Advies van het Economisch en Sociaal Comité over "Het werkgelegenheidsbeleid en de rol van de sociaal-economische organisaties in de derde fase van de Economische en Monetaire Unie"

(1999/C 40/12)

Het Economisch en Sociaal Comité heeft op 29 januari 1998 besloten, overeenkomstig artikel 23 (derde alinea) van zijn Reglement van Orde een advies op te stellen over "Het werkgelegenheidsbeleid en de rol van de sociaal-economische organisaties in de derde fase van de Economische en Monetaire Unie".

De Afdeling "Economische en Monetaire Unie, economische en sociale samenhang", die met de voorbereiding van de desbetreffende werkzaamheden was belast, heeft haar advies op 20 oktober 1998 goedgekeurd. Rapporteur was de heer Dock.

Het Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn op 2 en 3 december 1998 gehouden 359e Zitting (vergadering van 2 december) het volgende advies uitgebracht, dat met 94 stemmen vóór, 3 stemmen tegen en bij 2 onthoudingen is goedgekeurd.

1. De nieuwe context als gevolg van de monetaire unie

1.1. De invoering van de gemeenschappelijke munt vormt een essentiële stap in het Europese integratieproces. Hierdoor ontstaat namelijk een nieuwe situatie die het gedrag van talrijke actoren, waaronder de sociaal-economische organisaties, ongetwijfeld zal beïnvloeden. Deze gedragsverandering is in bepaalde opzichten van wezenlijk belang, in die zin dat het welslagen van de totstandbrenging van de monetaire unie ervan afhangt.

1.2. Een van de voornaamste gevolgen van het verdwijnen van de nationale munten is dat de lid-staten niet langer over het wisselkoersinstrument beschikken.

1.3. De derde fase van de Economische en Monetaire Unie betekent ook dat nieuwe actoren zullen verschijnen of dat bestaande actoren sterker naar voren zullen komen.

1.3.1. De Europese Centrale Bank

1.3.1.1. De doelstelling van het Europese Stelsel van Centrale Banken (ESCB) is omschreven in artikel 105 van het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap:

"Het hoofddoel van het ESCB is het handhaven van prijsstabiliteit. Onverminderd het doel van prijsstabiliteit ondersteunt het ESCB het algemene economische beleid in de Gemeenschap ten einde bij te dragen tot de verwezenlijking van de in artikel 2 omschreven doelstellingen van de Gemeenschap."

1.3.1.2. Volgens artikel 2 stelt de Unie zich onder meer ten doel, de "bevordering van economische en sociale vooruitgang alsmede een hoog werkgelegenheidsniveau en totstandbrenging van evenwichtige en duurzame ontwikkeling, met name door de totstandbrenging van een ruimte zonder binnengrenzen, door de versterking van de economische en sociale samenhang en door de oprichting van een economische en monetaire unie die uiteindelijk een gemeenschappelijke munt inhoudt, overeenkomstig de bepalingen van dit Verdrag".

1.3.2. Coördinatie van het economisch beleid door de Raad

1.3.2.1. In het Verdrag zijn het raamwerk en de rechtsgrondslagen voor de gemeenschappelijke munt gegeven. Tevens bevat het een aantal bepalingen over de economische integratie van de lid-staten.

1.3.2.2. Zo is in artikel 99 (ex artikel 103) het volgende bepaald: "De lid-staten beschouwen hun economisch beleid als een aangelegenheid van gemeenschappelijk belang en coördineren het in het kader van de Raad, overeenkomstig het bepaalde in artikel 98."

Het gaat hierbij met name om het volgende:

- de Raad stelt globale richtsnoeren vast voor het economisch beleid van de lid-staten en van de Gemeenschap;

- de Raad ziet toe op de economische ontwikkeling in elke lid-staat en in de Gemeenschap;

- de Raad kan aanbevelingen richten tot lid-staten die zich niet aan de globale richtsnoeren houden.

1.3.2.3. Deze coördinatie van het economisch beleid is van essentieel belang om de doelstellingen van de monetaire unie te kunnen verwezenlijken. Weten de lid-staten hun beleid onvoldoende op elkaar af te stemmen, dan is het gevaar groot dat de gemeenschappelijke munt een enorme teleurstelling wordt. De wijze waarop het economisch beleid in de praktijk gecoördineerd moet worden, is vastgesteld tijdens de Europese Raad van Luxemburg in december 1997.

1.3.2.4. In de resolutie van de Europese Raad over de coördinatie van het economisch beleid in de derde fase van de EMU wordt opgemerkt dat het economisch beleid en de loonvorming een nationale verantwoordelijkheid blijven. Tegelijkertijd wordt gesteld dat opvoering van coördinatie en toezicht absoluut noodzakelijk is, omdat economische ontwikkelingen in de afzonderlijke lid-staten in breder verband gevolgen kunnen hebben.

1.3.3. De sleutelrol van de sociaal-economische organisaties op het gebied van de loonvorming

1.3.3.1. In de derde fase van de EMU moeten het monetaire en het economische beleid meer op Europees niveau gestuurd worden. Om de monetaire unie tot een succes te maken, moet echter nog een derde instrument oordeelkundig worden gebruikt, nl. het werkgelegenheids- en arbeidsmarktbeleid, met inbegrip van het loonbeleid.

1.3.3.2. Op deze gebieden spelen de sociaal-economische organisaties, met name de sociale partners, van oudsher een cruciale rol. Het zou kunnen dat zij in de monetaire unie een nog grotere verantwoordelijkheid krijgen.

1.4. Het EMU-bouwwerk zal mede geschraagd worden door de centrale banken, de Raad en de sociaal-economische organisaties. Ieder voor zich dienen zij hun specifieke verantwoordelijkheid, op het gebied van resp. het monetaire, het economische en het werkgelegenheidsbeleid, op te nemen.

1.4.1. De doelstellingen van de EMU kunnen vanzelfsprekend niet verwezenlijkt worden als bovengenoemde actoren los van elkaar opereren. Er dient sprake te zijn van voldoende coördinatie, hetgeen met name een adequate informatieverstrekking vereist.

2. De Europese Centrale Bank in de derde fase van de monetaire unie

2.1. Het Verdrag van Maastricht is uitermate duidelijk over de onafhankelijkheid van de Europese Centrale Bank bij het vervullen van haar taken.

2.2. Het Comité wil deze onafhankelijkheid niet in twijfel trekken, maar vraagt zich wel af wat de beste manier is om de noodzakelijke dialoog tussen de ECB en de sociaal-economische kringen zo doeltreffend en democratisch mogelijk te maken. De ECB moet namelijk niet alleen een reputatie opbouwen en bestendigen teneinde een inflatiespiraal te voorkomen, maar moet er vooral ook voor zorgen dat haar beleid voor de Europese publieke opinie aanvaardbaar is. Juist door goed te overleggen en doorzichtig op te treden, hebben verscheidene nationale centrale banken in het verleden weten te bereiken dat hun doelstellingen niet alleen als legitiem, maar ook als op middellange en lange termijn economisch doeltreffend geaccepteerd werden.

2.2.1. Dit is echter geen eenvoudige opdracht nu er in een aantal lid-staten grote werkloosheid heerst en de publieke opinie hier en daar van wantrouwen t.a.v. de Europese integratie blijk geeft.

2.3. Voorts moet worden benadrukt dat de monetaire unie het voorlopig zonder echte economische en politieke unie zal moeten stellen en dat de ECB sterk aan kritiek bloot zal staan. Deze situatie is uniek en de gevolgen ervan mogen niet onderschat worden. Het overleg met de Raad en het Europees Parlement is in dit verband van cruciaal belang.

2.3.1. Daarom heeft het Comité met voldoening kennisgenomen van de oprichting van Euro 11, die een vruchtbare dialoog tussen de ECB en de politieke autoriteiten mogelijk moet maken.

2.3.2. In het Verdrag is ook bepaald dat er regelmatig hoorzittingen voor het Europees Parlement zullen worden gehouden. In artikel 113 (ex artikel 109 B) staat dat de ECB jaarlijks een verslag aan de Raad en aan het Parlement voorlegt en dat "de president van de ECB en de overige leden van de directie (...) op verzoek van het Europees Parlement of op eigen initiatief (...) gehoord (kunnen worden) door de bevoegde commissies van het Europees Parlement."

2.3.2.1. Gezien het democratische karakter van het Europees Parlement hoopt het Economisch en Sociaal Comité van harte dat het bepaalde in dit artikel onverkort ten uitvoer zal worden gelegd.

2.4. Het is absoluut noodzakelijk dat de krachtlijnen van het ECB-beleid ook voorgelegd worden aan het Comité, dat immers de sociaal-economische kringen vertegenwoordigt.

2.4.1. Het Comité is de spreekbuis van de verschillende sociaal-economische belangengroepen. Een regelmatige uitwisseling van informatie tussen de ECB en de in het Comité vertegenwoordigde organisaties is derhalve onmisbaar.

2.4.1.1. In november 1997 vond in Frankfurt voor het eerst een ontmoeting plaats tussen het Europees Monetair Instituut en de Afdeling voor economische, financiële en monetaire vraagstukken van het Comité. Het zou nuttig zijn om deze interessante bijeenkomst een vervolg te geven.

2.4.2. Contacten met het Comité vormen voor de Europese Centrale Bank een middel bij uitstek om overleg te voeren met de sociaal-economische organisaties en te vernemen wat hun wensen en verlangens zijn.

2.4.3. In een aantal lid-staten bestaat een dergelijke uitwisseling reeds, al wordt deze op verschillende wijze vormgegeven. Met de totstandbrenging van een echte monetaire unie zou het zinvol zijn ook op Europees niveau zo'n dialoog op te zetten.

2.4.4. In de EMU zou het Comité nuttig werk kunnen verrichten door jaarlijks een advies op te stellen over het monetaire en wisselkoersbeleid dat in Euroland wordt gevoerd. Hiermee zouden twee doelen moeten worden beoogd. Ten eerste dienen de Europese instellingen te worden geïnformeerd over de manier waarop het Comité het monetaire en wisselkoersbeleid beoordeelt. Ten tweede vormt zo'n advies een goede gelegenheid om bepaalde zaken toe te lichten en een discussie op gang te brengen binnen de verschillende organisaties die in het Comité zijn vertegenwoordigd.

2.5. Voor de ECB zouden, naast contacten met het Comité, ook ontmoetingen met vertegenwoordigers van de sociale partners ongetwijfeld van nut zijn.

2.5.1. De sociale partners spelen sinds jaar en dag een belangrijke rol bij de loononderhandelingen. Zonder de onafhankelijkheid van de ECB op enigerlei wijze in twijfel te willen trekken, is het Comité van mening dat het via regelmatige ontmoetingen tussen ECB en sociale partners mogelijk is, het monetaire beleid en de door de sociale partners overeengekomen ontwikkeling van de lonen voldoende op elkaar af te stemmen.

2.5.2. Belangrijk is dat de dialoog tussen ECB en sociale partners kwalitatief even goed wordt als de dialoog die er in een aantal lid-staten op nationaal niveau bestaat. Anders dreigt het gevaar dat door een gebrek aan begrip niet de beste besluiten worden genomen. Dit kan tot vermindering van de groei en toename van de werkloosheid leiden.

2.5.3. Het zal overigens niet meevallen om deze dialoog tot stand te brengen, daar de lid-staten verschillende onderhandelingssystemen kennen. Willen de contacten tussen de ECB en de sociale partners zoveel mogelijk vruchten afwerpen, dan moet er gezien deze nationale verschillen de nodige inventiviteit aan de dag worden gelegd.

2.6. De ECB wordt in de derde fase van de EMU derhalve met een uitermate delicate taak belast. In het Verdrag van Maastricht is vastgelegd dat zij deze volledig onafhankelijk kan vervullen.

2.6.1. Het Comité is van mening dat de ECB zich nog beter van haar taak zal kunnen kwijten als zij niet alleen met de politieke autoriteiten, maar ook met vertegenwoordigers van de actoren op het terrein een vruchtbare dialoog voert.

3. Loononderhandelingen in de EMU

3.1. Kenmerkend voor de arbeidsmarkt is dat onderhandelingen over arbeidsvoorwaarden grotendeels collectief gevoerd worden. Deze onderhandelingen kunnen plaatsvinden op beroepsgroep-, bedrijfstak- of ondernemingsniveau. Dikwijls bestaan er verschillende onderhandelingsniveaus naast elkaar.

3.2. De relatie tussen de verschillende cao-onderhandelingsmethoden en economische prestaties is in een groot aantal wetenschappelijke werken () onderzocht.

3.2.1. Deze studies leiden niet altijd tot dezelfde gevolgtrekkingen. Er kunnen twee soorten conclusies worden onderscheiden.

3.2.1.1. Uit sommige onderzoeken blijkt dat de beste werkgelegenheidsresultaten behaald worden met systemen waarbij de onderhandelingen hetzij sterk gecentraliseerd, hetzij sterk gedecentraliseerd zijn:

- in een gedecentraliseerd model (waar het zwaartepunt van de onderhandelingen op het niveau van de onderneming ligt) kan de concurrentie tussen de betrokkenen krachtig tot uiting komen. De marktwerking doet zich volop gelden en daardoor kan voor concurrerende loon- en werkgelegenheidsniveaus gezorgd worden;

- in een gecentraliseerd model zijn de sociaal-economische organisaties meer bereid de macro-economische gevolgen van hun eisen te verdisconteren. Bij de onderhandelingen houden de gesprekspartners rekening met de consequenties van de te nemen besluiten en maken zij een afweging tussen loon, werkgelegenheid en instandhouding van het concurrentievermogen.

3.2.1.2. Bij een tweede these gaat het minder om de mate van centralisatie van de onderhandeling dan om de mate van coördinatie die er tussen de verschillende onderhandelingsniveaus bestaat. Net als bij een gecentraliseerd systeem stelt een hoge mate van coördinatie de sociaal-economische organisaties in staat, de macro-economische gevolgen van de mede door hen te nemen besluiten in aanmerking te nemen. De onderhandelingspartners zijn er meer op bedacht te vermijden dat kosten en inflatie sterk stijgen.

3.2.1.2.1. Wanneer de loonkosten te sterk stijgen ten opzichte van de gerealiseerde productiviteitstoename, kunnen de inflatoire spanningen toenemen. Er is in dat geval sprake van een toename van productiekosten die aanleiding kan geven tot prijsstijgingen. Als gevolg hiervan wordt opnieuw op loonsverhoging aangedrongen en dreigt een loon- en prijsspiraal. Om een dergelijke inflatoire druk te voorkomen, moet bij cao-onderhandelingen dus voor ogen worden gehouden dat de stijging van de reële lonen de productiviteitstoename niet mag overtreffen.

3.2.1.2.2. Een systeem waarbij sprake is van voldoende coördinatie tussen de verschillende niveaus waarop de collectieve onderhandeling plaatsvindt, is vooral aantrekkelijk in perioden waarin het economisch voor de wind gaat. Het is dan immers gemakkelijker om inflatoire spanningen te beheersen.

3.2.1.2.3. In een systeem met onvoldoende coördinatie is het voor de sociale partners veel moeilijker om tot een dergelijk resultaat bij te dragen. Zij formuleren eisen die niet op elkaar zijn afgestemd en waarin de macro-economische gevolgen van de op micro-niveau genomen besluiten niet worden meegenomen.

3.2.1.2.4. Vooral in conjunctureel gunstige perioden bestaat dan het gevaar dat de sociaal-economische organisaties inflatoire druk niet kunnen voorkomen. In zulke gevallen kunnen de monetaire autoriteiten zich genoodzaakt zien om in te grijpen, met name door de rentetarieven aan te passen. Een samengaan van deze factoren is gevaarlijk, omdat dit kan leiden tot een verslechtering van de conjunctuur en tot mindere resultaten in termen van groei en werkgelegenheid.

3.3. De ontwikkeling van de werkgelegenheidssituatie wordt echter lang niet uitsluitend bepaald door de loonkosten. Andere factoren zijn evenzeer van belang, zoals de opleiding van arbeidskrachten, innovatieprocessen, schommelingen in de vraag naar goederen en diensten, enz. Dat neemt echter niet weg dat een land als gevolg van een divergerende (loon)kostenontwikkeling met een verslechtering van het concurrentievermogen te maken kan krijgen, met het bijbehorende gevaar van banenverlies. Na de invoering van de gemeenschappelijke munt zullen de landen van de eurozone niet langer de mogelijkheid hebben tot devaluatie over te gaan om concurrentienadelen te ondervangen.

3.3.1. In de EMU is het dus extra belangrijk dat de loonkostenontwikkeling in de hand wordt gehouden.

3.3.2. Voor de sociaal-economische organisaties, die bij de onderhandelingen over de loonontwikkeling een hoofdrol spelen, staan er dus verschillende mogelijkheden open. Het ene land kiest wellicht voor centralisering van de loononderhandelingen, het andere voor decentralisering. Ieder model heeft zo zijn voor- en nadelen.

3.3.2.1. Ongeacht het model waarvoor wordt gekozen, gaat het er in de EMU vooral om dat er voldoende coördinatie bestaat tussen de verschillende niveaus en plaatsen waarop de collectieve onderhandelingen, met name op loongebied, plaatsvinden. Er moet namelijk worden voorkomen dat ongecontroleerde onderhandelingen tot een toename van de inflatoire spanningen leiden. Dit gevaar bestaat vooral in periodes van hoogconjunctuur.

3.3.2.2. De sociaal-economische organisaties dienen er dus goed op te letten dat cao-onderhandelingen gecoördineerd blijven plaatsvinden, maar geleidelijk aan zou hun rol er nog een dimensie bij kunnen krijgen. De loonontwikkeling in de buurlanden, met name die welke ook deel uitmaken van de eurozone, wordt namelijk nog belangrijker dan voorheen. Goede coördinatie tussen de verschillende onderhandelingsniveaus op nationaal niveau volstaat dus niet; het is zaak dat ook de Europese context in aanmerking wordt genomen.

3.3.3. De vorm van de cao-onderhandelingen in de EU-lid-staten ontwikkelt zich in verschillende richtingen. Uit studies die hiernaar zijn verricht, blijkt dat in sommige landen een decentralisatieproces aan de gang is, terwijl andere landen zich inspannen om de mate van coördinatie tussen de cao-onderhandelingsniveaus op te voeren.

3.3.4. In het tweede geval wordt de weg ingeslagen naar tripartiete overeenkomsten of sociale pacten (Portugal, Italië, Ierland, Spanje). De Europese of transnationale dimensie wordt hierbij soms expliciet in overweging genomen (België).

3.3.4.1. De ontwikkelingen zijn complex te noemen. In sommige landen wordt, zonder dat van onderliggende contradicties sprake is, de dialoog op intersectoraal niveau versterkt, terwijl de sociale partners op bepaalde terreinen tegelijkertijd meer verantwoordelijkheid krijgen op het niveau van de onderneming.

3.3.4.2. Wanneer - in het kader van tripartiete overleg - naast de sociale partners ook de overheid meespeelt, kan het in bepaalde gevallen gemakkelijker zijn om tot consensus te komen.

3.3.4.3. Met tripartiete overeenkomsten die recentelijk in verscheidene lid-staten tot stand zijn komen, konden het werkgelegenheids- en groeibeleid worden gestimuleerd. Dergelijke akkoorden zijn van cruciaal belang wanneer zij ertoe bijdragen de conjunctuureffecten optimaal te benutten en terzelfder tijd de conjuncturele situatie te consolideren.

4. De noodzaak asymmetrische schokken te voorkomen

4.1. Met het verdwijnen van de nationale munten kan zich voor de lid-staten een nieuw probleem voordoen in geval van een asymmetrische schok in de monetaire unie.

4.1.1. Onder asymmetrische schok verstaat men een onverwachte gebeurtenis die een directe of indirecte impact heeft op de sociaal-economische parameters werkgelegenheid, productie en inflatie.

4.1.2. In tegenstelling tot een symmetrische schok, die zich op min of meer gelijke wijze in de volkshuishoudingen van de lid-staten doet gevoelen, treft een asymmetrische schok slechts één land of een groep landen.

4.1.3. Een asymmetrische schok kan veroorzaakt worden door een natuurverschijnsel (b.v. een aardbeving) of door een economische gebeurtenis die tot gevolg heeft dat een land losraakt uit de conjunctuurcyclus waarin de andere lid-staten zich bevinden. Een asymmetrische schok kan dus net zo goed een buitenlandse als een binnenlandse oorzaak hebben. Er kan b.v. ook een verkeerd besluit aan ten grondslag liggen.

4.2. In het verleden kon op een asymmetrische schok onder meer gereageerd worden door de nationale munt te devalueren. Voor landen die deelnemen aan de monetaire unie komt deze mogelijkheid vanzelfsprekend te vervallen.

4.2.1. De ECB zal met de specifieke kenmerken van de economische cyclus van elk afzonderlijk Euroland geen rekening kunnen houden. Er zullen dus andere middelen dan het devaluatie-instrument moeten worden ingezet. Voor sommige van die middelen ligt de verantwoordelijkheid grotendeels bij de sociale partners.

4.3. Voor andere middelen zijn in eerste instantie de overheden verantwoordelijk.

4.3.1. De gevaarlijkste manier om op een asymmetrische schok te reageren, is dat elke lid-staat zich ten koste van zijn buurlanden in een ongecontroleerde concurrentiestrijd stort. Deze zou kunnen worden uitgevochten op terreinen als belastingheffing, milieu of arbeidsvoorwaarden. Escalatie van de strijd is dan niet uitgesloten. In de context van de monetaire unie is het dus nog belangrijker dat de harmonisatieprocessen, waarbij met name te denken valt aan de plannen inzake bron- en vennootschapsbelasting, tot een goed einde worden gebracht.

4.3.2. In het "Stabiliteits- en Groeipact" zijn de beginselen aangegeven die voor de lid-staten als leidraad op het gebied van begrotingsbeleid moeten dienen. In geval van een asymmetrische schok kan een land altijd nog gebruik maken van de beschikbare begrotingsmarges, mits de 3 %-tekortnorm niet wordt overschreden. De sociale uitgaven en het overheidsbudget in het algemeen zijn één van de eerste middelen waartoe lid-staten in geval van een schok hun toevlucht kunnen nemen. Gezonde overheidsfinanciën zijn dus van cruciaal belang. Thans moet evenwel geconstateerd worden dat maar weinig lid-staten over daadwerkelijke begrotingsspeelruimte beschikken.

4.3.3. Doordat de omvang van de Europese begroting in verhouding tot het BBP van de EU beperkt is, kunnen automatische stabilisatoren maar in geringe mate worden ingezet. Dat is een groot verschil tussen de EU en de Verenigde Staten. Krachtens het Verdrag kan de Raad wel besluiten om ten gunste van een bepaalde lid-staat specifieke maatregelen te treffen.

4.3.3.1. In artikel 100, lid 2, van het Verdrag betreffende de Europese Unie is namelijk het volgende bepaald: "In geval van moeilijkheden of ernstige dreiging van grote moeilijkheden in een lid-staat, die worden veroorzaakt door buitengewone gebeurtenissen die deze lid-staat niet kan beheersen, kan de Raad op voorstel van de Commissie, met eenparigheid van stemmen, onder bepaalde voorwaarden communautaire financiële bijstand aan de betrokken lid-staat verlenen."

4.3.4. Een aspect van de monetaire unie dat te vaak over het hoofd wordt gezien, is dat van de mobiliteit. Uit diverse studies blijkt dat een asymmetrische schok waardoor een bepaalde streek van de VS wordt getroffen, voor een groot deel juist door geografische mobiliteit wordt opgevangen. In Europa is deze mobiliteit duidelijk minder groot. Het meest recente werkgelegenheidsrapport van de Commissie laat echter zien dat de mobiliteit in Europa ook weer niet zo gering is. Niettemin bestaan er nog steeds aanzienlijke belemmeringen voor de mobiliteit van migranten die van buiten de EU afkomstig zijn, personen met een bijstandsuitkering, en - in mindere mate - werklozen.

4.3.5. Europa heeft in het verleden belangrijke migratiestromen van arbeidskrachten gekend. Deze trokken naar gebieden waar op buitenlandse werknemers een beroep werd gedaan. Nu is er sprake van aanzienlijke werkloosheid, en bestaat het gevaar dat mobiliteit voedsel geeft aan uitingen van racisme.

4.3.6. Met dit gevaar moet terdege rekening worden gehouden, maar dit mag niet tot gevolg hebben dat de discussie over mobiliteit in een vroegtijdig stadium wordt gesloten. Het mobiliteitsvraagstuk zou volgens het Comité op de communautaire agenda moeten worden geplaatst. De Europese integratie mag niet leiden tot een politieke unie waarin alleen armen en buitenlanders van het vrije verkeer van personen zijn uitgesloten.

4.4. De inzet van de bovengenoemde middelen in geval van een asymmetrische schok is in eerste instantie een zaak van de overheden. Bij andere mogelijke middelen die in geval van zo'n schok het overwegen waard zijn, is een hoofdrol voor de sociaal-economische organisaties weggelegd.

4.4.1. Loonflexibiliteit wordt vaak als een noodzaak voor de monetaire unie gezien. Hiermee zou het probleem ondervangen kunnen worden dat met name in geval van een asymmetrische schok niet meer van het wisselkoersinstrument gebruik kan worden gemaakt.

4.4.1.1. Door verschillen in belastingen en parafiscale heffingen lopen de arbeidskosten en de door werknemers ontvangen nominale lonen van lid-staat tot lid-staat sterk uiteen.

4.4.1.2. Het streven naar een zekere mate van loonflexibiliteit betekent derhalve niet automatisch dat de koopkracht van de werknemers erop achteruit gaat. Indien nodig zou het deel dat van het brutoloon wordt afgetrokken om collectieve voorzieningen en sociale-zekerheidsuitkeringen te bekostigen, als een tijdelijke buffer gebruikt kunnen worden. Zo zou een land dat met een asymmetrische schok geconfronteerd wordt, van soortgelijke effecten kunnen profiteren als die welke bij devaluatie optreden.

4.4.1.3. Hierbij bestaat natuurlijk wel het risico dat de financiering van de sociale bescherming en de collectieve voorzieningen wordt ondermijnd.

4.4.2. De sociaal-economische organisaties dienen dus, met steun van de overheden die afhangt van de specifieke nationale situatie, een anticiperende rol te spelen. Het principe is dat er bij een gunstige conjunctuur reserves worden aangelegd. Deze zouden dan in geval van een schok aangesproken worden om het teruglopen van de inkomsten op te vangen. Hiermee kunnen drie doelstellingen worden verwezenlijkt:

- er wordt gezorgd voor voldoende loonkostenflexibiliteit om een asymmetrische schok te kunnen opvangen;

- de koopkracht van de werknemers wordt veiliggesteld;

- de financiering van de sociale prestaties komt niet in gevaar.

4.4.3. In een aantal lid-staten wordt reeds met een dergelijk systeem geëxperimenteerd.

4.5. Het spreekt hoe dan ook voor zich dat de sociaal-economische organisaties niet de enigen zijn die over middelen beschikken waarmee een lid-staat een asymmetrische schok kan opvangen. Ook andere instrumenten moeten kunnen worden ingezet, zoals het begrotingsbeleid of het fiscale beleid.

5. Conclusies

5.1. De invoering van een monetaire unie in Europa kan het gedrag van talrijke actoren, waaronder de sociaal-economische organisaties, in verschillende opzichten beïnvloeden.

5.2. Zolang er geen echte economische en politieke unie bestaat, zal de opdracht van de Europese Centrale Bank niet gemakkelijk zijn. Zij kan haar taken echter volledig onafhankelijk vervullen. Het zou volgens het Comité goed zijn als de ECB een vruchtbare dialoog zou voeren met de politieke autoriteiten (Raad, Europees Parlement, ...), alsook met vertegenwoordigers van de actoren op het terrein, met name via het Economisch en Sociaal Comité.

5.3. De sociaal-economische organisaties zullen in de monetaire unie aanzienlijke verantwoordelijkheden hebben. Zo zullen zij rechtstreeks te maken krijgen met de onderhandelingen over de loonontwikkeling. Om te voorkomen dat inflatoire spanningen toenemen, dienen de sociale partners de coördinatie tussen de verschillende niveaus en plaatsen waarop de loononderhandelingen plaatsvinden, te benadrukken. Een lid-staat die aan de monetaire unie deelneemt, kan immers niet meer tot devaluatie overgaan om een concurrentienadeel te ondervangen.

5.4. Ten slotte zou het voor de sociaal-economische organisaties zinvol zijn na te denken over instrumenten waarmee een asymmetrische schok kan worden opgevangen. De sociale partners beschikken in dit verband over een aantal middelen, maar belangrijke verantwoordelijkheden liggen er ook bij de overheden van de lid-staten, die indien nodig stabiliseringsmechanismen in werking moeten kunnen stellen, met name via het begrotings- of het fiscale beleid.

Brussel, 2 december 1998.

De voorzitter van het Economisch en Sociaal Comité

B. RANGONI MACHIAVELLI

() Zie met name OESO, "Négociation collective et performance économique" in "Perspectives de l'emploi", juli 1997, Parijs.