Inleiding

De Europese Unie heeft te maken met een ongekende economische schok ten gevolge van de COVID-19-pandemie. Gezondheids- en afzonderingsmaatregelen en de weerslag daarvan op de productie, de vraag en de handel hebben de economische activiteit beperkt en hebben geleid tot hogere werkloosheidscijfers, een sterke terugval van de inkomsten van ondernemingen, hogere overheidstekorten en toenemende verschillen binnen en tussen de lidstaten.

Een sterke, gecoördineerde Europese economische respons is cruciaal. De negatieve economische en sociale gevolgen van de crisis, de mogelijke fragmentering van de eengemaakte markt en de aanzienlijke economische verschillen en onevenwichtigheden binnen de EU moeten tot een minimum worden beperkt.

Het Europees Semester is nu bijzonder noodzakelijk gelet op de omvang van de schok en de ongekende aard van de economische beleidsmaatregelen die de lidstaten nemen. Het is van het grootste belang dat de coördinatie van het economisch beleid in de EU doeltreffend wordt gewaarborgd. Het Semester biedt de lidstaten de mogelijkheid hun beleidsmaatregelen te bespreken, beste praktijken uit te wisselen en een gemeenschappelijke aanpak af te spreken, in overeenstemming met de mededeling van de Commissie van 13 maart 2020 en het stappenplan naar een Europees herstel van 24 april.

In het proces van het Europees Semester dat dit jaar plaatsvindt, wordt weergegeven dat de lidstaten zich moeten richten zowel op de onmiddellijke maatregelen om de sociaal-economische gevolgen van de pandemie aan te pakken en te beperken als op de maatregelen waarmee de economische activiteit veilig kan worden heropgestart. Dringende prioriteiten betreffen gezondheidsgerelateerde investeringen, inkomenssteun voor getroffen werknemers, verschaffing van liquiditeit aan bedrijven (met name kleine en middelgrote ondernemingen) en maatregelen om een symmetrisch herstel te ondersteunen en de integriteit van de eengemaakte markt te vrijwaren.

Bij de heropstart van de economie moeten de lidstaten zich toeleggen op een herstelstrategie waarmee de weg wordt gebaand voor de groene en digitale transitie in overeenstemming met de Europese Green Deal. Door de stap te zetten naar een duurzaam economisch model, hetgeen mogelijk wordt gemaakt door digitale en schone technologieën, kan Europa een koploper worden in de transformatie. Bijzondere aandacht dient uit te gaan naar investeringsprojecten die zich in een vergevorderd stadium van ontwikkeling bevinden en die onmiddellijk kunnen worden uitgevoerd met ondersteuning van de verschillende initiatieven van het EU-herstelplan. Voorts zullen de lidstaten zich verplicht zien de toenemende ongelijkheid aan te pakken en het fysieke en menselijke kapitaal te stimuleren, ondersteund door groeibevorderende investeringen en hervormingen. Zij moeten ook de eengemaakte markt beschermen, veerkrachtige en duurzame toeleveringsketens vrijwaren en vrije en eerlijke handel wereldwijd blijven bevorderen. De economische vooruitzichten in de wereld zijn aan het verslechteren. Dit zal gevolgen hebben voor de economie van de EU terwijl het herstel ermee gediend zou zijn dat de openheid van de handel wederzijds gehandhaafd blijft. Ten slotte moeten de lidstaten in een moeilijker geworden context zorgen voor macro-economische stabiliteit. Met de nooit eerder geziene economische beleidsmaatregelen die op nationaal vlak worden genomen, en de groeiende rol die de overheid in de economie speelt, zal een belangrijke rol weggelegd zijn voor doeltreffende overheidsdiensten, ook om corruptie en belastingontduiking te bestrijden.

1.ECONOMISCHE VOORUITZICHTEN

Ondanks de snelle en omvattende beleidsrespons, zowel van de EU als op nationaal niveau, wordt verwacht dat de Europese economie dit jaar een recessie van historische omvang zal doormaken. Volgens de economische voorjaarsprognoses 2020 zal de Europese economie in 2020 een recordkrimp doormaken van 7,5 %, alvorens in 2021 met 6 % op te veren, hetgeen ongeveer negen procentpunt minder is dan in de economische najaarsprognoses 2019. De pandemie en de daarmee verbonden afzonderingsmaatregelen hebben zware gevolgen gehad voor de consumentenuitgaven, de industriële productie, de investeringen, de handel, de kapitaalstromen en de toeleveringsketens. De mogelijke versoepeling van de afzonderingsmaatregelen in de komende maanden moet de aanzet geven tot een solide herstel. De Europese economie zou volgens de huidige prognoses de verliezen van dit jaar echter niet volledig goedmaken tegen het einde van 2021, en de onzekerheid en risico’s in de economische vooruitzichten blijven zeer hoog.

Hoewel de pandemie alle lidstaten heeft getroffen, zijn er verschillen in de economische gevolgen. De schok die de EU-economie ondervindt, is symmetrisch omdat de pandemie alle lidstaten heeft getroffen, maar zowel de daling van de output in 2020 (van -4,2 % in Polen tot -9,7 % in Griekenland) als de kracht van het herstel in 2021 zouden aanzienlijk uiteenlopen naargelang van de lidstaat. Het economisch herstel van elke lidstaat zal niet alleen afhangen van de ontwikkeling van de pandemie in dat land, maar ook van de veerkracht en de structuur van zijn economie en het vermogen om te reageren op stabiliseringsmaatregelen. Gelet op de onderlinge afhankelijkheid van de EU-economieën zal de dynamiek van het herstel in elke lidstaat ook van invloed zijn op het herstel van andere lidstaten.

Een gecoördineerde reactie is noodzakelijk. Om de economische schade te beperken, een passende gezondheidszorg te verzekeren en een snel, robuust herstel van de economie te bevorderen in de richting van een duurzame en inclusieve groei, zal het van cruciaal belang zijn dat de Europese en nationale beleidsniveaus efficiënt blijven optreden. Maatregelen op het gebied van gezondheidszorg en civiele bescherming zijn van cruciaal belang om de economie veilig te openen, en verdienen bijzondere aandacht. De economische opvering in 2021 zal in grote mate afhangen van de vraag of de lidstaten in staat zijn de economische activiteit veilig en duurzaam te hervatten, door de nodige tests en traceringen te verrichten en andere maatregelen te nemen ter bescherming van de gezondheid.

Regelingen voor deeltijds werken, loonsubsidies en steun voor ondernemingen zullen het banenverlies beperken maar de pandemie zal ernstige gevolgen hebben voor de arbeidsmarkt. De werkloosheid in de EU zal naar verwachting toenemen van 6,7 % in 2019 tot 9 % in 2020 en vervolgens terugvallen tot ongeveer 8 % in 2021. Sommige lidstaten zullen de werkloosheid sterker zien toenemen dan andere omdat een groot deel van de werknemers die afhankelijk zijn van sectoren zoals het toerisme, bijzonder kwetsbaar is.

De lidstaten hebben doortastend gereageerd met begrotingsmaatregelen om de economische schade ten gevolge van de pandemie te beperken. “Automatische stabilisatoren", zoals sociale uitkeringen, aangevuld met discretionaire begrotingsmaatregelen, zullen leiden tot een stijging van de overheidsuitgaven. Daardoor kan worden verwacht dat het totale overheidstekort van de eurozone en van de EU zal stijgen van slechts 0,6 % van het bbp in 2019 tot ongeveer 8½ % in 2020, en vervolgens weer dalen tot ongeveer 3½ % in 2021. Na een dalende trend te hebben gevolgd sinds 2014 zou de overheidsschuldquote ook stijgen als gevolg van een combinatie van hogere schulden en een lager bbp. In de eurozone wordt verwacht dat deze zal toenemen van 86 % in 2019 tot 102¾ % in 2020 en vervolgens terugvallen tot 98¾ % in 2021. In de EU zal de schuldratio naar verwachting toenemen van 79,4 % in 2019 tot ongeveer 95 % dit jaar en vervolgens terugvallen tot 92 % volgend jaar.

De crisis zal zware gevolgen hebben voor de maatschappelijke situatie, met name voor kwetsbare groepen. Prioritair moeten de sociale gevolgen worden verzacht en moet worden voorkomen dat de armoede en de ongelijkheid permanent in de hoogte gaan. Bestaande en toekomstige maatregelen moeten alle werknemers beschermen. Mensen die vóór de crisis al kwetsbaar waren (zoals werknemers met een tijdelijk contract, laaggeschoolden, onvrijwillige deeltijdwerkers en zelfstandigen, migrerende werknemers) zullen waarschijnlijk het hardst getroffen worden, ook vanwege de ongelijke toegang tot digitale infrastructuur en vaardigheden. Het is ook belangrijk te erkennen dat vele werknemers die in de strijd tegen de COVID-19-pandemie met essentiële functies in de frontlijn stonden, tot deze kwetsbare categorieën behoren en dat aan hun specifieke behoeften moet worden tegemoetgekomen.

De huidige situatie houdt ook het risico in dat de economische en sociale verschillen, met onder meer regionale en territoriale ongelijkheden tussen en binnen de lidstaten, nog groter worden. Verschuivingen in de vraag en het vermogen van het bedrijfsleven om zich te herstellen zullen zich ten gevolge van verschillen in sectorspecialisatie asymmetrisch laten voelen in regio’s en gebieden binnen lidstaten. Diensten die rechtstreeks contact met consumenten vereisen, zullen naar verwachting nog het meest te lijden krijgen, met name door dalende omzet en werkgelegenheid in kleine en middelgrote ondernemingen. Lidstaten die genoeg ruimte op hun begroting hebben, kunnen het zich veroorloven ruimhartiger en langduriger steun te verlenen aan bedrijven en huishoudens dan lidstaten die minder budgettaire ruimte hebben. Zij zullen ook beter in staat zijn de hogere overheidstekorten en -schulden op te vangen, terwijl de behoefte om te voorzien in kwaliteitsvolle gezondheidszorg en blijvende sociale voorzieningen voor de slachtoffers van de crisis almaar groter wordt. Meer in het algemeen zullen lidstaten in uiteenlopende mate bekwaam zijn om de investeringen te bekostigen die nodig zijn voor de heropstart van hun economie en voor de financiering van de groene en digitale transitie. Deze verschillen zouden kunnen leiden tot een verstoring van het speelveld van de eengemaakte markt en tot grotere verschillen in de levensstandaard.

Vak 1: Geactualiseerde situatie van het toezicht in het stabiliteits- en groeipact in de context van de algemene ontsnappingsclausule Toen duidelijk geworden is hoe zwaar de economische neergang zou zijn die waarschijnlijk uit de COVID-19-crisis zou voortvloeien, heeft de Commissie in haar mededeling van 20 maart 2020 aangenomen dat de huidige omstandigheden de activering van de algemene ontsnappingsclausule mogelijk maken. De algemene ontsnappingsclausule schorst de procedures van het stabiliteits- en groeipact niet. Daarmee wordt de lidstaten de mogelijkheid geboden om af te wijken van de budgettaire verplichtingen die normaliter van toepassing zijn, terwijl de Commissie en de Raad binnen het kader van het pact de nodige maatregelen op het gebied van beleidscoördinatie kunnen nemen. Parallel met de beoordeling van de stabiliteits- en convergentieprogramma’s van 2020 heeft de Commissie een aantal stappen ondernomen in het kader van het stabiliteits- en groeipact. Zij heeft verslagen overeenkomstig artikel 126, lid 3, aangenomen voor alle lidstaten, uitgezonderd Roemenië, dat reeds onder het corrigerende deel van het pact valt. In deze verslagen wordt beoordeeld of de lidstaten in 2020 voldoen aan het tekortcriterium, op basis van hun plannen of op basis van de voorjaarsprognoses 2020 van de Commissie. Daarnaast wordt in de verslagen voor Frankrijk, België, Cyprus, Griekenland, Italië en Spanje ook de naleving van het schuldcriterium in 2019 beoordeeld op basis van de begrotingsresultaten. In de verslagen worden alle relevante factoren onderzocht en wordt rekening gehouden met de grote en onzekere macro-economische en budgettaire gevolgen van de COVID-19-uitbraak. De uitbraak van COVID-19 heeft buitengewone macro-economische en budgettaire effecten gehad die steeds duidelijker worden. Dit geeft aanleiding tot uitzonderlijke onzekerheid, onder meer om een geloofwaardig pad voor begrotingsbeleid uit te stippelen, dat enerzijds ondersteuning moet bieden om de kloof in de productie te dichten terwijl ook de houdbaarheid van de overheidsschuld moet worden verzekerd en uiteindelijk het buitensporige tekort moet worden gecorrigeerd. In het licht van deze situatie is de Commissie van oordeel dat in dit stadium geen besluit moet worden genomen over het al dan niet instellen van een EDP ten aanzien van lidstaten. Roemenië is de enige lidstaat die reeds onder een buitensporigtekortprocedure valt. Op 3 april 2020 heeft de Commissie besloten dat er in Roemenië een buitensporig tekort bestaat en heeft zij Roemenië aanbevolen uiterlijk in 2022 een einde te maken aan de thans bestaande buitensporigtekortsituatie. De Raad heeft voor Roemenië 15 september 2020 als uiterste datum vastgesteld om doeltreffende actie te ondernemen en gedetailleerd verslag uit te brengen over de voorgenomen consolidatiestrategie om de doelstellingen te verwezenlijken De Commissie zal de begrotingssituatie van de lidstaten opnieuw beoordelen op basis van de economische najaarsprognoses 2020 en de ontwerpbegrotingsplannen die de lidstaten van de eurozone uiterlijk op 15 oktober moeten indienen.