EUROPESE COMMISSIE Brussel, 27.2.2019 SWD(2019) 1018 final WERKDOCUMENT VAN DE DIENSTEN VAN DE COMMISSIE Landverslag Nederland 2019











met een diepgaande evaluatie betreffende de preventie en correctie van macro-economische onevenwichtigheden bij MEDEDELING VAN DE COMMISSIE AAN HET EUROPEES PARLEMENT, DE EUROPESE RAAD, DE RAAD, DE EUROPESE CENTRALE BANK EN DE EUROGROEP Europees semester 2019: beoordeling van de voortgang bij structurele hervormingen, de preventie en correctie van macro-economische onevenwichtigheden, en resultaten van diepgaande evaluaties in het kader van Verordening (EU) nr. 1176/2011 {COM(2019) 150 final}



INHOUD Samenvatting 1.Economische situatie en vooruitzichten 2.Voortgang bij de uitvoering van de landspecifieke aanbevelingen 3.Samenvatting van de voornaamste bevindingen van de diepgaande evaluatie in het kader van de PMO 3.1.Onevenwichtigheden en de ernst ervan 3.2.Ontwikkeling, vooruitzichten en beleidsreacties 3.3.Algehele beoordeling 4.Hervormingsprioriteiten 4.1.Overheidsfinanciën en belastingen 4.2.Financiële sector 4.3.Arbeidsmarkt, onderwijs en sociaal beleid 4.4. Hervormingen en investeringen in het concurrentievermogen Bijlage A: Overzichtstabel 61 Bijlage B: Schuldhoudbaarheidsanalyse van de Commissie En begrotingsrisico's Bijlage C: Standaardtabellen Bijlage D: Investeringsrichtsnoeren voor financiering in het kader van het cohesiebeleid 2021-2027 voor Nederland Referenties

LIJST van Tabellen Tabel 1.1:Belangrijkste economische en financiële indicatoren - Nederland Tabel 2.1:Beoordeling van de uitvoering van de LSA's van 2018 Tabel 3.1:Uitwaartse overloopeffecten voor Nederland Tabel 3.2:PMO-beoordelingsmatrix (*) Tabel 4.2.1:Financiëlegezondheidsindicatoren, alle banken in Nederland Tabel C.1:Indicatoren financiële markten Tabel C.2:Kernindicatoren sociaal scorebord Tabel C.3:Arbeidsmarkt- en onderwijsindicatoren Tabel C.4:Indicatoren voor sociale inclusie en gezondheid Tabel C.5:Indicatoren voor de prestatie van productmarkten en beleidsindicatoren Tabel C.6:Groene groei LIjST van Grafieken Grafiek 1.1: Bbp-groei Grafiek 1.2: Investeringen per sector, 2017 Grafiek 1.3: Trends op de arbeidsmarkt Grafiek 1.4: Werkelijke en voorspelde loongroei op basis van fundamentele factoren Grafiek 1.5: Verandering in werkgelegenheid per soort contract (in duizend) Grafiek 1.6: Tijdelijke werknemers en zelfstandigen zonder personeel in % van de totale werkgelegenheid

Grafiek 1.7: Trends in arbeidskosten en -componenten Grafiek 1.8: Begrotingssaldo van de overheid Grafiek 1.9: Vorderingenoverschot per sector (in % van het bbp) Grafiek 2.1: Uitvoering van de LSA's van 2011-2018 tot op heden, vanuit een meerjarenperspectief bezien Grafiek 4.1.1: Verandering in het structurele saldo tegenover output gap, 2019, lidstaten van de eurozone Grafiek 4.1.2: Uitgaven voor langdurige zorg Grafiek 4.1.3: Koers van het begrotingsbeleid 1997-2020 Grafiek 4.1.4: Overheidsuitgaven per functie (% van de totale overheidsuitgaven) Grafiek 4.2.1: Kredietgroei Grafiek 4.2.2: Particuliere schuld Grafiek 4.2.3: Uitsplitsing schuld van NFV's Grafiek 4.2.4: Schuld van huishoudens (2017, % van het bbp) Grafiek 4.2.5: Indicatoren voor de waardering van de huizenprijzen Grafiek 4.2.6: Huizenprijzen en ontwikkeling van nieuwe woningen Grafiek 4.2.7: Pensioenpremies en -uitkeringen Grafiek 4.2.8: Pensioenpremie (huidige en actuarieel billijke) Grafiek 4.2.9: Saldo op de lopende rekening Grafiek 4.2.10: Vorderingenoverschot per sector Grafiek 4.2.11: Vorderingenoverschot van niet-financiële vennootschappen Grafiek 4.2.12: Balansen van huishoudens (% van het bbp)

Grafiek 4.3.1: Arbeidsmarktindicatoren Grafiek 4.3.2: Beveridge-curve Grafiek 4.3.3: Vacaturegraad per sector (%, derde kwartaal 2018) Grafiek 4.3.4: Afplatting van de Phillips-curve Grafiek 4.3.5: Achterblijvende loongroei (ppt) en gecombineerd aandeel tijdelijke werknemers en zelfstandigen zonder personeel (% van de beroepsbevolking) Grafiek 4.3.6: Doorstromingspercentage van tijdelijk naar vast werk, per opleidingsniveau Grafiek 4.3.7: Gewerkte uren en aandeel deeltijdwerk voor vrouwen in 2007 en 2017 Grafiek 4.3.8: Arbeidsparticipatie van autochtonen met een migratieachtergrond (twee in het buitenland geboren ouders) ten opzichte van autochtonen met een autochtone achtergrond (twee autochtone ouders) in Nederland en andere EU-lidstaten (15-34 jaar), 2016-2017 Grafiek 4.3.9: Effect van sociale overdrachten op de vermindering van het armoederisicopercentage (%) en het armoederisicopercentage (%) (2005-2017) Grafiek 4.4.1: Investeringsaandeel per sector (2017) 52 Grafiek 4.4.2: Productiviteitsniveau ten opzichte van het EU-gemiddelde Grafiek 4.4.3: Productiviteit per sector (2015) Grafiek 4.4.4: Uitgaven van bedrijven voor O&O, 2015 LIjST van kaders Kader 2.1: De EU-middelen helpen om in Nederland structurele problemen te overwinnen en ontwikkeling te bevorderen 16 Kader 3.1: Overloopeffecten van structurele hervormingen - Nederland Kader 4.3.1: Monitoring van de prestaties in het licht van de Europese pijler van sociale rechten Kader 4.4.1: Circulaire economie Kader 4.4.2: Uitdagingen en hervormingen op het gebied van investeringen

Samenvatting Hoewel de groei afvlakt, biedt het nog gunstige economische klimaat de gelegenheid om vaart te houden met hervormen. Daarbij gaat het om het aanpakken van langetermijnuitdagingen op het gebied van de woningmarkt, de arbeidsmarkt en het pensioenstelsel(). Recente structurele hervormingen hebben een banenrijk herstel opgeleverd. Hoewel er maatregelen zijn genomen om huishoudens te stimuleren zich minder diep in de schulden te steken, blijven er prikkels bestaan om schulden aan te gaan. De arbeidsmarkt heeft zich verder hersteld, maar er zijn nog uitdagingen op het gebied van de arbeidsmarktsegmentatie en het pensioenstelsel. Binnenlandse vraag blijft de motor van economische groei. In 2018 is het bbp toegenomen met 2,5 %. In 2019 en 2020 zal de groei naar verwachting afvlakken tot (telkens) 1,7 % per jaar. Naast de consumptie van huishoudens geven overheidsuitgaven een tijdelijke impuls aan de bbp-groei op korte termijn. Potentiële groei wordt geschraagd door maatregelen ter verkleining van de loonwig (het verschil tussen wat werknemers aan loon overhouden en wat het kost om hen in dienst te hebben) en door O&O-investeringen. Met nominale overschotten en een overheidsschuld die in 2019 daalt tot onder 50 % van het bbp, verkeren de overheidsfinanciën in goede vorm. De verwachte toename van overheidsuitgaven voor langdurige zorg wijst echter op middelgrote risico's voor de houdbaarheid op lange termijn. Betrekkelijk sterke investeringsgroei zal afzwakken. De investeringsquote die in 2018 op 21 % van het bbp uitkomt, is grotendeels in lijn met het gemiddelde voor de eurozone. Het aandeel overheidsinvesteringen stabiliseert zich rond 3,5 % van het bbp – ruim onder het niveau van vóór de crisis, maar wel boven het gemiddelde voor de eurozone. Investeringen van huishoudens en bedrijven zullen blijven toenemen, zij het minder sterk dan in de afgelopen jaren. Risico's voor de investeringsvooruitzichten zijn betrekkelijk groot, gezien het onzekere internationale economische klimaat. De werkgelegenheid bleef in de tweede helft van 2018 groeien, waardoor de werkloosheid weer even laag is als vóór de crisis. Hoewel de arbeidsmarkt van de crisis hersteld is in termen van werkgelegenheid, banen en werkloosheidscijfers, is de samenstelling van de beroepsbevolking het afgelopen decennium veranderd. Het aandeel vaste contracten is afgenomen, terwijl er een opvallende stijging te zien was in flexibele contracten en zelfstandige arbeid. Hoewel flexibele arbeidsrelaties zorgen voor een efficiënte afstemming van vraag en aanbod op de arbeidsmarkt, houdt een al te flexibele arbeidsmarkt met een groot aandeel zelfstandige arbeid sociaaleconomische risico's in, zoals onderinvestering in menselijk kapitaal (menselijke kennis en/of vaardigheden), en onderverzekering voor ouderdom, arbeidsongeschiktheid en ziekte. De loongroei blijft bescheiden. Over een langere periode bezien ligt de loongroei onder het niveau dat mag worden verwacht op basis van fundamentele factoren als werkloosheid, productiviteit en inflatie. Dit valt misschien voor een deel te verklaren door de toename van flexwerk, omdat flexwerkers doorgaans minder verdienen. De verwachting is dat een verdere verkrapping van de arbeidsmarkt in 2019 en 2020 zal leiden tot een versnelling van de loongroei. Investeringen in onderzoek en ontwikkeling (O&O), menselijk kapitaal, klimaat en energie zijn nodig om de productiviteitsgroei te ondersteunen en een sterke innovatiecapaciteit te behouden. De O&O-investeringsintensiteit is gestegen tot meer dan 2 %, maar blijft ver achter bij het nationale streefcijfer van 2,5% en bij het niveau van koplopers. In termen van arbeidsproductiviteit behoort Nederland in vele sectoren tot de best presterende landen. Dit betekent dat de productiviteitsgroei van nieuwe innovaties moet komen. Dat vereist nog meer O&O-investeringen, met name in de private sector. Technische vaardigheden en gekwalificeerd personeel zijn van cruciaal belang voor de innovatiecapaciteit en de productiviteitsgroei van de Nederlandse economie. Een en ander wijst op de noodzaak van meer investeringen in opleiding, om flexibele om- en bijscholingskansen voor iedereen te bevorderen. Om de innovatiecapaciteit van een samenleving te verbeteren, moet ook worden geïnvesteerd in onderwijs in natuurwetenschappen, technologie, techniek en wiskunde. Voorts is het van cruciaal belang dat meer wordt geïnvesteerd in vaardigheden, onderwijs en opleiding om de toegang tot de arbeidsmarkt en de inzetbaarheid te verbeteren van mensen aan de rand van de arbeidsmarkt. Daarbij moet worden ingezet op gelijke kansen en actieve inclusie. De energietransitie en de reductie van de uitstoot van broeikasgassen vergen forse investeringen om economische groei duurzamer en meer hulpbronnenefficiënt te maken. In bijlage D staan de sleutelprioriteiten voor ondersteuning door het Europees Fonds voor regionale ontwikkeling en het Europees Sociaal Fonds Plus voor de periode 2021-2027. Deze prioriteiten vloeien voort uit de analyse van de investeringsbehoeften en -uitdagingen die in dit verslag worden geschetst. Over het geheel genomen heeft Nederland enige vooruitgang geboekt bij de uitvoering van de landspecifieke aanbevelingen van 2018. Er is sprake van substantiële vooruitgang wat betreft: ·Verhoging van publieke en private investeringen in onderzoek, ontwikkeling en innovatie, zonder de middellangetermijndoelstelling uit het oog te verliezen. Het kabinet voert budgettaire stimuleringsmaatregelen uit, waaronder hogere investeringen in O&O. Er is sprake van enige vooruitgang wat betreft: ·Maatregelen nemen om prikkels voor het aangaan van schulden door huishoudens en de resterende verstoringen op de woningmarkt te verminderen, met name door de ontwikkeling van de particuliere huursector te bevorderen. Het kabinet heeft de afbouw van de hypotheekrenteaftrek versneld en aan de Tweede Kamer een wetsvoorstel gezonden dat het aanbod in het middensegment van de huurmarkt moet vergroten. ·Voorwaarden scheppen voor sterkere loongroei, rekening houdend met de rol van de sociale partners. De cao-lonen zijn in 2018 met gemiddeld 2,1 % gestegen. De lonen in de publieke sector zijn sneller gestegen (met 3 % in de tweede helft van 2018), met loonakkoorden die leiden tot een nominale stijging met 7 % over twee jaar voor alle rijksambtenaren. Er zijn meer middelen uitgetrokken om het salaris van leraren in het basisonderwijs te verhogen. Het kabinet heeft fiscale maatregelen genomen om het reële beschikbare inkomen van huishoudens te helpen verhogen. Er is sprake van beperkte vooruitgang wat betreft: ·De prikkels om gebruik te maken van tijdelijke contracten en zelfstandigen zonder personeel (zzp'ers) verminderen en adequate sociale bescherming voor de zelfstandigen bevorderen. Het kabinet heeft in november 2018 een wetsvoorstel Wet Arbeidsmarkt in Balans (WAB) aan de Tweede Kamer gezonden. Dit wetsvoorstel bevat een pakket voorstellen die het gemakkelijker moeten maken om mensen vast in dienst te nemen en die flexcontracten minder flexibel maken. Tot dusver zijn echter geen andere concrete maatregelen genomen. ·Ervoor zorgen dat het stelsel van bedrijfspensioenen transparanter, eerlijker voor alle generaties en schokbestendiger wordt. Er is sprake van geen vooruitgang wat betreft: ·Schijnzelfstandigheid aanpakken. Het kabinet zal de Tweede Kamer in het voorjaar van 2019 informeren over de eerder aangekondigde maatregelen om schijnzelfstandigheid aan te pakken.

Wat betreft de vooruitgang bij het behalen van zijn nationale doelen in het kader van de Europa 2020-strategie, heeft Nederland zijn doelen gehaald voor energie-efficiëntie, het tegengaan van schooluitval en het aandeel hoger opgeleiden. Waarschijnlijk zullen ook de doelen voor de arbeidsparticipatie en de reductie van de uitstoot van broeikasgassen worden gehaald. Het streefcijfer van 14 % van het verbruik uit hernieuwbare energie in 2020 blijft naar verwachting buiten bereik. Nederland heeft weliswaar maatregelen genomen om de O&O-uitgaven te verhogen, maar er is nog een substantiële inspanning vereist om op 2,5 % van het bbp uit te komen. Nederland presteert zeer goed als het gaat om de indicatoren van het sociale scorebord voor de Europese pijler van sociale rechten. Over het geheel genomen is in Nederland sprake van een goede arbeidsmarktsituatie en sociale situatie. Per hoofd van de bevolking is het reële beschikbare bruto-inkomen van huishoudens verder gestegen, terwijl de inkomensongelijkheid onder het EU-gemiddelde ligt. Op het gebied van sociale bescherming en inclusie is de verzwakking van de situatie wat betreft het risico van armoede of sociale uitsluiting een aandachtspunt. Nederland is echter nog steeds een van de best presterende lidstaten, met een laag armoedeniveau. De voornaamste bevindingen van de in elders in dit verslag opgenomen diepgaande analyse en de daaraan gerelateerde beleidsuitdagingen volgen hieronder. ·Hypotheekrenteaftrek blijft de schuldenlast van huishoudens aanjagen. De particuliere schuld ligt ruim boven de drempels voor de procedure voor macro-economische onevenwichtigheden. De bedrijfsschulden zijn grotendeels voor rekening van multinationals en houden beperkte macro-economische risico's in. Hoge schulden van huishoudens maken huishoudens kwetsbaar voor financiële schokken, met macro-economische repercussies. Hoewel de schuld van de huishoudens als percentage van het bbp inmiddels terugloopt, is deze nog steeds tweemaal zo hoog als het eurozonegemiddelde. De schulden van huishoudens bestaan grotendeels uit hypotheekschulden en worden aangejaagd door het genereuze belastingvoordeel voor hypotheekrentebetalingen. Hoewel de hypotheekrenteaftrek wordt verlaagd, wordt schuldgefinancierd eigenwoningbezit nog steeds fors gesubsidieerd. ·Subsidies voor eigenwoningbezit en sociale huisvesting leiden tot een onderontwikkelde particuliere huurmarkt. De gereguleerde en de socialewoningsector zijn groot in vergelijking met andere lidstaten. De particuliere huurmarkt is de enige woningmarktsector die niet gesubsidieerd wordt, en blijft onderontwikkeld. Door het gebrek aan een goed functionerend middensegment op de huurmarkt worden huishoudens ertoe aangezet eerder een woning te kopen dan te huren, wat leidt tot hoge schuld/inkomen-ratio's en financiële kwetsbaarheid. ·Een groot illiquide vermogen in de vorm van een eigen huis en pensioen, gecombineerd met een hoge hypotheekschuld, maakt huishoudens kwetsbaar voor schokken. Terwijl het pensioenstelsel goed presteert qua toereikendheid van de pensioenen en budgettaire houdbaarheid, vertoont het minpunten in termen van intergenerationele billijkheid, transparantie over pensioenrechten en flexibiliteit. Bovendien zijn de pensioenpremies hoog en fluctueren deze naargelang van de door de pensioenfondsen behaalde resultaten. Dat kan een procyclisch effect hebben op de bestedingen van huishoudens, waarbij de risico's verschuiven naar de jonge leeftijdsgroepen omdat een lagere indexatie en hogere pensioenpremies tot nu toe de primaire aanpassingsmethoden zijn geweest. Huishoudens combineren een substantieel vermogen in de vorm van een eigen huis en pensioen met een hoge hypotheekschuld. Dat vermogen is echter uiterst illiquide en ongelijk verdeeld over de generaties. Lange balansen maken huishoudens kwetsbaar bij economische schokken en versterken de procyclische dynamiek van de financiën van huishoudens. ·De lopende rekening blijft een aanmerkelijk overschot vertonen. Nederland had over 1999-2017 een overschot op de lopende rekening van gemiddeld 7 % van het bbp. Alle institutionele sectoren vertonen momenteel een overschot, waardoor het overschot op de lopende rekening toenam tot 10,5 % van het bbp in 2017. Dit hoge niveau komt grotendeels voor rekening van de sector niet-financiële vennootschappen en kan in verband worden gebracht met de aanwezigheid van hoofdkantoren van multinationals. Het betrekkelijk hoge spaaroverschot bij niet-financiële vennootschappen is terug te voeren op een relatief hoog exploitatieoverschot in combinatie met een hoog netto-inkomen uit vermogen en relatief lage binnenlandse bedrijfsinvesteringen. De weer aantrekkende inkomensgroei en hoge verplichte besparingen, druk op huishoudens om hun schulden af te bouwen en lage woningbouwinvesteringen hebben geleid tot een vorderingoverschot voor huishoudens. De overheidssector liet stabiele nominale begrotingsoverschotten zien na de aanzienlijke begrotingsconsolidatie van de afgelopen jaren. Hoewel ondernemingen op termijn de grootste bijdrage leveren aan het overschot, zijn de overheid en de huishoudens er grotendeels voor verantwoordelijk dat het overschot op de lopende rekening na de crisis is toegenomen. De woningmarkt en de pensioenfondsen hebben een procyclisch effect op de consumptie en het overschot. ·Structurele hervormingen hebben kleine, maar positieve internationale overloopeffecten. De simulaties in dit verslag laten zien dat structurele hervormingen om de achterstand ten opzichte van koplopers op een selectie van groeibevorderende beleidsterreinen voor de helft weg te werken, een aanzienlijk effect hebben op het nationale bbp en kleine maar positieve internationale overloopeffecten. Andere belangrijke structurele kwesties die in dit verslag aan de orde komen en die bijzondere uitdagingen voor de Nederlandse economie meebrengen, volgen hieronder. ·De arbeidsmarkt heeft over de hele linie goed gepresteerd, hoewel er nog uitdagingen zijn op het gebied van de arbeidsmarktsegmentatie en de integratie van niet in de EU geboren migranten. De werkgelegenheid bereikte een recordpeil en de werkloosheid is verder afgenomen. De steeds krapper worden arbeidsmarkt heeft werkgevers recentelijk prikkels gegeven om meer contracten voor onbepaalde tijd aan te bieden. Toch blijft het aandeel flexwerk hoog en zijn er grote verschillen in de arbeidsvoorwaarden en de sociale bescherming in de arbeidscontracten en arbeidsregelingen. Daarbij vormen de vele deeltijds werkende vrouwen en niet in de EU geboren migranten een groot arbeidspotentieel dat nog niet is aangeboord. Voorts blijft de arbeidsparticipatie van mensen aan de rand van de arbeidsmarkt een uitdaging vormen. ·De Nederlandse belastingregels lijken te worden gebruikt door multinationals die structuren voor agressieve fiscale planning hebben opgezet, maar er is een aantal belangrijke stappen gezet om die praktijken terug te dringen. Tot de elementen die fiscale planning kunnen vergemakkelijken, behoren de inhoudingsvrijstelling voor royalty's en rentebetalingen. Om agressieve fiscale planning tegen te gaan, voert Nederland belangrijke aanpassingen van zijn belastingstelsel door, in overeenstemming Europese en internationale initiatieven. Ook heeft Nederland de invoering aangekondigd van een bronbelasting die over rente- en royaltybetalingen naar laagbelastende landen en in geval van misbruik zal worden geheven. Een en ander zal nauwlettend moeten worden gemonitord. 1. Economische situatie en vooruitzichten Bbp-groei De groei bleef in 2018 krachtig met 2,5 %, maar is wel afgenomen ten opzichte van 2017. In 2019 en 2020 zal de groei naar verwachting verder afnemen tot 1,7 % voor beide jaren. De werkloosheid is gedaald tot ruim onder de 4 % en de bezettingsgraad in de industrie vertoont sinds 2013 een opwaartse trend en heeft het niveau van vóór de crisis overschreden. De output gap, die tijdens de crisis lange tijd negatief was, werd in 2017 weer positief en dat zal naar verwachting de komende jaren zo blijven (grafiek 1.1). De economische expansie is banenrijk, waarbij de groei van de arbeidsproductiviteit sinds de crisis gemiddeld minder dan 1 % per jaar bijdraagt. Grafiek 1.1:Bbp-groei Bron: Europese Commissie (tussentijdse economische winterprognose 2018) Naarmate de conjunctuurcyclus vordert, levert de binnenlandse vraag de belangrijkste bijdrage aan de groei. Verwacht wordt dat de particuliere consumptie zal toenemen als gevolg van hogere beschikbare inkomens door stijgende werkgelegenheid en lonen. Ook het expansieve begrotingspakket van het kabinet zal de groei naar verwachting stimuleren, hoewel er risico's bij de uitvoering zijn. De bijdrage van de netto-uitvoer zal volgens de prognose bijna nul zijn als gevolg van de zwakkere externe omgeving en een solide binnenlandse vraag. Investeringen De investeringen vertonen een opwaartse trend en bereiken in 2017 20,5 % van het bbp. De investeringsquote stemt ruwweg overeen met het gemiddelde van de eurozone (20,8 %, grafiek 1.2). Het aandeel van de overheidsinvesteringen daalt sinds 2009, maar zal zich naar verwachting stabiliseren rond 3,5 % van het bbp in 2018-2020, terwijl het gemiddelde van de eurozone 2,6 % bedraagt. De investeringen van huishoudens worden grotendeels aangejaagd door de wooninvesteringen, die in 2015-2017 gemiddeld met 18 % per jaar toenamen (in reële termen). Verwacht wordt echter dat de groei ervan de komende jaren gematigder zal zijn. De bedrijfsinvesteringen als percentage van het bbp liggen van oudsher lager dan in de rest van de eurozone, al zijn ze de laatste jaren snel gestegen. Vooruitblikkend wordt verwacht dat de bedrijfsinvesteringen minder snel zullen stijgen omdat de economie langzamer groeit en het economische vertrouwen in de loop van 2018 is afgenomen. Wat de investeringsbehoeften betreft: er zijn hogere investeringen in O&O, menselijk kapitaal en klimaat en energie nodig om de productiviteitsgroei te steunen en een krachtig innovatievermogen te handhaven (zie punt 4.4.1). Grafiek 1.2:Investeringen per sector, 2017 Bron: Eurostat

Regionale dimensie De regionale verschillen op het gebied van economische activiteit en inkomen zijn beperkt. In 2016 varieerde het bbp per hoofd in termen van koopkrachtstandaard ten opzichte van het EU-gemiddelde van 90 in Friesland en Drenthe tot 166 is Noord-Holland. Hoewel dit een aanzienlijk verschil lijkt, behoren de verschillen in bbp per hoofd op provinciaal niveau tot de kleinste in de EU, en ze variëren maar weinig in de loop van de tijd. In de meeste regio's, behalve Groningen( ), was de groei van het bbp per hoofd in 2010-2016 vergelijkbaar met het nationale gemiddelde van 1,1 %. De verschillen in productiviteit per werknemer en in het inkomen van huishoudens zijn veel kleiner. Het inkomen van huishoudens varieerde in 2015 tussen 83 % (Groningen) en 115 % (Utrecht) van het nationale gemiddelde. Inflatie Door een btw-verhoging zal de inflatie in 2019 naar verwachting stijgen tot 2,4 %. Begin 2019 is een verhoging van het verlaagde btw-tarief van 6 % naar 9 % ingegaan als onderdeel van een breed fiscaal pakket. Hogere energieprijzen hebben de laatste maanden de inflatie opgedreven, maar dit effect zal naar verwachting verdwijnen gezien de lagere olieprijzen in vergelijking met het tweede halfjaar 2018. Verwacht wordt dat de inflatie in 2020 zal dalen tot 1,7 %. De onderliggende kerninflatie zal naar verwachting aantrekken, in overeenstemming met sterkere aanbodbeperkingen en daarmee verband houdende loonstijgingen. Arbeidsmarkt De werkgelegenheid is in 2018 sterk blijven stijgen, terwijl de werkloosheid een historisch laag niveau bereikt (grafiek 1.3). De werkgelegenheid steeg in 2018 met 2,3 %, na een stijging met 2,1 % in 2017( ). De werkloosheid daalde in 2018 tot 3,8 % en lag daarmee slechts iets boven het niveau van vóór de crisis (3,7 % in 2008). De arbeidsparticipatie in de leeftijdsgroep 20-64 jaar is hoger dan ooit. In de loop van 2018 begon de groei van de beroepsbevolking te versnellen, waardoor de werkloosheid gedurende verscheidene maanden tijdelijk stabiliseerde voordat zij verder daalde. Grafiek 1.3:Trends op de arbeidsmarkt Bron: Eurostat (arbeidskrachtenenquête) De loongroei neemt toe, maar blijft tot dusver gematigd. Volgens de economische najaarsprognose 2018 van de Commissie is de nominale beloning per werknemer in 2018 met 2,4 % gestegen, terwijl de stijging in 2017 1,1 % bedroeg. Zoals in voorgaande jaren bleef de loongroei lager dan op grond van het historische verband met de ontwikkeling van de inflatie, de productiviteit en de werkloosheid kon worden verwacht (grafiek 1.4). De toegenomen arbeidsmarktsegmentatie zou een deel van de lage loongroei van de afgelopen jaren kunnen verklaren (zie punt 4.3 en Europese Commissie 2018e). De vakbonden hebben opnieuw fors hogere looneisen gesteld dan in voorgaande jaren. In combinatie met een verdere verkrapping van de arbeidsmarkt wordt voor de komende jaren gerekend op een versnelling van de nominale loongroei tot 3,1 % in 2019 en 3,5 % in 2020. Aangezien de inflatie ook toeneemt, blijft de reële loongroei echter gematigd. Grafiek 1.4:Werkelijke en voorspelde loongroei op basis van fundamentele factoren Bron: Europese Commissie (gebaseerd op de economische najaarsprognose 2018) Grafiek 1.5:Verandering in werkgelegenheid per soort contract (in duizend) Bron: Europese Commissie Het aandeel van de atypische arbeidsvormen blijft in Nederland hoog. Sinds het vierde kwartaal 2017 worden meer banen gecreëerd voor vaste werknemers dan voor tijdelijke werknemers (grafiek 1.5). Voor het eerst in jaren is het aandeel van de tijdelijke werknemers in de totale werkgelegenheid licht gedaald tot 14,8 % in het derde kwartaal 2018, tegenover 15,2 % een jaar eerder. Dit is echter nog steeds ruim boven het EU-gemiddelde (11,4 %) en het niveau van vóór de crisis (grafiek 1.6). Voorts blijft het aandeel van de zelfstandigen zonder personeel in de totale werkgelegenheid hoog (12,2 %) in vergelijking met het EU-gemiddelde (9,9 %). Ook deeltijdwerk blijft wijdverspreid, met name onder vrouwen. Grafiek 1.6:Tijdelijke werknemers en zelfstandigen zonder personeel in % van de totale werkgelegenheid Bron: Europese Commissie De arbeidskosten per eenheid product zullen iets sneller stijgen dat het gemiddelde van de eurozone. Volgens de economische najaarsprognose 2018 van de Commissie zal de groei van de arbeidskosten per eenheid product versnellen van 1,7 % in 2018 tot 2,2 % in 2019 en 2,5 % in 2020 (grafiek 1.7). Voor 2019 en 2020 is dat ongeveer 1 procentpunt boven het gemiddelde van de eurozone. Over een langere periode lopen de arbeidskosten per eenheid product in Nederland in de pas met die van de eurozone als geheel. Sociale ontwikkelingen Nederland heeft een laag niveau van inkomensongelijkheid. Als gevolg van het sterk herverdelende belasting- en uitkeringsstelsel, is de verhouding tussen het beschikbaar inkomen van huishoudens van het rijkste en dat van het armste kwintiel van de Nederlandse bevolking 4,0, wat duidelijk lager is dan het EU-gemiddelde van 5,2. De vermogensongelijkheid is hoger, al is dit voornamelijk toe te schrijven aan huishoudens met onderwaarde van de eigen woning als gevolg van de daling van de huizenprijzen tijdens de crisis.

Grafiek 1.7:Trends in arbeidskosten en -componenten Bron: Europese Commissie Overheidsfinanciën Het begrotingssaldo zal de komende jaren naar verwachting positief blijven (grafiek 1.8). Voor 2018 wordt uitgegaan van een begrotingsoverschot van 1,1 %. Dat is hoger dan verwacht, omdat bij verschillende geplande uitgavenverhogingen vertraging is opgetreden, zoals op het gebied van infrastructuur en defensie. Voor 2019 en 2020 wordt een overschot van ongeveer 1 % verwacht, aangezien verdere expansieve maatregelen ruwweg worden gecompenseerd door een sterke groei van de belastinginkomsten. Het structurele saldo zal naar verwachting verslechteren van een overschot van 0,7 % in 2017 tot een tekort van 0,3 % in 2019, voordat het zich in 2020 enigszins herstelt tot -0,1 %. De schuldquote daalt snel en zal in 2019 naar verwachting onder de 50 % zakken, tegen 57 % in 2017. Grafiek 1.8:Begrotingssaldo van de overheid Bron: Economische najaarsprognose 2018 van de Europese Commissie Externe positie Grafiek 1.9:Vorderingenoverschot per sector (in % van het bbp) Bron: CBS Na in 2017 een piek van 10,5 % te hebben bereikt, zal het overschot op de lopende rekening naar verwachting slechts geleidelijk teruglopen. De vennootschapssector draagt het meest bij aan het binnenlandse vorderingenoverschot, maar ook de sector huishoudens en de overheidssector vertonen een overschot (grafiek 1.9, zie ook punt 4.2.6). Een aanhoudend goederenhandelsoverschot van gemiddeld 9,5 % in de periode 2013-2017 is de belangrijkste oorzaak van het hoge niveau vanuit handelsperspectief. Primair-inkomensstromen hebben over een periode van meerdere jaren gemiddeld een beperkte invloed gehad op de lopende rekening, maar zijn een bron van volatiliteit op korte termijn en verklaren grotendeels de piek in 2017. Als gevolg van de solide groei van de binnenlandse vraag zal het saldo op de lopende rekening naar verwachting slechts langzaam afnemen. Ondanks de aanhoudend hoge overschotten op de lopende rekening is de netto internationale investeringspositie iets teruggevallen van 63 % in 2016 tot 60 % in 2017. Negatieve waarderingseffecten en een hoge nominale groei van het bbp wogen zwaarder dan het binnenlandse vorderingenoverschot. Tabel 1.1:Belangrijkste economische en financiële indicatoren - Nederland Bron: Eurostat en ECB vanaf 31 januari 2019, indien beschikbaar; Europese Commissie voor prognosecijfers (tussentijdse winterprognose 2019 voor het reële bbp en de HICP, najaarsprognose 2018 voor de rest) 2. Voortgang bij de uitvoering van de landspecifieke aanbevelingen Sinds de start van het Europees Semester in 2011, is bij 76 % van alle tot Nederland gerichte landspecifieke aanbevelingen ten minste "enige vooruitgang" geboekt. Bij 24 % van deze LSA's is "beperkte" of "geen vooruitgang" geboekt (grafiek 2.1). De laatste jaren is aanzienlijke vooruitgang geboekt op het gebied van de overheidsfinanciën; hieronder valt een hervorming van de langdurige zorg en de bescherming van de uitgaven in groeivriendelijke sectoren, zoals onderwijs, innovatie en onderzoek. Ook op diverse terreinen van de arbeidsmarkt en de pensioenen is sprake van aanzienlijke vooruitgang dan wel volledige uitvoering van de desbetreffende aanbeveling, zoals bij de verhoging van de aow-leeftijd en de herintegratie van oudere werknemers. Grafiek 2.1:Uitvoering van de LSA's van 2011-2018 tot op heden, vanuit een meerjarenperspectief bezien Bron: Europese Commissie Sinds de eerste ronde van de landspecifieke aanbevelingen in 2011 heeft het kabinet aanzienlijke structurele hervormingen doorgevoerd. In overeenstemming met de landspecifieke aanbevelingen van 2011 en 2012 heeft Nederland zijn buitensporig tekort al in 2013 gecorrigeerd, terwijl de overheidsuitgaven die rechtstreeks van belang zijn voor de groei, zoals de uitgaven voor O&O, onderwijs en opleiding, werden beschermd. Naar aanleiding van aanbevelingen om de budgettaire houdbaarheid van de overheidsfinanciën te verbeteren, heeft het kabinet hervormingen op het gebied van de langdurige zorg en de pensioenen doorgevoerd. De aow-leeftijd is verhoogd en gekoppeld aan de levensverwachting. Woningmarktmaatregelen hebben bijgedragen tot verlaging van de hoge schuldenlast van de huishoudens, maar er blijven nog uitdagingen bestaan. De schuld van huishoudens was met 105 % van het bbp en 211 % van het beschikbare inkomen van huishoudens in 2017 hoog in Nederland, vergeleken met respectievelijk 57 % en 93 % voor de eurozone. Een hoog schuldniveau maakt de huishoudens kwetsbaar bij economische schokken. De schuld van huishoudens bestaat grotendeels uit hypothecaire schuld, die wordt gesubsidieerd door de hypotheekrenteaftrek bij de inkomstenbelasting. Sinds 2012 zijn aanbevelingen gedaan over de noodzaak om de woningmarkt te hervormen, met name om de gunstige fiscale behandeling van eigenwoningbezit aan te passen, het socialehuisvestingbeleid te herprioriteren en te zorgen voor een marktgerichter prijsmechanisme op de huurwoningenmarkt. Het Nederlandse kabinet heeft aan deze aanbevelingen gevolg gegeven, met name door een verlaging van de hypotheekrenteaftrek (waaronder de verplichting om hypotheken binnen 30 jaar af te lossen om voor hypotheekrenteaftrek in aanmerking te komen). Ook ten aanzien van de huurmarkt zijn beleidsmaatregelen genomen, zoals de Woningwet in 2015, maar er blijft sprake van uitdagingen op de huizenmarkt. Beoordeling 2018 Wat betreft de aanbeveling om het budgettaire en het structuurbeleid, met inachtneming van de middellangetermijndoelstelling, te gebruiken voor een verhoging van de publieke en private investeringen in onderzoek, ontwikkeling en innovatie, heeft Nederland aanzienlijke vooruitgang geboekt. Het kabinet neemt budgettaire stimuleringsmaatregelen, waaronder overheidsinvesteringen, met inachtneming van de middellangetermijndoelstelling. Volgens de economische najaarsprognose 2018 van de Commissie zal het structurele begrotingssaldo naar verwachting afnemen van 0,7 % van het bbp in 2017 tot -0,3 % van het bbp, hetgeen wijst op een budgettaire expansie van 1 % van het bbp in 2019 (zie de punten 1 en 4.1). De aangekondigde verhoging van de O&O-uitgaven in 2019 is opgenomen in de begrotingswet. Het belangrijkste budgettaire instrument ter bevordering van O&O zal in 2020 worden verhoogd. Er blijft echter een kloof ten opzichte van de nationale O&O doelstelling van 2,5 % van het bbp, zodat er nog meer inspanningen nodig zijn. Er is enige vooruitgang geboekt bij het wegnemen van resterende verstoringen op de woningmarkt. De versnelde verlaging van de hypotheekrenteaftrek is goedgekeurd en zal in de periode 2020-2023 worden ingevoerd. Deze fiscale subsidie wordt echter niet helemaal afgeschaft, zodat er een belangrijke beleidsverstoring blijft die schulden van huishoudens begunstigt en de beslissing om te kopen of te huren beïnvloedt. Het kabinet erkent ook dat de particuliere huursector moet worden ontwikkeld, zodat die een reëel alternatief wordt voor de eigendomsmarkt. Het heeft bij het parlement een wetsontwerp ingediend om het aanbod in het middensegment van de huurmarkt te vergroten (Wet maatregelen middenhuur) door de eisen voor woningcorporaties om in dit segment te bouwen, te verlagen.

Bij LSA 2 is beperkte vooruitgang geboekt met de aanpak van het probleem van arbeidsmarktsegmentatie. Als eerste stap in een breder proces van maatregelen ter regulering van de arbeidsmarkt en lopende discussies over de beste manier om afzonderlijke institutionele invloeden aan te pakken, is in november 2018 een wetsontwerp (Wet arbeidsmarkt in balans) aan het parlement toegezonden. Deze wet omvat een pakket maatregelen om het gemakkelijker te maken mensen in vaste dienst te nemen en flexibele overeenkomsten minder flexibel te maken. Daarnaast is een comité van onafhankelijke deskundigen opgericht om het kabinet te adviseren over de regulering van arbeid in de toekomst, rekening houdend met de veranderende economie en samenleving. Ten aanzien van mogelijke socialezekerheidsdekking voor ziekte en invaliditeit van zelfstandigen zijn echter nog geen concrete maatregelen genomen, maar naar verwachting zal begin 2019 een actieplan worden gepresenteerd om zelfstandigen beter in staat te stellen geïnformeerde keuzen te maken. Voorts zijn de kabinetsplannen om schijnzelfstandigheid aan te pakken, uitgesteld. Verdere details over mogelijke maatregelen worden pas in het voorjaar van 2019 verwacht, zodat ze tegen januari 2021 wet kunnen worden. Inzake de loongroei, die geleidelijk toeneemt, is enige vooruitgang geboekt. De cao-lonen zijn in 2018 gemiddeld met 2,1 % gestegen, terwijl de lonen in de overheidssector sneller zijn toegenomen (met 3 % in het tweede halfjaar 2018). In 2018 zijn in verschillende overheidssectoren loonovereenkomsten bereikt (bv. een nominale stijging van 7 % in twee jaar voor alle ambtenaren bij de centrale overheid), nadat tijdens de periode van begrotingsconsolidatie in de publieke sector sprake was van nulgroei. Er is meer geld uitgetrokken voor het verhogen van de salarissen van leerkrachten in het basisonderwijs. In de begroting 2019 heeft het kabinet maatregelen genomen om het reële besteedbare inkomen van huishoudens te verhogen door de inkomstenbelasting te verlagen, wat slechts gedeeltelijk wordt gefinancierd door hogere indirecte belastingen. Hoewel de belanghebbenden het over de noodzaak tot hervormen eens zijn, zijn de onderhandelingen over de hervorming van het stelsel van bedrijfspensioenfondsen eind 2018 vastgelopen. Begin februari heeft het kabinet het parlement bij brief in kennis gesteld van zijn initiatieven om het stelsel van bedrijfspensioenfondsen verder te hervormen, zodat beperkte vooruitgang is geboekt. Al met al heeft Nederland enige vooruitgang geboekt bij uitvoering van de landspecifieke aanbevelingen van 2018. Ten aanzien van LSA 1 is over het algemeen aanzienlijke vooruitgang geboekt, in het bijzonder door budgettaire stimuleringsmaatregelen uit te voeren, waaronder overheidsinvesteringen en verhoging van de O&O-uitgaven, terwijl de middellangetermijndoelstelling in acht is genomen. Bij LSA 2 is beperkte vooruitgang geboekt, zodat over het geheel genomen van enige vooruitgang sprake is. Tabel 2.1:Beoordeling van de uitvoering van de LSA's van 2018 Bron: Europese Commissie Kader 2.1: De EU-middelen helpen om in Nederland structurele problemen te overwinnen en ontwikkeling te bevorderen Nederland blijft EU-middelen ontvangen ter ondersteuning van structurele verandering. De financiële toewijzing uit de Europese structuur- en investeringsfondsen, die als doel heeft Nederland te helpen problemen op het vlak van ontwikkeling op te lossen, bedraagt maximaal 1,9 miljard EUR in het huidige meerjarig financieel kader. Dit komt neer op ongeveer 0,04 % van het jaarlijkse bbp in de periode 2014-2020. Eind 2018 was 1,47 miljard EUR toegekend aan specifieke projecten. Daarnaast hebben vele Nederlandse onderzoeksinstellingen, innovatieve bedrijven en individuele onderzoekers geprofiteerd van andere financieringsinstrumenten van de EU, met name Horizon 2020, dat 2,6 miljard EUR heeft verstrekt ter bevordering van innovatie en onderzoek in Nederland. Voorts heeft de Connecting Europe Facility 439 miljoen EUR uitgetrokken voor specifieke projecten op het gebied van strategische vervoersnetwerken. De EU-financiering heeft bijgedragen aan het aangaan van beleidsuitdagingen, waaronder die welke in de landspecifieke aanbevelingen van 2018 aan de orde zijn gesteld. Met EU-middelen worden in Nederland investeringen in O&O ondersteund. De Europese structuur- en investeringsfondsen stimuleren onder meer investeringen in innovatie in de particuliere sector, door leningen of subsidies te verstrekken voor de ontwikkeling van experimentele nieuwe producten en diensten, het opzetten van levende laboratoria en de bevordering van de samenwerking tussen het mkb en onderzoeksinstellingen. Meer dan 400 ondernemingen hebben steun ontvangen om samen te werken met onderzoeksinstellingen en meer dan 1 500 mkb'ers om nieuwe producten op de markt te brengen. De particuliere investeringen die overeenkomen met O&O-steun, bedroegen meer dan 300 miljoen EUR. Het "Uniiq – Proof-of-concept-fonds voor Zuid-Holland" gebruikt EU-middelen om 22 miljoen EUR te investeren in de ondersteuning van mkb'ers bij het omzetten van een idee in een concreet, verhandelbaar product of dienst. EU-middelen dragen ook bij aan een investering van 4 miljoen EUR om de "High tech X-Gen windturbine" te ontwikkelen. Die is compact, onderhoudsvriendelijk, stil, betaalbaar en geschikt voor een bebouwde omgeving. Uit Horizon 2020 is steun verleend aan meer dan 3 300 onderzoeksprojecten die een breed scala van gebieden bestrijken, van gezondheid tot energietransitie. Het Europees Sociaal Fonds investeert ook in begeleiding van mensen aan de onderkant van de arbeidsmarkt, wat weer helpt om de algemene arbeidsparticipatie te verbeteren. Voorts steunt dit fonds specifieke maatregelen ter verbetering van de vooruitzichten van oudere werknemers op een baan. 212 000 mensen hebben geprofiteerd van maatregelen om de sociale inclusie te bevorderen, en 5 200 bedrijven hebben steun ontvangen voor aanpassingen van de werkomgeving om de loopbaan van werknemers te verlengen. EU-financiering helpt bij het mobiliseren van particuliere investeringen. De Europese structuur- en investeringsfondsen mobiliseren aanvullend particulier kapitaal in Nederland, waarbij particuliere ondernemingen een groot deel van de nationale medefinanciering verstrekken. Rond 31,3 miljoen EUR aan steun uit de Europese structuur- en investeringsfondsen is toegekend aan financiële instrumenten zoals leningen, garanties en aandelen, waarmee naar verwachting aanzienlijke particuliere investeringen worden losgemaakt. Daarnaast is in Nederland 2,2 miljard EUR aan financiering toegewezen aan projecten in het kader van het Europees Fonds voor strategische investeringen, wat moet leiden tot 10 miljard EUR aan investeringen (EIB, 2018). Voor infrastructuur en innovatie zijn 27 door de Europese Investeringsbank gefinancierde en door het Europees Fonds voor strategische investeringen ondersteunde projecten goedgekeurd voor een bedrag van 2 miljard EUR. Voor het mkb zijn 12 overeenkomsten met intermediaire banken of fondsen goedgekeurd voor in totaal 199 miljoen EUR aan financiering, wat leidt tot betere toegang tot financiering voor 7 364 mkb'ers en midcaps. 3. Samenvatting van de voornaamste bevindingen van de diepgaande evaluatie in het kader van de PMO In het waarschuwingsmechanismeverslag 2019 is geconcludeerd dat een nieuwe diepgaande evaluatie voor Nederland nodig is om na te gaan of de onevenwichtigheden nog steeds bestaan dan wel zijn weggewerkt (Europese Commissie, 2018b). In het voorjaar van 2018 is Nederland aangemerkt als land met macro-economische onevenwichtigheden (Europese Commissie, 2018a). De geconstateerde onevenwichtigheden hadden met name te maken met de hoge particuliere schuld en het omvangrijke overschot op de lopende rekening. Dit hoofdstuk bevat een overzicht van de resultaten van de analyses van de diepgaande evaluatie in het kader van de procedure bij macro-economische onevenwichtigheden die in verschillende delen van dit verslag zijn opgenomen( ). 3.1. Onevenwichtigheden en de ernst ervan Het overschot op de lopende rekening is in 2017 verder gestegen tot een piek van 10,5 % van het bbp. Dit is een van de hoogste overschotten in de eurozone. Vanuit handelsperspectief is een aanhoudend hoog goederenhandelsoverschot de belangrijkste oorzaak hiervan. De recente stijging werd echter voornamelijk veroorzaakt door hogere netto primaire inkomensstromen als gevolg van hogere netto-inkomens uit vermogen in de vennootschapssector. In 2017 droeg Nederland 0,7 procentpunt bij aan het overschot op de lopende rekening van de eurozone, dat is de hoogste bijdrage na die van Duitsland (2,3 procentpunt). Alle binnenlandse sectoren vertonen een overschot, waarbij de vennootschapssector de grootste bijdrage levert aan het vorderingenoverschot. Zowel financiële vennootschappen als niet-financiële vennootschappen laten een overschot zien, waarbij de laatste meer gewicht in de schaal leggen. Het vorderingenoverschot van niet-financiële vennootschappen bedroeg in 2017 5,3 % van het bbp. In vergelijking met de rest van de eurozone zijn de winstgevendheid en het netto-inkomen uit vermogen van Nederlandse bedrijven relatief hoog, terwijl de investeringen lager zijn. De aanwezigheid van multinationals beïnvloedt waarschijnlijk het totale vorderingenoverschot van de vennootschapssector, hoewel de statistische gevolgen daarvan op grond van de beschikbare macro-economische gegevens niet duidelijk te identificeren zijn (zie punt 4.2.6). De huishoudens vertonen sinds de crisis overschotten; in 2017 bedroeg het overschot 2,3 %. De dip op de huizenmarkt tijdens de crisis heeft geleid tot een daling van de investeringen in de woningbouw, terwijl de particuliere consumptie stagneerde. De pensioenfondsen leveren ook een belangrijke bijdrage aan het vorderingenoverschot van de huishoudens. De pensioenpremies en opbrengsten van beleggingen zijn veel hoger dan de uitkeringen, waarbij de pensioenfondsen voornamelijk in activa in het buitenland beleggen (Europese Commissie, 2018e). De overheidssector liet een nominaal overschot van 1,2 % zien als gevolg van consolidatiemaatregelen uit het verleden en toenemende belastinginkomsten. De particuliere schuld bleef in 2017 dalen, maar blijft hoog. De particuliere schuld bedroeg in 2017 252 % van het bbp, een jaar eerder was dat nog 262 %. De schuld van niet-financiële vennootschappen bedroeg 148 % van het bbp. Van deze schuld komt echter 60 % voor rekening van multinationals. Aangezien de schuld van multinationals voornamelijk bestaat uit intraconcernschuld, lijken de macro-economische risico's beperkt. De schuld van huishoudens bestaat hoofdzakelijk uit hypotheekschuld. De hypotheekrenteaftrek moedigt huishoudens aan om hypotheekschuld aan te gaan. De schuldquote van de huishoudens is in 2017 gedaald tot 105 % van het bbp als gevolg van een krachtige bbp-groei, hoewel de nominale schuld van huishoudens weer stijgt. Het stijgingstempo is echter veel langzamer dan vóór de crisis, namelijk rond 1 % per jaar de afgelopen jaren. De toenemende hypotheekschuld houdt verband met het sterke herstel van de huizenmarkt. De huizenprijzen zijn in 2017 sneller gestegen, nl. met 6 % in reële termen, waarmee de drempelwaarde voor de procedure bij macro-economische onevenwichtigheden werd bereikt. Over het geheel genomen wijst de ontwikkeling van de huizenprijzen eerder op een vertraagde aanbodrespons dan op overwaardering op nationaal niveau (zie punt 4.2). De potentiële overloopeffecten naar andere EU landen zijn betrekkelijk beperkt gezien de omvang van de Nederlandse economie. Tabel 3.1 laat zien dat uitvoer naar Nederland een relatief groot aandeel van het bbp van België vormt (11 %). Vanuit Nederlands oogpunt is Duitsland de belangrijkste uitvoerbestemming, gevolgd door het Verenigd Koninkrijk. In financieel opzicht kennen België, Cyprus, Ierland, Luxemburg en Malta een relatief hoge blootstelling aan Nederland. Kader 3.1 geeft een analyse van de gevolgen van een gestileerde set structurele hervormingen voor het bbp. Er blijkt sprake te zijn van kleine, maar positieve overloopeffecten naar de rest van de eurozone. De gepresenteerde simulaties volgen de geest van de aanbevelingen van de Raad van 2019 voor de eurozone. 3.2. Ontwikkeling, vooruitzichten en beleidsreacties Het overschot op de lopende rekening zal geleidelijk dalen, maar blijft hoog. Volgens de najaarsprognose van de Europese Commissie zal het overschot geleidelijk afnemen van 10,5 % in 2017 tot 9,1 % in 2020. De groei tijdens deze fase van de cyclus wordt voornamelijk aangedreven door de binnenlandse vraag, die leidt tot hogere invoer en een verwachte geleidelijke afname van het handelsoverschot. De loongroei was de laatste jaren vrij gematigd, maar zal naar verwachting aantrekken gezien de krapper wordende arbeidsmarkt en de hogere looneisen van de vakbonden. De binnenlandse vraag wordt verder ondersteund door de uitvoering van het in het regeerakkoord opgenomen budgettaire stimuleringspakket. Tabel 3.1:Uitwaartse overloopeffecten voor Nederland Bron: VN, OESO, WIOD, BIS en diensten van de Commissie Verwacht wordt dat de particuliere schuld hoog blijft. De solide nominale bbp-groei zal de trend van passieve schuldafbouw naar verwachting ondersteunen. De versnelde verlaging van de maximale hypotheekrenteaftrek van 49 % in 2019 tot 37 % in 2023 is door het parlement aangenomen. Hoewel de begunstiging van schulden van huishoudens hierdoor vermindert, blijft sprake van een aanzienlijke subsidie. Het kabinet heeft ook initiatieven ontplooid om de particuliere huursector te steunen, die huishoudens een alternatief zou bieden voor het aangaan van een hypotheekschuld. Met een aandeel van 13 % van de totale woningvoorraad blijft de particuliere huursector echter onderontwikkeld. Voor bedrijven is in 2019 een beperking van de aftrekbaarheid van rentebetalingen ingevoerd, wat de prikkel kan verminderen om voor belastingoptimalisatiedoeleinden schulden aan te gaan.

3.3. Algehele beoordeling Nederland heeft aanhoudend grote overschotten op de lopende rekening. Het vorderingenoverschot wordt grotendeels veroorzaakt door niet-financiële vennootschappen met relatief hoge besparingen en lage investeringen. Het vorderingenoverschot van vennootschappen wordt waarschijnlijk ook beïnvloed door de aanwezigheid van grote multinationals. Ook huishoudens leveren een positieve bijdrage, onder meer als gevolg van de hoge verplichte pensioenpremies. De schuld van huishoudens als percentage van het bbp is ongeveer 50 procentpunt hoger dan het gemiddelde van de eurozone omdat huishoudens door fiscale prikkels worden gestimuleerd om hypotheekschuld aan te gaan. Hoewel de schuld van huishoudens gepaard gaat met aanzienlijke activa in de vorm van woningen en pensioenvermogen, gaat het daarbij vaak om niet-liquide activa, zodat huishoudens kwetsbaar zijn voor schokken. Het externe overschot en het hoge niveau van de particuliere schuld zullen slechts geleidelijk verminderen. Het overschot op de lopende rekening zal geleidelijk afnemen als gevolg van een grotere binnenlandse vraag en stijgende lonen, ook ondersteund door het budgettaire stimuleringspakket. Het niveau zal echter ruim boven de drempelwaarde blijven. Hoewel de schuld van huishoudens daalt als percentage van het bbp, stijgt zij in nominale termen als gevolg van het herstel van de huizenmarkt. Ondanks de genomen maatregelen blijven er sterke stimulansen bestaan om hypotheekschuld aan te gaan, mede gezien de onderontwikkelde particuliere huurmarkt. Tabel 3.2:PMO-beoordelingsmatrix (*) (vervolg op de volgende bladzijde) Tabel (vervolg) Bron: Europese Commissie Kader 3.1: Overloopeffecten van structurele hervormingen - Nederland Er is enige discussie over de omvang en de richting van de grensoverschrijdende overloopeffecten van structurele hervormingen. Hoewel het vraageffect leidt tot een hogere vraag naar buitenlandse producten, verbeteren hervormingen doorgaans ook het concurrentievermogen van een land, wat het tegenovergestelde effect heeft. Of het netto-effect positief of negatief is, hangt af van de relatieve kracht van deze twee tegengestelde factoren en verschilt waarschijnlijk per hervorming. In een simulatie met behulp van het Quest-model( I ) van de Europese Commissie is het effect van een uitgebreide reeks hervormingen op geharmoniseerde wijze voor alle EU-lidstaten gekwantificeerd (Varga en In 't Veld, 2014). Voor een groot aantal structurele indicatoren wordt de benchmark gedefinieerd als het gemiddelde van de drie best presterende landen. In de simulatie worden deze kloven dan voor de helft gedicht voor alle indicatoren samen, en voor elk land apart. Een actualisering van deze simulatie voor Nederland op basis van recente indicatoren (maar zonder de meest recente hervormingsmaatregelen) is in de tabel hieronder weergegeven. Aangezien de omvang van de hier gesimuleerde hervormingsschokken is gebaseerd op een geharmoniseerde benchmarkingoperatie, stemmen deze niet precies overeen met de landspecifieke aanbevelingen van het afgelopen Europees Semester. Zij illustreren echter wel de potentiële impact van structurele hervormingen. Een ambitieus hervormingspakket zou het Nederlandse bbp een impuls geven, met kleine maar positieve overloopeffecten naar de rest van de eurozone. De gesimuleerde hervormingen hebben betrekking op alle gebieden: productmarktregulering en -toegang, arbeidsmarktparticipatie, belastingstructuur en O&O-subsidies. Voor Nederland zijn de grootste "hervormingskloven" te vinden in de belastingwig (zoals weergegeven door het relatieve aandeel van de inkomsten uit de belasting op arbeid in vergelijking met de inkomsten uit verbruiksbelasting) en de vervangingsratio uitkeringen, met kleinere kloven op het gebied van arbeidsparticipatie, met name van laaggeschoolden. Op basis van de simulatie zou dit ambitieuze hervormingspakket het bbp met 5 % verhogen na 10 jaar en met 7,75 % na 20 jaar. De hervormingen vergroten het concurrentievermogen, wat leidt tot reële depreciatie en hogere uitvoer. De ruilvoet daalt met ongeveer 5 % na 10 jaar, en er is een marginaal positief effect op de handelsbalans als percentage van het bbp. Het netto-overloopeffect naar de rest van de eurozone (EZ) is klein maar positief. 4. Hervormingsprioriteiten 4.1.Overheidsfinanciën en belastingen 4.1.1.ONTWIKKELING VAN DE UITGAVEN*( ) Na een periode van begrotingsconsolidatie voert het kabinet nu een omvangrijk budgettair stimuleringspakket uit. Het expansieve begrotingsbeleid wordt geïllustreerd door een daling van het structurele begrotingssaldo met 1 procentpunt van het bbp in twee jaar tijd, van een overschot van 0,7 % van het bbp in 2017 tot een tekort van 0,3 % in 2019 (grafiek 1.8)( ). In zijn begrotingsplan 2019 legt het kabinet de nadruk op hogere uitgaven voor onderwijs, onderzoek en innovatie (1,9 miljard EUR, 0,25 % van het bbp), defensie en veiligheid (1,7 miljard EUR, 0,2 % van het bbp) en infrastructuur (1 miljard EUR, 0,1 % van het bbp, onder meer door een verhoging van het infrastructuurfonds). De overheidsinvesteringen, die van een piek van 4,3 % van het bbp in 2009 daalden tot 3,4 % van het bbp in 2017, zullen zich in 2018 en 2019 naar verwachting stabiliseren op iets meer dan 3,5 % van het bbp. Grafiek 4.1.1:Verandering in het structurele saldo tegenover output gap, 2019, lidstaten van de eurozone Bron: Economische najaarsprognose 2018 van de Europese Commissie Hoewel de begrotingskoers procyclisch is, wordt de expansieve begroting gedeeltelijk gebruikt om de beperkingen aan de aanbodzijde te verminderen. Een procyclische begrotingskoers (grafiek 4.1.1.) riskeert de prijzen op te drijven, terwijl het effect op de reële economische groei slechts beperkt is als gevolg van beperkingen aan de aanbodzijde. De prijs- en loonontwikkelingen zijn tot nu toe echter vrij gematigd. Bovendien zal focussen op investeringen aan de aanbodzijde, zoals onderwijs, O&O en innovatie, naar verwachting gunstige gevolgen hebben voor de potentiële groei op middellange termijn. 4.1.2.BELASTINGEN* Het pakket maatregelen in de inkomstenbelasting voor 2019 omvat een verschuiving van de belastingdruk van arbeid en inkomen naar andere inkomstenbronnen die minder schadelijk zijn voor de groei. Nederland heeft een van de hoogste fiscale en niet-fiscale verplichteafdrachtenwiggen op arbeid in de EU (Europese Commissie, 2018e). Het kabinet vermindert de belastingdruk op arbeid door de inkomstenbelasting te verlagen met 0,7 % van het bbp, terwijl de indirecte belastingen (op consumptie) met 0,4 % van het bbp worden verhoogd, grotendeels via een verhoging van het verlaagde btw-tarief van 6 % tot 9 % met ingang van 2019. Een lagere belastingwig en een verschuiving van directe naar indirecte belastingen worden doorgaans als gunstig voor de economische groei beschouwd, aangezien de belastingdruk wordt verschoven van de actieve naar de inactieve bevolking. Het aantal belastingschijven is verlaagd van vier naar twee, met een basistarief van 38 % in de laagste schijf en een toptarief van 51,75 % (voor inkomens boven 68 507 EUR) vanaf 2019. Beide tarieven zullen vanaf 2021 worden verlaagd tot 37 % en 49,5 %. Fiscaal aftrekbare onkosten zullen geleidelijk alleen nog voor het laagste tarief aftrekbaar zijn, wat leidt tot lagere belastinguitgaven. Daarnaast zal de arbeidskorting worden verhoogd om mensen ertoe aan te zetten te gaan werken. Om het fiscale investeringsklimaat voor ondernemingen te verbeteren, wordt het vennootschapsbelastingtarief geleidelijk verlaagd van 25 % tot 20,5 %. Voor belastbare winst tot 200 000 EUR wordt het tarief verlaagd van 20 % tot 15 %. De hoge dividend-, royalty- en rentebetalingen die via Nederland verlopen (Europese Commissie, 2018e) kunnen erop wijzen dat bedrijven de nationale belastingregels gebruiken voor agressieve fiscale planning. De huidige inhoudingsvrijstelling op royalty's en rentebetalingen (die ertoe kunnen leiden dat over die betalingen in het geheel geen belasting wordt geheven indien daarover in de ontvangende jurisdictie evenmin belasting verschuldigd is) kunnen agressieve fiscale planning in de hand hebben gewerkt. Een studie in opdracht van het Nederlandse ministerie van Financiën over belastingontwijking door Nederlandse brievenbusmaatschappijen( ) concludeert dat de jaarlijkse inkomstenstromen (dividenden, rente, royalty's) die via deze maatschappijen verlopen, 199 miljard EUR bedragen (27 % van het bbp), waarvan 177 miljard EUR (24 % van het bbp) voornamelijk naar andere lidstaten en de VS gaat. Het restant, 22 miljard EUR (3 % van het bbp), gaat naar laagbelastende jurisdicties. Op dit deel heeft de aangekondigde invoering van een bronbelasting op rente en royalty's( ) betrekking, die nauwlettend moet worden gevolgd. Voor de inkomensstromen naar andere lidstaten en de VS gaat het Nederlandse kabinet ervan uit dat in deze landen normale belastingheffing plaatsvindt en dat belastingontwijking kan worden aangepakt door uitwisseling van informatie en antimisbruikmaatregelen.

Nederland pakt agressieve fiscale planning aan door Europese en internationaal overeengekomen initiatieven uit te voeren. De beperking op renteaftrek uit de richtlijn bestrijding belastingontwijking is ingevoerd in de vorm van een earnings stripping-maatregel, wat betekent dat nettorentebetalingen slechts tot 30 % van de bruto-exploitatiewinst aftrekbaar zijn( ). Nederland heeft een zwarte lijst opgesteld met 21 landen die het als laagbelastende jurisdicties beschouwt. Deze lijst wordt gebruikt voor de nieuwe maatregel inzake gecontroleerde buitenlandse vennootschappen, de rulingregels en de toekomstige bronbelastingen op royalty's en rente. Tegelijkertijd zijn twee bestaande gerichte renteaftrekbeperkingen afgeschaft. Het kabinet heeft ook aangekondigd dat voorafgaande rulings vanaf 1 juli 2019 alleen zullen worden toegekend aan multinationals die voldoende economische massa hebben in Nederland. Er zal geen ruling worden toegekend als sprake is van een transactie met een entiteit in een laagbelastende jurisdictie of als de transacties alleen dienen om minder of geen Nederlandse of buitenlandse belastingen te betalen. Hierdoor kan de aantrekkelijkheid van brievenbusmaatschappijen afnemen. In 2018 heeft het kabinet een bronbelasting ingevoerd op winstuitkeringen door coöperaties in misbruiksituaties. Het effect hiervan moet nog worden beoordeeld. Het kabinet heeft ook voorgesteld bijna alle bepalingen van het Multilateraal Verdrag ter implementatie van aan belastingverdragen gerelateerde maatregelen ter voorkoming van grondslaguitholling en winstverschuiving aan te nemen, inclusief een toets van het hoofddoel (principal purpose test) om "verdragshopping" tegen te gaan. Deze bepalingen zouden vanaf 2020 moeten ingaan en onder meer moeten voorkomen dat multinationals zonder aanzienlijke aanwezigheid in Nederland profiteren van het Nederlandse netwerk van belastingverdragen. De toepassing van de bepalingen van het multilaterale verdrag zal echter afhangen van de keuzen die de betrokken verdragspartners maken. De doeltreffendheid van al deze maatregelen tegen agressieve fiscale planning moet worden gemonitord( ). 4.1.3.Schuldhoudbaarheidsanalyse en begrotingsrisico's Volgens het verslag inzake de houdbaarheid van de begroting 2018 wordt Nederland geconfronteerd met middelgrote houdbaarheidsrisico's op lange termijn. In het verslag worden de risico's op korte, middellange en lange termijn geanalyseerd ( ). De vroegtijdige indicator van begrotingsdruk, de S0-indicator, geeft lage risico's op korte termijn te zien( ). De S1-indicator voor de middellange termijn, die de inspanningen meet die nodig zijn om in 2033 een schuldniveau van 60 % van het bbp te bereiken( ), is negatief (-1,7 % van het bbp). Dit wijst op lage budgettaire houdbaarheidsrisico's, wat voornamelijk te verklaren is door een schuldniveau onder de referentiewaarde. De schuldhoudbaarheidsanalyse wijst ook op lage houdbaarheidsrisico's. Een analyse van de indicator (S2) voor de budgettaire houdbaarheidskloof wijst echter op een middelgroot risico op lange termijn( ). Dit is vooral te wijten aan de verwachte stijging van de kosten van de vergrijzing. Hoewel Nederland goed scoort qua budgettaire houdbaarheid van het openbare pensioenstelsel en andere uitgaven in verband met de vergrijzing, zijn de overheidsuitgaven op het gebied van de gezondheidszorg, en met name de langdurige zorg, opvallend. In het basisreferentiescenario zullen de overheidsuitgaven voor langdurige zorg naar verwachting stijgen van 3,5 % van het bbp in 2016 tot 6 % van het BBP in 2070, wat een veel hoger beginniveau en een grotere stijging is dan het gemiddelde in de eurozone (grafiek 4.1.2.). In een risicoscenario waarin wordt uitgegaan van hogere leeftijdgebonden uitgaven als gevolg van niet-demografische kosten, zoals kosten voor langdurige zorg die wegens technologische veranderingen (bv. de ontwikkeling van nieuwe geneesmiddelen) hoger uitvallen dan op grond van louter demografische factoren kan worden verwacht, is zelfs sprake van een nog grotere stijging. Dit is een aanzienlijk risico voor de huidige overheidsfinanciën. De hervorming van de langdurige zorg in 2015 kan leiden tot een kosteneffectiever systeem, maar het effect ervan op de budgettaire houdbaarheid wordt deels tenietgedaan door extra uitgaven ter verbetering van de kwaliteit van verzorgingstehuizen. In 2015 heeft het kabinet de langdurige zorg naar de gemeenten overgeheveld om de efficiëntie ervan te verbeteren en de budgettaire houdbaarheid te ondersteunen. Dit ging gepaard met een verlaging van de begroting en een aanscherping van de criteria. Tegelijkertijd promoten de autoriteiten zelfstandig leven, waarbij ouderen worden aangemoedigd zo lang mogelijk thuis te blijven wonen voordat zij naar een duurder verzorgingstehuis verhuizen. De hervorming zal de stijging van de uitgaven voor langdurige zorg in de periode 2018-2021 naar verwachting met 0,2 % per jaar verminderen (Mot et al., 2016). Er blijft echter sprake van bezorgdheid over de budgettaire houdbaarheid, aangezien vanaf 2021 jaarlijks 2,1 miljard EUR (0,3 % van het bbp) aan extra uitgaven nodig is om aan de vereisten van het kwaliteitskader voor verzorgingstehuizen te voldoen. Grafiek 4.1.2:Uitgaven voor langdurige zorg Bron: Vergrijzingsverslag 2018, scenario's van de werkgroep vergrijzing 4.1.4.BEGROTINGSKADER en kwaliteit van de overheidsfinanciën Nederland heeft een goed opgezet begrotingskader. Sinds halverwege de jaren negentig voert Nederland een trendgebaseerd begrotingsbeleid met een sterke meerjarige focus. De belangrijkste kenmerken van dit meerjarig trendgebaseerd begrotingskader zijn: i) het gebruik van onafhankelijk opgestelde macro-economische aannames; ii) het gebruik van voor inflatie gecorrigeerde uitgavenplafonds die de hele kabinetsperiode bestrijken; iii) het gebruik van automatische stabilisatoren aan de ontvangstenzijde, en iv) een welomlijnd begrotingsproces op het gebied van besluitvorming en een duidelijke verdeling van de verantwoordelijkheden, met inbegrip van de taken van onafhankelijke begrotingsinstanties, het Centraal Planbureau en de afdeling advisering van de Raad van State. Het Centraal Planbureau voert de onafhankelijke macro-economische en budgettaire prognoses uit, terwijl de afdeling advisering van de Raad van State als begrotingsraad belast is met het toezicht op de naleving van de cijfermatige begrotingsregels en een normatieve beoordeling van de overheidsfinanciën. Het engagement om EU-begrotingsregels na te leven is vastgelegd in het Nederlandse rechtskader, met name via de Wet houdbare overheidsfinanciën. De automatische begrotingsstabilisatie is versterkt. Het begrotingskader gebruikt strikte uitgavenplafonds, waarbij automatische stabilisatie voornamelijk aan de ontvangstenzijde van de begroting plaatsvindt. Veranderende macro-economische omstandigheden worden dus via de ontvangsten door het nominale begrotingssaldo opgevangen. Dit kader verhindert echter niet dat procyclische besluitvorming plaatsvindt wanneer aan het begin van een nieuwe kabinetsperiode meerjarige begrotingsplannen worden gemaakt, of wanneer tijdens een kabinetsperiode begrotingsdrempels worden overschreden. Begrotingsconsolidatie (in de vorm van een positieve verandering in het conjunctuurgezuiverde primaire begrotingssaldo) vond namelijk vooral plaats in jaren met een negatieve outputgap, en budgettaire expansie in economisch goede tijden met een positieve outputgap (grafiek 4.1.3.). In 2018 heeft het kabinet de automatische stabilisatiefunctie van de begroting enigszins verbeterd door de niet-discretionaire, conjuncturele veranderingen in de WW- en bijstandsuitgaven uit het uitgavenplafond te verwijderen. Hierdoor is sterkere automatische stabilisatie via de uitgavenzijde van de begroting mogelijk. Aangezien factoren die de uitgaven op korte termijn verhogen meestal groter zijn dan belastingverhogende factoren (dankzij minder "weglekken" van besparingen, zie ook Coenen et al., 2012), zal de stabilisatiefunctie van de begroting naar verwachting verbeteren. Grafiek 4.1.3:Koers van het begrotingsbeleid 1997-2020 Bron: Europese Commissie, 2018 De uitgavenmix van het kabinet is relatief groeivriendelijk. De overheidsuitgaven als percentage van het bbp zijn gedaald als gevolg van de versnelling van de nominale bbp-groei in de afgelopen jaren. Grafiek 4.1.4. zet de uitgavenmix van het kabinet per functie af tegen het gemiddelde van de eurozone, waarbij de uitgavencategorieën zijn uitgedrukt in procent van de totale overheidsuitgaven. Te zien zijn relatief hoge overheidsuitgaven op groeivriendelijke gebieden zoals onderwijs en overheidsinvesteringen( ) en een betrekkelijk klein aandeel van de uitgaven voor sociale bescherming en algemene overheidsdiensten, in vergelijking met andere landen van de eurozone. Grafiek 4.1.4:Overheidsuitgaven per functie

(% van de totale overheidsuitgaven) Bron: Eurostat, Classificatie van overheidsfuncties (2016) 4.2. Financiële sector 4.2.1.Banksector Hoewel er geen onmiddellijke risico's voor de financiële stabiliteit lijken te zijn, blijft de banksector kwetsbaar. De Nederlandse financiële instellingen voldoen aan de wettelijke vereisten en hun winstgevendheid is vorig jaar dankzij de economische groei verbeterd. De kwaliteit van de activa is goed en het aantal niet-renderende leningen behoort tot de laagste in de EU. De banken zijn echter nog steeds grotendeels afhankelijk van marktfinanciering — zij het met lange looptijd in de meeste gevallen — en hun hefboomratio ligt onder het EU-gemiddelde. De concentratie in de banksector kan aanleiding geven tot concurrentiebezwaren. Met activa van in totaal 312 % van het bbp in september 2018 blijft de banksector zeer groot in vergelijking met het EU-gemiddelde van 274 %. De markt wordt gekenmerkt door een hoge concentratie. Dit kan negatieve gevolgen hebben voor de concurrentie op bepaalde markten, zoals kredietverlening aan niet-financiële vennootschappen, waar banken bijna geen concurrentie hebben van andere kredietgevers. Op de markt voor leningen aan het midden- en kleinbedrijf verstrekken de drie grootste Nederlandse banken bijvoorbeeld ongeveer 85 % van de totale bankfinanciering. Anderzijds is de concurrentie op de hypotheekmarkt de laatste jaren toegenomen dankzij de opkomst van nieuwe marktdeelnemers zoals verzekeringsmaatschappijen en pensioenfondsen. Zij nemen momenteel ongeveer 30 % van de nieuwe hypotheekproductie voor hun rekening. De Nederlandse banken behouden een gezonde financiële veerkracht, maar hun afhankelijkheid van marktfinanciering en hefboomwerking blijft groot. Hun financiëlestabiliteitsindicatoren, namelijk de solvabiliteitspositie en kapitaalratio's, liggen ruim boven de wettelijke vereisten. Op sectoraal niveau stond hun kapitaalratio op 22,1 % en hun tier 1-ratio, die het eigen vermogen van een bank afzet tegen haar totale risicogewogen activa, op 18,4 % in het tweede kwartaal van 2018 (zie tabel 4.2.1.). Gezien de sterke kapitaalbasis en de bescheiden groei van de kredietverlening is de contracyclische buffer door De Nederlandsche Bank op 0 % gehouden (De Nederlandsche Bank, 2018a). Tegelijkertijd heeft zij de aan de vijf systeemrelevante banken opgelegde aanvullende buffers van 1 % tot 3 %, die in de periode 2016-2019 geleidelijk worden verhoogd, gehandhaafd. Ondanks de gezonde kapitaalniveaus blijft de banksector in sterke mate afhankelijk van hefboomwerking met een volledig ingefaseerde hefboomratio (kapitaal/totale activa) van 4,4 % in september 2018, wat een van de laagste in de eurozone is. Voorts blijft de sector nog steeds sterk afhankelijk van marktfinanciering, met deposito's( ) die slechts 49 % van de totale funding vertegenwoordigen (tegen 58 % voor het gemiddelde van de eurozone). Hoewel de looptijd ervan grotendeels verlengd is, zodat het liquiditeitsrisico wordt beperkt, kunnen de kosten van marktfinanciering in een stresssituatie sterk toenemen. Tabel 4.2.1:Financiëlegezondheidsindicatoren, alle banken in Nederland Bron: ECB, gegevens centrale banken De winstgevendheid van de Nederlandse banken is gestegen, als afspiegeling van de economische groei. Het rendement op eigen vermogen van de sector bedroeg bijna 9 % in 2017, ten opzichte van een EU-gemiddelde van 6 %. Gezien de aanhoudende druk op de rentemarges is de winstgevendheid van banken in toenemende mate afhankelijk van andere inkomstenbronnen dan rentebaten alsook verdere bezuinigingsmaatregelen. In de sector is echter ruimte voor verbetering van de kosten-inkomstenverhouding en de efficiëntie, onder meer door modernisering van de IT-systemen en invoering van digitale oplossingen door kleinere instellingen, zodat zij beter kunnen concurreren tegen nieuwe fintech-spelers. De groei van het bankkrediet werd in 2018 negatief in het segment huishoudens en het zakelijke segment. In het derde kwartaal van 2018 daalde de kredietverlening aan huishoudens in de banksector met ongeveer 2 % op jaarbasis. Hierbij ging het om een daling van de hypothecaire leningen met 2 % en een daling van de consumentenleningen met 5 % (grafiek 4.2.1.). De daling was niet alleen toe te schrijven aan een gematigde verstrekking van nieuwe leningen door banken, maar ook aan het grote volume aflossingen en terugbetalingen door consumenten. Daarnaast is de rol van niet-banken zoals pensioenfondsen en verzekeraars in de productie van hypotheken toegenomen, wat tot uitdrukking komt in hun groeiende marktaandeel. Tevens blijkt een groot aantal nieuwe investeringen in de woningbouw te zijn gefinancierd uit het eigen vermogen van beleggers of de spaargelden van huishoudens. Ook de groei van de kredietverlening aan niet-financiële vennootschappen bleef negatief, met ongeveer 2 % op jaarbasis in het derde kwartaal van 2018, ten dele als gevolg van een groot volume aan terugbetalingen. Voorts gebruiken grote ondernemingen steeds vaker bedrijfsobligaties als financieringsbron, in plaats van of als aanvulling op bankkredieten. De uitgifte van bedrijfsobligaties door Nederlandse ondernemingen is sinds 2014 met ongeveer 50 % gestegen.

Grafiek 4.2.1:Kredietgroei Bron: Europese Centrale Bank De middelen van het depositogarantiefonds, een onafhankelijke juridische entiteit, is van een aparte rekening bij De Nederlandsche Bank naar een rekening bij de schatkist overgeheveld. Het Nederlandse depositogarantiefonds wordt geleidelijk opgebouwd. Momenteel omvat het fonds ongeveer 1 miljard EUR en tot 2024 zullen banken nog 4 miljard EUR extra betalen. Tot 2018 werden deze gelden bewaard op een afgeschermde rekening bij De Nederlandsche Bank om te worden belegd in een gediversifieerde portefeuille van activa met een laag risico, overeenkomstig de richtlijn depositogarantiestelsels. Vanaf november 2018 zijn de middelen van het fonds naar een rekening bij de Nederlandse schatkist overgeheveld om daar te worden bewaard in plaats van bij De Nederlandsche Bank. De middelen kunnen nu worden gebruikt voor de financiering van overheidsuitgaven. Zodra het fonds overeenkomstig zijn wettelijke mandaat depositohouders moet vergoeden of interventies moet financieren, moet de schatkist de middelen beschikbaar stellen. De overheveling van de rekening van het fonds naar de schatkist vermindert de brutoschuld, maar heeft geen gevolgen voor het overheidstekort, aangezien de bijdragen aan het fonds al onder de overheidssector vielen op basis van het Eurostat-besluit uit 2016. Niettemin zal de Nederlandse brutoschuld toenemen als de Nederlandse schatkist tijdens een crisis ineens marktfinanciering bijeen moet brengen om uitbetalingen uit het fonds te verrichten, wat van invloed kan zijn op de financiële stabiliteit. Het herstel- en afwikkelingskader voor verzekeringsondernemingen (Wet herstel en afwikkeling van verzekeraars) is aangenomen, wat zou moeten bijdragen aan de financiële stabiliteit. Naar aanleiding van de tijdens de crisis opgedane ervaring en gezien de kwetsbaarheden van de verzekeringssector — als gevolg van lage rentetarieven en een krimpende levensverzekeringsbranche — heeft het kabinet een juridisch kader voor het herstel en de ordelijke afwikkeling van verzekeraars voorgesteld. Deze wet is geënt op de richtlijn herstel en afwikkeling van banken. Krachtens deze wet moeten middelgrote en grote verzekeringsmaatschappijen crisisplannen opstellen met maatregelen die moeten worden genomen wanneer zij dreigen te falen. Kleinere verzekeraars waarvan het falen geen grote gevolgen voor de samenleving, de financiële markten of de economie zou hebben, zijn niet verplicht om crisisplannen op te stellen. De Nederlandsche Bank moet als afwikkelingsautoriteit afwikkelingsplannen voor de systeemrelevante verzekeringsmaatschappijen opstellen en krijgt de bevoegdheid om in kritieke situaties in te grijpen. Dankzij de nieuwe wet zullen de verzekeringnemers beter beschermd en de verzekeraars veerkrachtiger zijn, wat resulteert in grotere financiële stabiliteit. De wet is op 27 november 2018 aangenomen en is vanaf 1 januari 2019 van kracht. 4.2.2.Toegang tot financiering Over het geheel genomen is de score van Nederland op het gebied van toegang tot financiering in overeenstemming met het EU-gemiddelde, maar de toeslag op kleinere leningen blijft hoog. De vraag naar krediet stijgt en het succespercentage is iets verbeterd. De situatie is eind 2017 iets verslechterd ten opzichte van andere landen van de eurozone (ECB, 2018 en Europese Commissie, 2018c). Het midden- en kleinbedrijf, dat gemiddeld kleinere leningen aangaat, betaalt een relatief grote toeslag: de leningskosten voor kleine leningen in vergelijking met grote leningen zijn de op twee na hoogste in de EU, hoewel ze sinds 2016 iets gedaald zijn (Europese Commissie, 2018c). Aandelenfinanciering en financiering door business angels zijn, hoewel nog klein, relatief belangrijk en groeien snel (OESOa, 2018). Er zijn diverse initiatieven ontplooid om financiering voor het midden- en kleinbedrijf te ondersteunen. Hierbij gaat het onder meer om durfkapitaal, het vergroten van de kredietverlening aan het midden- en kleinbedrijf of de uitgifte van obligaties via de effectenbeurs en het opzetten van een speciale investeringsinstelling (zie kader 4.4.2). 4.2.3.Particuliere schuld* De particuliere schuld in Nederland blijft afnemen, maar is nog steeds zeer hoog. De particuliere schuldquote lag in 2017 op 252 % van het bbp, een daling ten opzichte van de 262 % in 2016, waarbij zowel huishoudens als niet-financiële vennootschappen aan de daling hebben bijgedragen. De schuld van huishoudens bedroeg 105 % en die van niet-financiële vennootschappen 148 % van het bbp. Dit is ruim boven de berekeningen van de Commissie van de prudentiële drempels, die in 2017 respectievelijk 65 % en 93 % bedroegen voor huishoudens en niet-financiële vennootschappen( ). Grafiek 4.2.2:Particuliere schuld Bron: CBS De hoge schuld van ondernemingen bestaat voornamelijk uit intraconcernschuld van multinationals. Tot de crisis was de schuld van niet-financiële vennootschappen relatief stabiel op ongeveer 120 % van het bbp, maar tijdens de crisis nam zij toe tot meer dan 150 %, gevolgd door een geleidelijke afname. De hoge schuld van ondernemingen en de recente stijging worden veroorzaakt door multinationals. De schuld van andere (niet-multinationale) ondernemingen is de laatste jaren vrijwel stabiel en ligt niet boven de prudentiële drempel voor schuld van ondernemingen. Aangezien de schuld van multinationals hoofdzakelijk bestaat uit intraconcernschuld, is er geen sprake van een onmiddellijk macro-economisch risico (Europese Commissie, 2018e). In 2019 is een beperking van de aftrekbaarheid van rentebetalingen ("earnings stripping") ingevoerd als onderdeel van de tenuitvoerlegging van de richtlijn bestrijding belastingontwijking. Hierdoor wordt de prikkel verminderd om voor belastingoptimalisatiedoeleinden schulden aan te gaan, wat de schuld van ondernemingen kan helpen verminderen. Grafiek 4.2.3:Uitsplitsing schuld van NFV's Bron: CBS. De schuld van huishoudens is in 2017 gedaald tot 105 % van het bbp, aangezien de nominale schuldontwikkelingen geen gelijke tred hielden met de groei van het bbp. Deze schuld blijft echter ruim boven de prudentiële drempels. Nadat zij in 2013 en 2014 tijdelijk was gedaald, stijgt de nominale schuld van huishoudens weer. Met gemiddeld 1 % per jaar tijdens de periode 2015-2017 stijgt zij echter veel langzamer dan vóór de crisis, toen zij in de periode 2000-2008 met meer dan 8 % per jaar steeg. Hypotheekschuld is de belangrijkste oorzaak van de schuld van huishoudens, hierbij ging het in 2017 om 86 % van de totale schuld van huishoudens. De relatief langzame stijging kan deels worden verklaard door vrijwillige hypotheekterugbetalingen, die financieel aantrekkelijk zijn wegens de lage rente op deposito's. Volgens De Nederlandsche Bank gaat het hierbij om 75 miljard EUR sinds 2013 (De Nederlandsche Bank, 2018c). Een solide reële bbp-groei en een hogere inflatie zullen de passieve schuldafbouw naar verwachting verder ondersteunen (zie ook punt 1). De schuld van huishoudens als percentage van het bbp was in 2017 echter nog steeds ongeveer 50 procentpunt hoger dan het gemiddelde van de eurozone. Als percentage van het inkomen van huishoudens is het verschil nog groter, aangezien het inkomen van huishoudens in Nederland een relatief klein deel van het bbp uitmaakt (grafiek 4.2.4.). Grafiek 4.2.4:Schuld van huishoudens (2017, % van het bbp) Bron: Europese Commissie Het aandeel van de hypotheken die onder water staan, is aanzienlijk afgenomen. Volgens de gegevens van De Nederlandsche Bank over het leningpeil was in het tweede kwartaal van 2018 6 % van de hypotheken hoger dan de waarde van het onderliggende vastgoed ("hypotheken die onder water staan"). Dit is een aanzienlijke daling ten opzichte van 27 % drie jaar geleden, die wordt ondersteund door een sterke stijging van de huizenprijzen (zie punt 4.2.4). De gemiddelde loan-to-value ratio voor nieuwe hypotheken van 35-minners, vaak starters op de woningmarkt, is in dezelfde periode afgenomen van 96 % tot 90 %. Dit kan verband houden met strengere loan-to-value en loan-to-income ratio's voor hypotheken. Deze ontwikkelingen verminderen het risico van een restschuld wanneer mensen hun woning verkopen. 4.2.4.Woningmarkt* Na het herstel zit de woningmarkt weer in de lift. De nominale huizenprijzen zijn in 2018 met 9 % gestegen, terwijl de jaarlijkse groei in 2017 7,6 % bedroeg. Landelijk hebben de huizenprijzen medio 2018 het nominale niveau van vóór de crisis overschreden, hoewel zij in reële termen nog duidelijk onder dat niveau liggen. De reële huizenprijzen zijn in 2017 met 6 % gestegen, waarmee ze de drempel van het PMO-scorebord hebben bereikt, en in 2018 is die stijging verder versneld. De prijs/inkomen- en prijs/huur-ratio's kwamen in 2017 ruwweg overeen met de historische gemiddelden. Een beoordeling op basis van een model wijst er evenmin op dat de huizenprijzen boven hun fundamentele waarde liggen (grafiek 4.2.5.). Deze indicatoren suggereren dat de huizenprijzen vóór de crisis overgewaardeerd waren, gevolgd door een sterke correctie tijdens de crisis en herstel in de laatste jaren. Over het geheel genomen wijzen de huidige ontwikkelingen op de woningmarkt eerder op een achterlopende aanbodrespons dan op overwaardering. Wanneer de prijzen echter in dit snelle tempo blijven stijgen, zou dit het risico van overwaardering in de toekomst meebrengen. De ratio gemiddelde prijzen/inkomen is alweer op een niveau dat hoger ligt dan in de meeste economieën van de eurozone. Grafiek 4.2.5:Indicatoren voor de waardering van de huizenprijzen Bron: Europese Commissie Achter de nationale trends gaan aanzienlijke regionale verschillen schuil. Bij het herstel van de woningmarkt liepen de grote steden, waar de huizenprijzen sneller zijn gestegen dan in de rest van het land, voorop. In de vier grote steden stegen de huizenprijzen in de periode 2016-2018 gemiddeld met 11 tot 13 %. In de meeste provincies buiten de Randstad stegen de huizenprijzen in dezelfde periode minder snel, namelijk met ongeveer 5-7 %. Dit verschil kan worden verklaard door de aantrekkelijkheid van stedelijke gebieden (PBL, 2015) en het krappere aanbod in die gebieden. Uit een recente studie van De Nederlandsche Bank blijkt dat de huizenprijzen sterker reageren op inkomensstijgingen in gemeenten waar een groter deel van de beschikbare grond al bouwrijp is gemaakt (Öztürk et al., 2018). Hoewel demografische trends en economische ontwikkelingen de vraag naar woonruimte doen toenemen, is het beschikbare woningaanbod aanzienlijk afgenomen. Terwijl de bevolkingsgroei de laatste tien jaar iets onder de 0,5 % per jaar lag, is het aantal huishoudens aanzienlijk sneller gestegen als gevolg van het toenemende aantal eenpersoonshuishoudens. Na een stagnatie tijdens de crisis stijgt het nominale beschikbare inkomen per huishouden weer. In 2017 was het bijna 8 % hoger dan in 2008. De financieringskosten begonnen onlangs weer toe te nemen, maar liggen nog onder de niveaus van vóór 2008 als gevolg van de lage rentetarieven (De Nederlandsche Bank, 2018d). Aan de aanbodzijde van de markt is het aantal bestaande koopwoningen in de periode 2012-2018 echter met meer dan 70 % afgenomen( ). Het aantal transacties bereikte in 2017 een historisch hoge piek van 242 000, maar nam in 2018 met bijna 10 % af. De afname is het grootst in de grote steden, waar de aanbodkrapte het grootst is, maar vindt plaats in alle provincies. Meer woningen bouwen kan de huidige druk op de woningmarkt helpen verlichten. Het woningaanbod in Nederland is historisch gezien relatief inelastisch, hoewel het sinds de crisis is toegenomen volgens een recente studie van het Centraal Planbureau (Michielsen et al., 2018). De ontwikkeling van nieuwe woningen is sinds 2009 drastisch afgenomen en begon in 2015 te herstellen (grafiek 4.2.6.). Het kabinet heeft verklaard jaarlijks 75 000 woningen te willen bouwen om het woningtekort aan te pakken en in te spelen op demografische trends (ministerie van Binnenlandse Zaken, 2018a). In 2018 zijn 66 000 nieuwe woningen gebouwd, en het aantal nieuwe bouwvergunningen, dat in 2017 70 000 bedroeg, bleef ongeveer stabiel op dat niveau.

Grafiek 4.2.6:Huizenprijzen en ontwikkeling van nieuwe woningen Bron: CBS 4.2.5.Pensioenen* Het driepijlerpensioenstelsel scoort goed op toereikendheid van pensioenen en budgettaire houdbaarheid. De eerste pijler is een staatspensioen georganiseerd op basis van een omslagstelsel, betaald uit een specifieke premie en algemene belastingontvangsten. Om de budgettaire houdbaarheid van dit stelsel te garanderen, is de wettelijke pensioenleeftijd gekoppeld aan de levensverwachting via een vaste, in de wet verankerde formule. De tweede pijler is doorgaans op bedrijfstak- of bedrijfsniveau georganiseerd en wordt gefinancierd via kapitaaldekking. Deelname is verplicht, en pensioenpremies en -uitkeringen zijn afhankelijk van het arbeidsverleden. Hoewel sommige grote bedrijfstakken zijn overgeschakeld op premiepensioenen, valt 90 % van de deelnemers nog onder een uitkeringsovereenkomst. De derde pijler bestaat uit individuele pensioenproducten en behelst alleen belastingverlichting voor premies die worden betaald voor dit soort producten. De eerste en de tweede pijler streven naar een vervangingsratio van 75 % van het bruto-middelloon bij het bereiken van de pensioenleeftijd. Pensioenfondsen zijn belangrijke economische actoren die spaar- en beleggingsgedrag van huishoudens beïnvloeden. De jaarlijkse werkelijke bijdragen van werkgevers en werknemers beliepen in 2017 meer dan 33 miljard EUR en schommelen rond 5 % van het bbp. De pensioenuitkeringen lagen in 2017 iets onder 30 miljard EUR, wat over de laatste tien jaar neerkomt op gemiddeld ongeveer 4 % van het bbp (grafiek 4.2.7.). Verplicht sparen via pensioenfondsen draagt bij aan het binnenlandse spaaroverschot en het saldo op de lopende rekening. Als de verandering in het nettovermogen van pensioenfondsen( ) als benaderende waarde wordt genomen, kan dit gedeeltelijke effect wel 3 % van het bbp bedragen. Grafiek 4.2.7:Pensioenpremies en -uitkeringen Bron: Europese Commissie (op basis van nationale rekeningen) De ontwikkeling van de pensioenpremies en -uitkeringen versterkt de economische cyclus. Een expansief monetair beleid beïnvloedt de financieringsratio's, aangezien lage rentetarieven de schulden doen toenemen. Dit leidt tot een lagere indexering van pensioenen, hogere premies en, als laatste redmiddel, lagere uitkeringen. Dit tempert de groei van de particuliere consumptie als gevolg van het effect op het beschikbare inkomen van huishoudens en omdat mensen uit voorzorg gaan sparen. Dit was vooral direct na de eeuwwisseling tijdens de recessie van 2002-2003 het geval, maar ook na de recessie van 2009 (grafiek 4.2.7.) zijn de pensioenpremies gestegen( ). De langere levensduur, een veranderende arbeidsmarkt en lagere rentetarieven vormen uitdagingen voor het huidige stelsel. Het bedrijfspensioenstelsel is goed ontwikkeld, beschikt over een grote kapitaalbuffer (rond 200 % van het bbp in het derde kwartaal van 2018) en doet het goed in internationale vergelijkingen van pensioenstelsels( ). Een specifieke combinatie van uitdagingen wijst echter op kwetsbaarheden, zodat er een brede consensus is onder de sociale partners en het kabinet over de noodzaak van hervormingen. Bij deze uitdagingen gaat het om de vergrijzing, de toename van niet door het stelsel gedekte atypische arbeidsvormen en vooral de gevoeligheid van het stelsel voor lage rentetarieven. Hoewel het kader voor financieel toezicht in 2015 iets werd versoepeld, moesten de pensioenfondsen maatregelen nemen om de financieringsratio te verbeteren. de indexering werd geschrapt, de premies werden verhoogd en in sommige gevallen werden de nominale pensioenuitkeringen verlaagd. Alles bij elkaar hebben deze ontwikkelingen afbreuk gedaan aan het vertrouwen in het stelsel. Achter deze uitdagingen gaat een generatiekloof schuil, onder invloed van een systematische herverdeling van jonge naar oude werknemers via de doorsneesystematiek. Zowel de oudere als de jongere generaties beweren dat zij een onevenredig groot deel van de aanpassingslast dragen. Voor gepensioneerden is de reële waarde van hun pensioen gedaald door het gebrek aan indexering en/of verlaging van de nominale pensioenen. De jongere generaties hebben de pensioenpremies zien stijgen en verwachten in de toekomst minder pensioen te ontvangen. Daarnaast wordt de huidige doorsneesystematiek geacht aan hervorming toe te zijn. Volgens de huidige opzet geven de op elk moment van de loopbaan betaalde premies de begunstigde recht op hetzelfde pensioen, ongeacht leeftijd en beleggingshorizon. Hoewel dit systeem collectieve risicodeling vergemakkelijkt, is het actuarieel niet billijk (grafiek 4.2.8.). Het leidt tot systematische herverdeling van jonge werknemers (die te veel betalen in vergelijking met een actuarieel billijke premie) naar oudere werknemers (die te weinig betalen in vergelijking met een actuarieel billijke premie). Hoewel de waardeverandering over de gehele levenscyclus gemeten beperkt kan zijn, kan dit systeem afhankelijk van het carrièreverloop leiden tot willekeur. Aangezien het verband tussen premies en pensioenbesparingen vervaagt, neemt ook de transparantie af. Voorts worden de risico's, omdat een verlaging van de pensioenuitkeringen een laatste redmiddel is, per saldo verschoven naar de werkende en jongere generaties. Met andere woorden, ad-hocaanpassingen van de indexering en de pensioenpremies hebben tot procyclische macro-economische schokken geleid en zouden tot overdrachten tussen generaties kunnen leiden die ten koste gaan van de huidige jongere generaties, die dus hogere premies zouden moeten gaan betalen voor een relatief lager gegarandeerd pensioen. Grafiek 4.2.8:Pensioenpremie (huidige en actuarieel billijke) Bron: Lever, M.H.C. en S. Muns (2016), Pensioenresultaat bij degressieve opbouw en progressieve premie, CPB Notitie. Hoewel de belanghebbenden het eens zijn over de noodzaak van een brede pensioenhervorming, zijn de onderhandelingen daarover vastgelopen. Het kabinet en de sociale partners werken aan een grondige herziening van het bedrijfspensioenstelsel aan de hand van vier onderwerpen: i) dekking: een toereikend pensioen voor alle werkenden, inclusief de zelfstandigen; ii) actuariële billijkheid: een verschuiving naar een actuarieel billijker systeem voor de opbouw van pensioenrechten; iii) transparantie: toewerken naar een transparantere en eenvoudigere pensioenovereenkomst, die zou worden afgestemd op flexibelere arbeidspatronen; en iv) flexibiliteit: meer ruimte voor op maat gemaakte oplossingen en opties, inclusief meer nadruk op het afstemmen van de verplichte pensioenbesparingen op de individuele behoeften. Hoewel maandenlang intensief is onderhandeld, kon geen overeenstemming worden bereikt, zodat de onderhandelingen over een brede pensioenhervorming zijn vastgelopen. Begin februari 2019 heeft het kabinet het parlement bij brief in kennis gesteld van zijn initiatieven om het stelsel van bedrijfspensioenfondsen verder te hervormen. 4.2.6.Onevenwichtigheden tussen besparingen en investeringen* De Nederlandse economie vertoont al drie decennia een overschot op de lopende rekening. In 2017 steeg het overschot tot een historische piek van 10,5% van het bbp, terwijl het in 2016 8,1% bedroeg (grafiek 4.2.9.). Op basis van de laatste vier kwartalen waarvoor gegevens beschikbaar zijn (K4-2017 t/m K3-2018) is de lopende rekening sindsdien ruwweg stabiel gebleven. Vanuit betalingsbalansperspectief is een aanhoudend hoog goederenhandelsoverschot de belangrijkste oorzaak hiervan. Qua productgroepen leveren de handel in chemische stoffen en gerelateerde producten en die in levensmiddelen en levende dieren een belangrijke bijdrage. Iets meer dan de helft van de uitvoer van goederen in 2017 bestond uit wederuitvoer, wat de rol van Nederland als handelsknooppunt illustreert. Het Centraal Bureau voor de Statistiek heeft de toegevoegde waarde per euro aan wederuitvoer becijferd op 11 cent, wat in 2015 in totaal 3,8 % aan het bbp bijdroeg (CBS, 2016). De handelsbalans is in 2017 iets toegenomen als gevolg van de aantrekkende wereldhandel. Het saldo van de primaire inkomens is in 2017 echter met bijna 2 procentpunt toegenomen en vormt dus de belangrijkste oorzaak van de toename in 2017. Volgens de door de Commissie opgestelde "normramingen"( ) verklaren fundamentele factoren bijna 4 procentpunt van het overschot in 2017. Voor Nederland omvatten deze fundamentele factoren het relatief hoge inkomen per hoofd van de bevolking, de verwachte vergrijzing in vergelijking met de rest van de wereld en de positie van Nederland als financieel centrum. Grafiek 4.2.9:Saldo op de lopende rekening Bron: CBS Alle institutionele sectoren vertonen een overschot. Een uitsplitsing per institutionele sector laat zien dat de (niet-financiële en financiële) vennootschapssector hieraan de grootste bijdrage levert (grafiek 4.2.10). De ontwikkelingen in de sector huishoudens en de overheidssector zijn ook belangrijk. Vóór de crisis hadden de huishoudens een vorderingentekort. Sinds 2009 dragen zij echter bij tot het vorderingenoverschot. Hoewel de overheidssector tijdens de crisis en in de nasleep daarvan grote tekorten had, hebben begrotingsconsolidatie en opwaartse inkomstenontwikkelingen geleid tot een flink vorderingenoverschot. Grafiek 4.2.10:Vorderingenoverschot per sector Bron: CBS Het relatief hoge vorderingenoverschot van vennootschappen wordt veroorzaakt door niet-financiële vennootschappen. Niet-financiële vennootschappen boeken relatief hoge winsten en netto buitenlandse inkomsten en betrekkelijk lage investeringen. Een vergelijking met de eurozone over de periode 2008-2017 laat zien dat zowel het bruto-exploitatieoverschot als het netto-inkomen uit vermogen in Nederland 2,1 procentpunt hoger lag. De investeringen lagen 1,4 procentpunt lager (grafiek 4.2.11). Hoge winstgevendheid lijkt zich dus niet te vertalen in hogere winstuitkeringen of hogere binnenlandse investeringen. In totaal leidde dit tot een verschil in het vorderingenoverschot van 5,2 procentpunt. De bijdrage van financiële vennootschappen aan het overschot is kleiner dan die van niet-financiële vennootschappen, maar ook aanhoudend positief. Binnen deze subsector is er geen duidelijke drijvende kracht( ). Grafiek 4.2.11:Vorderingenoverschot van niet-financiële vennootschappen Bron: Europese Commissie Het vorderingenoverschot van vennootschappen wordt waarschijnlijk positief beïnvloed door de aanwezigheid van grote multinationale ondernemingen. In 2008-2017 lag de bruto toegevoegde waarde van niet-financiële vennootschappen als percentage van het bbp 5,4 procentpunt hoger dan het gemiddelde van de eurozone. Dit relatief grote aandeel in toegevoegde waarde van de vennootschapssector houdt waarschijnlijk verband met de aanwezigheid van een relatief groot aantal multinationals, die een belangrijk aandeel hebben in de vennootschapsbesparingen (zie Eggelte et al., 2014, Europese Commissie, 2017d en Europese Commissie, 2018e). Hoge vennootschapsbesparingen kunnen worden veroorzaakt door relatief sterke winstgevendheid en door winstverschuiving en agressieve fiscale planning. Hoewel eerdere studies wezen op het belang van multinationals voor de internationale handel (zie bijvoorbeeld CBS, 2018), is op basis van de beschikbare macro-economische gegevens geen duidelijke raming van hun totale bijdrage aan het overschot op de lopende rekening mogelijk. De OESO en het IMF werken momenteel aan een internationale methode voor het ontwikkelen van uitsplitsingen van de lopende rekening en een aparte identificatie van macro-economische transacties in verband met multinationals( ). De besparingen van huishoudens worden grotendeels veroorzaakt door institutionele kenmerken van de woningmarkt en het pensioenstelsel. Na een hausse op de woningmarkt leidde de crisis tot een aanzienlijke nieuwbouwdip. De investeringen in de woningbouw als percentage van het bbp daalden van 6 % in 2008 tot 3 % in 2013, wat leidde tot een toename van het vorderingenoverschot van de huishoudens. De daling van de huizenprijzen heeft voor veel huishoudens ook geresulteerd in onderwaarde van de eigen woning. Deze vermogensschok kan hebben bijgedragen tot de sterke daling van de particuliere consumptie tijdens de crisis( ), waardoor de besparingen van huishoudens verder toenamen. Beleidsfactoren, zoals de invoering in 2013 van de verplichting om hypotheken binnen 30 jaar af te lossen om voor hypotheekrenteaftrek in aanmerking te komen, nopen huiseigenaren er ook toe meer te sparen. Aan de pensioenkant wordt het overschot van huishoudens ook aangewakkerd door hoge pensioenpremies en inkomsten uit beleggingen die hoger zijn dan pensioenuitkeringen (zie punt 4.2.5). Hogere loongroei zou ook een klein maar positief effect op de externe herbalancering kunnen hebben. Hoewel de totale beloning van werknemers als percentage van het bbp dicht bij het gemiddelde van de eurozone ligt, is de loongroei de laatste jaren lager dan kon worden verwacht op grond van fundamentele factoren zoals productiviteit, inflatie en werkloosheid (zie punt 1 en punt 4.3). Hogere lonen zouden de invoer stimuleren door het positieve effect ervan op het beschikbare inkomen van huishoudens. Voor zover hogere lonen zich vertalen in hogere prijzen, zou daarnaast het uitvoervolume afnemen als gevolg van effecten op het concurrentievermogen. Samen zouden deze effecten leiden tot een afname van het handelsoverschot. Deze afname zou gedeeltelijk worden tenietgedaan door het feit dat hogere uitvoerprijzen een positief effect op de nominale waarde van de uitvoer hebben. Volgens een analyse op basis van het Quest-model van de Commissie zou een autonome loonsverhoging van 1 % leiden tot een afname van het handelsoverschot met 0,1 % ten opzichte van het basisscenario.

4.2.7.BELEIDSPERSPECTIEF INZAKE DE BALANSEN VAN HUISHOUDENS* De lange balansen maken huishoudens kwetsbaar voor financiële schokken, met procyclische effecten. De pensioenrechten als percentage van het bbp vertonen in de periode 2007-2017 een opwaartse trend en hebben bijna 200 % van het bbp bereikt (grafiek 4.2.12 en punt 4.2.5). Het huizenvermogen is tijdens de crisis afgenomen, maar stijgt over een langere tijdshorizon bekeken. Zowel huizen- als pensioenvermogen is doorgaans niet liquide. Tegelijkertijd heeft bijna de helft van alle huishoudens minder dan 10 000 EUR aan liquide financiële activa (Smid en Luginbuhl, 2018). Een hoge schuld en geringe liquide spaartegoeden maken huishoudens kwetsbaar voor financiële schokken en beperken de afvlakking van de consumptie in de tijd. Geringe liquide activa worden ook in verband gebracht met een grotere volatiliteit van de consumptie op macroniveau (Lukkezen en Elbourne, 2015). Grafiek 4.2.12:Balansen van huishoudens (% van het bbp) Bron: CBS De pensioenbesparingen gaan vergezeld van een grote verplichteafdrachtenwig op arbeid en kleine liquide spaartegoeden. Hoewel de hoge verplichte pensioenpremies leiden tot een goede pensioentoereikendheid, maken zij een groot deel uit van de relatief grote fiscale en niet-fiscale verplichteafdrachtenwig in Nederland (Europese Commissie, 2018e). Met 33 miljard EUR in 2017 bedroegen de premies alleen voor de tweede pijler al ongeveer 10 % van de totale beloning van werknemers. Het grote pensioenvermogen dat huishoudens in de loop der tijd opbouwen, behoort tot de hoogste in de eurozone, maar is doorgaans pas beschikbaar bij pensionering. De hypotheekrenteaftrek is een belangrijke factor bij de schuld van