991 1992 
89 237 487 698 
Bron: CD ROM Facts and Figures 1992 (TFPL Publishing) 
Een opvallend kenmerk van de Europese CD ROM produktie is dat voortdurend 
nieuwe ondernemingen van buiten de 'traditionele' on line ASCII sector op de markt 
komen. Het gaat daarbij meestal om traditionele uitgevers van gedrukt materiaal. Dank zij 
schaalvoordelen zijn de kosten voor 'mastering' en duplicatie nu vrij laag, wat lage kosten 
(circa 30 000 ecu) voor toegang tot de CD ROM markt tot gevolg heeft. De 
CD ROM markt heeft echter een vrij langzame ontwikkeling doorgemaakt, wellicht als 
gevolg van de aanvankelijk hoge prijzen voor CD ROM eenheden en titels. 
Inmiddels kent CD ROM uit het oogpunt van de verkoopcijfers een voortdurende 
en zelfs revolutionaire groei op een aantal verticale markten waarbij wetgeving, 
geneeskunde en bedrijfsleven de voornaamste toepassingsgebieden zijn. CD ROM neemt 
een belangrijke plaats in bij bibliografische diensten - de meeste grote commerciële 
leveranciers van bibliografische diensten gebruiken dit medium - en het heeft als 
bibliotheekreferentiemedium een vrij zekere toekomst. Een andere stimulans voor dit 
marktsegment gaat uit van diverse CEG initiatieven voor het opzetten van joint ventures 
tussen Europese nationale bibliotheken, zoals onder meer de publikatie van een 
bibliografische CD ROM door de British Library in samenwerking met de Franse 
Bibliothèque Nationale. 
Het aantal in 1991 in de Europese Gemeenschap en in de EVA landen 
geïnstalleerde CD ROM eenheden is door Link Resources op circa 176 000 stuks geraamd, 
met een jaarlijkse toename van 41 %. Tabel 17 bevat nadere details voor vier geselecteerde 
EG Lid Staten. 
Eenheden x duizend en percentages 
Tabel 17 
Aantal geïnstalleerde CD ROM-eenheden en prognoses: geselecteerde EG Lid Staten, 
1990-1994. 
1990 1991 1992 1993 1994 Jaarlijks 
groeipercentage 
(%) 
Duitsland 15 23 35 54 85 54 
Frankrijk 17 27 40 60 95 54 
Italië 60 90 115 140 170 30 
Verenigd 
Koninkrijk 17 25 37 50 80 47 
Bron: Link Resources, 1991 
Uit de cijfers van Link kan niet worden opgemaakt of de gebruikers 
CD ROM eenheden aanschaffen om toegang te krijgen tot externe informatie dan wel voor 
31 
hun eigen interne toepassingen. (Volgens een door de sector zelf gemaakte raming werden 
in 1991 slechts 80 000 CD ROM eenheden gebruikt voor het raadplegen van 'publieke 
titels'.) 
4.5.2 Multimediale informatieprodukten 
Multimediale informatieprodukten die tekst, geluid, stilstaande en bewegende 
beelden combineren en een nieuw soort informatieprodukten vormen, zijn voor de 
gebruiker prettiger en aantrekkelijker dan traditionele op tekens gebaseerde 
informatieprodukten. Het belang van multimediale produkten en diensten ligt daarin dat 
zij een andere verhouding hebben tot informatie en de manier waarop zij wordt 
gepresenteerd en gebruikt. In plaats van grote hoeveelheden tekst die moeten worden 
doorzocht met behulp van ingewikkelde zoektalen, kan informatie op een manier worden 
gepresenteerd en behandeld die directer op de ervaring van de gebruikers aansluit. De 
term multimedia betekent momenteel dat het verspreidingsmedium een optische schijf is, 
namelijk een beeldplaat of een compact dise. Dit is een zuiver technische beperking. Er 
kunnen zeer grote hoeveelheden gegevens worden opgeslagen die nodig zijn om geluid en 
grafische gegevens te verstrekken, terwijl rekening wordt gehouden met de zeer lage 
transmissiesnelheden waaraan de meeste gebruikers van online en videotexdiensten 
gebonden zijn. 
Er zijn steeds meer multimediatitels op gebieden als onderwijs, veiligheid en 
gezondheid, zaken en financiën. Tegenwoordig is dit een marktsegment waar de 
traditionele on line gewoon niet concurrerend kan zijn, gezien de bestaande beperkingen 
voor de gemiddelde gebruiker op het gebied van gegevenscomprimering, opslagcapaciteit, 
transmissiesnelheden en weergavefuncties. De opkomst van multimediatitels is een 
belangrijke tendens die moet worden gevolgd vanwege de potentiële effecten daarvan niet 
alleen op de hoeveelheden en prijzen van CD ROM publikaties maar ook op professionele, 
bibliotheek- en andere informatiemarkten. In Europa zijn enkele uitgevers van 
encyclopedieën, inclusief Esselte Forlag, begonnen met het opzetten van grote tekst en 
beeldbanken die geschikt zullen zijn voor een parallelle uitvoer: gedrukt en op optische 
schijf. De komst van grote traditionele uitgevers in de multimediasector zou kunnen 
betekenen dat gedrukte archieven, die vroeger niet in elektronische vorm beschikbaar 
waren, zullen worden omgezet en de exploitatie van voorheen onderontwikkelde markten 
mogelijk maken. 
De mogelijkheden van multimedia technologieën, die wellicht door de online 
informatie industrie kunnen of zouden moeten worden geëxploiteerd, worden niet 
ontwikkeld door ondernemingen van die sector maar veeleer door ondernemingen die tot 
een parallelle informatiesector behoren en die computerapparatuur, programmatuur en 
randapparatuurfirma's en het televisie, film- en muziekbedrijf omvat. De traditionele 
informatie industrie is in de meeste gevallen zelfs niet bij de ontwerpfase betrokken. 
Multimediatoepassingen zullen evolueren met de invoering van optische vastleggings- en 
auteurshulpmiddelen, krachtigere en goedkopere microcomputers die geschikt zijn voor de 
ondersteuning van veeleisender toepassingen, inhoud die niet zonder meer wordt 
overgebracht maar nieuw is opgesteld of een aanzienlijke toegevoegde waarde heeft ten 
opzichte van bestaande verzamelingen, en distributiekanalen die CD ROM en aanverwante 
op CD gebaseerde produkten op de consumentenmarkt introduceren en integreren 
De tendens in de richting van internationale informatie inhoud en markten wordt 
bespoedigd door de opkomst van multimedia. In het bijzonder de taaidifferentiatie zal 
verminderen voor informatieprodukten die qua aard en onderwerp meer grafisch en 
minder tekstueel gericht zijn. De totstandkoming van internationale normen zal een rol 
blijven spelen bij de beschikbaarstelling van hulpmiddelen, technologieën en platforms die 
over de nationale grenzen heen vergelijkbaar zijn. Op het gebied van multimedia zijn 
normen momenteel in bepaalde opzichten bevorderlijk voor de groei van de markt, terwijl 
zij in andere opzichten een remmende werking uitoefenen. Normen voor gecomprimeerde 
beelden zijn een positieve factor, inclusief de normen voor paginacomprimering voor 
telefax van groep 3 en 4 van de CCITT en de normen voor comprimering van stilstaande en 
bewegende kleurenbeelden van de ISO JPEG (Joint Photographic Expert Group) en de 
MPEG (Motion Picture Expert Group). Interessant is dat deze normen meer voor 
32 
telecommunicatietoepassingen dan voor de optische uitgeverij worden ontwikkeld. 
Niettemin zijn er talrijke verschillende formaten, platforms en systemen waarmee optische 
uitgevers binnenkort multimedia bij de klant zullen afleveren (CD ROM voor de PC, 
Apple en Commodore systemen, CD ROM/XA, CD ROM/Multimedia Windows, DVI, 
CD I en CDTV) en is het niet waarschijnlijk dat normalisatie instituten zich daarmee de 
eerstkomende jaren zullen bezighouden, zodat dit aan de markt wordt overgelaten. 
Alvorens CD I of DVI een zeker succes kunnen behalen, moeten echter vragen over de 
prijs en de beschikbaarheid van ontwikkelingssystemen, over de kosten, tijdschema's en 
moeilijkheden in verband met de ontwikkeling van toepassingen en over de 
beschikbaarheid en prijs van eindgebruikerssystemen worden beantwoord. 
Er zullen wisselwerkingen blijven plaatsvinden tussen 
consumentenelektronicaprodukten en professionele werkstations, tussen institutionele en 
particuliere onderwijs- en opleidingstoepassingen, tussenanaloge videogebaseerde en 
digitale computergebaseerde amusements- en vrijetijdstoepassingen en tussen verkopen via 
de detailhandel en via vertegenwoordiging. Dergelijke verschijnselen zijn al waargenomen 
bij de uitbreiding van CD Audio naar CD ROM en bij professionele CD ROM produkten 
in de VS en op de consumentenmarkten in Japan en zullen zich de eerstkomende jaren 
waarschijnlijk ook voordoen tussen lokale (interactieve) multimedia en on line multimedia 
via breedbandnetwerken. 
4.5.3 Geografische informatiesystemen 
Geografische informatiesystemen (GIS) werden meer dan tien jaar geleden 
geïntroduceerd en beleven sedertdien een expansieve groei. Zij werden opgezet voor 
talrijke doeleinden: beheer van natuurlijke hulpbronnen, beheer en preventie van 
natuurrampen, stadsplanning, grondgebruik en de ontwikkeling van overheidsprojecten 
zoals ziekenhuizen. Geografische informatiesystemen kunnen als nieuwe methode voor 
toegang tot andere statistische en feitelijke gegevensbanken worden gebruikt. Geografische 
interfaces vormen een krachtige en universele taal. Door het combineren van geografische 
en andere gegevensbanken kunnen radicaal nieuwe toepassingen worden ontwikkeld: op 
het toerisme georiënteerde gegevensbanken die informatie verstrekken over wegen, 
restaurants, hotels en interessante plaatsen en marketing gegevensbanken die 
demografische gegevens, gegevens over het consumentengedrag en adresbestanden 
combineren. 
Hier dient de nadruk te worden gelegd op de katalyserende rol die 
GIS ontwikkelingen voor de ruimere informatiedienstenmarkt waarschijnlijk zullen 
vervullen. 
33 
5. DYNAMIEK VAN DE EUROPESE INFORMATIE-INDUSTRIEËN 
Om de dynamiek van de Europese informatie industrieën te doorgronden, moet 
duidelijk zijn dat de markt voor elektronische informatiediensten tot stand komt op het 
kruispunt van intellectuele eigendom (informatie), telecommunicatiediensten, apparatuur 
en programmatuur. Dit betekent dat de markt voor elektronische informatiediensten aan 
vele invloeden en allerlei druk van buitenaf en vooral aan technologische verandering 
onderhevig is. 
5.1 Structurele verandering in de informatie industrieën 
De informatiedienstensector in Europa wordt gekenmerkt door een voortdurende 
groei die in het algemeen sneller gaat dan in de economie in haar geheel. Tegelijkertijd is 
deze sector, die zich voor de uitdaging van de Noordamerikaanse en steeds meer ook van 
de Japanse markt geplaatst ziet, onderhevig aan veranderings en 
herstructureringsprocessen in de sector. 
De traditionele uitgeverij sector in Europa is sterk verbrokkeld en bestaat 
voornamelijk uit kleine concurrenten die in de meeste gevallen worden geconfronteerd met 
dezelfde commerciële problemen, inclusief kleinere oplagen per titel, afnemende 
winstmarges en onderinvestering. Bijgevolg zal de uitgeverij zelfs nog in het jaar 2000 
hoofdzakelijk gedrukte produkten afleveren. Zelfs van de grotere Europese uitgevers is 
momenteel nog maar een klein gedeelte actief bij de elektronische uitgeverij betrokken. De 
gedrukte media zullen echter steeds meer met elektronische middelen worden verwerkt en 
geproduceerd en zullen traditionele uitgevers nieuwe mogelijkheden bieden om aan de 
levering van elektronische informatiediensten mee te werken. De grootste uitdagingen 
waarvoor de uitgevers zijn geplaatst moeten in samenhang worden gezien met het uitzicht 
die deze nieuwe mogelijkheden bieden op een 'natuurlijke' vervanging van hun huidige 
activiteiten, een logische uitbreiding van het produktassortiment of gewoon op 
diversificatie. 
Vergeleken met de computerdienstensector in zijn geheel heeft de markt voor 
elektronische informatiediensten momenteel een vrij beperkte omzet. Er zijn echter 
tekenen die wijzen op een belangrijke en groeiende markt voor elektronische informatie in 
de Gemeenschap. De handel in on line ASCII gegevensbanken binnen de Gemeenschap 
bedroeg in 1990 bij voorbeeld 38,3 % van alle inkomsten van in de EG gevestigde hosts en 
distributeurs, terwijl distributie binnen de nationale markten van de Lid-Staten slechts 
25,9 % van alle inkomsten in de EG uitmaakte. 
5.2 Eigendomsconcentratie: fusies en overnames 
De structuur van de sector van de elektronische informatiediensten is zeer 
dynamisch en is gekenmerkt door veelvuldige fusies en overnames, gekoppeld met een 
tendens naar diversificatie. Deze krachten geven aanleiding tot een toenemende 
concentratie van de eigendom in handen van enkele grote ondernemingen. De fusies en 
overnames zijn gespreid over alle gebieden van de informatiedienstenmarkt: 
gegevensbankproduktie, distributie en netwerkactiviteiten. Opmerkelijke Europese 
overnames in 1991 zijn onder meer de aankoop van Pergamon Press door Elsevier en de 
verwerving van belangen op de Franse en de Italiaanse markt (via de overname van 
informatieverstrekkers op het gebied van wetgeving en belastingheffing) door Wolters 
Kluwer. Gewoonlijk proberen informatieverstrekkers in het licht van een steeds fellere 
concurrentie hun rol op het gebied van de distributie te versterken (door zelf als host op te 
treden of hun gegevens op optische schijf te publiceren), terwijl netwerkexploitanten ertoe 
neigen zich meer op het gebied van informatiedienstenverstrekking te begeven door 
informatieverstrekkers over te nemen. 
Het aantal plaatselijke in de EG gevestigde ondernemingen die in 1991 op de 
Europese markt voor elektronische informatie bedrijvig waren, wordt in de betrouwbaarste 
raming geschat op 7 000 (EIIA cijfers). Hoewel dit een groot aantal is, blijven vele 
34 
Europese firma's in de eerste plaats nationaal werken, terwijl zij in het beste geval in twee 
of drie aangrenzende landen beperkte activiteiten uitoefenen. In Europa zijn er 
waarschijnlijk minder dan honderd inheemse paneuropese exploitanten, hoewel bij dit 
aantal de talrijke in Europa actieve VS verstrekkers moeten worden gevoegd. Normaliter is 
de gemiddelde Europese onderneming kleiner, minder verticaal geïntegreerd en meer 
nationaal gericht dan de VS ondernemingen, hoewel hierin langzaam verandering komt. 
Uit een analyse van Link Resources blijkt dat de overname- en fusieactiviteit op de 
Europese markt in de periode 1990 1991 minder intens was dan verwacht. Factoren die 
hieraan blijkbaar hebben bijgedragen, waren het ongunstig economisch klimaat en de 
mogelijkheid dat de ondernemingen de zaken op langere termijn zagen (waarbij 1992 niet 
noodzakelijk een belangrijke datum was). Een andere factor is dat grensoverschrijdende 
samenwerking voor de Europese uitgeverijsector nooit kenmerkend is geweest. De EIIA 
heeft voorspeld dat het aantal op de Europese markt opererende ondernemingen afneemt 
en tegen 1995 waarschijnhjk tot niet meer dan 5 500 zal zijn gedaald. Dit zal waarschijnlijk 
meer het resultaat zijn van meer overnames en fusies dan van het feit dat ondernemingen 
failliet gaan of zich uit de markt terugtrekken. 
Hoewel de Europese informatiedienstenmarkt wordt gedomineerd door grote 
ondernemingen, vooral door grote informatieconcerns als Bertelsmann, lijkt er een vrij 
stabiele dubbele industriestructuur te bestaan, waarin kleine en middelgrote 
ondernemingen (KMO's) naast de giganten bestaan. Deze kleinere exploitanten profiteren 
van niche-markten, waar zij gespecialiseerde informatiediensten verpakken en aanbieden. 
Als wat in de computerdienstensector is gebeurd een aanwijzing is voor de toekomstige 
ontwikkelingen in de informatiedienstensector, kunnen fusies en overnames tot zeer grote 
concurrentiedruk op middelgrote ondernemingen in regionale markten leiden. 
5.3 Ondernemingsstrategieën in het informatiebedrijf 
Het opzetten van een enkele gegevenbank kan tot een groot aantal aanvullende 
produkten leiden, gaande van gedrukte media tot videotexdiensten en online 
ASCII gegevensbanken. Dit kenmerk van gegevensbankproduktie stelt uitgevers in staat 
een gevarieerd assortiment te ontwikkelen en zo grotere maar meer gesegmenteerde 
markten te creëren. In Europa zijn de ondernemingsstrategieën er steeds meer op gericht 
deze mogelijkheden voor produktdiversificatie te benutten, terwijl het marketing en 
prijsbeleid wordt aangepast en verspreidingssystemen en terugzoekprogrammatuur verder 
worden ontwikkeld om te proberen de vraag naar elektronische informatie te stimuleren. 
5.3.1 Diversificatie en 'multimedia'-eigendom 
Het opzetten en onderhouden van gegevensbanken is zeer arbeidsintensief en gaat 
bijgevolg met hoge kosten gepaard. Een specifiek economisch aspect van informatie is dat 
de reproduktiekosten naderhand erg laag liggen. De lage marginale kosten van het maken 
van informatieprodukten hebben dit proces van produktdiversificatie bevorderd. De 
inhoud van vele nationale kranten wordt vaak elektronisch gepubliceerd en ook als on line 
informatiediensten van CD ROM's en als traditionele gedrukte krant, zodat de krant 
gebruik kan maken van verschillende verspreidingssystemen en -media voor verschillende 
marktsegmenten. Tegelijkertijd wordt door de vooruitgang van de telecommunicatie het 
geografisch gebied van de informatiemarkten uitgebreid, zodat informatieprodukten en -
diensten op verschillende regionale markten tegen onbeduidende marginale kosten kunnen 
worden verspreid. Deze ontwikkelingen zijn bevorderlijk voor de verwezenlijking van een 
paneuropese informatiemarkt waar een aantal parallelle informatieprodukten en -diensten 
potentieel naast elkaar kunnen bestaan. De hoge kosten voor een eerste exemplaar van 
informatieprodukten, gecombineerd met lage reproduktiekosten, vormen een sterke 
stimulans om de verkoop te maximaliseren en bijgevolg de kosten per eenheid te 
minimaliseren. Deze economische logica speelt vooral in het voordeel van grote uitgevers 
en mediaconcerns, waar inkomsten uit advertenties en de concurrentiepositie worden 
bepaald door oplage en lezersaandeel. Als gevolg daarvan ontstaan op specifieke 
informatiemarkten monopolistische informatiebedrijven, een proces dat tot de uitsluiting 
van kleinere producenten leidt. 
35 
Diversificatie is een hoofdkenmerk van de informatiemarkt en wordt ingegeven 
door defensieve strategieën die gericht zijn op de bescherming van het marktaandeel en de 
verwezenlijking van voordelen door middel van de gezamenlijke produktie van 
informatiegoederen (waardoor de kosten over een aantal verschillende produkten worden 
gespreid). In het bijzonder de privatisering van de audiovisuele industrie in Europa heeft 
tot meer 'multimedia'-eigendom geleid. Zo zijn kranten- en tijdschriftenuitgevers nu 
overheersende deelnemers aan de Duitse audiovisuele industrie en soortgelijke patronen 
van 'multimedia'-eigendom komen voor in Italië en Frankrijk, waar de omroep geleidelijk 
is gedereguleerd. De uitbreiding van de paneuropese markt begint ook te leiden tot 
'transnationale' informatieprodukten, waarbij hetzelfde televisieprogramma bij voorbeeld 
gelijktijdig voor een nationaal en regionaal publiek in verscheidene landen wordt 
uitgezonden. Daar deze ontwikkeling op het bereiken van een zo groot mogelijk publiek en 
op een vermindering van de programmakosten is gericht, bestaat het gevaar dat de rijke 
culturele verscheidenheid van Europa uiteindelijk teloorgaat, indien geen maatregelen 
worden genomen. 
5.3.2 Verruiming van de professionele gebruikersbasis 
De grootste kosten van elektronische publikatie zijn degene die gepaard gaan met 
verkoop en distributie, voornamelijk omdat er weinig gevestigde kanalen zijn voor 
elektronische publikatie, zoals dat met detailboekhandels voor gedrukte media wel het 
geval is. Bovendien hebben de consumenten behoefte aan veel ondersteuning en service, 
gezien de complexiteit van vele elektronische informatieprodukten en -diensten. Om met 
het recupereren van deze kosten te kunnen beginnen, is de stimulering van de vraag 
essentieel voor de toekomstige ontwikkeling van de markt voor professionele elektronische 
informatie in Europa. In de tweede fase van het IMPACT programma, die in 1991 is 
begonnen, heeft de Europese Commissie dienovereenkomstig de nadruk van de aanbod­
naar de vraagzijde van de markt verlegd door 'INFO EURO ACCESS' als centraal 
strategisch thema goed te keuren. INFO EURO ACCESS is gericht op de verbetering van 
de toegankelijkheid van informatie in geheel Europa voor alle belangstellenden. In een 
aantal initiatieven op ondernemings- en sectorniveau die tegelijk met het 
IMPACT programma van de Commissie lopen, wordt geprobeerd om van de 
informatiesector een op de consumentenmarkt gerichte produktie- en distributiesector te 
maken. 
Europese ondernemingen beginnen blijkbaar meer de nadruk te leggen op de 
verbetering van het evenwicht tussen een door de technologie gestimuleerde en een op de 
markt gerichte ontwikkeling, waarbij de laatstgenoemde directer op de 
gebruikersbehoeften aansluit. Als onderdeel van deze grotere marketinginspanning wordt 
steeds meer belang gehecht aan promotieactiviteiten en verbetering van opleiding, 
klantendiensten en ondersteunende documentatie. Een andere positieve ontwikkeling is de 
aanpassing van de prijsstructuren op de markten voor on line ASCII gegevensbanken, het 
resultaat van niet alleen een fellere concurrentie op de markt maar ook van nieuwe en 
goedkopere telecommunicatiemogelijkheden. De traditionele prijsstelling voor online 
diensten, waarbij de kosten op basis van de verbindingstijd worden berekend, wordt 
opnieuw bekeken en ondernemingen proberen nieuwe prijsformules te definiëren die meer 
tegemoet komen aan de effectieve marktbehoeften van de gebruikers, 
informatieverstrekkers en dienstenexploitanten. Zowel ESA/IRS als Maxwell Online zijn 
bij voorbeeld in 1991 beginnen te experimenteren met nieuwe prijsmechanismen, waarbij 
de prijs niet meer zozeer op basis van verbindingstijd maar van daadwerkelijk verstrekte 
informatie wordt berekend (met een combinatie van prijzen voor drukwerk, prijzen op 
basis van bestelling en een vaste vergoeding of abonnementsregeling). 
Ten slotte zal de vraag worden aangemoedigd doordat de hostdiensten zorgen voor 
meer gebruikersvriendelijke toegangssystemen en voor innovatieve elementen die 
toegevoegde waarde opleveren. Recente voorbeelden van dergelijke innovaties omvatten: 
intelligente interfaces en gateways, multi-bestandzoeken, naverwerking van 
onderzoekresultaten door middel van tekstverwerking, persoonlijke gegevensbank, 
rekenblad en statistische en grafische hulpmiddelen. 
36 
5.4 Voltooiing van de interne markt: uitdagingen en kansen 
In het algemeen zijn Europese ondernemingen minder succesvol geweest dan 
Noordamerikaanse en Japanse bij het omzetten van hun activiteiten op het gebied van 
onderzoek en technologische ontwikkeling (O&TO) in innovaties en van hun uitvindingen 
in marktaandelen en winsten. Vanaf het midden van de jaren tachtig is de Europese 
industrie in het algemeen minder concurrerend. Zoals uit voorafgaande hoofdstukken van 
dit verslag is gebleken, heeft de EG een aanzienlijk tekort op de handelsbalans met de VS 
in de sector elektronische informatiediensten en verwacht wordt dat van Japan in de 
tweede helft van de jaren negentig een grotere uitdaging zal uitgaan. Er moeten dan ook 
grote inspanningen worden geleverd bij de toepassing van door de markt gestimuleerde 
benaderingen op het gebied van O&TO in de informatiedienstensector. Hiertoe kan het 
noodzakelijk zijn de behoeften van prioritair technologisch onderzoek af te stemmen op 
meer ingrijpende enactieve maatregelen die erop gericht zijn de vraag te stimuleren, 
gebruikersacceptatie en produktontwerp met elkaar in overeenstemming te brengen en een 
aantal van de wet- en regelgevende belemmeringen voor de groei en ontwikkeling van de 
markt op te heffen. 
Op het laatstgenoemde gebied heeft de Commissie door middel van IMPACT en 
de activiteiten van het Jurisdisch adviescomité voor de informatiemarkt (JAC) een 
belangrijke bijdrage geleverd. Het ontbreken van een omvattend juridisch kader voor de 
sector van de elektronische informatiediensten stelt de sector voor vele moeilijke 
problemen, niet het minst op het gebied van intellectuele eigendomsrechten. Traditionele 
literatuur en gepubliceerde schriftelijke informatie was lange tijd door auteursrechten 
tegen kopiëren en hergebruik beschermd, wat inhield dat ook tijd, kosten en intellectuele 
inspanningen werden beschermd die met het opstellen ervan verbonden waren. Wat echter 
gegevensbanken betreft is piraterij bijzonder eenvoudig daar de inhoud geheel of 
gedeeltelijk in een andere gegevensbank kan worden overgenomen en snel en tegen lage 
kosten door middel van moderne communicatienetwerken gereproduceerd. Soortgelijke 
problemen doen zich voor bij de bescherming van computerprogrammatuur. Zonder een 
adequate bescherming, zijn Europese ondernemingen niet zonder meer bereid in nieuwe 
gegevensbanktechnologieën te investeren wanneer geen maatregelen worden genomen om 
een zeker en stabiel juridisch kader op te zetten. Het JAC heeft met zijn voorbereidende 
werkzaamheden een bijdrage aan deze discussie geleverd. Op basis van een studie waarin 
een algemeen overzicht van de juridische situatie inzake bescherming van 
'informatiecompilaties' wordt gegeven, heeft het JAC in mei 1991 in een 
meerderheidsadvies de Commissie erop gewezen dat een louter auteursrechtelijke 
bescherming niet voldoende zou zijn en dat in aanvullende beschermingsmiddelen moest 
worden voorzien. Zo heeft het JAC ook geconstateerd dat de diverse benaderingen voor de 
bescherming van persoonlijke gegevens in de Lid Staten een ernstige belemmering zijn 
voor de vrije stroom van gegevens binnen de Gemeenschap en heeft het meegewerkt aan 
het opstellen van een ontwerp richtlijn ter zake, die in 1990 door de Commissie werd 
voorgesteld. 
Naast de eerder genoemde juridische en bestuursrechtelijke belemmeringen moet 
ook de uitdaging worden vermeld die uitgaat van de taal- en cultuurverschillen die een rem 
zijn op de ontwikkeling van de informatiemarkt op Europees niveau. Deze belemmeringen 
leiden tot een versnippering van de markt en betekenen dat de verwezenlijking van een 
interne markt op basis van schaalvoordelen moeilijk kan worden bereikt. Daardoor wordt 
de Gemeenschap strategisch in een nadelige positie geplaatst ten opzichte van 
Noord Amerika dat een grotendeels eentalige binnenlandse markt heeft. Het is dan ook 
noodzakelijk een gecoördineerde en evenwichtige benadering uit te werken voor de 
ontwikkeling van de sector van de elektronische informatie waarbij de tegenstrijdige 
doelstellingen van een groeiende wereldwijde concurrentie en het behoud van de nationale 
en culturele diversiteit moeten worden verzoend. 
De belangrijkste stimulans voor de markt voor elektronische informatiediensten zal 
uiteraard uitgaan van de algemene expansie van de grensoverschrijdende 
bedrijfsactiviteiten na de consolidering van de interne markt in de loop van de volgende 
jaren. Daar de ondernemingen zich in alle sectoren aan de nieuwe realiteit van 
paneuropese concurrentie en regelgeving aanpassen, hebben zij veel uiteenlopende 
37 
informatie nodig om effectief en efficiënt te kunnen werken en een groot gedeelte van deze 
informatie zal over de nationale grenzen heen toegankelijk moeten zijn. De markten voor 
elektronische informatiediensten zullen bij deze grote veranderingen in de Europese 
Economische Ruimte duidelijk een centrale rol spelen doordat zij de technologieën en 
diensten bieden die voor integratie en concurrentiekracht op het niveau van 
ondernemingen en sectoren vereist zijn. 
38 

CONCLUSIES 
De Europese Waarnemingspost voor de Informatiemarkt heeft steeds meer 
indicatoren verzameld en geanalyseerd met betrekking tot de markt voor elektronische 
informatiediensten. De volgende schattingen vormen wellicht de nauwkeurigste tot dusver 
beschikbare metingen van de omzet: 
- In 1990 bedroeg de omzet die werd verwezenlijkt door in de EG gevestigde producenten 
en distributeurs van elektronische informatiediensten circa 3,1 miljard ecu en werkten 
32 000 personen (voltijdse equivalenten) in 7000 ondernemingen. Deze cijfers betekenen 
dat deze sector een min of meer gelijkwaardige positie inneemt als twee andere strategisch 
belangrijke sectoren: marktonderzoek (1,9 miljard ecu) en organisatieadvies 
(3,5 miljard ecu). 
Dit derde jaarverslag van het EWI legt de nadruk op vier belangrijke tendensen en 
structurele kenmerken van de Europese markt voor elektronische informatiediensten die 
reeds in het voorgaande verslag werden genoemd: 
- De Verenigde Staten nemen nog steeds een dominerende positie in op de internationale 
markten voor professionele elektronische informatiediensten. In 1990 bedroeg de 
VS omzet circa 6,9 miljard ecu, meer dan het dubbele van de totale omzet in de EG 
(3,1 miljard ecu). Gewoonlijk is de doorsnee Europese onderneming kleiner, minder 
verticaal geïntegreerd en meer nationaal georiënteerd dan haar concurrenten in de VS. Er 
blijft een aanzienlijke ongelijkheid bestaan tussen de VS en de Gemeenschap wat 
gegevensbankproduktie en totale omzet betreft. 
- Er bestaan grote verschillen tussen de Lid Staten met betrekking tot de ontwikkeling van 
de informatiemarkt. Specifieke problemen doen zich voor in de 'minder ontwikkelde' 
regio's van de Gemeenschap wat de vraag, het plaatselijk aanbod en de 
telecommunicatie infrastructuur betreft. 
- De meeste informatieverstrekkers werken voornamelijk op nationale grondslag en leveren 
professionele informatiediensten aan hun eigen nationale gemeenschap. 
- Technische, taalkundige, bestuursrechtelijke en juridische belemmeringen blijven 
hinderlijke factoren voor de ontwikkeling van een gemeenschappelijke 
informatiedienstenmarkt. Ondanks de door de interne markt geboden mogelijkheden zijn 
maar weinig echt paneuropese diensten op de markt doorgedrongen. Er is dan ook meer 
behoefte aan activiteiten die zijn gericht op een verruiming van de markt en op een grotere 
bewustmaking, zoals die welke in het kader van het centraal thema 'INFO EURO 
ACCESS'van het IMPACT programma worden ondersteund 
Sinds de publikatie van het vorig EWI jaarverslag zijn drie belangrijke nieuwe 
tendensen aan het licht gekomen: 
- Zowel de aanbod- als de vraagindicatoren die door de EWI punten werden verzameld, 
wijzen op een vertraging van de groei van de internationale markten voor on line 
informatie vanaf de tweede helft van 1990 en gedurende heel 1991. De economische 
recessie lijkt de vraag op de informatiemarkten in de EG, Noord Amerika en lapan te 
hebben gedrukt. 
39 
- De handel binnen de EG in ASCII gegevensbanken was tussen 1989 en 1990 het snelst 
groeiende marktsegment met een groeipercentage van 26,1 (in absolute waarde), terwijl de 
uitvoer buiten de Gemeenschap met slechts 6% is toegenomen. 
- Fusies en overnames vormen een belangrijke kracht op de Europese informatiemarkt 
daar de ondernemingen naar integratie van de informatieproduktie- en -
distributieactiviteiten streven. Het aantal fabrikanten op de Europese markt neemt 
geleidelijk af en zal naar verwachting van 7 000 ondernemingen in 1991 tot niet meer dan 
5 500 tegen 1995 dalen. 
40 
Bijlage I: Definities 
AUDIOTEX. Audiotex is een nieuw elektronisch informatiemedium met toepassingen op 
de markten voor particuliere en zakelijke gebruikers. Audiotexdiensten zijn rechtstreeks 
toegankelijk door middel van een geschikt telefoontoestel (toondruktoetskeuze of 
TDK toestel). 
DISTRIBUTEUR. Een organisatie die een soortgelijke functie uitoefent als een hostdienst, 
maar dan wel voor materiële elektronische informatieprodukten (zoals magneetbanden of -
schijven of CD ROM's) in plaats van voor via telecommunicatie verstrekte 
informatiediensten. 
DOCUMENTVERSCHAFFING. Levering van primaire documenten die rechtstreeks door 
gebruikmaking van elektronische informatiediensten worden besteld. 
GA TEWAYDIENST. Een gateway-exploitant levert gespecialiseerde 
telecommunicatieverbindingen voor door derden verstrekte online informatiediensten. 
'Zuivere' gatewaydiensten zijn als zodanig geen hosts. 
GEGEVENSBANKPRODUCENT. Een organisatie die de intellectuele eigendomsrechten 
op de inhoud van elektronische informatieprodukten en -diensten bezit en die hostdiensten 
of distributeurs een licentie verleent om die inhoud in een elektronisch bruikbare vorm 
beschikbaar te stellen. Gewoonlijk voert de gegevensbankproducent de opmaaktaken uit 
die gepaard gaan met het verzamelen en structureren van de informatie die de 
elektronische informatiediensten bevatten. 
HOSTDIENST. Een organisatie die haar klanten via een telecommunicatieverbinding 
rechtstreeks toegang biedt tot in computers opgeslagen informatie. Hieronder vallen ook 
per videotex verstrekte diensten. 
INFORMA TIEDIENSTENINDUSTRIEEN. De term informatiedienstenindustrieën omvat 
een aantal commerciële en niet commerciële activiteiten die verband houden met het 
ontwerpen, publiceren en verspreiden van informatieprodukten en -diensten. In dit verslag 
heeft deze term een iets specifiekere betekenis en heeft hij uitsluitend betrekking op een 
onderdeel van de industrieën die op commerciële grondslag informatiediensten 
verstrekken aan professionele (m.a.w. niet particuliere) gebruikers door middel van diverse 
informatiemedia, gaande van drukwerk tot optische schijven. 
MAGNETISCHE MEDIA. Banden en schijven in verschillende grootten en vormen 
(inclusief diskettes voor PC's) die gebruik maken van magnetische opslagtechnologie. 
ONLINE ASCII-GEGEVENSBANKEN. De term online omvat alle interactieve 
infortmatiediensten die via telecommunicatieverbindingen door hosts worden verstrekt 
(rechtstreeks of via gateways). Diensten die tekengewijs in plaats van paginagewijs of 
schermgewijs worden verstrekt, maken gebruik van de internationaal erkende 
ASCII standaard voor tekencodering. 
M 
OPTISCHE MEDIA. Diverse soorten schijven die gebruik maken van optische 
opslagtechnologie, waarvan CD ROM het meest voorkomt. 
REAL-TIME INFORMATIEDIENSTEN. Online diensten die onmiddellijk worden 
bijgewerkt wanneer nieuwe gegevens beschikbaar komen. 
RETROSPECTIEVE GEGEVENSBANKDIENSTEN. On-Hne diensten die niet 
onmiddellijk worden bijgewerkt. 
TELETEKSTDIENSTEN. Diensten waarbij de consument niet interactief kan optreden bij 
het maken van een keuze uit wat de dienstenverstrekker uitzendt. 
TRANSA CTIEDIENSTEN. Diensten die als voornaamste doel een transactie in plaats van 
de verstrekking van informatie hebben, zoals EDI diensten. 
VIDEOTEX. On line diensten die paginagewijs of schermgewijs in plaats van tekengewijs 
worden verstrekt. 
<*-•* 
Bijlage II: Acroniemen en afkortingen 
ASCII American Standard Code for Information Interchange 
AT&T Atlantic Telephone & Telegraph 
BLAISE British Library Automated Information Service 
BT British Telecom 
Btx Bildschirmtext 
CAS Chemical Abstracts Service 
CCITT Comité Consultatif International Télégraphique et Téléphonique 
CD-I Compact Disk - Interactive 
CD-ROM Compact Disk - Read Only Memory 
CD-ROM/XA Compact Disk - Read Only Memory/eXtended Architecture 
CDTV Commodore Dynamic Television 
CEG Commissie van de Europese Gemeenschappen 
CEPT Conférence Européenne des Postes et Télécommunications 
Crr Onderzoek op het gebied van communicatie- en informatietechnologie 
DG XIII Directoraat-generaal van de CEG voor Informatietechnologie, 
informatie industrie en telecommunicatie 
DG XVI Directoraat-generaal van de CEG voor Regionaal beleid 
DPC Database Promotion Center (Japan) 
DVI Digital Video Interactive 
EG Europese Gemeenschap 
ECU Europese munteenheid 
ECHO Hostorganisatie van de Europese Commissie 
EIIA European Information Industry Association 
ESA/IRS Europese Ruimtevaartorganisatie/lnformatie-Retrieval Service 
EUROLUG EURopean OnLine User Group 
EUSIDIC EUropean Association for Scientific Information Dissemination Centres 
EVA Europese Vrijhandels Associatie 
EWI Europese Waarnemingspost voor de Informatiemarkt 
GIS Geografische informatiesystemen 
IBC Geïntegreerd breedbandnet 
ICT Informatie- en communicatietechnologieën 
IIA Information Industries Association (VS) 
IMPACT Acties inzake het informatiemarktbeleid 
INSPEC Information Services for the Physics and Engineering Communities 
ISDN Digitaal netwerk voor geïntegreerde diensten 
ISO Internationale normalisatie-organisatie 
JAC Juridisch Adviescomité 
JAPIO JApan Patent Information Office 
JICST Japan Information Centre for Science and Technology 
JPEG Joint Photographic Expert Group (ISO) 
KMO Kleine en middelgrote ondernemingen 
LAN Lokaal netwerk 
MCC Maxwell Communication Corporation 
MDC Mead Data Central 
MITT Ministerie voor Internationale Handel en Industrie (Japan) 
MOR Minder ontwikkelde regio's 
MPEG Motion Picture Expert Group (ISO) 
NSF National Science Foundation (US) 
OECD OESO; Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling 
ONP Open Network Provision 
O&TO Onderzoek en technologische ontwikkeling 
PC Persoonlijke computer 
PNE Publieke netwerkexploitanten 
PRS Premium Rate Services (diensten tegen verhoogd tarief) 
Mr3> 
RACE Onderzoek en ontwikkeling op het gebied van geavanceerde 
communicatietechnologieën in Europa 
RBOC Regional Bell Operating Company 
RWEB Raad voor Wederzijdse Economische Bijstand 
SDI Selectieve informatieverspreiding 
STAR Special Telecommunications Action for Regional Development 
TDK Toondruktoetskeuze 
TFPL Task Force Pro Libra Ltd (VK) 
WORM Write Once Read Many (norm voor optische schijven) 
WTM Wetenschappen, technologie en medicijnen 
^H 
Bijlage III: Lijst van publikaties 
Arnold, Steven A. The information factory: a profile of Japan's information and database 
infrastructure. Infonortics Ltd, 1991. 
Analysis of industry prospects for optical storage compact disk products (volume 4 draft). 
Understanding & Solutions, augustus 1991. 
Can the hosts make money? [Videotex special report]. Videotex International, 
15 januari 1992, biz. 1. 
CD-ROM databases: a survey of commercial publishing activity. Database, februari 1992. 
CEC/EIIA co-ordinated survey of professional hosts and information providers in the 
European Communities 1989/90 (final report). European Information Industry Association, 
april 1992. 
Les chiffres 1991 in La Lettre de Tététel. Supplement april 1992. 
CMEA 90 (final report). Frank-Michael Bahr, Political Consulting and Technology 
Assessment, juni 1991. 
Databases in Japan. IMO Working Paper 91/3, december 1991. 
Directory of Online Databases. Cuadra/Elsevier (halfjaarlijks). 
EUSIDIC/EUROLOG Survey of public data networks in Europe 1991. EUSIDIC, 1991. 
Information UK 2000: an overview of the European information scene. Electronic Publishing 
Services Ltd for the British Library, maart 1990. 
New opportunities for publishers in the information industry: a strategic study (interim report). 
Consulting Trust GmbH, juni 1992. 
Overview of the EC videotex market 1990/91. IMO Working Paper 92/4, april 1992. 
Les services vidéotex professionnels en Europe: impact sur le marché des bases de données 
(rapport final). Quadrature, oktober 1991. 
Summary results of 1991 executive panel. IMO Working Paper 92/1, januari 1992. 
Understanding information: business, technology and geography (ed. K. Robins). Belhaven 
Press, 1992. 
Value added services in Western Europe 1992. CTT Research, 1991. 
^ 
ISSN 0254-1513 
COM(93) 156 def. 
DOCUMENTEN 
NL 15 
Catalogusnummer : CB-CO-93-181-NL-C 
ISBN 92-77-54784-7 
Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen 
L-2985 Luxemburg 
i-Mo