Verslag over de toepassing door de lidstaten van Richtlijn 2009/38/EG inzake de instelling van een Europese ondernemingsraad of van een procedure in ondernemingen of concerns met een communautaire dimensie ter informatie en raadpleging van de wernemers (Herschikking)

Europese ondernemingsraden zijn een belangrijk instrument om een transnationale sociale dialoog op te zetten in multinationale ondernemingen van een zekere omvang. Deze ondernemingsraden zijn instellingen die Europese werknemers vertegenwoordigen binnen transnationale ondernemingen. Europese ondernemingsraden voorzien in een gemeenschappelijk platform waar vertegenwoordigers van werkgevers en werknemers uit alle EU-lidstaten en EER-landen van gedachten kunnen wisselen over transnationale vraagstukken. De raden kunnen gebruikt worden door het management voor het informeren en raadplegen van werknemers over de ontwikkeling van de onderneming en over belangrijke beslissingen op Europees niveau die gevolgen kunnen hebben voor hun baan of arbeidsomstandigheden.

Door middel van het Europees kwaliteitskader voor anticipatie op veranderingen en herstructureringen heeft de Commissie beginselen en goede praktijken vastgelegd die kunnen worden gevolgd door ondernemingen en overheidsinstanties bij het anticiperen op veranderingen en bij het omgaan met herstructureringsmaatregelen. Het Europees Fonds voor aanpassing aan de globalisering werd 10 jaar geleden opgericht met als doel ondersteuning te bieden aan werknemers die ontslagen zijn als gevolg van grote structurele veranderingen in de wereldhandelspatronen door mondialisering of door de wereldwijde financiële en economische crisis.

Het EU-rechtskader op het gebied van voorlichting en raadpleging op nationaal niveau heeft zich in de loop van verschillende decennia ontwikkeld. Richtlijn 98/59/EG bevat voorschriften voor de voorlichting en de raadpleging van de vertegenwoordigers van de werknemers voordat tot collectief ontslag wordt overgegaan. In Richtlijn 2002/14/EG wordt een algemeen kader vastgesteld voor informatie en raadpleging van de werknemers op nationaal niveau. Richtlijn 2001/23/EG bevat bepalingen die ervoor zorgen dat werknemers in dienst van bedrijven die zijn overgedragen aan een nieuwe eigenaar, worden geïnformeerd en geraadpleegd.

In beginsel 8 van de Europese pijler van sociale rechten wordt ook vastgesteld dat werknemers of hun vertegenwoordigers het recht hebben om tijdig te worden geïnformeerd en geraadpleegd over aangelegenheden die voor hen van belang zijn, met name met betrekking tot de overdracht, herstructurering en fusie van ondernemingen en met betrekking tot collectief ontslag. Hierin is niet alleen het recht vervat om informatie te ontvangen, maar ook het recht om te worden geraadpleegd over dergelijke bedrijfsmaatregelen, dat wil zeggen een uitwisseling van standpunten en het tot stand brengen van een consistente dialoog met de werkgever.

Een sociale dialoog op alle niveaus moet een centraal onderdeel zijn van het antwoord van Europa op processen die ingrijpende gevolgen hebben voor de wereld van het werk, zoals digitalisering, globalisering en demografische veranderingen. De betrokkenheid van de sociale partners bij hervormingen van de arbeidsmarkt en bij de herstructurering van sectoren of ondernemingen blijkt positieve resultaten op te leveren aangezien met hun betrokkenheid verantwoordelijkheid in hervormingsprocessen wordt gewaarborgd en vertrouwen en partnerschap worden bevorderd. Bovendien kunnen permanente kanalen voor een sociale dialoog helpen bij het anticiperen op en het tegemoetkomen aan behoeften en verwachtingen die ontstaan door de problemen die samenhangen met een vergrijzende beroepsbevolking en gezondheid en veiligheid op het werk of met betrekking tot vaardigheden en het evenwicht tussen werk en privéleven.

In beginsel 8 van de Europese pijler van sociale rechten wordt bepaald dat de sociale partners, met inachtneming van de nationale gebruiken, worden geraadpleegd over de vormgeving en uitvoering van economisch, sociaal en werkgelegenheidsbeleid. Zij worden aangemoedigd te onderhandelen en collectieve overeenkomsten te sluiten op gebieden die voor hen van belang zijn, met inachtneming van hun autonomie en het recht op collectieve actie.

De sociale dialoog is een essentieel onderdeel van het Europees sociaal model. Een sterke sociale dialoog maakt economieën concurrerender en sociaal veerkrachtiger. De betrokkenheid van de sociale partners bij het opstellen en uitvoeren van beleid is van wezenlijk belang voor de versterking van het concurrentievermogen en de billijkheid en is een voorwaarde voor het functioneren van de Europese sociale markteconomie. De Commissie streeft naar versterking van de sociale dialoog op alle niveaus. Daarom is in 2015 een begin gemaakt met de "nieuwe start voor de sociale dialoog".

De evaluatie die aan dit verslag ten grondslag ligt, richt zich op de veranderingen die de herschikte richtlijn heeft gebracht. Het doel van de evaluatie is een beoordeling te geven van de omzetting en tenuitvoerlegging van de herschikte richtlijn in de lidstaten, en de gevolgen ervan voor:

De herschikking van Richtlijn 94/45/EG van de Raad vond plaats na overleg met de sociale partners, en is op 6 juni 2009 in werking getreden. Het einde van de omzettingsperiode was twee jaar later.

In dit verslag wordt de toepassing door de lidstaten van de herschikte Richtlijn 2009/38/EG inzake de instelling van een Europese ondernemingsraad ("de herschikte richtlijn") geëvalueerd, zoals in artikel 15 van de richtlijn is voorgeschreven. Hierin worden de vervolgmaatregelen beschreven die de Commissie voornemens is te nemen. Een werkdocument van de diensten van de Commissie waarin de Commissie uitgebreider ingaat op de resultaten van haar evaluatie, is aan het verslag als bijlage toegevoegd.

In transnationale ondernemingen informeert en raadpleegt het centrale management de Europese werknemers over de vooruitgang en belangrijke beslissingen via hun vertegenwoordigers in de Europese ondernemingsraad.

Het proces van de totstandbrenging van een Europese ondernemingsraad kan in gang worden gezet door een verzoek van 100 werknemers uit twee lidstaten, of door een besluit van de werkgever. De samenstelling en werking van elk van de Europese ondernemingsraden wordt afgestemd op de specifieke situatie van de onderneming door middel van een ondertekende overeenkomst tussen de vertegenwoordigers van het management en de werknemers uit de verschillende betrokken lidstaten.

De herschikte richtlijn maakt de oprichting van Europese ondernemingsraden mogelijk teneinde te informeren en advies te geven over transnationale aangelegenheden in multinationale ondernemingen met ten minste 1 000 werknemers in de EER en ten minste 150 werknemers in elk van ten minste twee lidstaten.

Door hun doorslaggevende rol bij het anticiperen op en in goede banen leiden van veranderingen kunnen Europese ondernemingsraden de negatieve gevolgen van een herstructurering voor de arbeidsvoorwaarden en -omstandigheden beperken of voorkomen. Meer in het algemeen zullen de Europese ondernemingsraden een steeds belangrijkere rol gaan spelen bij het formuleren van eerlijke en duurzame antwoorden die op bedrijfsniveau worden gegeven op de grensoverschrijdende gevolgen van de uitdagingen van digitalisering, globalisering en demografische veranderingen. Zij kunnen zich bezighouden met zeer uiteenlopende kwesties, zoals de invoering van nieuwe technologieën en de bijbehorende opleidingsbehoeften, de strategische ontwikkeling van de onderneming in een veranderende marktomgeving of beste praktijken in het omgaan met een vergrijzende beroepsbevolking. Sommige Europese ondernemingsraden hebben onderhandelingen opgezet en ondersteund voor het sluiten van overeenkomsten door transnationale ondernemingen over diverse onderwerpen zoals opleiding, werkgelegenheid, of duurzame ontwikkeling.

Zij maken een betere communicatie tussen de werknemers en het hoofdbestuur mogelijk. Een mogelijk voordeel voor werkgevers is meer vertrouwen en betrokkenheid van de werknemers, met hun bijbehorende inbreng van kennis en ervaring. Een gedeelde visie op de transnationale uitdagingen waarmee de onderneming te maken heeft en de betrokkenheid van de werknemers bij de besluitvorming over mogelijke oplossingen kunnen het ook makkelijker maken de strategische keuzes van het hoofdbestuur in een multinationale onderneming door te voeren en het effect van die keuzes versterken.

Europese ondernemingsraden zijn van vitaal belang gebleken voor de ontwikkeling van transnationale arbeidsverhoudingen. In multinationale ondernemingen worden beslissingen die van invloed zijn op de werknemers in één lidstaat vaak genomen door een hoofdbestuur dat daarbuiten gevestigd is. Europese ondernemingsraden dragen ertoe bij solidariteit en synergie te creëren tussen werknemers in verschillende lidstaten, beste praktijken uit te wisselen, en besluiten over transnationale kwesties waarmee de multinationale onderneming wordt geconfronteerd vorm te geven, te begrijpen en uit te voeren.

- invoering van algemene beginselen voor de regelingen voor transnationale informatie en raadpleging van werknemers en een nauwkeurige definitie van informatie en raadpleging;

- beperking van de bevoegdheid van Europese ondernemingsraden tot vraagstukken met een transnationaal karakter en de invoering van een verbinding tussen de nationale en transnationale niveaus van informatie en raadpleging van werknemers;

- verduidelijking van de rol van de vertegenwoordigers van werknemers en de mogelijkheid om opleidingen te volgen met behoud van loon;

- verduidelijking van de verantwoordelijkheden met betrekking tot het verstrekken van informatie waardoor onderhandelingen kunnen worden geopend en regels inzake de onderhandeling over overeenkomsten tot oprichting van nieuwe Europese ondernemingsraden kunnen worden ingesteld;

- wijzigingen in de subsidiaire voorschriften die van toepassing zijn bij het ontbreken van een overeenkomst;

- invoering van een aanpassingsbepaling die van toepassing is op overeenkomsten betreffende de Europese ondernemingsraad indien de structuur van de onderneming of groep van ondernemingen verandert.

IV.Bevindingen van de evaluatie

De Commissie heeft de tenuitvoerlegging van de herschikte richtlijn in alle lidstaten en EER-landen onderzocht en een beoordeling uitgevoerd op basis van gegevens en informatie verzameld uit verschillende bronnen, zoals een extern onderzoek , sociale partners op EU- en nationaal niveau, beroepsbeoefenaars in Europese ondernemingsraden, onderzoeksinstellingen en arbeidsrechtdeskundigen. In overeenstemming met de eisen van de Commissie in haar strategie voor betere regelgeving worden in dit verslag de conclusies uiteengezet met betrekking tot de doeltreffendheid, doelmatigheid, samenhang, relevantie en de Europese meerwaarde van de nieuwe bepalingen van de richtlijn. Meer informatie over deze bevindingen zijn opgenomen in de punten IV en V van het begeleidende werkdocument van de diensten .

A.Omzetting en duidelijkheid van het rechtskader

De grote meerderheid van de lidstaten heeft de EU-wetgeving naar behoren omgezet. Hoewel de meeste bepalingen letterlijk zijn geïmplementeerd in de nationale wetgeving, hebben sommige landen nauwkeurigere bepalingen gemaakt, die verder gaan dan de minimumeisen van de herschikte richtlijn. In de evaluatie wordt echter vastgesteld dat in Denemarken, Griekenland en IJsland belangrijke bepalingen met betrekking tot de oprichting of werking van de Europese ondernemingsraden niet zijn omgezet.

De meeste belanghebbenden en beroepsbeoefenaars die zijn geraadpleegd waren van mening dat de duidelijkheid van het rechtskader is verbeterd met de herschikte richtlijn, terwijl een niet te verwaarlozen deel van hen van mening was dat zij niet in staat waren te antwoorden vanwege een gebrek aan ervaring met de herschikte bepalingen. In de praktijk zijn er nog enkele uitdagingen, met name wanneer over de bepalingen van de overeenkomst tot instelling van een Europese ondernemingsraad op ondernemingsniveau wordt onderhandeld of wanneer ze worden toegepast. Het aantal geschillen op nationaal niveau is laag en is niet veranderd ten opzichte van de bij de oorspronkelijke richtlijn vastgestelde trend. Op EU-niveau zijn geen rechtszaken aangespannen.

B.Doeltreffendheid

De herschikte richtlijn heeft een zekere impuls gegeven aan de oprichting van Europese ondernemingsraden en nieuwe onderhandelingen over bestaande overeenkomsten van Europese ondernemingsraden in gang gezet, maar geen halt toegeroepen aan de neerwaartse trend in de oprichting van Europese ondernemingsraden. In de evaluatie werd vastgesteld dat sinds de tenuitvoerlegging van de herschikte richtlijn per jaar circa 20 Europese ondernemingsraden zijn opgericht, vooral in ondernemingen waarvan het hoofdkantoor in Frankrijk, Zweden of de Verenigde Staten is gevestigd.

Over het geheel genomen bevinden de meeste Europese ondernemingsraden zich in Frankrijk, Duitsland en het Verenigd Koninkrijk, vanwege de omvang van de ondernemingen in kwestie, maar ook vanwege de ontwikkeling van arbeidsverhoudingen in deze landen. De gemiddelde omvang van de ondernemingen die een Europese ondernemingsraad hebben opgericht sinds de goedkeuring van de herschikte richtlijn is kleiner dan tijdens de voorgaande wetgeving.

Er is ruimte voor verbetering bij het aanmoedigen van de oprichting van deze organen, aangezien naar schatting de helft van de ondernemingen die daarvoor in aanmerking komen nog geen Europese ondernemingsraad heeft opgericht. Hoewel het absolute aantal Europese ondernemingsraden is gestegen na de vaststelling van de herschikte richtlijn, zou men toch een hoger aantal nieuw opgerichte raden verwachten. Hiervoor zijn meerdere complexe redenen aan te wijzen, onder andere: een gebrek aan bewustwording ten aanzien van de wettelijke eisen bij de nationale sociale partners; veranderende bedrijfsstructuren als gevolg van fusies of overnames; de afwezigheid van een verplichting tot het opzetten van Europese ondernemingsraden; het feit dat hoofdkantoren van ondernemingen zijn gevestigd in landen met een minder ontwikkelde traditie in het voeren van sociale dialoog; en de tijd die sociale partners besteden aan onderhandelingen over de overeenkomst van de Europese ondernemingsraad.

Hoewel het begrip "transnationaal" nader wordt omschreven in de bepalingen van de herschikte richtlijn, is het vaak nog steeds moeilijk voor degenen die werkzaam zijn in Europese ondernemingsraden om in concrete gevallen te interpreteren wat ermee wordt bedoeld.

De herschikte richtlijn heeft de kwaliteit en reikwijdte van de informatie voor werknemers verbeterd, maar voor wat betreft raadpleging is de richtlijn minder effectief gebleken. Ondanks dat zij het recht hebben om advies uit te brengen, lijken de leden van Europese ondernemingsraden weinig invloed te hebben op het besluitvormingsproces in hun ondernemingen, met name in gevallen van herstructurering.

Europese ondernemingsraden worden door werkgevers als waardevolle instrumenten gezien die voor alle partijen op velerlei manieren voordelen opleveren, waaronder: verbetering van het gemeenschappelijk begrip van leden over vraagstukken; toelichting op besluiten; inleiding van strategische besprekingen; en waardevolle voorstellen voor maatregelen, afhankelijk van de besproken onderwerpen. Hoewel zij geen formele onderhandelingsbevoegdheid hebben, spelen Europese Ondernemingsraden ook een rol bij onderhandelingen over transnationale collectieve overeenkomsten in een aantal multinationale ondernemingen.