TOELICHTEND VERSLAG over het verdrag, opgesteld op grond van artikel K.3 van het Verdrag betreffende de Europese Unie, betreffende de bevoegdheid en de erkenning en tenuitvoerlegging van beslissingen in huwelijkszaken (Door de Raad op 28 mei 1998 goedgekeurde tekst) opgesteld door Prof. Dr. ALEGRÍA BORRÁS Hoogleraar internationaal privaatrecht aan de Universiteit van Barcelona (98/C 221/04)

I. VOORGESCHIEDENIS VAN DE OVEREENKOMST

1. De Europese integratie was in den beginne voornamelijk een economische integratie en derhalve was de regelgeving vooral op dit type van integratie afgestemd. Deze situatie is de afgelopen tijd echter grondig veranderd en vandaag de dag is de integratie niet alleen economisch gericht, maar beïnvloedt zij in toenemende en steeds verdergaande mate het leven van de Europese burger. Deze Europese burger kan maar moeilijk begrijpen dat hij problemen tegenkomt op het gebied van het familierecht, terwijl er zoveel vooruitgang is geboekt op vermogensrechtelijk gebied. Derhalve moet de problematiek van het familierecht gelieerd aan het verschijnsel van de Europese integratie onder de loep worden genomen. We hoeven alleen maar de vraagstukken te bekijken die in het Europees Parlement aan de orde zijn gesteld, niet alleen in verband met de ontbinding van het huwelijk, maar ook op meer familierechtelijk gebied (huwelijksgoederenstelsel, afstamming, ontvoering van minderjarigen, adoptie enz.). Dit verdrag is een eerste, positieve en beslissende stap op deze nieuwe weg, die de voorbode kan zijn van andere teksten op familierechtelijk en erfrechtelijk gebied.

2. Dit verdrag is mogelijk geworden omdat het Verdrag van Maastricht nieuwe wegen heeft geopend voor justitiële samenwerking in burgerlijke zaken, op basis van artikel K.3 (zie punt 11). Voordien bood namelijk alleen artikel 220 van het Verdrag tot oprichting van de Europese Economische Gemeenschap een beperkte mogelijkheid. In dit artikel spraken de lidstaten met elkaar af om, voorzover nodig, met elkaar in onderhandeling te treden ter verzekering, voor hun onderdanen, van de vereenvoudiging van de formaliteiten waaraan de wederzijdse erkenning en tenuitvoerlegging van rechterlijke beslissingen en scheidsrechterlijke uitspraken onderworpen zijn. In een nota die de Commissie op 22 oktober 1959 aan de lidstaten stuurde om hen uit te nodigen hierover met elkaar in onderhandeling te treden, stond het volgende:

"Een werkelijke interne markt tussen de zes lidstaten zal pas zijn verwezenlijkt wanneer een voldoende rechtsbescherming gewaarborgd is. Er zou gevaar bestaan voor het optreden van storingen en moeilijkheden in het economische leven van de Gemeenschap, indien vorderingen, voortvloeiende uit de menigvuldige rechtsbetrekkingen welke op de gemeenschappelijke markt over de nationale grenzen heen zullen ontstaan, niet zouden kunnen worden vastgesteld en geëffectueerd desnoods met behulp van de rechter. Daar de rechterlijke bevoegdheid in civiele zaken en handelszaken bij de lidstaten berust en de werking van een gerechtelijke uitspraak steeds tot een bepaald staatsgebied beperkt blijft, is de voornaamste voorwaarde voor de rechtsbescherming en daarmede voor de rechtszekerheid op de gemeenschappelijke markt, dat de erkenning en tenuitvoerlegging van rechterlijke beslissingen tussen de lidstaten op bevredigende wijze is geregeld.".

Op basis van artikel 220 van het Verdrag tot oprichting van de Europese Economische Gemeenschap zijn, rechtstreeks dan wel onrechtstreeks, verscheidene verdragen gesloten. Het belangrijkste op justitieel gebied is het Verdrag van Brussel van 27 september 1968 betreffende de rechterlijke bevoegdheid en de tenuitvoerlegging van beslissingen in burgerlijke en handelszaken en de daaropvolgende wijzigingen, die een gevolg waren van de uitbreidingen van de Gemeenschap ("Brussel I"). Een aantal zaken valt buiten het toepassingsgebied van dat verdrag (artikel 1, tweede alinea). Tot deze uitsluiting werd besloten om redenen van zeer uiteenlopende aard en aan een aantal van deze uitgesloten zaken is in andere verdragen reeds aandacht besteed. Een voorbeeld hiervan is het Verdrag betreffende insolventieprocedures dat op 23 november 1995 te Brussel is gesloten.

Bovendien heeft de ervaring met de toepassing van het Verdrag van Brussel in de afgelopen 30 jaar ertoe geleid dat begonnen werd met de herziening van dat verdrag, samen met het Verdrag van Lugano van 16 september 1988 (het zogenaamde Nevenverdrag). Aangezien er alleen voorlopige studies beschikbaar zijn en de ad-hoc-groep voor de redactie van de nieuwe tekst slechts tweemaal is bijeengekomen, kon een en ander niet in aanmerking genomen worden bij de redactie van het onderhavige verdrag. Het blijft dus mogelijk dat dit verdrag alsnog wordt aangepast aan het herziene Verdrag van Brussel.

Gezien de veranderde situatie is het normaal dat de lidstaten hebben getracht tegemoet te komen aan de nieuwe behoeften van de Europese burgers, en het onderhavige verdrag is daarvan een voorbeeld. De wens om het Verdrag van Brussel van 1968 uit te breiden tot familierechtelijke zaken is van recentere datum en berust op twee overwegingen.

3. In de eerste plaats moet worden herinnerd aan de redenen waarom het familierecht buiten de toepassing van het Verdrag van Brussel van 1968 was gebleven. In het Jenard-rapport (de toelichting op de originele versie van het verdrag in kwestie) wordt de uitsluiting van zaken betreffende de staat van natuurlijke personen als volgt beredeneerd:

"Welke bevoegdheidsregels ook gekozen zouden zijn - zulks in de veronderstelling dat het comité tot eenmaking van deze regels op dit terrein had kunnen geraken - de wettelijke stelsels waarop moet worden gelet, en met name de collisieregels, vertoonden een dergelijke verscheidenheid, dat het moeilijk was om, in het stadium van de exequaturprocedure, van de controle op deze regels af te zien. Dit zou betekenen dat de aard van het verdrag werd gewijzigd en een groot deel van zijn gedurfd karakter eraan zou worden ontnomen. Zou bovendien, zo het comité ertoe zou zijn overgegaan aan de exequaturrechter ook de controlebevoegdheid, zelfs op niet-vermogensrechtelijk terrein, te ontnemen, deze rechter niet verleid worden het begrip openbare orde te misbruiken om aan de buitenlandse beslissing die hem zou worden voorgelegd, haar kracht te ontnemen? Van twee kwaden hebben de leden van het comité het minste gekozen en daarbij de eenheid van het ontwerp en zijn gedurfd karakter behouden, onder beperking evenwel van het toepassingsgebied. Op het gebied van de staat en de bevoegdheid is de echtscheiding ongetwijfeld het belangrijkste vraagstuk, dat een zeer ingewikkeld karakter vertoont wegens het sterk uiteenlopen van de verschillende wetgevingen.".

Het verdrag van 1968 is dus het "algemene verdrag" op het gebied van erkenning en tenuitvoerlegging, volgens het bepaalde in artikel 220 van het Verdrag tot oprichting van de Europese Economische Gemeenschap, dat burgerlijke of handelszaken niet per se uitsloot en dus de staat en de bevoegdheid had kunnen omvatten: de complexiteit van de materie en het feit dat deze niet van directe invloed was op de economische integratie hebben geleid tot de uitsluiting ervan.

4. In de tweede plaats is in het familierecht het belangrijkste thema de echtscheiding, dat wil zeggen het soort van huwelijkszaken dat in het onderhavige verdrag ter sprake komt. Er dient op gewezen te worden dat in het Jenard-rapport wordt gesproken van het "sterk uiteenlopen" van de wetgevingen, terwijl er destijds slechts zes lidstaten waren, en dus kan worden gesteld dat vijftien wetgevingen veel sterker uiteenlopen. Daaruit volgt dat de problemen waarvoor de groep zich gesteld zag, veel groter waren. Het gaat hierbij om niet geringe verschillen, die soms grondwettelijke implicaties hebben. In andere gevallen hebben de problemen betrekking op het al dan niet bekend zijn met de diverse instituten waarover het verdrag handelt (zo zijn bijvoorbeeld scheiding van tafel en bed en nietigverklaring in het interne materiële recht van Zweden en Finland onbekende begrippen). Tot slot zijn er zelfs tussen de lidstaten waar al deze rechtsbegrippen naast elkaar bestaan, grote juridische verschillen (gronden, eis van voorafgaande scheiding van tafel en bed enz.).

Derhalve kunnen noch de tijd die nodig was om tot een verdrag te komen, noch de compromissen die soms moesten worden gesloten, verbazing wekken. De uitsluiting van deze materie in het verdrag van 1968 en de opstelling van het onderhavige verdrag geven het verschil aan tussen familierechtelijke en erfrechtelijke geschillen. De Europese integratie is in de 30 jaar sinds de opstelling van het Verdrag van Brussel van 1968 aanzienlijk gevorderd. De verwezenlijking van het vrije verkeer van personen en het steeds frequenter aanknopen van familiebanden tussen onderdanen of bewoners van verschillende landen, vereisten een juridisch antwoord, dat wordt geboden door het onderhavige verdrag, waarin rekening wordt gehouden met de verschillende aspecten.

5. Er is uitvoerig gediscussieerd over de behoefte aan een verdrag betreffende de bevoegdheid en erkenning en de tenuitvoerlegging van beslissingen in huwelijkszaken. Sommige lidstaten, die partij zijn bij het Verdrag van 's-Gravenhage van 1 juni 1970 inzake de erkenning van echtscheidingen en scheidingen van tafel en bed, bleken tevreden over de praktische resultaten ervan. Andere lidstaten, die geen partij zijn bij genoemd verdrag, waren echter niet bereid dat wel te worden. Drie belangrijke argumenten leidden tot het inzicht dat een nieuw Europees verdrag wenselijk is: a) men wenst uniforme regels voor de bevoegdheid in huwelijkszaken in te voeren; b) de lidstaten van de Europese Unie moeten zorgen voor moderne regels inzake de erkenning en tenuitvoerlegging van beslissingen in verband met nietigheid, echtscheiding en scheiding van tafel en bed, en daartoe de procesvoering harmoniseren; c) om te voorkomen dat in verschillende lidstaten parallelle procedures over huwelijkszaken worden gevoerd, moeten regels over de aanhangigheid worden vastgesteld, wat een belangrijke innovatie is die op zich al een rechtvaardiging vormt voor het verdrag; aldus wordt voorkomen dat naast elkaar tegenstrijdige beslissingen bestaan. De Raad besloot dan ook onderhandelingen over een verdrag te openen. Er zij bovendien op gewezen dat artikel 18 van het Verdrag van 's-Gravenhage van 1970 de lidstaten toestaat verdragen over dit onderwerp te sluiten.

6. Het oorspronkelijke doel van het verdrag was de materiële uitbreiding van het Verdrag van Brussel van 1968 tot huwelijkszaken. Daarom komt dit uitgangspunt van Brussel II voor in de tekst ervan en wordt het letterlijk genoemd in de preambule. Er kon niet worden voorbijgegaan aan een zo belangrijk antecedent dat duidelijk succes heeft opgeleverd en dat bovendien wordt gesteund door een uitgebreide jurisprudentie van het Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen, aan de hand waarvan ook de meest omstreden aspecten van het verdrag kunnen worden beoordeeld, in het gedeelte dat van toepassing is op deze tekst. Maar de thematische verschillen tussen beide verdragen hebben geleid tot aanzienlijke discrepanties op bepaalde punten (bijvoorbeeld het niet-bestaan van een algemeen forum of het ontbreken van hiërarchisch opgebouwde bevoegdheidscriteria), terwijl elders de regels nauwer bij elkaar aansluiten (bijvoorbeeld aanhangigheid of automatische erkenning). Het resultaat is dus een verdrag dat verschillend is, maar dezelfde doelstellingen nastreeft, te weten eenmaking van de regels voor de internationale rechterlijke bevoegdheid en vergemakkelijking van de internationale erkenning en de tenuitvoerlegging van beslissingen.

Tenzij anders vermeld, wordt ervan uitgegaan dat identieke termen in Brussel I en Brussel II dezelfde betekenis hebben en dat daarbij dus rekening moet worden gehouden met de rechtspraak van het Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen. Opgemerkt dient te worden dat inzake de bepalingen die ongewijzigd uit Brussel I zijn overgenomen, weinig kon worden toegevoegd aan de toelichting bij dat verdrag en de erop volgende wijzigingen. Toch is er de voorkeur aan gegeven in dit verslag de nodige passages uit die toelichting weer te geven, zodat de rechtsbeoefenaars ze gemakkelijk kunnen raadplegen en niet gedwongen worden daarnaast nog andere teksten te gebruiken.

7. Begin jaren negentig is in de context van de Europese politieke samenwerking nagedacht over de vraag of het mogelijk zou zijn op Europees niveau een verdrag op te stellen op het gebied van de ontbinding of versoepeling van de huwelijksband. Op basis van een vragenlijst die het Britse voorzitterschap in 1992 had opgesteld en de synthese die het Deense voorzitterschap in de eerste helft van 1993 had gemaakt, begonnen de lidstaten aan een eerste uitwisseling van standpunten over een dergelijke mogelijkheid. Onder het Belgische voorzitterschap, in de tweede helft van 1993, nog voordat het Verdrag betreffende de Europese Unie in werking was getreden, werd professor Marc Fallon in zijn hoedanigheid van secretaris van de Europese Groep internationaal privaatrecht uitgenodigd de vergadering van de groep bij te wonen; hij gaf een toelichting over het zogeheten "Heidelberg-ontwerp", dat door de Europese Groep was opgesteld en was vernoemd naar de stad waar het ontwerp op 2 oktober 1993 was goedgekeurd. Deze groep van specialisten, met als enige doelstelling het doen van voorstellen op het raakvlak van het communautair recht en het internationaal privaatrecht, keurde een voorstel goed voor een verdrag betreffende de rechterlijke bevoegdheid en de tenuitvoerlegging van beslissingen in familierechtelijke en erfrechtelijke zaken, dat een veel ruimer toepassingsgebied had dan het onderhavige verdrag. De noodzaak om tot resultaten te komen en de voortgang van de uitgevoerde studies noopten tot een exactere thematische afbakening bij de werkzaamheden binnen de Europese Unie.

8. Tijdens de zitting van 10 en 11 december 1993 sprak de Europese Raad van Brussel de mening uit dat de inwerkingtreding van het Verdrag van Maastricht nieuwe perspectieven bood voor de Europese burger, wat volgens de Raad aanvullend werk over bepaalde aspecten van het gezinsleven van de burger noodzakelijk maakte. Met dit perspectief verzocht de Raad beraadslagingen te beginnen over de mogelijkheid om het toepassingsgebied van het Verdrag van Brussel van 1968 uit te breiden tot familierechtelijke aangelegenheden. In de eerste helft van 1994 stuurde het Griekse voorzitterschap een vragenlijst naar de lidstaten, teneinde de grote lijnen van het verdrag te bepalen. De ontvangen antwoorden werden verwerkt tot een samenvatting, op basis waarvan de Europese Raad in juni 1994 de opdracht gaf de besprekingen voor de voorbereiding van een ontwerpverdrag te beginnen. In de tweede helft van 1994 kwam het Duitse voorzitterschap met een ontwerpverdrag dat uitsluitend betrekking had op echtscheiding, scheiding van tafel en bed en nietigverklaring van het huwelijk. In diezelfde periode verzochten de Spaanse en de Franse delegatie om ook het gezag over de kinderen op te nemen in het toepassingsgebied van het verdrag.

9. In de voorgeschiedenis van het verdrag mogen de contacten met de Haagse Conferentie voor internationaal privaatrecht niet onvermeld blijven. Terwijl namelijk in de Europese Unie het verdrag betreffende de rechterlijke bevoegdheid en de erkenning en tenuitvoerlegging van beslissingen in huwelijkszaken werd voorbereid, hield de Haagse Conferentie voor internationaal privaatrecht zich bezig met de herziening van het verdrag van 5 oktober 1961 betreffende de bevoegdheid der autoriteiten en de toepasselijke wet inzake de bescherming van minderjarigen. Dit feit dient te worden vermeld in verband met de mogelijke opneming in het nieuwe verdrag van 's-Gravenhage van een bepaling betreffende de bevoegdheid van de autoriteiten van het land van echtscheiding inzake het nemen van beschermende maatregelen voor de kinderen, hoewel de uiteenlopende werkwijzen ertoe nopen verschillende procedures te volgen. Zo kan de Europese Unie wel de status van waarnemer bij de Haagse Conferentie hebben (en in die hoedanigheid hebben vertegenwoordigers van de Commissie en het secretariaat van de Raad deelgenomen aan de besprekingen in Den Haag), maar is volgens het Gemeenschaps- en het Unieverdrag het omgekeerde niet mogelijk. Daarom hebben de Trojka, het secretariaat van de Raad en de Commissie sinds het Franse voorzitterschap in de eerste helft van 1995, in de marge van de officiële vergaderingen informeel vergaderd met het permanent bureau van de Haagse Conferentie voor internationaal privaatrecht, om het verband tussen de teksten die aan beide zijden werden voorbereid te bespreken.

De aanvankelijke problemen met de verhouding tussen de twee in voorbereiding zijnde verdragen werden opgelost en het resultaat is te zien in het onderhavige verdrag dat thans tussen de lidstaten van de Europese Unie is afgesloten en in het Verdrag van 's-Gravenhage van 19 oktober 1996 inzake de bevoegdheid, het toepasselijke recht, de erkenning, de tenuitvoerlegging en de samenwerking op het gebied van ouderlijke verantwoordelijkheid en maatregelen ter bescherming van kinderen, dat nog niet van kracht is. De Raad van Ministers van Justitie en Binnenlandse Zaken besloot op 25 september 1995 dat de regeling inzake het gezag over kinderen moet worden opgenomen in huwelijkszaken "in de vorm van aanvullende maatregelen bij het Verdrag van 's-Gravenhage". Daarom heeft de groep vanaf de sluiting van het Verdrag van 's-Gravenhage rekening gehouden met de bepalingen ervan en in het bijzonder met de bepalingen die rechtstreeks van invloed zijn op het nu gepresenteerde verdrag, namelijk artikel 10 over de bevoegdheid van de rechter terzake van nietigverklaring van het huwelijk, echtscheiding of scheiding van tafel en bed, tot het nemen van maatregelen ter bescherming van de kinderen, en artikel 52 over de relatie van het Verdrag van 's-Gravenhage tot andere verdragen en in het bijzonder over de mogelijkheid dat een of meer verdragsluitende staten overeenkomsten kunnen sluiten die ten aanzien van kinderen met gewone verblijfplaats in een van de staten die partij zijn bij dergelijke overeenkomsten, bepalingen bevatten over bij het Verdrag van 's-Gravenhage geregelde onderwerpen.

10. De Groep Uitbreiding van het Verdrag van Brussel was belast met de voorbereiding van de tekst van het verdrag en heeft sinds 1993 zonder onderbreking regelmatig vergaderd. De onderhandelingen waren tijdrovend en op sommige punten bijzonder moeilijk. Tijdens de Raad van december 1997, onder Luxemburgs voorzitterschap, is op basis van de door het voorzitterschap voorgestelde definitieve compromisoplossing het definitief politiek akkoord over een aantal bepalingen bereikt.

Dit is in grote lijnen de moeizame, maar vruchtbare wordingsgeschiedenis van het verdrag dat thans wordt gepresenteerd.

II. ALGEMENE PRESENTATIE VAN HET VERDRAG

11. Het eerste punt dat aandacht verdient is de rechtsgrondslag van de tekst. Bij de sluiting van het Verdrag van Brussel van 1968 was artikel 220 van het Gemeenschapsverdrag de enige beschikbare rechtsgrondslag. Thans beschikken wij over een andere mogelijke rechtsgrondslag, namelijk de nieuwe, door het Verdrag van Maastricht geïntroduceerde bepaling: artikel K.3 in samenhang met artikel K.1. In artikel K.1 wordt als een van de aangelegenheden van "gemeenschappelijk belang" met het oog op de verwezenlijking van de doelstellingen van de Unie "justitiële samenwerking in burgerlijke zaken" genoemd (punt 6). Deze samenwerking draagt ongetwijfeld bij tot de verwezenlijking van een van de doelstellingen van de Unie, namelijk de "ontwikkeling van een nauwe samenwerking op het gebied van justitie" (artikel B).

Aangezien het gaat om een specifieke, voor de doelstelling van het verdrag geschikte weg, vormt de samenwerking ongetwijfeld een belangrijke verwezenlijking uit hoofde van de bepalingen betreffende justitiële samenwerking in burgerlijke zaken tussen de lidstaten van de Europese Unie. Daarom is als rechtsgrondslag artikel K.3 van het Verdrag betreffende de Europese Unie gekozen, hoewel theoretisch ook artikel 220 in aanmerking had kunnen komen. Ten slotte heeft de rechtsgrondslag wel het redactiewerk beïnvloed, maar zal hij voor de rechtsbeoefenaars en de burger geen consequenties hebben bij de toepassing van het verdrag.

Overeenkomstig de bepalingen van titel VI is de Commissie volledig betrokken geweest bij de werkzaamheden van de groep en zij heeft in die zin positief deelgenomen aan de redactie. Na afloop van de werkzaamheden van de groep is de tekst van het ontwerpverdrag door het voorzitterschap overeenkomstig artikel K.6 van het Verdrag betreffende de Europese Unie ter bestudering voorgelegd aan het Europees Parlement.

Het Europees Parlement bracht in de plenaire vergadering van 30 april 1998 advies uit. In de loop van mei 1998 werden de standpunten van het Europees Parlement in de bevoegde instanties van de Raad besproken.

Op 28 mei 1998 heeft de Raad het verdrag goedgekeurd en op diezelfde dag is het door de vertegenwoordigers van alle lidstaten ondertekend.

12. De wensen en de gedachte die bij de voorbereiding van het verdrag een rol hebben gespeeld blijken uit de preambule waarin vier aspecten worden benadrukt:

1. Het streven naar moderne en geharmoniseerde regels inzake rechterlijke bevoegdheid voor nietigverklaring van het huwelijk, echtscheiding en scheiding van tafel en bed, en naar een snelle en automatische erkenning van de beslissingen die terzake in de lidstaten worden gegeven.

2. Het belang om te beschikken over bevoegdheidsregels in huwelijkszaken en ten aanzien van de ouderlijke verantwoordelijkheid voor gemeenschappelijke kinderen in dergelijke procedures, zodat beslissingen snel en automatisch worden erkend en met een eenvoudige procedure ten uitvoer worden gelegd.

3. De aandacht voor de beginselen die ten grondslag liggen aan het Verdrag van Brussel van 1968. Het gaat immers om een verdrag dat gemoduleerd wordt door het Verdrag van Brussel, waar het echter van afwijkt omdat het een ander gebied bestrijkt.

4. De mogelijkheid om het Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen bevoegdheid te verlenen voor de uitlegging van de bepalingen van het verdrag.

13. Twee belangrijke kenmerken van het verdrag dienen te worden belicht:

A. Het verdrag is een zogeheten "dubbelverdrag", omdat het regels inzake rechtstreekse bevoegdheid en normen voor de erkenning en tenuitvoerlegging van buitenlandse beslissingen bevat. Het volgt het model van het Verdrag van Brussel, dat toentertijd in dit opzicht revolutionair was, maar bevat substantiële wijzigingen. Zo bevat het verdrag regels voor de internationale rechterlijke bevoegdheid die door de oorspronkelijke rechter dienen te worden nageleefd en die deze rechter ertoe brengen zich onbevoegd te verklaren wanneer hij zich niet bevoegd acht volgens de regels van het verdrag. Dit geeft de burger rechtszekerheid en schept een sfeer van wederzijds vertrouwen waarmee vervolgens een systeem van automatische erkenning en een zeer vereenvoudigd systeem van tenuitvoerlegging kunnen worden ingesteld.

B. Wanneer het verdrag middels de afzonderlijke daartoe geëigende grondwettelijke procedures in de lidstaten zal zijn aangenomen en in werking zal zijn getreden, moet het ambtshalve worden toegepast. Dit houdt dus in dat in de lidstaten alle regels moeten worden toegepast en vanaf de inwerkingtreding alle andere, interne of verdragsbepalingen worden vervangen, en dat uitsluitend de uit het verdrag zelf en de constitutionele rechtsorde voortvloeiende beperkingen gelden. Het gaat dus om een mechanisme dat steunt op en deel uitmaakt van het interne recht van iedere lidstaat. Derhalve wordt in gevallen waarin het verdrag niet voorziet het nationale recht toegepast.

14. Het verdrag is verdeeld in zeven titels, die respectievelijk gewijd zijn aan:

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Het is duidelijk dat de titels II en III (rechterlijke bevoegdheid, erkenning en tenuitvoerlegging) de rode draad vormen van het verdrag waarop derhalve een groot gedeelte van de besprekingen betrekking heeft gehad. Bovendien weerspiegelt zich in de bespreking van deze onderwerpen in grote mate het gehele debat over het toepassingsgebied (titel I).

15. Titel I van het verdrag (toepassingsgebied) bestaat uit één artikel waarover een langdurige discussie is gevoerd, die alleen kon worden beëindigd met een politiek akkoord waarin het inhoudelijk toepassingsgebied van het verdrag werd vastgesteld, met inbegrip van de geschillen betreffende de nietigverklaring van het huwelijk, echtscheiding en scheiding van tafel en bed, evenals vraagstukken betreffende de uitoefening van de ouderlijke verantwoordelijkheid voor gemeenschappelijke kinderen van de echtgenoten op het moment van de procedure.

16. Titel II bevat de regels voor de rechtstreekse internationale bevoegdheid, d.w.z. de regels die door de oorspronkelijke rechter moeten worden nageleefd voorafgaand aan de beslissing in een huwelijkszaak. Deze bepalingen hebben echter geen invloed op de verdeling van de territoriale bevoegdheid binnen de staat. Het feit dat er regels bestaan voor de rechtstreekse bevoegdheid in huwelijkszaken, vormt zonder twijfel de belangrijkste vernieuwing in dit verdrag. De verdragen die deze vraagstukken bestrijken blijven gewoonlijk beperkt tot de erkenning en tenuitvoerlegging van beslissingen en bevatten derhalve uitsluitend regels inzake indirecte bevoegdheid, d.w.z. dat de rechter van de aangezochte staat de bevoegdheid van de oorspronkelijke rechter aan een onderzoek onderwerpt.

Deze titel bevat vier afdelingen:

a) afdeling 1 bevat de bepalingen betreffende de bevoegdheidsregels, d.w.z. de bevoegdheidsregels in strikte zin (artikelen 2 tot en met 8). De spil van dit gedeelte is artikel 2, waarin de regels ten aanzien van huwelijkszaken worden vastgesteld, in samenhang met artikel 3 betreffende de ouderlijke verantwoordelijkheid, aangevuld door artikel 4, dat een speciale regeling bevat in samenhang met het Verdrag van 's-Gravenhage van 1980. Nadat de tegeneisen (artikel 5) en de omzetting van de scheiding van tafel en bed in echtscheiding (artikel 6) ter sprake zijn gekomen, wordt in artikel 7 het uitsluitend karakter van de bevoegdheden van de voorgaande artikelen besproken en komen in artikel 8 de zogeheten "residuele bevoegdheden" aan bod, een bepaling die parallel loopt aan artikel 4 van het Verdrag van Brussel van 1968;

b) in afdeling 2 (artikelen 9 en 10) komen vraagstukken aan de orde betreffende de toetsing van de bevoegdheid aan de criteria van het verdrag en betreffende de vaststelling dat de verweerder in de gelegenheid is gesteld zich te verdedigen;

c) afdeling 3 (artikel 11) betreft de aanhangigheid en de onderling afhankelijke vorderingen;

d) afdeling 4 (artikel 12) handelt over de voorlopige en bewarende maatregelen.

17. Titel III is een logisch vervolg op titel II en behandelt de erkenning en tenuitvoerlegging. Hoewel deze titel op het eerste gezicht geen problemen leek te zullen opleveren omdat de onderwerpen uit de voorgaande artikelen waren opgelost, was dat in werkelijkheid niet het geval. De discussies gingen hoofdzakelijk over de gevolgen van de automatische erkenning voor de burgerlijke stand en over de redenen voor het weigeren van erkenning en tenuitvoerlegging. Ook moest voor ogen worden gehouden dat de erkenning alleen het slaken van de huwelijksband betreft en andere aspecten onverlet laat (zie de punten 22 en 64). Het probleem betreft ook de noodzaak van tenuitvoerlegging, een vraagstuk dat ook wordt opgelost in samenhang met het toepassingsgebied. De tenuitvoerleggingsprocedure wordt net zo geregeld als in het Verdrag van Brussel.

18. Titel IV bevat de overgangsbepalingen, terwijl titel V de algemene bepalingen bevat, titel VI de uitlegging door het Hof van Justitie en titel VII de slotbepalingen.

III. ANALYSE VAN DE BEPALINGEN

TITEL I A. Toepassingsgebied

Artikel 1 Toepassingsgebied

19. Dit is het essentiële onderdeel en de eigenlijke ratio van het verdrag en de werking ervan, dat immers (zie punt 12) regels inzake de bevoegdheid, de erkenning en de tenuitvoerlegging van beslissingen in huwelijkszaken bevat. De vaststelling van het toepassingsgebied omvat verscheidene vraagstukken die zowel betrekking hebben op het soort van rechtsvordering als op de bestreken gebieden.

20. Wat betreft het soort van rechtsvorderingen komen in lid 1 "burgerlijke vorderingen" ter sprake waarbij alle andere soorten procedures worden uitgesloten, aangezien dit de gebruikelijke vorderingen zijn met betrekking tot echtscheiding, scheiding van tafel en bed en nietigverklaring van het huwelijk. De vermelding van het woord "burgerlijk" is bedoeld om duidelijk de doelstelling van het verdrag af te bakenen. Deze vermelding moet namelijk niet uitsluitend worden gezien in verband met de gerechtelijke procedures waarop lid 2 van hetzelfde artikel betrekking heeft, maar is bedoeld om procedures van louter godsdienstige aard uit te sluiten. Hieruit volgt:

A. Naast civiele gerechtelijke procedures bestrijkt het verdrag ook buitengerechtelijke procedures die in bepaalde lidstaten voor huwelijkszaken worden erkend. Het gaat hier dus om administratieve procedures die in een lidstaat officieel zijn erkend. In Denemarken bijvoorbeeld is er naast de gerechtelijke procedure de administratieve procedure voor het Statsamt (plaatselijke afdeling van de centrale overheid) of voor Københavns Overpraesidium (het Statsamt voor Kopenhagen): het kan alleen worden geadieerd in echtscheidingszaken, wanneer de echtgenoten het eens zijn over de echtscheiding en de daarmee verwante kwesties (gezag, alimentatie enz.). De beslissingen van het Statsamt en van Københavns Overpraesidium kunnen worden aangevochten bij het Ministerie van Justitie (directoraat burgerlijk recht), waarvan de uitspraken dan weer langs de gewone rechterlijke weg kunnen worden bestreden. In dezelfde sfeer heeft Finland in 1983 een regeling ingevoerd waarbij in de loop van de gerechtelijke procedure een overeenkomst inzake gezag, verblijf en omgang kan worden gesloten, die moet worden goedgekeurd door het plaatselijke bureau voor sociale zaken (8.4.1983/361, artikelen 7, 8, 10, 11 en 12).

Daarom staat in de tekst, in navolging van artikel 1 van het Verdrag van 's-Gravenhage van 1970 inzake de erkenning van echtscheidingen en scheidingen van tafel en bed, dat onder "rechter" de al dan niet rechterlijke instanties worden verstaan die in huwelijkszaken optreden.

B. Buiten het toepassingsgebied van het verdrag vallen procedures met religieuze inslag, waarvan het belang kan toenemen als gevolg van de immigratie (waarbij bijvoorbeeld moet worden gedacht aan islamitische of hindoe-echtparen).

Artikel 42 bepaalt dat de overeenkomsten tussen bepaalde lidstaten en de Heilige Stoel onverlet worden gelaten (zie punt 120 over artikel 42).

21. In de zaken die onder het verdrag vallen moet weer een onderscheid worden gemaakt tussen vraagstukken die uitsluitend op het huwelijk betrekking hebben en vraagstukken met betrekking tot de ouderlijke verantwoordelijkheid.

22. Het verdrag blijft beperkt tot rechtsvorderingen die daadwerkelijk te maken hebben met de huwelijksband, d.w.z. de nietigverklaring van het huwelijk, echtscheiding en scheiding van tafel en bed. De erkenning van beslissingen houdende echtscheiding of nietigverklaring geldt dus alleen bij het slaken van de huwelijksband. Het verdrag bestrijkt geen vraagstukken zoals schuld van de echtgenoten, huwelijksgoederenrecht, alimentatieplicht of andere accessoire maatregelen (recht op een naam enz.), hoewel zij ogenschijnlijk verband houden met het voorgaande. Alimentatie staat naast andere internationale instrumenten, rechterlijke bevoegdheid, erkenning en tenuitvoerlegging van beslissingen, in het Verdrag van Brussel van 1968, dat een specifiek voorschrift bevat inzake bevoegdheid (artikel 5, lid 2) en bovendien is er het Verdrag van Rome van 6 november 1990 betreffende de vereenvoudiging van de procedures voor het verhaal van vorderingen inzake onderhoudsverplichtingen, dat nog niet in werking getreden is. Voor overige vraagstukken blijven de interne of internationale, tussen de staten in kwestie geldende voorschriften van toepassing.

23. Het meest complexe onderwerp is de ouderlijke verantwoordelijkheid, omdat in sommige staten de nationale wetgeving als eis stelt dat de beslissing in een huwelijkszaak ook de vraagstukken omvat betreffende de ouderlijke verantwoordelijkheid, terwijl in andere staten vraagstukken betreffende het huwelijk en vraagstukken betreffende de bescherming van de kinderen langs volstrekt verschillende wegen worden afgehandeld, d.w.z. de beslissing over het huwelijk handelt niet per se ook over de ouderlijke verantwoordelijkheid, die zelfs onder de bevoegdheid van een andere instantie kan vallen. Daarom moesten op dit gebied problemen van allerlei aard worden besproken en was het een moeilijke opgave alle staten te laten instemmen met de tekst in lid 1, onder b), waaruit naar voren komt dat dit vraagstuk is opgenomen in dit verdrag en niet in een afzonderlijke tekst, zoals aanvankelijk door een delegatie was voorgesteld. Het betreft echter alleen aspecten van de ouderlijke verantwoordelijkheid die verband houden met een lopende echtelijke procedure (zie artikel 3, lid 3).

24. Het eerste probleem dat moest worden opgelost, was dus de opneming van het punt van de ouderlijke verantwoordelijkheid. Behalve uit het net genoemde verschil tussen rechtsstelsels, komen de problemen ook voort uit het feit dat binnen de Haagse Conferentie werd gewerkt aan het Verdrag van 1996 inzake de bescherming van kinderen. Het resultaat hiervan is te zien in de inhoud van artikel 3. Het begrip "ouderlijke verantwoordelijkheid" levert problemen op omdat het een begrip is dat nader moet worden omschreven in het recht van de lidstaten waarin over de ouderlijke verantwoordelijkheid wordt beslist. Voor wat alimentatie betreft, wordt verwezen naar punt 22. De term "ouderlijke verantwoordelijkheid" is in een aantal landen soms moeilijk te vertalen, maar staat niettemin in diverse verdragen, met name het Verdrag van 's-Gravenhage van 1996, hetgeen aan het begrip een zekere eenmakende virtualiteit geeft.

25. Het tweede probleem bestond erin vast te stellen op welke kinderen de bepaling slaat. Men was het erover eens dat de bepaling zowel betrekking heeft op de natuurlijke kinderen van het echtpaar als de door beide echtgenoten geadopteerde kinderen. Verscheidene staten opperden echter de mogelijkheid om de bepaling niet alleen te laten slaan op de ouderlijke verantwoordelijkheid ten aanzien van gemeenschappelijke kinderen maar ook op de ouderlijke verantwoordelijkheid over de zogeheten "kinderen van het gezin". Zodoende zouden bijvoorbeeld de kinderen die een van de echtgenoten in eerdere verbintenissen heeft gehad, onder de bepaling vallen. Deze figuur is bekend in het Engelse, het Schotse en het Nederlandse recht. Uiteindelijk heeft de mening geprevaleerd dat de bepaling beperkt moet blijven tot de gemeenschappelijke kinderen, omdat het hier gaat om rechtsvorderingen inzake de ouderlijke verantwoordelijkheid die plaatsvinden in nauwe samenhang met de vordering tot echtscheiding, scheiding van tafel en bed of nietigverklaring. Bovendien zou een andere oplossing de fundamentele rechten van de vader of de moeder die in een andere lidstaat woont, kunnen aantasten. Het resultaat van deze bepaling staat in artikel 3, lid 3, waarin staat op welk moment de rechterlijke instanties van de staat waar over de huwelijksband wordt beslist, niet langer kunnen beslissen over de ouderlijke verantwoordelijkheid.

Dat de werkingssfeer van het verdrag met betrekking tot de ouderlijke verantwoordelijkheid beperkt wordt tot beslissingen inzake de "gemeenschappelijke kinderen", betekent echter niet dat de lidstaten later niet kunnen besluiten de bevoegdheidscriteria van artikel 3 toe te passen op de "kinderen van het gezin", die buiten de bovengenoemde categorie vallen. In afwachting daarvan echter laat het verdrag de bevoegdheidscriteria ten aanzien van deze kinderen onverlet en worden in dit opzicht de bevoegdheid, de erkenning en de tenuitvoerlegging van beslissingen dus door het interne recht geregeld.

26. Tot slot is het in het licht van andere internationale teksten en in het bijzonder van het Verdrag van de Verenigde Naties van 1989 inzake de rechten van het kind duidelijk dat voor ieder kind afzonderlijk een afweging moet worden gemaakt. Met andere woorden, hoewel het vraagstuk in algemene bewoordingen binnen het toepassingsgebied van het verdrag valt, moet voor de oplossing ervan voor ieder kind afzonderlijk worden voldaan aan de voorwaarden in artikel 3.

TITEL II B. Rechterlijke bevoegdheid

Afdeling 1 Algemene bepalingen

Artikel 2 Echtscheiding, scheiding van tafel en bed en nietigverklaring van het huwelijk

27. De gekozen bevoegde instanties beantwoorden aan objectieve behoeften, sluiten aan bij de belangen van de partijen, staan voor flexibele regelgeving die is aangepast aan de mobiliteit van de personen, en trachten, tot slot, de personen te begunstigen zonder dat er rechtszekerheid verloren gaat. Het is derhalve niet verwonderlijk dat, als gevolg van deze behoeften, dit artikel tezamen met artikel 3 een groot deel van de langdurige discussie die heeft geleid tot de aanvaarding van deze tekst, in beslag heeft genomen. De aangenomen oplossing is het resultaat van een moeizaam evenwicht tussen een aantal van de aangenomen bevoegdheidscriteria. Er moeten criteria worden opgesteld voor de bevoegdheid in huwelijkszaken, zonder dat men in de situatie geraakt waarin de geldigheid van een huwelijk in het kader van een vordering tot nietigverklaring moet worden onderzocht wanneer een van de echtgenoten of zelfs beide echtgenoten zijn overleden, omdat een dergelijke situatie buiten het toepassingsgebied van het verdrag valt. Meestal betreft het prejudiciële vragen in verband met erfopvolging. Dit wordt geregeld door de desbetreffende internationale instrumenten, zoals het Verdrag van 's-Gravenhage van 1 juni 1970 inzake de erkenning van echtscheidingen en scheidingen van tafel en bed, of het interne recht van de staat, indien dat mogelijk is.

28. Anders dan in het Verdrag van Brussel van 1968, waarin de algemene regel van artikel 2 en de bijzondere bevoegdheden in artikel 5 gezamenlijk worden toegepast, was men van mening dat in dit geval, gezien het speciale karakter van de behandelde materie, er geen behoefte was aan een bepaling zoals artikel 2 van het Verdrag van Brussel, waarin een algemene instantie wordt aangewezen, en dat er ook geen rangorde in de aangenomen criteria moest worden aangebracht. Het is logisch dat er geen algemene instantie wordt genoemd en dat er een lijst van instanties wordt gegeven omdat, uitgerekend ten gevolge van een echtelijke crisis, de situatie gewoonlijk plotseling verandert.

Dit heeft ertoe geleid dat de aangenomen criteria objectief, gelijkwaardig en exclusief zijn, in de zin die hierna wordt toegelicht.

Artikel 2 bevat uitsluitend objectieve criteria die met behulp van artikel 9 kunnen worden getoetst. Als een echtgenoot de vordering instelt in een lidstaat waarvan de rechtbanken niet overeenkomstig artikel 2 bevoegd zijn, kan de bevoegdheid van deze rechtbanken derhalve niet worden gebaseerd op het feit dat de andere echtgenoot verschijnt om op de vordering te reageren, maar de rechter zal daarentegen beoordelen of hij al dan niet bevoegd is en zo niet, dan zal hij de zaak niet verder behandelen. Zie over de wilsfactor punt 31 met betrekking tot lid 1, onder a).

Daarom worden de criteria van artikel 2 allemaal als gelijkwaardig gepresenteerd, zonder dat de vermelding in punt a) of in punt b) een hiërarchisch verband impliceert. Punt a) stoelt voor de vaststelling van de internationale rechterlijke bevoegdheid namelijk op de gewone verblijfplaats, anders dan het Verdrag van Brussel van 1968, dat stoelt op de woonplaats. In punt b) worden, gezien de specifieke kenmerken van sommige interne rechtsordes, als bevoegdheidscriteria gebruikt de nationaliteit of de woonplaats, in de betekenis die deze term heeft in het Verenigd Koninkrijk en Ierland. In het Verdrag van Brussel van 1968 moet overeenkomstig de interne wet van de forumstaat worden bepaald waar een partij haar woonplaats heeft (artikel 52). In dit geval is overwogen of er een soortgelijke bepaling moest worden opgenomen over de gewone verblijfplaats; zie hierover punt 31.

29. De in dit artikel genoemde criteria zijn de enige die hier kunnen worden gebruikt, en derhalve kunnen zij "exclusief" worden genoemd (zie hierover het commentaar bij artikel 7). Dit begrip kan evenwel niet op dezelfde manier worden opgevat als in het Verdrag van Brussel, waar op bepaalde in artikel 16 genoemde gebieden alleen de rechtbanken van een bepaalde lidstaat bevoegd zijn, waarbij de andere criteria ondergeschikt blijven. Hier moet het begrip "exclusief" zodanig worden opgevat dat alleen de genoemde criteria kunnen worden gebruikt en dat zij gelijkwaardig zijn en er geen onderlinge rangorde bestaat. Dit houdt dus in dat het een volledige en gesloten lijst is. Derhalve hoeft hier geen regel te worden opgenomen zoals in artikel 28, lid 1, van het Verdrag van Brussel van 1968.

30. De criteria waarmee de bevoegdheid wordt vastgesteld van de rechtbanken van een staat voor het geven van beslissingen in huwelijkszaken die binnen het toepassingsgebied van het verdrag vallen, worden in twee groepen verdeeld, die onder punt a) en punt b) worden genoemd. Lid 2 van dit artikel is van toepassing op punt b) van lid 1 en ook op het laatste streepje van punt a) (zie voor de gevolgen van de verklaring artikel 7 en artikel 8, lid 2).

Bij deze criteria wordt ervan uitgegaan dat er een daadwerkelijke band bestaat tussen de persoon in kwestie en een lidstaat. Het besluit tot opneming van bepaalde criteria berust op het bestaan ervan in de verschillende interne rechtsstelsels en de aanvaarding ervan door de anderen of op de poging om punten van overeenstemming te vinden die algemeen acceptabel zijn.

31. Van de criteria in punt a) is de vaststelling van de internationale rechterlijke bevoegdheid op basis van de gewone verblijfplaats van de echtgenoten op het moment dat de vordering wordt ingesteld (eerste streepje) een in alle lidstaten in ruime mate geaccepteerd criterium, waarmee ongetwijfeld de overgrote meerderheid van de gevallen zal worden opgelost. Het criterium van de "gewone verblijfplaats van de verweerder" in het derde streepje levert evenmin problemen op aangezien het het algemene bevoegdheidscriterium is, gebaseerd op het principe actor sequitur. Er was eveneens een brede consensus voor het criterium dat is aangenomen in geval van een gemeenschappelijke vordering, genoemd in het vierde streepje, omdat de vordering voor de autoriteiten van de gewone verblijfplaats van één van beide echtgenoten kan worden ingesteld; hier dient te worden benadrukt dat, eveneens in tegenstelling tot het Verdrag van Brussel van 1968, de wil van de echtgenoten een bescheiden rol speelt en alleen hier in deze beperkte vorm naar voren komt: dat is logisch, omdat de bepaling betrekking heeft op geschillen in huwelijkszaken.

32. De aanvaarding van de andere criteria in punt a) heeft grotere problemen opgeleverd. In principe kon namelijk niets de bevoegdheid van de rechterlijke instanties van de staat van de laatste gewone verblijfplaats van de echtgenoten in de weg staan, wanneer één van beide daar nog verblijft (tweede streepje). Een aantal staten zag problemen wanneer deze situatie wordt gekoppeld aan de situatie waarin zich de andere echtgenoot bevindt die vanwege de echtelijke crisis vaak teruggaat naar het land waar hij of zij vóór het huwelijk woonde of waarvan hij of zij de nationaliteit bezat en voor wie de beperkingen gelden van het vijfde en zesde streepje, bepalingen die zonder twijfel gevolgen zullen hebben voor de aanhangigheid (zie artikel 11).

In deze twee bepalingen wordt namelijk bij wijze van uitzondering het forum actoris toegestaan, op basis van de gewone woonplaats, maar aangevuld met andere elementen. Zo wordt in het vijfde streepje de bevoegdheid erkend van de rechterlijke instanties van de lidstaat waar de eiser zijn gewone verblijfplaats heeft indien hij minstens een jaar in deze lidstaat heeft verbleven. Een aantal staten vond de aldus geformuleerde eis niet voldoende en, gezien de frequentie waarmee de nieuwe verblijfplaats van de echtgenoot gevestigd wordt in de staat van de nationaliteit of de woonplaats, in de betekenis die de term in het Verenigd Koninkrijk en Ierland heeft, werd in het zesde streepje de mogelijkheid opgenomen dat de rechterlijke instanties van de gewone verblijfplaats van de eiser in de huwelijkszaak bevoegd zijn indien dit verblijf ten minste zes maanden onmiddellijk voorafgaand aan de eis heeft geduurd, op voorwaarde dat deze staat bovendien ofwel de staat van de nationaliteit is of van de woonplaats, in de zin die het woord in het Verenigd Koninkrijk en Ierland heeft. De invoering van deze laatste bepaling is het resultaat van het in december 1997 aangenomen politiek compromis dat een reactie was op de formele mededeling van een aantal staten dat erkenning van deze instantie een onmisbaar en hoogst belangrijk instrument was in het kader van een alomvattende compromisoplossing.

In deze oplossing wordt rekening gehouden met de situatie van de echtgenoot die terugkeert naar zijn land, zonder dat dit tot gevolg heeft dat er een criterium wordt ingesteld dat uitsluitend gefundeerd is op het forum van de eiser: enerzijds toont het feit van de nationaliteit of de "woonplaats" het bestaan van een eerste band met genoemde lidstaat aan; anderzijds moet de eiser, wil hij zijn vordering kunnen instellen, zijn gewone verblijfplaats hebben gevestigd in genoemde lidstaat gedurende een periode van zes maanden, onmiddellijk voorafgaande aan de instelling van de vordering. Deze laatste eis leidde tot een afzonderlijke discussie over de vaststelling van de gewone verblijfplaats, rekening houdend met de situatie van de echtgenoot die ten gevolge van de echtelijke crisis terugkeert naar zijn of haar land van herkomst. De rechter moet bepalen of er een verband bestaat. Er is weliswaar gesproken over de mogelijkheid om een voorschrift op te nemen waarin de gewone verblijfplaats omschreven is zoals in artikel 52 van het Verdrag van Brussel van 1968 inzake de vaststelling van de woonplaats, maar uiteindelijk is besloten geen afzonderlijke bepaling op te nemen. Niettemin is in het bijzonder rekening gehouden met de definitie die het Hof van Justitie bij diverse gelegenheden heeft gegeven, weliswaar niet in verband met het Verdrag van Brussel van 1968, en die als volgt luidt: "de plaats waar de betrokkene het permanente centrum van zijn belangen heeft gevestigd met de bedoeling daaraan een vast karakter te verlenen, waarbij voor de vaststelling van de gewone verblijfplaats rekening moet worden gehouden met de feitelijke omstandigheden die voor dat begrip bepalend zijn". Aldus zijn de voorstellen verworpen als zou het voldoende zijn dat de eiser in totaal ten minste gedurende een jaar, gespreid over de vijf jaren onmiddellijk voorafgaand aan de vordering, zijn gewone verblijfplaats in het betreffende land had gehad, ook al zou daarnaast de nationaliteit of de "woonplaats" als voorwaarde gelden.

Overigens moet het wederzijds vertrouwen dat ten grondslag ligt aan de opstelling van dit verdrag, evenals aan het Verdrag van Brussel van 1968, de bestaande terughoudendheid ten aanzien van de mogelijkheid dat de gerechtelijke instanties van de andere lidstaten bevoegd zijn, wegnemen.

33. Eveneens gelijkwaardig aan de voorgaande criteria maar voor de overzichtelijkheid opgenomen in een apart punt (lid 1, onder b)), wordt de mogelijkheid genoemd dat het huwelijksprobleem wordt voorgelegd aan de rechterlijke instanties van de lidstaat van de gemeenschappelijke nationaliteit van de echtgenoten of van de echtelijke, op duurzame wijze gevestigde woonplaats. Deze bepaling verdient speciale aandacht en een afzonderlijk commentaar.

Ten eerste moeten de echtgenoten wel degelijk dezelfde nationaliteit of woonplaats hebben. Een aantal staten wilde de mogelijkheid opnemen dat slechts een van beide echtgenoten aan de voorwaarde zou voldoen. Deze mogelijkheid is verworpen omdat er dan sprake zou zijn van een zuiver forum actoris, veelal zonder een daadwerkelijke band met de staat in kwestie en derhalve strijdig met de geest van het verdrag.

Het feit dat de mogelijkheid wordt geboden dat de instanties van de lidstaat van de nationaliteit of de woonplaats van beide echtgenoten bevoegd zijn, houdt niet in dat de rechterlijke instanties in alle gevallen kunnen nagaan of aan een van beide criteria is voldaan. De bedoeling is dat de staten, met inachtneming van hun interne stelsel, het ene of het andere criterium hanteren. Zoals de gemeenschappelijke nationaliteit voor bijvoorbeeld Spanje aanvaardbaar kan zijn, kan de "domicile" dat zijn voor het Verenigd Koninkrijk en Ierland.

Dat is ook precies de reden waarom in lid 2 van dit artikel wordt gesteld dat de lidstaten, op het moment dat zij zich aan het verdrag binden, in een verklaring moeten aangeven of zij het criterium van de nationaliteit of het criterium van de "domicile", als bedoeld in lid 1, onder b), zullen toepassen.

Het verdrag zegt niets over de gevolgen van dubbele nationaliteit; op dit punt zal elke rechter het interne recht toepassen, binnen het kader van de algemene communautaire regelgeving.

34. De problemen die voortvloeien uit het feit dat er verschillende taalversies van het verdrag zijn, vragen om nadere toelichting van het begrip "woonplaats", dat in deze tekst en alleen in verband met Brussel II wordt gebruikt. Dat is de bedoeling van artikel 2, lid 3. De problemen en oplossingen die bestaan ten aanzien van het Verdrag van Brussel van 1968 zijn al onder de aandacht gebracht en zijn bekend. In dit geval konden deze criteria niet worden gehandhaafd omdat het verdrag betrekking heeft op huwelijkszaken en omdat de nationaliteit er ook in moest worden opgenomen als criterium voor de vaststelling van de internationale rechterlijke bevoegdheid. Maar terwijl de nationaliteit een criterium is dat qua betekenis geen grote problemen oplevert, is de situatie veel ingewikkelder wat betreft de woonplaats die in deze tekst wordt vermeld, met de betekenis die het woord heeft in het Verenigd Koninkrijk en Ierland. Daarom staat het begrip woonplaats in de meeste versies tussen aanhalingstekens om de bijzondere betekenis aan te geven. Het is derhalve absoluut uitgesloten dit begrip gelijk te stellen aan de gewone verblijfplaats waarvan sprake in lid 1.

In een uitvoerig stuk heeft de delegatie van het Verenigd Koninkrijk, uitsluitend ten behoeve van de toepassing van het verdrag, een nadere toelichting gegeven over het begrip "domicile", zonder dat zij de pretentie had een volledige uiteenzetting van het begrip te geven. "Domicile" is ten eerste een aanknopingsfactor tussen een persoon en het land waar hij, permanent of voor onbepaalde tijd, zijn huis heeft. Het wordt gebruikt om het rechtsstelsel van dat land op die persoon te kunnen toepassen in velerlei opzichten, vooral in belangrijke zaken die invloed hebben op de betrekkingen tussen de familieleden en het familiebezit. In het Verenigd Koninkrijk strekken de wettelijke bepalingen ertoe dat iedere persoon te allen tijde een woonplaats heeft en niet meer dan één. Daarom zijn er naast de regels voor het bepalen van de woonplaats van de kinderen (woonplaats van oorsprong) ("domicile of origin"), ook regels voor het vaststellen van de woonplaats van de volwassenen, zowel wat betreft het verkrijgen van een nieuwe woonplaats (gekozen woonplaats) ("domicile of choice"), als wat betreft de terugkeer naar de woonplaats van oorsprong ("herleving" van de woonplaats van oorsprong) ("revival of the domicile of origin"). Hetzelfde geldt voor het Ierse recht.

Artikel 3 Ouderlijke verantwoordelijkheid

35. Volgens artikel 1 is het verdrag van toepassing op rechtsvorderingen betreffende de ouderlijke verantwoordelijkheid (over het gebruik van deze term, zie de toelichting bij artikel 1), die samenhangen met rechtsvorderingen tot echtscheiding, scheiding van tafel en bed of nietigverklaring van het huwelijk; artikel 3 bepaalt wanneer en onder welke voorwaarden de instanties van de staat waar overeenkomstig artikel 2 kennis wordt genomen van huwelijkszaken, bevoegd zijn terzake van de ouderlijke verantwoordelijkheid voor de gemeenschappelijke kinderen. Artikel 3 is drieledig: in de eerste twee leden wordt de bevoegdheid vastgesteld van de rechterlijke instanties van de lidstaat waar geschillen over de huwelijksband moeten worden aangebracht, ook indien de kinderen niet in die staat verblijven. In lid 3 wordt de temporele werking van die bevoegdheid vastgesteld.

36. Structuur en inhoud van die bepaling zijn de vrucht van moeizame onderhandelingen, zowel binnen de Gemeenschap als naar buiten, meer bepaald in verband met het Verdrag van 's-Gravenhage van 1996. Doordat de toepassing van Brussel II echter beperkt is tot kinderen met gewone verblijfplaats in een lidstaat, sluiten beide verdragen gemakkelijker bij elkaar aan.

Toen de lidstaten eenmaal overeengekomen waren de ouderlijke verantwoordelijkheid onder het verdrag te brengen, rees er immers een bevoegdheidsprobleem, weliswaar niet ten aanzien van kinderen met gewone verblijfplaats in de staat waarvan de rechterlijke instanties bevoegd zijn terzake van de huwelijksband, maar wel ten aanzien van kinderen die gewoonlijk in een andere lidstaat verblijven.

De zaak wordt echter nog gecompliceerd doordat het Verdrag van 's-Gravenhage van 1996 luidens artikel 52, lid 2, de mogelijkheid onverlet laat dat een of meer verdragsluitende staten overeenkomsten sluiten over bij dat verdrag geregelde onderwerpen, voorzover die overeenkomsten beperkt blijven tot kinderen met gewone verblijfplaats in een van de overeenkomstsluitende staten. Hieruit volgt dus dat, wanneer beide verdragen van kracht zullen zijn, Brussel II voorrang krijgt ten aanzien van kinderen met verblijfplaats in een lidstaat die partij is bij Brussel II, terwijl het Verdrag van 's-Gravenhage van toepassing is op de overige gevallen.

37. Artikel 3, lid 1, levert dan ook geen problemen op, voorzover het voorziet in internationale bevoegdheid terzake van de ouderlijke verantwoordelijkheid voor de gemeenschappelijke kinderen van de echtgenoten met gewone verblijfplaats in de lidstaat waar ook kennis genomen wordt van de vordering over de huwelijksband. Voor alle duidelijkheid, dit betekent geenszins dat in die lidstaat dezelfde instanties bevoegd zijn terzake van de huwelijksband en de ouderlijke verantwoordelijkheid: lid 1 behelst alleen dat de instanties van eenzelfde lidstaat kennis nemen van beide geschillen. In sommige lidstaten gaat het immers om een en dezelfde instantie, en in andere om verschillende instanties. Voor de toepassing van het verdrag is alleen van belang dat het om instanties van dezelfde lidstaat gaat; voor het overige gelden de interne bevoegdheidscriteria.

38. Lid 2 bepaalt onder welke voorwaarden de instanties van de lidstaat waar de echtscheiding behandeld moet worden, zich ook moeten uitspreken over de ouderlijke verantwoordelijkheid voor een kind dat in een andere lidstaat verblijft. Die voorwaarden zijn cumulatief: ten minste een van de echtgenoten moet de ouderlijke verantwoordelijkheid dragen en de bevoegdheid van de instanties moet door de echtgenoten aanvaard zijn en door het hogere belang van het kind gerechtvaardigd worden. Deze bepaling is ontleend aan artikel 10, lid 1, van het Verdrag van 's-Gravenhage van 1996, zodat er geen tegenspraak kan ontstaan tussen artikel 3, lid 2, van Brussel II en de desbetreffende bepalingen van het Verdrag van 's-Gravenhage. Artikel 10, lid 1, van laatstgenoemd verdrag bepaalt immers exact hetzelfde, met dit verschil dat volgens laatstgenoemde bepaling een van de ouders op het tijdstip van de rechtsingang zijn gewone verblijfplaats in de staat van de procedure moet hebben en een van hen de ouderlijke verantwoordelijkheid voor het kind moet dragen.

Het verschil heeft te maken met het onderwerp van de respectieve verdragen: het Verdrag van 's-Gravenhage heeft betrekking op de bescherming van kinderen, terwijl Brussel II handelt over huwelijkszaken, waarin volgens artikel 2 de relatie van de ouders tot het grondgebied van een lidstaat als een aanknopingsfactor geldt. Artikel 3, lid 2, voorziet alleen maar in een bijzonder geval, waarin de criteria uit het Verdrag van 's-Gravenhage de beste oplossing bieden.

39. Brussel II heeft het forum van de echtscheiding als bevoegdheidscriterium ten aanzien van de bescherming van de gemeenschappelijke kinderen niet in de tijd willen doortrekken, zodat lid 3 drie gevallen bepaalt waarin de bevoegdheidsregels van de leden 1 en 2 niet langer van toepassing zijn. Hier wordt artikel 10, lid 2, van het Verdrag van 's-Gravenhage van 1996 gevolgd, om te vermijden dat beide teksten met elkaar in tegenspraak komen.

a) Punt a) betreft het voornaamste geval, namelijk dat de beslissing over de huwelijksband definitief is geworden, dus dat er geen gewone rechtsmiddelen meer tegen openstaan. Onverminderd het bepaalde in punt b), zijn de leden 1 en 2 dan niet meer van toepassing en wordt de ouderlijke verantwoordelijkheid geregeld volgens het nationale recht of de desbetreffende internationale overeenkomsten.

b) Aan dit klassieke geval voegt punt b), onverminderd de residuele regel onder c), de omstandigheid toe dat er op het onder a) bedoelde tijdstip nog een geding over de ouderlijke verantwoordelijkheid aanhangig is; in dat geval blijft de rechter bevoegd totdat een beslissing over die verantwoordelijkheid definitief is; kortom, de bevoegdheid terzake van de ouderlijke verantwoordelijkheid kan worden uitgeoefend ook als de beslissing over een vordering tot echtscheiding, scheiding van tafel en bed, of nietigverklaring van het huwelijk definitief is. Deze bepaling was noodzakelijk; men kan zich namelijk voorstellen dat, in geval van behandeling door verschillende rechterlijke instanties van eenzelfde land, of zelfs door dezelfde instanties de beslissing over de huwelijksband al definitief is, terwijl de procedure over de ouderlijke verantwoordelijkheid nog loopt. De desbetreffende bevoegdheid geldt dus totdat beide beslissingen gevallen zijn. Uiteraard moet een eenmaal begonnen procedure over de ouderlijke verantwoordelijkheid worden voortgezet tot en met de definitieve uitspraak. Het feit dat de procedure over het huwelijk is afgesloten, mag de ouders noch het kind de mogelijkheid ontnemen de procedure over de ouderlijke verantwoordelijkheid te voltooien in de lidstaat waar zij werd ingesteld. Hoewel het niet uitdrukkelijk wordt gezegd, betekent dit dat er wel geen sprake is van bestendiging van rechtsmacht (perpetuatio jurisdictionis), maar dat een procedure over ouderlijke verantwoordelijkheid toch niet kan worden afgebroken als zij ontstaan is in samenhang met een echtelijk geschil.

c) Punt c) betreft de resterende mogelijkheid dat de procedure om een andere reden wordt beëindigd (bijvoorbeeld intrekking van het echtscheidingsverzoek of overlijden van een der echtgenoten).

Artikel 4 Internationale ontvoering van kinderen

40. Een van de problemen, misschien wel het voornaamste, in verband met de bescherming van de gemeenschappelijke kinderen in echtelijke crisissituaties, is dat het kind door een van de ouders naar het buitenland kan worden ontvoerd, met alle gevolgen van dien voor zijn zekerheid en bescherming. Aan de oplossing van die problemen is in belangrijke mate bijgedragen door het Verdrag van 's-Gravenhage van 25 oktober 1980 betreffende de burgerrechtelijke aspecten van internationale ontvoering van kinderen. Niettemin kunnen verdragen inzake de bescherming van kinderen, zoals het Verdrag van 's-Gravenhage van 1996 of Brussel II, waarin plaats is ingeruimd voor de bescherming van de gemeenschappelijke kinderen in zulke situaties, de terugkeer van de minderjarige belemmeren, als er geen adequate maatregelen worden getroffen. In dit licht moet artikel 4 worden gezien.

41. Artikel 4 behelst een bijzondere bevoegdheidsregeling ten aanzien van het Verdrag van 's-Gravenhage van 1980 en verschilt in dit opzicht van artikel 39, waarin de verhouding tot bepaalde multilaterale verdragen wordt geregeld. Artikel 39 bepaalt dat, in de betrekkingen tussen de lidstaten die partij zijn bij zo'n verdrag, Brussel II voorrang heeft; volgens artikel 4 daarentegen wordt de bevoegdheid ex artikel 3 uitgeoefend overeenkomstig het Verdrag van 's-Gravenhage van 1980, meer bepaald de artikelen 3 en 16. Aldus wordt het criterium van de gewone verblijfplaats gehandhaafd, ook wanneer de feitelijke gewone verblijfplaats als gevolg van ongeoorloofde overbrenging of vasthouding is gewijzigd.

De vermelding van beide artikelen is om diverse redenen belangrijk. Ten eerste beschouwt artikel 3 van het Verdrag van 's-Gravenhage van 1980 het overbrengen of niet doen terugkeren van een kind als ongeoorloofd wanneer:

"a) dit geschiedt in strijd met een gezagsrecht, dat is toegekend aan een persoon, een instelling of enig ander lichaam, alleen of gezamenlijk, ingevolge het recht van de staat waarin het kind onmiddellijk voor zijn overbrenging of vasthouding zijn gewone verblijfplaats had, en

b) dit recht alleen of gezamenlijk daadwerkelijk werd uitgeoefend op het tijdstip van het overbrengen of het niet doen terugkeren, dan wel zou zijn uitgeoefend, indien een zodanige gebeurtenis niet had plaatsgevonden.

Het onder a) bedoelde gezagsrecht kan in het bijzonder voortvloeien uit een toekenning van rechtswege, een rechterlijke of administratieve beslissing of een overeenkomst die geldig is ingevolge het recht van die staat.".

Ten tweede bepaalt artikel 16 van het Verdrag van 's-Gravenhage welke gevolgen de ongeoorloofde overbrenging of vasthouding in dezen heeft; dat artikel luidt als volgt:

"Nadat de rechterlijke of administratieve autoriteiten van de verdragsluitende staat waarin het kind ongeoorloofd is overgebracht of waar het ongeoorloofd wordt vastgehouden in de zin van artikel 3, in kennis zijn gesteld van deze overbrenging of dit vasthouden, kunnen zij zich niet eerder over het gezagsrecht ten gronde uitspreken, dan nadat is vastgesteld dat het kind niet dient terug te keren ingevolge dit verdrag, of dan nadat een redelijke termijn is verstreken en daarin geen verzoek is ingediend om dit verdrag toe te passen.".

Dit betekent dat, hoewel de gewone verblijfplaats gewijzigd is en men dus zou kunnen veronderstellen dat de criteria van Brussel II moeten worden toegepast, artikel 16 van het Verdrag van 's-Gravenhage voorrang heeft en belet dat de ouderlijke verantwoordelijkheid gewijzigd wordt voordat een beslissing over de terugkeer gevallen is.

Er is verondersteld dat de lidstaten partij zijn bij het Verdrag van 's-Gravenhage van 1980. Het zou dus wenselijk zijn dat nieuwe lidstaten die in de toekomst tot Brussel II toetreden, in voorkomend geval ook tot het Verdrag van 's-Gravenhage toetreden.

Artikel 5 Tegeneisen

42. Dit is de traditionele regel inzake tegeneisen: de rechter bij wie het bodemgeschil aanhangig is, is ook bevoegd om kennis te nemen van tegeneisen. Gezien het beperkte toepassingsgebied van het verdrag en het feit dat de daarin behandelde materies vaak met andere samenhangen, was het nodig te bepalen dat de tegeneis het bodemgeschil volgt, telkens als beide onder het verdrag vallen. Deze bepaling mag niet worden verward met artikel 11 (zie de toelichting inzake aanhangigheid), ook al zal de feitelijke toepassing van beide artikelen vaak tot identieke resultaten leiden.

Artikel 6 Omzetting van de scheiding van tafel en bed in echtscheiding

43. In sommige rechtsstelsels gaat aan de echtscheiding vaak een scheiding van tafel en bed vooraf. In bepaalde gevallen is dat zelfs een noodzakelijke stap, waarbij dan normaal gezien een wachttijd in acht moet worden genomen. Andere rechtsstelsels kennen die tussenstap echter niet.

De bevoegde werkgroep heeft deze bepaling opgesteld na te hebben onderzocht of er meer gevallen denkbaar waren van vorderingen die ertoe strekken een beslissing over het huwelijk aan te vullen of bij te stellen. Zij kwam tot de slotsom dat alleen de omzetting van scheiding van tafel en bed in echtscheiding onder artikel 6 diende te vallen.

Volgens artikel 6 kan de echtscheiding dan worden verkregen hetzij voor de rechterlijke instanties van de staat waar dat overeenkomstig artikel 2 moet gebeuren, hetzij voor de instanties van de lidstaat waar de scheiding van tafel en bed is uitgesproken, met dien verstande dat de mogelijkheid tot omzetting zelf niet door het verdrag, maar door het interne materiële recht van de betreffende lidstaat bepaald wordt.

Artikel 7 Uitsluitend karakter van de bevoegdheden van de artikelen 2 tot en met 6

44. De voornaamste kenmerken van de bevoegdheidsregeling in Brussel II werden al vermeld in verband met artikel 2 (punt 29): de criteria zijn opgesomd in de artikelen 2 tot en met 6, zijn niet cumulatief en staan op gelijke voet. Artikel 7 geeft echter aan dat alle criteria in de voorgaande artikelen die de bevoegdheid van de rechterlijke instanties van een lidstaat bepalen, een exclusief en uitsluitend karakter hebben. Er zij op gewezen dat dit exclusieve karakter betrekking heeft op huwelijkszaken en op de daarmee samenhangende ouderlijke verantwoordelijkheid en niet op de bevoegdheidsregels terzake van de bescherming van minderjarigen los van de huwelijksprocedure. Het uitsluitende karakter geldt onverminderd artikel 8, lid 1, en artikel 38, lid 2.

45. Op basis van de aanknopingspunten in artikel 2, namelijk de gewone verblijfplaats van een echtgenoot in de bedoelde gevallen, de nationaliteit of de "woonplaats" (zie de in artikel 2, lid 2, bedoelde verklaring, waarnaar verwezen wordt in punt 33), kan een vordering slechts overeenkomstig de artikelen 2 tot en met 5 worden ingesteld. Hiermee zijn de bevoegdheden afgebakend en resten er alleen nog de residuele bevoegdheden van artikel 8. Indien bijvoorbeeld het Verenigd Koninkrijk het woonplaatscriterium en Spanje het nationaliteitscriterium hanteert, valt een echtgenoot met de Britse nationaliteit, woonplaats in Spanje en gewone verblijfplaats in Brazilië niet onder artikel 7, maar kan tegen hem een rechtsvordering overeenkomstig artikel 8 worden ingesteld.

Artikel 8 Residuele bevoegdheden

46. De hier bedoelde bevoegdheden stemmen overeen met de zogenaamde exorbitante bevoegdheden in de artikelen 3 en 4 van Brussel I, maar er zijn enkele verschillen. Wegens de kenmerken van de bevoegdheden in de voorgaande artikelen was een bepaling als artikel 3 van Brussel I overbodig.

47. Nadat in artikel 7 het exclusieve karakter van de bevoegdheden van de artikelen 2 tot en met 6 is vastgesteld, bepaalt artikel 8 zelf in welke gevallen de bevoegdheid door de nationale wetgeving wordt beheerst. In sommige lidstaten zou de bevoegdheid, in het geval dat een van de echtgenoten in een niet-lidstaat verblijft, en geen van de criteria van het verdrag van toepassing is, door het recht van die lidstaat bepaald moeten worden. Met het oog daarop is gekozen voor een geïntegreerde regeling, waarbij de eiser die onderdaan is van een lidstaat en zijn gewone verblijfplaats in een andere lidstaat heeft, zich evenals de onderdanen van deze lidstaat op de daar geldende bevoegdheidsregels kan beroepen. Daartoe is wel vereist dat de verweerder zijn gewone verblijfplaats noch zijn "woonplaats" in een lidstaat heeft, en ook niet de nationaliteit van een lidstaat heeft, naar gelang van het criterium dat van toepassing is volgens de in artikel 2, lid 2, bedoelde verklaring (zie hierboven).

Gezien hun aard en hun plaats ten opzichte van de eigenlijke bevoegdheidsregels van het Verdrag, worden deze bevoegdheden "residueel" genoemd. Deze term kreeg de voorkeur boven de benaming "extracommunautaire geschillen". Anders dan in artikel 3 van Brussel I worden die bevoegdheden niet opgesomd, omdat de functie van artikel 8 te vergelijken is met die van artikel 4 van Brussel I.

Het nationale recht van sommige lidstaten, zoals Nederland, kent geen bevoegdheden die in het licht van artikel 2 als "residueel" bestempeld kunnen worden.

Elders is dat wel het geval. Hier volgen enkele voorbeelden:

In Duitsland gelden als residueel de bevoegdheden van artikel 606a, leden 1, 3 en 4, van de "Zivilprozessordnung", houdende dat de Duitse rechtbanken internationaal bevoegd zijn wanneer i) een echtgenoot de Duitse nationaliteit heeft of die nationaliteit op het tijdstip van de huwelijkssluiting had; ii) een statenloze echtgenoot zijn gewone verblijfplaats in Duitsland heeft, of iii) een echtgenoot zijn gewone verblijfplaats in Duitsland heeft, tenzij de ten aanzien van hem gegeven beslissing in geen enkele lidstaat waarvan een van de echtgenoten onderdaan is, erkend zou kunnen worden.

In Finland nemen de rechtbanken volgens artikel 8 van "Laki eräistä kansainvälisluontoisista perheoikeudellisista suhteista Lag angående vissa familjerättsliga förhållanden av internationell natur", zoals gewijzigd in 1987, ook kennis van huwelijkszaken waarbij geen van de echtgenoten zijn gewone verblijfplaats in Finland heeft, indien de rechtbanken van de staat van de gewone verblijfplaats van elk van beide echtgenoten niet bevoegd zijn of indien het onoverkomelijke moeilijkheden zou opleveren de rechtbanken van de staat van de gewone verblijfplaats te adiëren, en het voorts, gezien de omstandigheden, wenselijk is dat de rechtbank zich bevoegd verklaart (forum conveniens).

Voor Spanje moet alleen melding gemaakt worden van een regel uit artikel 22, lid 3, van de "Ley Orgánica del Poder Judicial" van 1 juli 1985, namelijk dat de vordering in Spanje kan worden ingesteld indien de eiser onderdaan is van Spanje en er zijn woonplaats heeft, zonder dat aan een van de voorwaarden van artikel 2, lid 1, van Brussel II is voldaan; voorts is er de in artikel 22, lid 2, bedoelde uitdrukkelijke of stilzwijgende aanvaarding. De overige aanknopingspunten uit het Spaanse internationaal privaatrecht in huwelijkszaken staan ook in Brussel II: beide echtgenoten hebben op het tijdstip van rechtsingang hun gewone verblijfplaats in Spanje, of beide echtgenoten hebben, ongeacht hun verblijfplaats, de Spaanse nationaliteit; wel is vereist dat zij een gemeenschappelijk verzoek indienen of dat een van de echtgenoten een verzoek indient met instemming van de andere.

Voor Frankrijk moet hier artikel 14 van de "Code civil" worden vermeld, waarvolgens de Franse rechter bevoegd is wanneer de eiser de Franse nationaliteit heeft.

In Ierland is de Ierse rechter bevoegd terzake van nietigverklaring (artikel 39 van de "Family Law Act" van 1995), echtscheiding (artikel 39 van de "Family Law (Divorce) Act" van 1996) en scheiding van tafel en bed (artikel 31 van de "Judicial Separation and Family Law Reform Act" van 1989) wanneer een van de echtgenoten ten tijde van de rechtsingang zijn woonplaats in de zin van artikel 2, lid 3, in Ierland heeft.

In Italië zijn residuele bevoegdheden neergelegd in de artikelen 3, 4, 32 en 37 van wet nr. 218 van 31 mei 1995 tot hervorming van het internationaal privaatrecht.

Voor het Verenigd Koninkrijk moet een onderscheid gemaakt worden tussen vorderingen tot echtscheiding, scheiding van tafel en bed of nietigverklaring en de daarmee verbonden beslissingen over de toewijzing van de kinderen. In het eerste geval is er sprake van residuele bevoegdheid als een van beide partijen op het tijdstip van rechtsingang zijn "woonplaats" in het Verenigd Koninkrijk heeft of daar gedurende het jaar voorafgaand aan die datum zijn gewone verblijfplaats gehad heeft. In Schotland zijn de "Sheriff Courts" bevoegd indien een van de partijen aldaar zijn verblijfplaats gehad heeft gedurende de 40 dagen die aan de datum van rechtsingang voorafgaan, of gedurende een periode van ten minste 40 dagen die ten vroegste 40 dagen voor de datum van rechtsingang is verstreken en hij op die datum geen bekende verblijfplaats in Schotland heeft. Voor beslissingen over de ouderlijke verantwoordelijkheid in verband met echtscheiding, scheiding van tafel en bed en nietigverklaring, zijn de rechterlijke instanties van het Verenigd Koninkrijk bevoegd, waaronder begrepen de "Sheriff Courts" in Schotland, maar indien voor een rechtbank buiten het Verenigd Koninkrijk een parallelle procedure wordt gevoerd, hebben de rechtbanken van het Verenigd Koninkrijk een ruime beoordelingsmarge om zich onbevoegd te verklaren, mits de procedure buiten het Verenigd Koninkrijk wordt voortgezet voor een rechtscollege dat volgens het interne recht bevoegd is.

In Zweden is de rechterlijke bevoegdheid inzake echtscheiding geregeld in de "lag om vissa internationella rättsförhållanden rörande äktenskap och förmynderskap" van 1904, zoals gewijzigd in 1973. Wat artikel 8 van Brussel II betreft, zijn de Zweedse rechtbanken bevoegd in echtscheidingszaken als beide echtgenoten Zweedse onderdanen zijn, als de eiser een Zweed is die zijn gewone verblijfplaats in Zweden heeft of die verblijfplaats op enig tijdstip sinds de leeftijd van achttien jaar in Zweden gehad heeft, of als, in andere gevallen, de regering toestaat dat de zaak in Zweden behandeld wordt. De regering kan die toestemming alleen verlenen als een van de echtgenoten de Zweedse nationaliteit heeft of als de eiser de zaak niet kan brengen voor de gerechten van de staat waarvan hij onderdaan is.

48. Lid 1 markeert de grens tussen de exclusieve bevoegdheidsregels van het verdrag, namelijk de artikelen 2 tot en met 6, en het terrein waarop de interne bevoegdheidsregels vallen; tevens wordt aldus de geografische werkingssfeer van het verdrag afgebakend. De voorwaarden van lid 2 moeten als volgt worden begrepen:

a) de eiser moet onderdaan zijn van een lidstaat, met gewone verblijfplaats in een andere lidstaat. Voor de toepassing van lid 1 worden de onderdanen van de lidstaten aldus op gelijke voet gesteld;

b) voor de verweerder gelden de volgende voorwaarden: hij heeft zijn gewone verblijfplaats buiten de lidstaten en heeft niet de nationaliteit van of zijn "domicile" (in de zin van de in artikel 2, lid 2, bedoelde verklaring) in een lidstaat. Aan beide voorwaarden moet zijn voldaan, zo niet wordt artikel 2 toegepast.

Afdeling 2 C. Toetsing van de bevoegdheid en de ontvankelijkheid

Artikel 9 Toetsing van de bevoegdheid

49. De regel dat de rechter in de lidstaat van herkomst ambtshalve zijn bevoegdheid toetst, is zeer belangrijk. De interne rechtsorde van de lidstaten blijkt immers bijzonder gevoelig op het punt van huwelijkszaken, meer zelfs dan ten aanzien van de vermogensrechtelijke aangelegenheden die onder Brussel I vallen.

Gezien de grote verschillen tussen het materiële recht van de lidstaten en de onderlinge werking van de conflictenregels, kan men zich voorstellen dat een van de echtgenoten gebruik maakt van de mogelijkheid om een van de bevoegdheidscriteria uit artikel 2 te kiezen en zijn vordering in te stellen bij de rechtbanken van een lidstaat waar, dank zij het aldaar geldende collisierecht, de verwijzingsregels worden toegepast die het beste zijn belangen dienen. Daarom is bepaald dat de rechter in het bodemgeschil zijn bevoegdheid moet toetsen; deze verplichting geldt niet wanneer de zaak in de bewuste lidstaat bij incidentele vordering is opgeworpen.

Zie in dit verband ook de toelichting bij artikel 46, over het specifieke probleem van de erkenning van buitenlandse beslissingen in Ierland.

Artikel 10 Toetsing van de ontvankelijkheid

50. Deze regel is bedoeld om het recht van verweer te beschermen. Niet alleen de bevoegdheid moet worden getoetst (artikel 9), maar ook de ontvankelijkheid, wat betekent dat de uitspraak moet worden aangehouden totdat vaststaat dat de verweerder in de gelegenheid is gesteld het stuk dat het geding inleidt zo tijdig als met het oog op zijn verdediging nodig was, te ontvangen, of dat daartoe al het nodige is gedaan. Er moet zoveel mogelijk worden vermeden dat de beslissing van de rechter niet erkend wordt, en dus moet hij zich ervan kunnen vergewissen dat zijn internationale bevoegdheid gegrond is.

51. Deze bepaling vindt haar oorsprong in artikel 20 van Brussel I en, in samenhang daarmee, de bepalingen van het Verdrag van 's-Gravenhage van 1965 inzake betekening en kennisgeving in het buitenland. Zij houdt in dat de rechter die een van de verwijzingsregels van Brussel II toepast, de ontvankelijkheid nagaat in het geval dat de verweerder niet verschijnt. De formulering is eenvoudiger dan in andere verdragen, maar bevat niettemin de essentiële voorwaarden:

a) het betreft een verplichting voor de rechter, en niet zonder meer een bevoegdheid;

b) de rechter onderzoekt zelf niet alleen of de verweerder de stukken ontvangen heeft "zo tijdig als met het oog op zijn verdediging nodig was", maar ook of "daartoe al het nodige is gedaan".

Vanaf de inwerkingtreding van het Verdrag van 26 mei 1997 inzake de betekening en de kennisgeving in de lidstaten van de Europese Unie van gerechtelijke en buitengerechtelijke stukken in burgerlijke en handelszaken, zal artikel 19 daarvan in de plaats treden van het bepaalde in artikel 10, lid 1, van Brussel II. Aangezien het Verdrag van 1997 eerder in werking zou kunnen treden, zal het Verdrag van 's-Gravenhage geleidelijk vervangen worden door het Verdrag van de Europese Unie en dus zal Brussel II niet in zijn geheel in werking treden. Aangezien de artikelen 15 en 16 van het Verdrag van 1997 overeenstemmen met het bepaalde in het Verdrag van 's-Gravenhage, zullen er geen belangrijke wijzigingen plaatsvinden.

Afdeling 3 D. Aanhangigheid en onderling afhankelijke vorderingen

Artikel 11 Aanhangigheid en onderling afhankelijke vorderingen

52. Deze bepaling is ontleend aan artikel 21 van Brussel I en houdt verband met artikel 13 van het Verdrag van 's-Gravenhage van 1996 voor wat de bescherming van kinderen betreft. Het is een van de bepalingen waarover tot op het laatste moment werd gediscussieerd, en wel om twee redenen.

Ten eerste blijkt uit de jurisprudentie van het Hof van Justitie inzake artikel 21 van Brussel I welke problemen die bepaling in haar huidige versie doet rijzen en hoe moeilijk de bevoegdheden in de frequente gevallen van samenhang af te bakenen zijn. Niet toevallig is dit een van de artikelen die bij de in januari 1998 aangevatte herziening van het Verdrag van Brussel en het Verdrag van Lugano bijzondere aandacht zullen krijgen, ook al is er alleen nog maar sprake van voorlopige studies, zonder gevolgen voor de bestaande tekst.

Voorts komen de verschillen tussen de nationale rechtsstelsels hier sterk tot uiting. Zo moest rekening worden gehouden met de situatie in lidstaten zoals Zweden en Finland, waar buiten het geval van overlijden echtscheiding de enige wettelijke vorm van huwelijksontbinding is, en het interne recht scheiding van tafel en bed of nietigverklaring van het huwelijk niet kent, ook al stemmen sommige echtscheidingsgronden overeen met de gronden voor nietigverklaring in andere rechtsstelsels.

De onderlinge verschillen tussen de lidstaten zijn ook van invloed op de aanhangigheid. In sommige lidstaten (zoals Frankrijk, Spanje, Italië en Portugal) is dit begrip nauwer omschreven en wordt vereist dat onderwerp, oorzaak en partijen identiek zijn, terwijl elders een ruimere definitie gehanteerd wordt, waarbij alleen het onderwerp en de partijen identiek moeten zijn.

Het begrip aanhangigheid is bedacht om te vermijden dat over eenzelfde zaak parallelle vorderingen lopen en dus onverenigbare beslissingen worden gegeven; er moest een regel worden gevonden die, uitgaande van het antecedentiebeginsel, een oplossing kon bieden voor het familierecht, dat verschilt van het vermogensrecht. Met de klassieke aanhangigheid kwam men niet tot een sluitende oplossing en dus moest naar een nieuwe formule worden gezocht. Na langdurige besprekingen kwam het Luxemburgse voorzitterschap met een tekst die uiteindelijk de goedkeuring van de lidstaten wegdroeg.

53. Lid 1 behelst het traditionele antecedentiebeginsel, dat geldt voor alle in het Verdrag bedoelde geschillen met dezelfde oorzaak, hetzelfde onderwerp en dezelfde partijen. Om negatieve bevoegdheidsconflicten te vermijden, is bepaald dat de rechter bij wie de zaak het laatst is aangebracht, zijn uitspraak ambtshalve aanhoudt totdat de bevoegdheid van de rechter bij wie de zaak het eerst is aangebracht, vaststaat.

54. Lid 2 is een nieuwe regel, die specifiek verband houdt met de verschillen tussen de nationale rechtsstelsels uit het oogpunt van de mogelijkheid tot scheiding van tafel en bed, echtscheiding en nietigverklaring van het huwelijk. Het heeft betrekking op de zogenaamde "onderling afhankelijke vorderingen" en op hetgeen aangeduid zou kunnen worden als "oneigenlijke aanhangigheid".

De compromisoplossing van het Luxemburgse voorzitterschap moet meer bepaald in samenhang met lid 3 bekeken worden, omdat het aantal toepassingen van lid 1 relatief beperkt zou kunnen zijn. Het Luxemburgse voorstel kreeg de voorkeur, omdat het tegelijk maximale rechtszekerheid biedt en de problemen omzeilt ten aanzien van staten die geen scheiding van tafel en bed of nietigverklaring kennen. Anderen hadden de voorkeur gegeven aan een soepelere regeling, zoals die welke Brussel I met betrekking tot samenhang bevat.

Op het eerste gezicht zou lid 2 als overcompleet beschouwd kunnen worden, omdat voor vorderingen die niet hetzelfde onderwerp betreffen, dezelfde regeling geldt als in lid 1. Lid 1 heeft echter ook betrekking op de ouderlijke verantwoordelijkheid, terwijl men lid 2 opzettelijk beperkt heeft tot echtscheiding, scheiding van tafel en bed en nietigverklaring van het huwelijk: alleen in die gevallen is bij ontstentenis van eenzelfde onderwerp de aanhangigheidsregel van toepassing.

55. Lid 3 bepaalt wat de gevolgen zijn als de rechter bij wie de zaak het eerst is aangebracht, zich bevoegd verklaart. Als algemene regel verklaart de rechter bij wie de zaak het laatst is aangebracht, zich onbevoegd. Hierop volgt de bijzondere regel, dat de eiser zich dan kan wenden tot de rechter die zich bevoegd verklaard heeft omdat de vordering al eerder bij hem was aangebracht. De woorden "in dat geval" in de aanhef van lid 3 betekenen dus dat alleen indien de laatst geadieerde rechter zich onbevoegd verklaart, de eiser zijn vordering kan instellen bij de rechter die zich bevoegd verklaard heeft omdat de zaak al eerder bij hem aanhangig gemaakt was. Lid 3 is een onderdeel van het politiek compromis van december 1997 en de werkgroep heeft het dus alleen maar in de gewenste vorm gegoten. Sommige leden van de groep bleken echter geen vrede te hebben met de ruime toepassing van lid 3 en vonden dat de mogelijkheid die aan de eiser in de laatst aangebrachte zaak geboden wordt, beperkt moet blijven tot de in lid 2 bedoelde gevallen.

In ieder geval is er een verschil tussen lid 3 en het bepaalde in artikel 5 (tegenvorderingen). Artikel 5 behelst immers een bevoegdheidsregel, terwijl artikel 11 handelt over de toepassing van de bevoegdheidsregels in geval van onderling afhankelijke vorderingen. Alleen al de werking van beide regels is verschillend, aangezien in sommige gevallen geen tegeneis kan worden ingesteld (bijvoorbeeld, omdat de gelegenheid zich daartoe niet meer voordoet), terwijl artikel 11, lid 3, steeds kan worden toegepast.

56. De opneming van de bepaling over onderling afhankelijke vorderingen had tot gevolg dat een artikel over samenhang werd geschrapt, omdat er binnen het bestek van het verdrag geen gevallen blijken te bestaan die buiten de toepassing van artikel 11 vallen.

57. Volgens artikel 11 moet de tweede rechter altijd wijken voor de eerste, ook als diens nationale recht geen scheiding van tafel en bed of nietigverklaring kent. Als er bijvoorbeeld een vordering tot echtscheiding in Zweden en een vordering tot nietigverklaring in Oostenrijk is ingesteld, moet de Oostenrijkse rechter zich onbevoegd verklaren, hoewel het Zweedse recht geen bepalingen over de nietigverklaring van het huwelijk bevat. Maar zodra de beslissing houdende echtscheiding in Zweden definitief is, kan de belanghebbende zich tot een Oostenrijkse rechter wenden om ervoor te zorgen dat de echtscheiding, waarvan de gevolgen in het Oostenrijkse recht overeenstemmen met die van nietigverklaring, ex tunc en niet, zoals een echtscheiding, ex nunc geldt, overwegende trouwens dat de erkenning in het kader van Brussel II alleen betrekking heeft op wijzigingen in de burgerlijke staat (zie punt 64). Dit beginsel zou ook in het omgekeerde geval van toepassing zijn. Het verdrag belet dus niet dat een Oostenrijkse beslissing houdende nietigverklaring van het huwelijk in Zweden de gevolgen heeft die aan een echtscheidingsbeslissing verbonden zijn. Deze problemen zouden zich echter niet voordoen met betrekking tot de scheiding van tafel en bed, een weliswaar in Zweden evenmin bekende rechtsfiguur, maar een waarvan de gevolgen minder ver strekken dan die van een echtscheiding, welke gevolgen dus prevaleren.

Afdeling 4 E. Voorlopige en bewarende maatregelen

Artikel 12

58. De bepaling over voorlopige en bewarende maatregelen valt niet onder de bevoegdheidsregels van het verdrag betreffende de procedures waarop het van toepassing is en geldt alleen voor dringende gevallen. De bepaling is ontleend aan artikel 24 van Brussel I, zij het dat zij verder reikt dan dit artikel. Weliswaar doet artikel 24 problemen rijzen - die momenteel besproken worden bij de herziening van Brussel I en het Verdrag van Lugano - maar toch zijn bij deze gelegenheid geen aanpassingen of voorgestelde correcties aangebracht. Zoals elders valt ook hier nog te bekijken hoe en in welke vorm eventuele verbeteringen uit de overeenkomstige bepaling van het Verdrag van Brussel I zullen kunnen worden overgenomen.

59. Hoewel de voorlopige en bewarende maatregelen worden getroffen in verband met de in het verdrag bedoelde geschillen en alleen in spoedeisende gevallen, hebben zij zowel op personen als op goederen betrekking, en dus op aangelegenheden die buiten het verdrag vallen wanneer het gaat om rechtsvorderingen die door het interne recht zijn geregeld. Er zijn echter aanzienlijke verschillen met Brussel I, want de in artikel 24 daarvan bedoelde maatregelen a) blijven beperkt tot aangelegenheden die binnen de werkingssfeer van het verdrag vallen, en b) hebben integendeel extraterritoriale werking. De maatregelen zijn zeer verscheiden en kunnen zowel betrekking hebben op de personen als op de goederen die zich in de betrokken lidstaat bevinden, wat in huwelijkszaken ten zeerste noodzakelijk is. In het verdrag wordt niet gezegd om welke soort maatregelen het gaat, noch in welk verband zij moeten staan met de vordering betreffende het huwelijk. Zij kunnen dus ook betrekking hebben op aangelegenheden die buiten het verdrag vallen. In afwijking van het eerste deel van het verdrag, is hier het nationale recht van toepassing. De bedoelde maatregelen kunnen zelfs worden getroffen als rechterlijke instanties van een andere lidstaat bevoegd zijn om van het bodemgeschil kennis te nemen. Zij zullen echter niet langer van toepassing mogen zijn wanneer de bevoegde rechterlijke instantie overeenkomstig de bevoegdheidsregels van het verdrag een beslissing gegeven heeft, die conform het verdrag erkend (of ten uitvoer gelegd) is. Andere maatregelen betreffende kwesties die buiten het verdrag vallen, blijven van toepassing totdat de nodige beslissingen zijn gevallen in het rechtscollege dat bevoegd is, bijvoorbeeld voor het huwelijksgoederenrecht.

Artikel 12 bepaalt alleen de territoriale werking, die beperkt is tot de staat waar de maatregelen worden genomen.

TITEL III F. Erkenning en tenuitvoerlegging

Artikel 13 Omschrijving van het begrip "beslissing"

60. Dit artikel is gedeeltelijk overgenomen uit artikel 25 van Brussel I en bepaalt wat in verband met de erkenning en tenuitvoerlegging onder "beslissing" moet worden verstaan. Lid 1 geeft een algemene definitie en lid 2 voegt hieraan toe dat de bepalingen van titel III ook van toepassing zijn op de beslissing over de gerechtskosten en het bedrag ervan. In dit artikel worden onder beslissingen verstaan de uitspraken van de in artikel 2, lid 2, bedoelde rechters en rechterlijke instanties (zie punt 20, onder A).

In sommige talen wordt een en dezelfde term gebruikt voor de beslissing uit de staat van herkomst en de beslissing over het exequatur. In andere talen worden verschillende termen gebruikt.

Aangezien het zaak was een verdrag op te stellen waarbij de erkenning en tenuitvoerlegging werden vergemakkelijkt van beslissingen houdende toewijzing van zulke vorderingen, en aangezien er inzake echtscheiding en scheiding van tafel en bed grote verschillen tussen de lidstaten bestaan, werd overeengekomen dat met "beslissing" alleen positieve uitspraken worden bedoeld, dus uitspraken die hebben geleid tot echtscheiding, scheiding van tafel en bed of nietigverklaring van het huwelijk. Met betrekking tot beslissingen over de ouderlijke verantwoordelijkheid die onder het verdrag vallen en waarvoor de bevoegdheidsregels van artikel 3 gelden, zijn er positieve uitspraken die negatieve gevolgen kunnen hebben voor de ouderlijke verantwoordelijkheid van een andere persoon dan degene in wiens voordeel is beslist. Dergelijke uitspraken vallen uiteraard onder het verdrag.

Er moet hier in het bijzonder gewezen worden op echtscheidingen die door Nederlandse en Belgische rechtbanken worden uitgesproken; volgens het Nederlandse recht heeft een beslissing houdende echtscheiding pas rechtsgevolgen als ze geregistreerd is. Als het verzoek daartoe niet binnen zes maanden na de datum van uitspraak is gedaan, verliest deze haar kracht van gewijsde. Naar Belgisch recht (artikelen 1275, 1303, 1309 en 1310 van het Gerechtelijk Wetboek) moet het beschikkende gedeelte van de uitspraak, binnen een maand na kennisgeving aan de ambtenaar van de burgerlijke stand, overgeschreven worden in het register van de burgerlijke stand; deze verplichting geldt niet voor de beslissingen tot nietigverklaring van het huwelijk. Alleen kunnen niet overgeschreven beslissingen niet aan derden worden tegengeworpen.

De invulling van het begrip "maatregelen betreffende de ouderlijke verantwoordelijkheid" wordt aan het nationale recht overgelaten (zie de toelichting bij artikel 1).

Wat de gerechtskosten betreft, moet in verband met artikel 38, lid 1, rekening worden gehouden met het Verdrag van 's-Gravenhage van 1954 betreffende de burgerlijke rechtsvordering en met het Verdrag van 's-Gravenhage van 1980 inzake de toegang tot de rechter in internationale gevallen.

61. Lid 3 heeft een specifiek doel. In Brussel I volgt op de titel inzake erkenning en tenuitvoerlegging een titel inzake authentieke akten en gerechtelijke schikkingen, waarvan de erkenning of tenuitvoerlegging alleen om redenen van openbare orde kan worden geweigerd. Aanvankelijk was overwogen de bewuste bepalingen hier over te nemen of anders niets te bepalen. Uit een vergelijkende studie van de nationale rechtsstelsels bleek echter dat, hoewel zich in bepaalde lidstaten geen situaties voordoen waarin een dergelijke regel nodig is, zulks in andere lidstaten wel het geval is, bijvoorbeeld in Schotland, of in Finland met betrekking tot overeenkomsten betreffende het gezag die door de bevoegde administratieve instantie worden bekrachtigd. Na bestudering van de diverse mogelijkheden werd geconcludeerd dat er geen reden was om het Verdrag van Brussel te volgen en werd de voorkeur gegeven aan een lid 3, waarin "authentieke akten, verleden en uitvoerbaar in een lidstaat, en gerechtelijke schikkingen die in de loop van een geding tot stand zijn gekomen en die uitvoerbaar zijn in de lidstaat van herkomst" worden gelijkgesteld met de in lid 1 bedoelde beslissingen.

In het Verenigd Koninkrijk kunnen authentieke akten bijvoorbeeld alleen volgens het Schotse recht worden opgesteld, maar zijn zij dan wel uitvoerbaar in de andere rechtsgebieden. Het moet gaan om akten die door de overheid uitvoerbaar zijn verklaard en die kunnen worden ingeschreven in de zogenaamde "Books of Council and Session" en "Books of the Sheriff Court", de openbare registers van de Schotse "Higher Courts". Door de inschrijving krijgt het stuk dezelfde rechtskracht als een rechterlijke beslissing. In de praktijk van het Schotse familierecht kunnen dergelijke akten betrekking hebben op alle aspecten van de wijze waarop de uit de echt gescheidenen hun zaken regelen. Het gaat bijvoorbeeld om kwesties die niet onder Brussel II vallen, zoals het huwelijksvermogensrecht, maar ook regelingen betreffende de kinderen die niet onder de ouderlijke verantwoordelijkheid vallen. Men wil aldus een onderscheid maken met de overeenkomsten tussen niet gehuwde ouders betreffende de ouderlijke verantwoordelijkheid over hun kinderen, zoals vastgelegd in artikel 4 van de Schotse "Children Act" van 1995.

Hoewel de exceptie van openbare orde in de praktijk kan volstaan als grond om het exequatur voor gerechtelijke schikkingen over de burgerlijke staat te weigeren als men dat nodig acht, leek het niet raadzaam een bepaling als artikel 50 van Brussel I op te nemen in Brussel II, dat immers over familierecht handelt en dus ook in andere gronden voor niet-erkenning voorziet (bijvoorbeeld artikel 15, lid 2, onder b)); de niet-erkenning van gerechtelijke schikkingen moet dus samen met de niet-erkenning van rechterlijke beslissingen worden behandeld.

Afdeling 1 G. Erkenning

Artikel 14 Erkenning van een beslissing

62. Voor dit artikel is uitgegaan van artikel 26 van Brussel I. Gezien de werkingssfeer van Brussel II, is er echter een fundamenteel verschil inzake de gevolgen van de erkenning. Er was namelijk overeenstemming over het bepaalde in lid 1 dat de in een lidstaat gegeven beslissingen in de andere lidstaten zonder vorm van proces erkend worden, maar niet over de gevolgen daarvan en meer bepaald niet over de in dezen zeer belangrijke vraag welke gevolgen de aanpassing van de akten van de burgerlijke stand heeft.

63. Na langdurige besprekingen kon een akkoord worden bereikt over lid 2, in die zin dat voor de aanpassing van de akten van de burgerlijke stand van een lidstaat geen bijzondere procedure vereist is en het volstaat dat in een andere lidstaat terzake een definitieve beslissing gegeven is. Het gaat dus niet om een rechterlijke erkenning, maar om een soort wederzijdse erkenning van registers.

Bij de redactie van deze bepaling werd rekening gehouden met artikel 8 van het Verdrag van 8 september 1967 inzake de erkenning van beslissingen betreffende de huwelijksband, dat in de Internationale Commissie voor de Burgerlijke Stand werd opgesteld. Aangezien het een vaak voorkomende procedure betreft, is dit een belangrijke verandering die door de Europese burger zeer zal worden gewaardeerd; dat de akten van de burgerlijke stand zonder verdere plichtplegingen zullen kunnen worden aangepast, betekent een besparing van tijd en geld en een grote stap vooruit ten opzichte van Brussel I. Het weze echter duidelijk dat het om een definitieve beslissing moet gaan, waartegen dus in de staat van herkomst geen gewone rechtsmiddelen meer openstaan; ook dit is een verschil ten opzichte van Brussel I (zie artikel 33, lid 3, met betrekking tot het over te leggen document).

64. Zoals in verband met artikel 1 over het toepassingsgebied van het verdrag werd opgemerkt, geldt de hier bedoelde erkenning niet de schuld van de echtgenoten, het huwelijksgoederenrecht, de alimentatie of andere implicaties van de beslissing, van financiële of andere aard. De erkenning betreft dus alleen de ontbinding van het huwelijk of de scheiding van tafel en bed (zie punt 22). Voor wat de voorlopige maatregelen betreft, zie punt 59 over artikel 12.

65. Naar het voorbeeld van Brussel I bepaalt lid 3 dat de buitenlandse beslissing al dan niet wordt erkend overeenkomstig de procedure die voor de tenuitvoerlegging is vastgesteld. Het begrip "belanghebbende" die kan verzoeken dat een beslissing al dan niet wordt erkend, moet worden uitgelegd in ruime zin en overeenkomstig het nationale recht van de staat waar over de erkenning wordt beslist, en dus kan daarmee ook het openbaar ministerie of een soortgelijke instantie worden bedoeld.

66. De regel over de erkenning op incidentele vordering komt in enigszins gewijzigde vorm uit artikel 26 van Brussel I. Eenvoudigheidshalve is bepaald dat de rechter in het bodemgeschil bij tussenvonnis ook uitspraak kan doen over de erkenning.

Artikel 15 Weigeringsgronden

67. Naar analogie van artikel 27 van Brussel I worden hier de weigeringsgronden met betrekking tot erkenning of tenuitvoerlegging opgesomd. Gezien het onderwerp van Brussel II moest ook rekening worden gehouden met de weigeringsgronden in artikel 23 van het Verdrag van 's-Gravenhage van 1996, om de onderlinge concordantie van beide verdragen bij de toepassing ervan te vergemakkelijken. Tegenover een aantal lidstaten, die vonden dat de weigeringsgronden facultatief moesten zijn, opteerde de meerderheid voor een dwingende bepaling, zoals artikel 27 van Brussel I. Deze afwijzingsgronden moeten samen met de beperkingen van artikel 16 en de verwijzing in artikel 43 worden gelezen.

68. De tweeledige structuur van dit artikel zou enige verbazing kunnen wekken. Immers, lid 1 bepaalt op welke gronden de erkenning geweigerd wordt van beslissingen terzake van echtscheiding, scheiding van tafel en bed of nietigverklaring van het huwelijk, en lid 2 behelst de weigeringsgronden ten aanzien van beslissingen betreffende de ouderlijke verantwoordelijkheid die zijn gegeven naar aanleiding van een rechtsvordering betreffende het huwelijk. De reden voor deze tweeledigheid is dat beide soorten beslissingen weliswaar nauw samenhangen met de vordering over het huwelijk, maar in verband met de interne bevoegdheidsregeling van de staat van herkomst door verschillende rechterlijke instanties gegeven kunnen zijn. Een andere reden is dat de vordering betreffende het huwelijk en die betreffende de ouderlijke verantwoordelijkheid naar onderwerp zozeer verschillen dat de erkenning niet in beide gevallen op dezelfde gronden geweigerd kan worden. Daarom leek het raadzaam de twee soorten weigeringsgronden elk in een afzonderlijk lid onder te brengen.

69. Met betrekking tot de erkenning van beslissingen terzake van echtscheiding, scheiding van tafel en bed of nietigverklaring van het huwelijk, is de eerste weigeringsgrond zoals gebruikelijk de kennelijke strijdigheid met de openbare orde van de aangezochte lidstaat; hoewel de overeenkomstige bepaling, namelijk artikel 27, lid 1, van Brussel I, in de praktijk weinig belang bleek te hebben, willen de lidstaten niet afzien van deze weigeringsgrond. Niettemin is men in vermogensrechtelijke geschillen minder gevoelig voor de basisbeginselen die een beroep op de openbare orde rechtvaardigen dan in familierechtelijke zaken. Bovendien moet hier rekening worden gehouden met het bepaalde in artikel 18 van Brussel II dat in geen geval wordt overgegaan tot een onderzoek van de juistheid van de beslissing, met het bepaalde in artikel 17 dat de erkenning van een buitenlandse beslissing niet geweigerd kan worden omdat de echtscheiding, scheiding van tafel en bed of nietigverklaring naar het recht van de aangezochte lidstaat niet op dezelfde gronden gegeven had kunnen zijn, en ten slotte met het bepaalde in