CC&MISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN 
COM(90) 372 def. - SYN 293 
Brussel, 6 december 1990 
Voorstel voor een 
RICHTLIJN VAN DE RAAD 
betreffende de coördinatie van de procedures 
voor het plaatsen van overheidsopdrachten voor 
het verrichten van diensten 
(ingediend door de Commissie) 

2 -
INHOUD 
TOELICHTING Biz. § Nr 
I. Inleiding 3 1 
II. Het mandaat In het Witboek betreffende de 
voltooiing van de Interne markt 6 12 
Mi. Toepassingsgebied 8 
i) Definitie van diensten 8 15 
il) Prioritaire en residuaire diensten 9 19 
Ml) De "Central Product Classification (CPC)" 11 21 
iv) Aanbestedende diensten 11 22 
v) Definitie van opdracht 12 23 
vi) Uitzonderingsbepalingen 14 28 
vil) Drempels 18 37 
IV. Procedurele verplichtingen 19 42 
i) De keuze van de aanbestedingsprocedure 20 44 
il) Prijsvragen voor ontwerpen 20 45 
Ml) Varianten 21 47 
iv) Werkzaamheden die uitsluitend door beoefenaren 
van bepaalde beroepen mogen worden verricht; 
rechtspersonen 22 49 
v) Inschrijving en kwaliteitsbewaking 22 51 
vi) Criteria ter beoordeling van de geschiktheid 
en gunnlngscrIter la 24 54 
vil) Het plaatsen van opdrachten voor het verrichten 
van andere in bijlage I,B opgenomen diensten 25 60 
V. Technische normen 27 65 
VI. Concessies 28 69 
VII. Het In eigen huls verrichten van diensten en 
gereserveerde activiteiten 30 
I) Het In eigen huls verrichten van diensten 30 76 
il) Gereserveerde activiteiten 30 79 
Mi) Vervalsing van de mededinging en staatssteun 32 83 
VIM. Opstelling van processen-verbaal, rapportering 
en herziening van de richtlijn 34 89 
IX. Opdrachten voor het verrichten van intellectuele 
intellectuele, creatieve diensten 36 94 
X. Betrekkingen met derde landen 36 97 
XI. Wijziging van de Richtlijn "Beroepsmogelijkheden" 40 108 
XII. Omzetting in nationaal recht 40 109 
XIII. Concordantietabel Inzake de artikelen en 
bepalingen in andere richtlijnen 41 
XIV. Index op de toelichting van de afzonderlijke artikelen 45 
VOORSTEL VOOR EEN RICHTLIJN VAN DE RAAD 
Preambule 46 
Artikelen 52 
Bijlagen 97 
- 3 -
TOELICHTING 
I. INLEIDING 
1. Overeenkomstig het programma voor de verwezenlijking van de interne 
markt in 1992, is dit voorstel voor een richtlijn bedoeld om een 
communautair kader te bieden voor 'het doen verrichten van diensten 
voor centrale, regionale en plaatselijke overheden.Ter zake van het 
verrichten van diensten door nutsbedrijven in de sectoren water, 
energie, vervoer en telecommunicatie zal een afzonderlijk voorstel 
worden ingediend . 
2. Het doen verrichten van diensten voor overheidsinstanties Is een 
omvangrijke sector van de markt waarmede een 20 % van alle 
overheidsuitgaven is gemoeid^). De bewuste diensten hebben 
betrekking op een breed gamma van werkzaamheden die even gevarieerd 
zijn als de goederen die door de openbare sector worden aangeschaft. 
Zij variëren van schoonmaken en onderhoud, verschillende vormen van 
advisering en professionele dienstverlening tot het verwerken van 
gegevens. Overheidsinstanties zijn grote klanten van 
dienstverrichters, die de laatste Jaren in de ontwikkeling van de 
economie van de Lid-Staat zo een belangrijke rol hebben gespeeld. 
3. Liberalisering van de overheidsopdrachten zal zowel In financiële als 
in kwalitatieve zin winst opleveren. Hoewel de financiële besparingen 
het grootst zullen zijn in sectoren met een volledig vrije 
prijsstelling die zich tot schaalvergroting lenen, wordt over de 
gehele linie een dynamisch effect verwacht met een ruime overdracht 
van ideeën, grotere mobiliteit van de dienstverrichter en een betere 
kwaliteit van de aangeboden diensten. Hierdoor zal de positie van de 
Gemeenschap op de mondiale dienstenmarkt verder worden versterkt. 
4. De voorgestelde richtlijn is bedoeld voor alle dienstverrichtingen, 
indien de contracten althans van voldoende omvang zijn om 
grensoverschrijdende transacties aantrekkelijk te maken. Hierdoor zal 
het communautaire wettelijke kader voor overheidsopdrachten volledig 
ziJn.Overheidsopdrachten zullen betrekking hebben op leveringen, 
(1) The economics of 1992, European Economy, N' 35, Maart 1988, biz. 58 
- 4 -
werken of diensten dan wel binnen een welomschreven uitzondering 
vallen. Er zal geen ruimte zijn voor een "grijze zone" waarin zou 
kunnen worden beweerd dat er bepaalde typen opdrachten zijn die niet 
onder het systeem vallen. Tevens zullen, gezien de uiteenlopende aard 
van contracten voor diensten, de regels voor procedures en andere 
materie in de richtlijn uitsluitend betrekking hebben op diensten die 
in de richtlijn in verband met de ontwikkeling van 
grensoverschrijdende transacties als prioritair worden aangeduid. 
Voor de "residuaire" categorie zullen uitsluitend grondeisen van 
doorzichtigheid gelden die in de eerste plaats bedoeld zijn om 
dienstverrichters de mlnimum-lnformatie te verschaffen die nodig is 
om Inzicht in de markt te verkrijgen en om de basisinformatie bijeen 
te brengen op grond waarvan zij zich over de mogelijke toepassing van 
de procedures en de andere voorschriften van de richtlijn op andere 
diensten een gefundeerd oordeel zullen kunnen vormen. 
5. De diensten die als prioritair zijn aangeduid, omvatten intellectuele 
dienstverlening van uiteenlopende aard, zoals professionele diensten 
op het gebied techniek en bouwkunde, die telecommunicatie-d lensten 
waarvoor over het algemeen vrije mededinging bestaat, diensten van 
verzekeringsmaatschappijen en bepaalde diensten van banken, 0 & 0-
diensten, bepaalde vervoersdiensten, diensten van uitgeverijen en 
drukkerijen alsmede schoonmaak-, onderhouds-, reparatie- en 
soortgelijke diensten. 
6. Concessies van openbare dienstverlening waarbij een 
overheidsinstantie een openbare dienstverlening aan een onderneming 
delegeert, dienen eveneens aan de in de richtlijn genoemde eisen van 
openbaarheid te voldoen, gezien het onbetwist toenemend belang ervan 
in vele delen van de Gemeenschap. Uit de jongste ervaringen is 
gebleken dat concessies van deze aard aanzienlijke mogelijkheden voor 
grensoverschrijdende transacties bieden. 
7. Ten aanzien van de procedure- en andere regels, met inbegrip van het 
verstrekken van technische specificaties, is het voorstel goeddeels 
geënt op de richtlijnen voor het plaatsen van overheidsopdrachten 
voor leveringen, respectievelijk werken, laatstelijk gewijzigd in 
samenhang met het programma voor 1992. Met name de soepelheid die is 
- 5 -
opgenomen in de onlangs gewijzigde richtlijn voor werken is in dit 
voorstel verwerkt. Tevens zijn de bijzonderheden van bepaalde typen 
van opdrachten van diensten opgenomen, in de vorm van bepalingen 
welke specifiek betrekking hebben op de eisen waaraan deze moeten 
voldoen. Zo heeft het specifieke karakter en de specifieke behoeften 
van intellectuele creatieve dienstverlening zijn weerslag gevonden in 
de bepalingen over de keuze van de gunningsprocedure, bij voorbeeld 
bij prijsvragen voor ontwerpen, alsmede die voor de criteria van 
select Ie en gunning. 
8. Ook het alleenrecht van bepaalde overheidsinstanties op het leveren 
van bepaalde diensten en het uitvoeren van bepaalde dienstverlenende 
activiteiten door overheidsinstanties zelf worden in dit voorstel 
voor een richtlijn behandeld. De bedoeling van deze bepalingen is dat 
deze keuzen op doorzichtige wijze en overeenkomstig het EEG-Verdrag 
geschieden. Er Is niet naar gestreefd om de omstandigheden waarin 
dergelijke keuzen worden bepaald, te beperken of nader te 
omschrIjven. 
9. Ten einde, waar nodig, daadwerkelijk optreden mogelijk te maken om de 
commerciële belangen van de Gemeenschap tegenover derde landen te 
beschermen, is bepaald dat de Gemeenschap stappen kan nemen om 
communautaire bedrijven toegang te verlenen tot markten die voor hen 
gesloten zijn, op soortgelijke wijze als aangegeven in de tweede 
richtlijn inzake de coördinatie van het bankrecht. Deze bepaling 
betekent ook een versterking van de onderhandelingspositie van de 
Gemeenschap in het GATT en in andere internationale verbanden, waar 
het openstellen van overheidsopdrachten Inzake het verlenen van 
diensten momenteel aan de orde is. 
10. De Richtlijn 89/665/EEG (Beroepsmogelijkheden), vastgesteld in 
december 1989, is van toepassing op de onder dit voorstel vallende 
opdrachten voor het verrichten van diensten. 
11. Op het gebied van overheidsopdrachten voor het verlenen van diensten 
dat zich snel ontwikkelt, dient vooruitgelopen te worden op de 
veranderingen op middellange termijn. Daarom is bepaald dat drie jaar 
- 6 -
na de Inwerkingtreding van de richtlijn verslag uitgebracht moet 
worden over het effect daarvan zodat desgewenst wijzigingen in de 
regeling kunnen worden aangebracht, bij voorbeeld ten aanzien van de 
werkingssfeer en de bepalingen inzake technische normen. 
II. HET MANDAAT IN HET WITBOEK BETREFFENDE DE VOLTOOIING VAN DE INTERNE 
MARKT 
12. Volgens het hoofdstuk over de overheidsaanbestedingen in het Witboek 
betreffende de voltooiing van de Interne markt moeten verschillende 
onderwerpen worden aangepakt. De voorgestelde richtlijn betreffende 
overheidsopdrachten voor het verrichten van diensten vormt een van de 
laatste onderdelen van dit pakket. Overeenkomstig deze doelstelling 
stelt de Commissie voor om de wetgeving Inzake overheidsaanbesteding 
te verruimen tot aanbesteding inzake het verlenen van diensten, eerst 
door de aanbestedende diensten in de zin van de Richtlijnen 
"Leveringen" en "Werken" en daarna door de openbare nutsbedrijven. 
Dit voorstel heeft betrekking op de twee eerstgenoemde richtlijnen. 
Een voorstel over openbare nutsbedrijven zal nog dit jaar aan de Raad 
en het Europese Parlement worden voorgelegd. 
Voorlopig wordt ervan uitgegaan dat overeenkomsten voor diensten, 
evenals in dit voorstel, in twee categorieën zijn onderverdeeld 
"prioritaire" diensten zullen volledig onder de regeling voor 
overheidsopdrachten vallen, voor alle overige diensten gelden alleen 
de basiseisen van doorzichtigheid. De indeling van opdrachten voor 
diensten in prioritaire en overige ("residua ire") diensten moet 
gelijk zijn aan die van dit voorstel, tenzij er dwingende redenen 
zijn enkele afwijkingen daarvan voor te stellen. De regeling voor 
overheidsopdrachten moet nutsbedrijven de mogelijkheid laten bij 
opdrachten voor leveringen, werken en diensten gelijke procedures te 
hanteren. Hierbij zij erop gewezen dat de procedures voor leveringen 
en werken die voor hen zijn vastgesteld, niet gelijk zijn aan die 
welke voor overheidsdiensten gelden, met name omdat nutsbedrijven 
meer speelruimte hebben in de keuze van de procedures en de 
- 7 -
mogelijkheden van aanbesteding. Toch dienen, overeenkomstig dit 
voorstel, voor hen specifieke bepalingen te gelden ten aanzien van 
aangelegenheden als prijsvragen voor ontwerpen, varianten, rechtsvorm 
van de dienstverlenende bedrijven, en de selectie van bedrijven die 
intellectuele en creatieve diensten verrichten. 
Tevens moet worden bezien of, in verband het eigen karakter van 
nutsbedrijven, geen specifieke bepalingen moeten worden opgenomen, 
bij voorbeeld ten aanzien van dienstverlening in het eigen bedrijf, 
overeenkomsten tussen verwante bedrijven, geheimhouding en 
concessies. 
13. De beoogde regels inzake overheidsopdrachten voor het verrichten van 
diensten, zowel voor de overheid als voor nutsbedrijven, moeten de 
structuur van de communautaire regeling voor het gehele gebied van de 
aanbestedingen completeren. Bijgevolg moeten opdrachten voor het 
verrichten van diensten alle opdrachten omvatten die nog niet onder 
de communautaire aanbestedingsregels vallen. Aldus zal, zodra de 
richtlijn is vastgesteld, een opdracht die wordt geplaatst door een 
van de lichamen waarop die regels van toepassing zijn, hetzij (1) een 
opdracht voor leveringen, hetzij (2) een opdracht voor de uitvoering 
van werken, hetzij (3) een opdracht voor het verrichten van diensten 
zijn, ofwel (4) onder een duidelijke uitzonderingsbepaling vallen. Er 
zal geen ruimte meer zijn voor het ontstaan van een "grijze" zone, 
waardoor opdrachten op onvoorspelbare wijze aan de toepassing van de 
communautaire regeling zouden kunnen worden onttrokken. 
14. Binnen dit algemene concept zou de In het Witboek beoogde 
stapsgewijze aanpak evenwel ook moeten dienen om moeilijkheden te 
vermijden die uit de toepassing ontstaan van een in bijzonderheden 
uitgewerkt geheel van aanbestedingsregeis op een breed gamma van 
sterk uiteenlopende activiteiten, die thans niet alle grondig kunnen 
worden bestudeerd. Daarom wordt in de richtlijn onderscheid gemaakt 
tussen "prioritaire" en "andere" diensten. Voor de 
- 8 -
prioritaire diensten geldt een betrekkelijk volledige 
aanbestedingsregeling, die nauw aansluit bij die In de reeds 
vastgestelde of voorgestelde richtlijnen. Voor de residua Ire groep 
van andere diensten geldt slechts een hoofdzakelijk op 
doorzichtigheid gerichte regeling, die onder meer ervoor moet zorgen 
dat deugdelijke informatie beschikbaar is als grondslag voor latere 
beslissingen betreffende een ruimere toepassing van de volledige 
aanbestedIngsregeIIng. 
Ml. TOEPASSINGSGEBIED 
I) Definitie van diensten 
15. In overeenstemming met de doelstelling de communautaire regeling voor 
overheidsaanbestedingen te vervolledigen, is In het voorstel eerst 
een ruime definitie van opdrachten voor het verrichten van diensten 
te vinden, die alle opdrachten omvat welke nog niet onder toepassing 
van de bestaande richtlijnen vallen, tenzij daarvoor een duidelijke 
uitzonderingsbepaling geldt. 
16. Aldus laat het voorstel de werkingssfeer van de bestaande richtlijnen 
onverlet, ook in zoverre deze reeds op diensten van toepassing zijn. 
Met name bestrijkt de Richtlijn "Leveringen" die diensten welke de 
terbeschikkingstelling van uitrusting of andere goederen aan een 
cliënt tot voorwerp hebben, zoals overeenkomsten inzake leasing, huur 
en huurkoop. Voorbeelden zijn het huren van kranen of vliegtuigen. De 
Richtlijn "Werken" is van toepassing op diensten, in zoverre 
daaronder opdrachten vallen voor het ontwerp e_n de uitvoering van 
werken. Zij is bijgevolg van toepassing op die opdrachten waarbij de 
Inschrijver het ontwerp maakt en de uitvoering uitbesteedt. Er 
bestaan goede redenen waarom deze opdrachten onder de bestaande 
richtlijnen zijn gebracht, met name hun nauw verband In economisch en 
technisch opzicht met opdrachten voor leveringen en voor de 
uitvoering van werken. Indien deze opdrachten werden overgebracht 
naar de Richtlijn "Diensten", zou ook het gevaar bestaan dat de 
discussie wordt heropend over de richtlijnen die juist zijn 
- 9 -
gewijzigd. Bijgevolg is de Commissie voor het ogenblik niet 
voornemens de bestaande richtlijnen te wijzigen. Hierover kan later 
worden nagedacht, waarschijnlijk In de context van een toekomstige 
codificatie van alle richtlijnen inzake overheidsopdrachten. 
17. BIJ de produktie van sommige bedrijfstakken gaat het ten dele om 
produkten in de zin van de Richtlijn "Leveringen" en ten dele om 
diensten. Programmatuur (categorie 7) is een goed voorbeeld. Hier 
moet rekening worden gehouden met het gangbare onderscheid tussen 
standaard-programmatuur, waarbij het om een produkt gaat, en maat-
programmatuur, waarbij het om een dienst gaat. Een ander voorbeeld 
zijn de produkten van drukkerijen en aanverwante 
uitgeverswerkzaamheden. Deze worden over het algemeen beschouwd als 
leveringen, maar zij zijn tevens diensten. Zij vallen onder categorie 
15. In dergelijke gevallen hangt de Indeling van bepaalde contracten 
af van de wijze waarop men de bijzonderheden interpreteert. Het feit 
dat het van de interpretatie afhankelijk is of een indeling in de ene 
of In de andere categorie wordt ingedeeld, bevestigt hoe belangrijk 
het is dat ervoor wordt gezorgd dat de op de afzonderlijke 
categorieën toepasselijke regels in grote lijnen gelijk zijn zodat 
men niet blootstaat aan de verleiding om contracten In een bepaalde 
r ichtIng te sturen. 
18. In de voorgestelde richtlijn worden ook de concessies voor openbare 
diensten als een prioritaire aangelegenheid behandeld. Hieronder 
worden verstaan transacties waarbij overheidsinstanties het 
verrichten van een dienst ten behoeve van het publiek aan een extern 
lichaam overgedragen. Dergelijke transacties kunnen een aanzienlijk 
economisch belang hebben, bij voorbeeld op het gebied van het 
vervoer, de watervoorziening en de afvalverwerking. 
11) Prioritaire en reeiduaire diensten 
19. In de richtlijn moeten echter, binnen de algemene werkingssfeer 
specifiekere definities worden opgenomen, en wel om twee redenen : 
- 10 -
de prioritaire diensten moeten op duidelijke en praktische wijze 
worden onderscheiden van de categorie van de residua ire diensten; 
de Indeling van de diensten in categorieën moet met name voor de 
residuaire diensten zo nauw mogelijk aansluiten bij de feitelijke 
situatie op de aanbestedingsmarkt en moet het mogelijk maken 
rekening te houden met de bijzondere kenmerken van de 
verschillende markten. Aldus kunnen voor de verschillende 
categorieën van diensten bruikbare statistieken en verslagen 
worden opgesteld, die een solide grondslag moeten vormen voor de 
beslissingen betreffende de toepassing van de volledige 
aanbestedingsregeling in een later stadium. 
20. Bij de indeling van diensten in de prioritaire of in de residuaire 
groep Is rekening gehouden met een aantal factoren, waaronder : 
de mate van ervaring met overheidsopdrachten ten aanzien van de 
desbetreffende dienst; 
het huidige aandeel van de overheidsaanbestedingen in de totale 
omzet van de betrokken bedrijfstak; 
de mogelijkheid tot uitbreiding van de grensoverschrijdende 
transacties in de Gemeenschap, met inbegrip van de vraag of op de 
betrokken markten een werkelijk vrije concurrentie bestaat of 
daar tegen 1992 zal bestaan; 
de mogelijke positieve effecten van de toepassing van de 
communautaire aanbestedingsregels uit het oogpunt van de 
openstelling van de markt en de bevordering van de vrije 
concurrent ie; 
de toepasselijkheid van de grondbeginselen van de richtlijn; 
11 -
de relevantie van sommige bepalingen van het Verdrag, zoals de 
artikelen 55, 56, 130 F, 130 G en 223. 
De indeling ligt vervat In bijlage I .A (volledige toepassing van de 
richtlijn) en bijlage I .B (mlnlmum-eisen) bij de richtlijn. Tot de 
prioritaire groep behoren : intellectuele diensten van uiteenlopende 
aard, ni et-voorbehouden telecommunicatiediensten, financiële 
diensten, 0& 0-dlensten, vervoersdiensten met uitzondering van het 
vervoer per spoor en over het water, uitgeverij- en drukkerijdiensten 
en schoonmaak-, onderhouds-, herstel- en soortgelijke diensten. 
ni) Pe "Central Product Classification (CPC)" 
21. In het voorstel wordt voor het Indelen van de diensten naar de 
"Central Product Classification (CPC)" verwezen. De CPC, die Is 
ontwikkeld door de bevoegde Instanties van de Verenigde Naties, is 
bedoeld als indeling van commerciële transacties en staat dus dichter 
bij de doelstellingen van de communautaire aanbestedingsregels dan 
andere nomenclaturen. Het Is de meest geschikte inventaris van 
diensten voor gebruik op het gebied van de aanbestedingen, omdat voor 
de toepassing ervan bij wege van referentie slechts formele 
aanpassingen nodig zijn. Het is een ander voordeel dat het een 
internationale nomenclatuur betreft, vooral met het oog op de 
uitbreiding van de GATT-Overeenkomst inzake overheidsopdrachten tot 
de dienstensector. Bovendien bestaat de mogelijkheid dat op langere 
termijn de CPC de enige nomenclatuur wordt die op het gehele gebied 
van de aanbestedingen - leveringen, werken en diensten - wordt 
gebruikt. 
iv) Aanbestedende diensten 
22. Het voorstel bestrijkt alle aanbestedende diensten die onder 
toepassing van hetzij de Richtlijn "Leveringen", hetzij de Richtlijn 
"Werken" vaIIen. 
- 12 
De recentste definitie van aanbestedende dienst In de zin van de 
communautaire regeling inzake overheidsopdrachten Is te vinden In de 
in juli 1989 vastgestelde nieuwe Richtlijn "Werken". Bijgevolg heeft 
dit nieuwe voorstel eveneens betrekking op die aanbestedende diensten 
welke vanaf juli 1990 de nieuwe Richtlijn "Werken" moeten toepassen. 
Dit zijn : 
de Staat, zijn territoriale lichamen, publiekrechtelijke 
instellingen en verenigingen gevormd door een of meer van deze 
lichamen of Instellingen, zoals omschreven In artikel 1, punt b), 
van de Richtlijn "Werken" en in bijlage I van die richtlijn. In 
het voorstel wordt te werk gegaan door middel van verwijzing naar 
deze bepalingen, met Inbegrip van de procedure voor wijziging van 
bijlage I bij de Richtlijn "Werken"; 
concessie-houders; 
ondernemingen die opdrachten plaatsen in verband met bepaalde 
openbare Infrastructuurprojecten welke ten belope van meer dan 
50% met overheidsmiddelen worden gesubsidieerd (artikel 1 bis 
van de nieuwe Richtlijn "Werken"). 
Bovendien bestrijkt de Richtlijn "Leveringen", zoals zij sinds 
1 januari 1989 van kracht is, de instanties die de GATT-Overeenkomst 
inzake overheidsopdrachten moeten toepassen, zoals omschreven in 
Richtlijn 80/767/EEG. Sommige van deze Instanties vallen niet In een 
van de hierboven genoemde categorieën. Artikel 1, punt b), maakt 
duidelijk dat ook deze Instanties aanbestedende diensten zijn In de 
zin van deze richtlijn. 
v) Peflnltle yan opdracht 
23. Het doen verrichten van diensten valt slechts onder dit voorstel, 
Indien dit geschiedt op basis van overeenkomsten onder bezwarende 
- 13 
titel. Overeenkomsten onder bezwarende titel zijn alle overeenkomsten 
waarbij de dienstverrIchter een beloning ontvangt voor het verrichten 
van een bepaalde activiteit ten behoeve van hetzij de aanbestedende 
dienst, hetzij derden en waarbij de voordelen van die activiteit ten 
volle ten goede komen aan de aanbestedende dienst of de derden. 
Dienstenconcessies vallen onder deze definitie (voor meer 
bijzonderheden zie afdeling VI). 
24. De aanwijzing van een dienstverrIchter voor het verrichten van 
bepaalde diensten In de toekomst moet eveneens als een overeenkomst 
onder bezwarende titel worden aangemerkt, mits beide partijen de 
zekerheid hebben dat de dienst moet worden verricht wanneer daarom 
wordt verzocht. Zo valt de aanwijzing van reisagentschappen, hotels 
en taxi- of luchttaxibedrIjven in beginsel onder toepassing van de 
rlchtlIjn. 
25. Er is daarentegen geen sprake van een overeenkomst onder bezwarende 
titel, wanneer de overheid eenzijdig middelen verstrekt, bij 
voorbeeld in de vorm van subsidies, kapitaaldotaties of overdracht 
van begrotingsmiddelen, die de ontvanger in staat stellen bepaalde 
functies te vervullen in het openbaar belang. In vele gevallen 
voorzien de nationale aanbestedingsregels in de noodzakelijke 
onderscheidingen. Het is voor het ogenblik niet nodig dat dit punt in 
de voorgestelde richtlijn wordt behandeld. 
26. Er Is evenmin sprake van een overeenkomst, wanneer een 
overheidsinstantie diensten verricht met behulp van eigen personeel. 
In de voorgestelde richtlijn wordt dit punt niet behandeld, omdat er 
geen overeenkomst bestaat. Wel zullen de gevolgen van het verrichten 
van diensten "in eigen huis" voor de openstelling van het verrichten 
van diensten in de gehele Gemeenschap aan de orde worden gesteld, 
wanneer de richtlijn na drie Jaren opnieuw wordt bezien. 
27. Onderzoek en ontwikkeling (0 & 0) zijn een bijzonder geval, in die 
zin dat er verschillen bestaan In de doelstellingen en daarom ook in 
het soort middelen die door de nationale en communautaire overheden 
- 14 -
worden gebruikt om het technologische draagvlak te versterken. De 
richtlijn heeft alleen betrekking op overeenkomsten voor 
overheidsopdrachten het financieren van 0 & O-werkzaamheden kan 
Inderdaad in de vorm van een overeenkomst geschieden. In vele 
gevallen kunnen dergelijke overeenkomsten echter bulten bescherming 
worden gelaten, daar deze nu eenmaal impliciet aan het begrip 
overheid verbonden zijn. Dit is bij voorbeeld het geval indien de 
resultaten van het onderzoek In de eerste plaats ten goede komen aan 
de onderzoekverrIchtende instanties zelf (bedrijven, 
wetenschappelijke Instituten, universiteiten) en niet aan de 
aanbestedende dienst. Bovendien kunnen 0 & O-werkzaamheden alleen als 
dienstverlening worden aangemerkt indien de betrokken opdracht 
specifiek betrekking heeft op bepaalde resultaten, welke aan 
aanwijsbare begunstigden ten goede komen. Financiering van onderzoek 
van algemeen belang, dat ten goede komt aan de samenleving als geheel 
of aan een aanzienlijk deel daarvan, dient niet als een vorm van 0 & 
O-d lenstver lening in deze zin te worden beschouwd. 
De richtlijn heeft geen betrekking op andere vormen van 
overheidssteun voor O&O, zoals subsidies voor onderzoek. De 
richtlijn is niet van toepassing op fiscale maatregelen of op de 
eigendom en de financiering van wetenschappelijke instituten. 
"Contractuele 0 & 0" wordt echter in het algemeen belangrijker, zoals 
blijkt uit de recente oprichting van de European Association of 
Contract Research Organisations. Daarom behoort contractuele O&O 
voor opdrachtgevers die aanbestedende diensten In de zin van de 
richtlijn zijn, in de prioritaire groep van diensten te worden 
ondergebracht. Het evenwicht tussen het nationale en het 
communautaire 0 & 0-beleid, wordt hierdoor geenszins verstoord. 
vi) U11 zonder i nçsbepaI Ingen 
28. De richtlijn bevat dezelfde gewone uitzonderingsbepalingen als de 
bestaande richtlijnen met betrekking tot de geheimen en de veiligheid 
van de Staat (artikel 4, Md 1) en met betrekking tot opdrachten 
waarvoor bijzondere aanbestedingsregels gelden (artikel 5). 
15 -
29. De richtlijn Is evenwel van toepassing op het gebied van de defensie 
binnen de In artikel 223 van het Verdrag vastgestelde grenzen 
(artikel 4, I ld 1). 
30. Overeenkomsten betreffende onroerende goederen (artikel 1, onder a), 
il)), behoren duidelIjkheldshalve van de richtlijn te worden 
uitgezonderd. Bij dergelijke overeenkomsten is geen sprake van 
leveringen, noch van de uitvoering van werken. Bovendien komen 
dergelijke overeenkomsten, aangezien zij betrekking hebben op 
duidelijk gelokaliseerde onroerende goederen, in wezen tot stand op 
plaatselijke markten, die naar hun aard geen echte mogelijkheden 
bieden voor grensoverschrijdende concurrentie. De uitsluiting moet 
evenwel beperkt blijven tot overeenkomsten betreffende de aankoop van 
grond of gebouwen of betreffende rechten op onroerende goederen. 
Overeenkomsten betreffende het verrichten van diensten In verband met 
dergelijke aankopen, zoals overeenkomsten met makelaren In onroerend 
goed, vallen onder toepassing van de richtlijn (bijlage I.B, 
categorie 28). 
31. Ook op het gebied van de audiovisuele diensten moeten 
uitzonderingsbepalingen in de richtlijn worden opgenomen. De 
aanschaffingen op dit gebied hebben voornamelijk betrekking op 
diensten bestaande In de produktie van audiovisuele werken zoals 
films en video- en geluidsopnamen, met Inbegrip van reclame, 
enerzijds en op zendtijd voor ether-, satelliet- of kabelultzendlngen 
anderzijds. In belde groepen zijn de opdrachten In de regel 
opdrachten voor het verrichten van diensten, zodat zij, behoudens 
andersluidende bepaling, normaal onder toepassing van de richtlijn 
zouden vallen. 
32. De uitbesteding van de audiovisuele produktie, bij voorbeeld op het 
gebied van informatieverstrekking, opleiding en reclame, zou In 
beginsel onder toepassing van de richtlijn moeten vallen. Er moet 
evenwel bijzondere aandacht worden besteed aan de activiteiten van 
16 -
omroeporganisaties. Hun werkzaamheden dienen slechts onder deze 
richtlijn te vallen, voorzover deze niet specifiek op hun uitzendende 
activiteit betrekking hebben. Met name hun vrijheid om zelf te 
bepalen van wie en volgens welke procedures zij programmamateriaal 
aankopen, Is een belangrijke culturele en sociale verworvenheid. 
Bovendien zouden slechts die omroeporganisaties aan de 
aanbestedingsregeling zijn onderworpen welke aanbestedende diensten 
in de zin van de richtlijn zijn, d.w.z. publiekrechtelijke 
rechtspersonen. Om deze redenen behoort de aankoop van 
programmamateriaal door omroeporganisaties van het toepassingsgebied 
van de richtlijn te worden uitgesloten (artikel 1, punt a), onder 
Mi). Om dezelfde redenen is het verlenen van zendmachtigingen bij de 
definitie van concessies voor openbare diensten uitdrukkelijk 
uitgesloten. 
33. In de tweede plaats valt de aankoop van zendtijd in beginsel eveneens 
onder toepassing van de richtlijn. In bepaalde gevallen kan de 
aankoop van zendtijd evenwel gevolgen hebben ten aanzien van de 
openbare veiligheid of de bescherming van de gezondheid. Informatie 
over misdaadpreventie en -detectie, verkeersinformatie en informatie 
over noodsituaties in vredestijd en over overdraagbare ziekten moet 
een zo ruim mogelijk publiek kunnen bereiken. In sommige gevallen zal 
de terbeschikkingstelling van zendtijd voor de verspreiding van 
dergelijke informatie hoe dan ook niet op contractuele grondslag 
geschieden. Bijgevolg zouden die gevallen niet onder toepassing van 
een richtlijn inzake overheidsopdrachten vallen. In andere gevallen, 
waarin wel met contracten wordt gewerkt, gebeurt dit misschien gewoon 
omdat het gemakkelijk is, en niet met de bedoeling de voordeligste 
offerte te kiezen. Een oplossing zou erin kunnen bestaan 
uitdrukkelijk te bepalen dat de Lid-Staten ten aanzien van 
overeenkomsten betreffende zendtijd van de bepalingen van de 
richtlijn kunnen afwijken in de mate waarin er volgens de rechtspraak 
van het Hof van Justitie over de impliciet in artikel 59 van het 
Verdrag (vrije dienstverrichting) besloten liggende uitzonderingen 
- 17 -
sprake kan zijn van "redelijke beperkingen in het openbaar belang", 
en onder de door het Hof aangegeven voorwaarden. De verlening van 
zendvergunningen wordt hieronder in paragraaf 73 behandeld. 
34. Ook moet op het gebied van de telecommunicatiediensten in een 
specifieke uitzondering worden voorzien, ten einde deze richtlijn in 
overeenstemming te brengen met de algemene vrijmaking van de markt 
voor telecommunicat Ie-diensten. Volgens Richtlijn 90/388/EEG van de 
Commissie betreffende de mededinging op de markt voor 
telecommunicatiedlensten^1 ), moet die markt worden vrijgemaakt, met 
uitzondering evenwel van de spraaktelefonie en bepaalde andere 
diensten. Aangezien er geen vrije concurrentie op deze specifieke 
markt zal bestaan, zou het geen zin hebben overheidsopdrachten voor 
het verrichten van dergelijke diensten binnen het toepassingsgebied 
van de onderhavige richtlijn te brengen. De noodzakelijke 
uitzonderingsbepaling ligt vervat In artikel 1, punt a), onder Iv). 
35. Voorts dient ook een specifieke uitzonderingsbepaling te worden 
opgenomen voor arbitrage- en verzoeningsdiensten. Het is gebruikelijk 
dat rechtspersonen of natuurlijke personen die dergelijke diensten 
verlenen, door de partijen bij de overeenkomst worden aangewezen, 
Indien deze bij een geschil geen beroep op de rechter willen doen. De 
arbiters of verzoeners moeten door de partijen gezamenlijk worden 
aangewezen. Een inschrijvingsprocedure voor een dergelijke 
dienstverlening zou niet op zijn plaats zijn. 
36. Tenslotte kan momenteel niet worden overwogen om deze richtlijn toe 
te passen op bepaalde vormen van financiële dienstverlening, zoals 
eerste emissies van overheidsobligatles en werkzaamheden welke 
verband houden met het beheer van de openbare schuld. Deze 
werkzaamheden hangen nauw samen met het financiële beleid, zijn aan 
strenge regels onderworpen en kunnen uitsluitend worden opgedragen 
aan een klein aantal gespecialiseerde, hiertoe gemachtigde bedrijven. 
Veelal is hierbij een overeenkomst vereist en dient de opdracht op 
zeer korte termijn te worden uitgevoerd. 
(1) PB nr. L 192 van 24.7.1990, blz. 10 
18 -
vi i) Prempois 
37. Voor de meeste betrokken categorieën van diensten geldt In dit 
voorstel (artikel 8, Md 4) dezelfde waarde van de opdracht als in de 
Richtlijn "Leveringen" (200.000 ECU). Aldus kan een Juist compromis 
tot stand worden gebracht tussen de wenselijkheid om bij kleine 
opdrachten nodeloze formaliteiten te vermijden enerzijds, en de 
noodzaak om het aanbestedingsbeleid zo doorzichtig mogelijk te maken 
anderzijds. In elk geval bestaat er geen gevaar dat opdrachten op 
artificiële wijze naar een andere categorie worden verschoven om deze 
hetzij totaal aan de toepassing van de richtlijnen te onttrekken, 
hetzij onder toepassing van een voordeliger geachte regeling te 
brengen. 
38. Gelet op de verscheidenheid van de diensten die onder toepassing van 
de richtlijn vallen, en op de verschillende mogelijke wijzen van 
berekening van de waarde van de opdracht, moet duidelijk worden 
gesteld dat de waarde van de opdracht in principe wordt gevormd door 
de totale beloning van de dienstverrichter (artikel 8, lid 5). Voor 
opdrachten waarvoor geen totale prijs is vastgesteld, wordt dezelfde 
wijze van berekening van de waarde van de opdracht gebruikt als In de 
Richtlijn "Leveringen"; bijgevolg vallen overeenkomsten voor 
onbepaalde duur onder toepassing van de richtlijn, wanneer het 
volgens de overeenkomst maandelijks te betalen bedrag ongeveer 
4.000 ECU bedraagt. 
39. Er moeten echter twee bijzondere problemen aan de orde worden 
gesteld. 
40. In de eerste plaats moet de planning van openbare werken in dezelfde 
mate onder de toepassing van de richtlijn vallen als de uitvoering 
daarvan onder Richtlijn 71/305/EEG valt (drempel van 5 miljoen ECU), 
(artikel 8, I id 2). 
- 19 -
41. Ten tweede hebben bepaalde financiële diensten karakteristieke 
kenmerken; daarom Is het nodig de algemene regels inzake de drempels 
aan te passen. 
Wat verzekeringsdiensten betreft is de Jaarlijkse premieopbrengst een 
voor de hand liggende indicator (artikel 8, Md 1, eerste alinea). 
De waarde van de in categorie 21 van bijlage 1 B ingedeelde 
financiële diensten is moeilijk vast te stellen, omdat er geen sprake 
is van honoraria, commissies of daarmede vergelijkbare beloningen. In 
dit geval kan een bedrag dat aan de verwachte renteopbrengst is 
gerelateerd, worden gebruikt om kleine opdrachten bulten de 
werkingssfeer van de richtlijn te houden (artikel 8, lid 3). 
IV. PRQCEPURELE VERPLICHTINGEN 
42. Zoals hierboven uiteengezet, wordt met de richtlijn een volledige 
aanbestedingsregeling voor prioritaire diensten ingevoerd, die nauw 
aansluit bij de bestaande richtlijnen. 
43. De bepalingen van de richtlijn welke tekstueel of Inhoudelijk gelijk 
zijn aan die van de bestaande richtlijnen, behoeven weinig nadere 
toelichtIng. 
Om deze bepalingen terug te vinden, volstaat het de bijgevoegde 
concordantietabel (afdeling XIII) te raadplegen, waarin voor elk 
artikel of artikellid van de richtlijn de referentietekst is 
aangegeven. 
Een uitvoeriger toelichting is evenwel vereist voor die bijzondere 
bepalingen waarin rekening is gehouden met bepaalde aspecten die 
kenmerkend zijn voor aanbestedingen in de dienstensector. 
- 20 -
I) De keuze van de aanbestedingsprocedure 
44. De richtlijn bevat met name een uitzonderingsbepaling, op grond 
waarvan gebruik kan worden gemaakt van de onderhandelingsprocedure 
met bekendmaking van een aankondiging !n het geval van complexe 
diensten die niet van meet af aan volledig kunnen worden 
gespecificeerd (artikel 13, Md 2, punt c)). De uitzondering berust 
op objectieve criteria : de aard van de dienst en de objectieve 
onmogelijkheid om zodanig nauwkeurige specificaties voor de opdracht 
vast te stellen dat uit de ingediende offertes de voordeligste kan 
worden gekozen. Aan deze voorwaarden kan met name zijn voldaan op het 
gebied van intellectuele, creatieve diensten. Op grond van artikel 
13, lid 2, punt c), zijn ook bij overeenkomsten voor financiële 
diensten onderhandelingen mogelijk. 
ii) Prllsvragen voor ontwerpen 
45. Volgens de relevante nationale voorschriften of praktijken kan een 
prijsvraag voor ontwerpen hetzij aan de aanbestedingsprocedure 
voorafgaan, hetzij een onderdeel daarvan vormen. De richtlijn bevat 
slechts enkele basisvoorschriften die ervoor moeten zorgen dat 
prijsvragen voor ontwerpen voor deelnemers in de gehele Gemeenschap 
openstaan. Wanneer een prijsvraag voor ontwerpen los van de 
aanbestedingsprocedure staat, zijn deze voorschriften slechts van 
toepassing indien het totale prIjzenbedrag meer dan 200.000 ecu 
bedraagt. De richtlijn behandelt evenwel niet de vraag wanneer een 
prijsvraag voor ontwerpen mag worden gehouden. Overeenkomstig het in 
het Verdrag neergelegde antl-dlscrimlnatlebeginsel mag de toelating 
tot deze prijsvragen niet afhankelijk gesteld worden van regionale 
factoren. Volgens de richtlijn moeten zowel het voornemen om een 
prijsvraag voor ontwerpen te houden, ais het resultaat van de 
prijsvraag worden bekendgemaakt. Vervolgopdrachten kunnen bij wege 
van een onderhandelingsprocedure zonder voorafgaande bekendmaking van 
een aankondiging aan een van de winnaars worden gegund, Indien 
volgens de desbetreffende nationale voorschriften vervolgopdrachten 
voor de winnaars zijn gereserveerd. 
- 21 -
46. Relevant zijn artikel 1, onder g), definitie; artikel 13, lid 3, 
onder c), vervolgopdrachten; artikel 15, deelneming aan prijsvragen 
en werkwijze van de Jury-, artikel 17, lid 4, artikel 18, Md 1, en 
bijlage IV, vereisten Inzake de bekendmaking. Er zij op gewezen dat 
deze bepalingen van de richtlijn slechts minimumvoorschriften 
bevatten. Meer uitgewerkte nationale voorschriften zijn mogelijk. 
ni) Yarlanten 
47. Varianten kunnen met name vaak voorkomen In sectoren waar de 
inschrijvers op een creatieve wijze aan de behoeften van de 
aanbestedende diensten tegemoet kunnen komen. Soms zijn zeer vele 
oplossingen mogelijk, en op sommige terreinen kan zo'n oplossing een 
prestatie impliceren die veeleer als de levering van een produkt dan 
als het verrichten van een dienst moet worden aangemerkt. Dit zal met 
name veel voorkomen op terreinen waar de scheidslijn tussen het 
verrichten van een dienst en de levering van een produkt vaag is, bij 
voorbeeld wanneer een aanbestedende dienst van oordeel Is dat hij 
maatsoftware nodig heeft (dienstverrichting), maar een inschrijver 
meent dat hij hem even bruikbare standaardsoftware kan aanbieden 
(levering van een produkt). Door de opdrachten voor merken in artikel 
21, lid 2 ongenoemd te laten, blijft mogelijkheid open om in de 
nationale regelgeving de mededinging voor ontwerpopdrachten af te 
zonderen van de uitvoering. 
48. Het in artikel 21, Md 2, bepaalde geldt evenwel niet voor varianten 
die naar hun aard in de uitvoering van werken bestaan, bij voorbeeld 
wanneer een inschrijving zowel het ontwerpen als het uitvoeren van 
een werk omvat. De reden Is dat de richtlijn neutraal moet zijn ten 
aanzien van het gebruik van dergelijke geïntegreerde opdrachten. 
Doordat opdrachten voor de uitvoering van werken niet in artikel 21, 
lid 2, zijn vermeld, blijft de mogelijkheid bestaan om in de 
nationale voorschriften te bepalen of varianten op opdrachten inzake 
ontwerpen al dan niet de uitvoering van het werk mogen omvatten. 
22 -
iv) Werkzaamheden die. Uitsluitend door beoefenaren van bepaalde 
beroepen mogen worden verricht; rechtspersonen 
49. Ook kan volgens sommige nationale regelingen het verrichten van 
bepaalde diensten aan zekere beroepsgroepen zijn voorbehouden. In de 
aanbestedingsregels moet met dergelijke regelingen rekening worden 
gehouden, Indien zij verenigbaar zijn met het Verdrag. Evenwel moet, 
ten einde eventueel geïnteresseerde dienstverrichters van mogelijke 
beperkingen op de hoogte te brengen, in de aankondiging van de 
aanbesteding worden vermeld of er dergelijke regelingen bestaan en 
waar de desbetreffende bepalingen zijn te vinden (punt 4 van de 
modelaankondigingen In bijlage III.B, C, D en punt 7 van bijlage IV). 
50. Op grond van nationale voorschriften hebben rechtspersonen soms geen 
toegang tot bepaalde takken van de dienstensector, worden alleen 
bepaalde vormen van rechtspersonen toegelaten of wordt geëist dat 
eigenaars en directie tot een bepaalde beroepsgroep behoren. Deze 
eisen gelden In algemene zin en niet alleen voor overheidsopdrachten; 
als eerste stap naar het opheffen van belemmeringen van 
grensoverschrijdende werkzaamheden, is de eis van artikel 23, lid 2, 
dat aanbestedende diensten offertes van firma's aanvaarden, ongeacht 
of dit natuurlijke dan wel rechtspersonen zijn. Deze bepaling 
verplicht de Lid-Staten niet hun regelgeving ten aanzien van onder 
hun wetgeving vallende firma's of personen te wijzigen. Wel geeft 
artikel 23, lid 3, voorrang aan de regelgeving van het land van 
herkomst van rechtspersonen. In lid 2 wordt bevestigd dat de 
aanbestedende diensten gerechtigd zijn te verlangen dat de personen 
die zijn belast met de uitvoering, kunnen aantonen over de gewenste 
beroepsbekwaamheid te beschikken. 
v) Inschrliving en kwaliteitsbewaking 
51. Inschrijving en kwaliteitsbewaking zijn in verband met de richtlijn 
van belang, in zoverre zij een onderdeel vormen van de vraag welk 
- 23 -
bewijs mag worden verlangd van de financiële en economische 
draagkracht, de beroepsbekwaamheid en de technische bekwaamheid van 
de dienstverrichters. Deze onderwerpen worden In de richtlijn 
behandeld uit het oogpunt van Inhoud, vorm en bronnen van de 
verlangde Informatie. In verschillende bepalingen van de richtlijn 
wordt verwezen naar de bewijsmiddelen die in de bestaande richtlijnen 
worden erkend, zoals : uittreksels uit gerechtelijke stukken 
(artikel 26), beroepsregisters (artikel 27), bankverklaringen 
(artikel 28, onder a)) en bewijzen van inschrijving op officiële 
lijsten van erkende dienstverrichters (artikel 32). Daarnaast kan, 
omdat ook beoefenaren van vrije beroepen dienstverrichters in de zin 
van de richtlijn kunnen zijn, het bewijs worden verlangd dat zij lid 
zijn van een daarvoor in aanmerking komende beroepsorganisatie, voor 
zover het lidmaatschap van zo'n organisatie verplicht Is (artikel 27, 
I ld 2). 
52. De kwaliteit van dienstverlening Is moeilijk te meten. Hoewel er In 
de normenreeksen EN 29.000 en EN 45.000 systemen voor 
kwaliteitsbewaking bestaan, zou het voorbarig zijn ze verbindend te 
maken. Er zijn nog niet genoeg dienstverrichters die er gebruik van 
maken, en er wordt nog gewerkt aan methoden voor de certificatie 
overeenkomstig EN 45.000. Daarom bevat artikel 30 geen verplichting, 
maar een aanbeveling. In de loop van de wetgevende procedure zal 
nader worden onderzocht of het gebruik van de betrokken normen 
verplicht kan worden gesteld. Volgens artikel 42 zal dit onderwerp 
bij de herziening van de richtlijn over drie jaar aan de orde worden 
gesteld. 
53. Ook In nationaal verband Is er in bepaalde dienstensectoren, bij 
voorbeeld op het gebied van engineering, sprake van certificatie 
inzake kwaliteitscontrole. De ondervinding leert dat aanbestedende 
diensten geneigd zijn dergelijke verklaringen te verlangen, wanneer 
er in hun land een instantie voor kwaliteitsbewaking bestaat. Dit kan 
ertoe leiden dat buitenlandse dienstverrichters worden 
gediscrimineerd, omdat zij misschien moeilijker dan binnenlandse 
dienstverrichters de vereiste verklaringen kunnen verkrijgen of er 
gewoonweg niet voor in aanmerking komen. Anderzijds vormen door 
- 24 -
onafhankelijke Instanties opgestelde verklaringen ongetwijfeld een 
waardevol middel om het bewijs te leveren van het kwaliteitsniveau 
van dienstverrichters. Bijgevolg moet het bestaan van stelsels voor 
kwaliteitsbewaking in de voorgestelde richtlijn worden erkend en 
moeten de wijze waarop daarvan gebruik wordt gemaakt, en de noodzaak 
om dienstverrichters in andere landen eerlijke kansen te bieden, met 
elkaar worden verzoend (artikel 30). 
vi) Criteria ter beoordeling van de geschiktheid en qunnlnoscr1 ter la 
54. De bepalingen betreffende de deelneming aan aanbestedingsprocedures 
en de selectie van de deelnemers (inzonderheid de artikelen 28 en 29) 
sluiten zeer nauw aan bij de overeenkomstige bepalingen van de 
Richtlijn "Werken" en de Richtlijn "Leveringen". Er wordt evenwel In 
twee opzichten rekening gehouden met de bijzondere kenmerken van 
diensten die door beoefenaren van vrije beroepen worden verricht. In 
de eerste plaats wordt met betrekking tot de financiële draagkracht 
van de dienstverrichters verwezen naar hun 
aansprakelijkheidsverzekering beroepsrisico's (artikel 28, Md 1, 
onder a)). In de tweede plaats wordt met betrekking tot de 
beoordeling van de geschiktheid van de dienstverrichters verwezen 
naar hun vakkundigheid, prestatievermogen en betrouwbaarheid 
(artikel 29, lid 1). Voor het overige zijn de bepalingen betreffende 
de middelen tot bewijs van hun bekwaamheid van toepassing. 
55. Wat de gunningscrIter ia betreft, worden de diverse criteria die 
naargelang van het geval voor het maken van een keuze uit de 
verschillende Inschrijvingen kunnen worden gehanteerd, gevat onder 
het overkoepelende begrip van de "economisch voordeligste aanbieding" 
(artikel 33, lid 1, sub a)). Dit geldt vooral voor intellectuele, 
creatieve diensten. Om te illustreren dat een grote verscheidenheid 
van criteria voor toepassing in aanmerking kan komen, worden In 
artikel 33, Md 1, onder a), onder meer de esthetische en functionele 
kenmerken vermeld. 
- 25 -
56. Een ander belangrijk aspect is de prijsconcurrentie. 
57. De situatie in dit opzicht verschilt sterk van Lld-Staat tot 
Lid-Staat, vooral op het gebied van architectuur en engineering. In 
verschillende Lid-Staten zijn de honoraria van overheidswege 
gereglementeerd of bestaan er andere vormen van vaste honoraria, 
waardoor de kwaliteit van de prestatie het belangrijkste 
gunningscriterium wordt. In andere Lid-Staten daarentegen Is een 
proces van prIjsl iberallsering aan de gang, en in sommige Lid-Staten 
bestaat er zelfs een volledig vrije prijsconcurrentie. 
58. De argumenten voor of tegen prijsconcurrentie buiten beschouwing 
gelaten, Is met het oog op de richtlijn vooral de vraag van belang of 
het bestaan van verschillen tussen de Lid-Staten voor de openstelling 
van de betrokken aanbestedingsmarkten een hinderpaal vormt. Bij 
onderzoek van de situatie In de verschillende Lid-Staten blijkt niet 
dat deze tot belemmering van het handelsverkeer leidt. Bovendien 
volstaat de verplichting tot bekendmaking van aankondigingen en tot 
toepassing van non-discriminatoire procedures en criteria bij 
selectie en gunning om een voldoende mate van mededinging te 
verzekeren. Artikel 33, lid 1, laat dan ook formele prijsregulering 
onver let. 
59. De abnormaal lage inschrijvingen vormen een ander belangrijk punt. De 
voornaamste redenen waarom inschrijvingen abnormaal laag kunnen 
lijken, zijn, ten eerste, de verlening van staatssteun en, ten 
tweede, het kostenvoordeel voor dienstverrichters die 
publiekrechtelijke lichamen zijn. De desbetreffende bepalingen worden 
hieronder in afdeling VII, Mi), toegelicht. 
v i i) Het plaatsen van opdrachten voor het verrichten van andere. 
In biilaoe I.B opaenomen diensten 
60. Bijlage I .B bevat een lijst van diensten met betrekking tot welke 
eerst betere Informatie beschikbaar moet zijn, vooraleer met kennis 
- 26 -
van zaken kan worden beslist of de richtlijn daarop behoort te worden 
toegepast. Bijgevolg moeten de opdrachten voor het verrichten van die 
diensten aan een systeem van toezicht worden onderworpen, waarbij ter 
vermijding van nodeloze administratieve rompslomp de verplichtingen 
tot een minimum beperkt moeten bijven. 
61. Het beste middel om toezicht te houden op de aanbestedingsmarkten in 
de dienstensector bestaat erin de individuele opdrachten die worden 
geplaatst, te registreren. Volgens de artikelen 10 en 18 spelen de 
aankondigingen betreffende gegunde opdrachten dan ook een sleutelrol. 
Op basis van de per opdracht verstrekte gegevens zal een algemeen 
systeem voor het vergaren van marktinformatie worden opgebouwd. Het 
ligt in de bedoeling op grond van de aankondigingen betreffende 
gegunde opdrachten regelmatig verslagen op te stellen en deze 
eventueel openbaar te maken. 
62. In de richtlijn wordt in deze een belangrijke rol toebedeeld aan het 
Raadgevend Comité inzake overheidsopdrachten. In artikel 18, lid 4, 
wordt bepaald dat nadere regels, mede die welke op de openbaarmaking 
betrekking hebben, In overleg met de Raadgevende Comités moeten 
worden vastgesteld. 
63. Aankondigingen betreffende gegunde opdrachten gelden zowel voor de 
diensten van bijlage I .A als voor die van bijlage I.B; dergelijke 
aankondigingen dienen te worden toegezonden aan het Bureau voor 
officiële publikaties der Europese Gemeenschappen (artikel 18, 
I ld 1). 
64. Wat er nadien met de aankondigingen gebeurt, kan verschillen. Terwijl 
bij de diensten van bijlage I.A alle aankondigingen betreffende 
gegunde opdrachten automatisch worden bekendgemaakt, beslist bij de 
diensten van bijlage 1.B de aanbestedende dienst of tot bekendmaking 
wordt overgegaan (artikel 18, leden 2 en 3). Naar de Commissie hoopt, 
zullen de aanbestedende diensten hiertoe mettertijd een grotere 
bereidheid aan de dag leggen. Verwacht mag dan ook worden dat de 
marktdeelnemers In toenemende mate tot Informatie over opdrachten 
voor het verrichten van diensten In de zin van bijlage I.B. toegang 
zullen kr i jgen. 
27 -
V. TECHNISCHE NQRMEN 
65. In vele gevallen zullen bij overheidsopdrachten voor het verrichten 
van diensten uiterst gedetailleerde specificaties noodzakelijk zijn. 
Evenals bij overheidsopdrachten voor leveringen en voor de uitvoering 
van werken moeten die specificaties worden vermeld in de algemene 
documenten of de contractuele documenten die bij iedere opdracht 
behoren (artikel 16, lid 1). 
66. Vele opdrachten voor diensten gaan gepaard met de levering van 
materiële produkten aan de aanbestedende dienst. Denken wij maar aan 
vervangingsonderdelen bij herstellingen, gegevensdragers zoals 
magneetbanden en -schijven, levensmiddelen en dergelijke. De eisen 
voor het noteren van de technische beschrijvingen moeten zo nauw 
mogelijk aansluiten bij de bestaande richtlijnen. 
67. Bijgevolg zijn de relevante bepalingen van de bestaande richtlijnen 
betreffende het gebruik van geharmoniseerde normen van toepassing. 
Echter mag niet uit het oog worden verloren dat de produkten die op 
grond van overeenkomsten voor het verrichten van diensten worden 
gebruikt of geleverd, voor de aanbestedende dienst vaak slechts van 
marginaal belang zijn. Het kan daarbij bij voorbeeld gaan om 
schoonmaakprodukten, papier, allerlei klein materiaal, installaties 
en dergelijke. Het zou bijgevolg te ver gaan de aanbestedende 
diensten te verplichten altijd specificaties vast te stellen waarbij 
naar Europese of andere normen wordt verwezen . Artikel 16, Md 2, is 
derhalve enkel van toepassing, wanneer de aanbestedende dienst het 
nodig acht de technische kenmerken van produkten te specificeren. 
68. De opstelling van specifieke Europese normen voor diensten vormt het 
onderwerp van intensieve studie, bij voorbeeld op het gebied van de 
programmatuur-dlensten. Bijgevolg lijkt het het beste om de 
desbetreffende regels toe te passen, met dien verstande dat de 
situatie opnieuw kan worden bezien op het ogenblik waarop moet worden 
onderzocht of de richtlijn dient te worden gewijzigd. In artikel 42 
- 28 -
wordt iet vraagstuk van de technische normen voor diensten dan ook 
uitdrukkelijk vermeld bij de in die bepaling genoemde 
aandachtspunten. 
VI. CONCESSIES 
69. De richtlijn heeft betrekking op concessies voor openbare diensten In 
dezelfde zin ais waarin de richtlijn "werken" betrekking heeft op 
concessies voor openbare werken. 
70. Wat de definitie van concessies voor openbare diensten betreft, wordt 
in de richtlijn andermaal uitgegaan van het beginsel dat zij tot 
aanvulling van de bestaande regels strekt. Bijgevolg is zij niet van 
toepassing op concessies voor openbare werken, zoals in de nieuwe 
Richtlijn "Werken" omschreven (artikel 1, onder h), definitie van 
concessies voor openbare diensten). Elke concessie waarmee openbare 
werken zijn gemoeid, is een concessie voor openbare werken In de zin 
van artikel 1, onder d), van de Richtlijn "Werken", zoals gewijzigd 
bij Richtlijn 89/440/EEG. Concessies voor openbare diensten zijn 
derhalve per definitie enkel die concessies waarmee geen werken zijn 
gemoeid. Concessies voor activiteiten waarvoor het nodig is een 
netwerk aan te leggen, bij voorbeeld water- of energievoorziening, 
zullen bijgevolg in de regel geen concessies voor openbare diensten 
maar concessies voor werken zijn. Bij concessies voor het beheer van 
een bestaande installatie zal het daarentegen om concessies voor 
openbare diensten gaan. Daarnaast kan nog op velerlei andere gebieden 
sprake zijn van concessies voor openbare werken, bij voorbeeld wat 
betreft vervoer, catering, detailverkoop, behandeling van bagage, 
afvalverwijdering, het reinigen van straten, enz. 
71. In de tweede plaats omvatten concessies voor openbare diensten in de 
zin van de richtlijn niet de verlening van rechten die automatisch 
moeten worden toegekend indien de aanvrager aan bepaalde voorwaarden 
voldoet. Een van de bestanddelen van de definitie In artikel 1, onder 
h), is dat de aanbestedende dienst bij het verlenen van het betrokken 
recht over een zekere discretionaire bevoegdheid moet beschikken. 
- 29 -
72. In de derde plaats moet het bij de betrokken activiteit gaan om een 
dienst ten behoeve van het publiek. BIJ exclusieve rechten voor het 
verrichten van andere activiteiten, zoals het opsporen en winnen van 
aardolie en gas, Is geen sprake van concessies voor openbare diensten 
In de zin van deze richtlijn. 
73. Tenslotte wordt een concessie voor openbare diensten omschreven als 
een verrichting waarbij een aanbestedende dienst een activiteit 
overdraagt die hij anders zelf zou hebben verricht en wel op zodanige 
wijze dat hij hierop een zeker, zij het indirect, toezicht behoudt. 
Juist dit element van overdracht maakt dat er bij een concessie voor 
openbare diensten niet slechts sprake is van een dienst ten behoeve 
van het publiek, maar tegelijk ook van een dienst ten behoeve van de 
aanbestedende dienst. Het verlenen van een zendvergunning vait niet 
onder deze definitie, overeenkomstig de overal gevolgde regel dat 
omroepactiviteiten als zodanig niet onder de richtlijn vallen. 
74. Wat de toe te passen regels betreft, wordt in de richtlijn 
onderscheid gemaakt tussen de regels betreffende de verlening van 
concessies door overheidsinstanties (artikel 12, artikel 17, lid 3, 
artikel 18, lid 1, artikel 22, Md 2, en bijlage V, inzake de 
bekendmaking van aankondigingen) en de regels betreffende het 
plaatsen door de concessiehouders zelf van opdrachten voor het 
verrichten van diensten (artikel 3). 
75. Hoewel de richtlijn ook betrekking heeft op door concessiehouders 
geplaatste opdrachten, wordt hierdoor geen verandering gebracht in de 
voorschriften betreffende de procedures voor opdrachten van diensten 
die werkzaam zijn in de "uitgesloten sectoren", welke diensten veelal 
concessiehouders zijn. Er bestaat geen gevaar dat de richtlijn 
"diensten" (die slechts de bekendmaking van een aankondiging vereist) 
en de richtlijn "uitgesloten sectoren" (die volledig moet worden 
toegepast op opdrachten voor het verrichten van softwarediensten in 
de telecommunicatiesector) elkaar overlappen, nu in artikel 6 
uitdrukkelijk is bepaald dat de richtlijn "uitgesloten sectoren" 
voorrang heeft. 
- 30 -
VII. HET IN EIGEN HUIS VERRICHTEN VAN DIENSTEN EN VOORBEHOUDEN ACTIVITEITEN 
I) Het in eigen huls verrichten van diensten 
76. Vele aanbestedende diensten zijn in staat In hun behoeften aan 
bepaalde diensten te voorzien door met eigen middelen de betrokken 
werkzaamheden te verrichten. Dit is met name het geval op terreinen 
waar de aanbestedende diensten reeds de nodige deskundigen, zoals 
computerspecialisten, architecten, ingenieurs, economen, 
wetenschappelijke onderzoekers, enz., in huis hebben. In dergelijke 
gevallen kunnen de aanbestedende diensten nagenoeg vrij beslissen of 
zij de betrokken diensten buitenshuls dan wel binnenshuis laten 
verrichten. 
77. De communautaire aanbestedingsregels mogen niet raken aan de vrijheid 
van de aanbestedende diensten om te beslissen of zij tot 
aanschaffingen op de markt overgaan dan wel met eigen middelen in hun 
behoeften voorzien. Dit is een zaak van fundamenteel economisch 
beleid, die geheel onder de bevoegdheid van de Lid-Staten valt. Bij 
dienstverrichting binnen een organisatie met ongedeelde 
rechtspersoonlijkheid Is geen sprake van overheidsopdrachten, ook al 
kunnen er aantoonbare budgettaire consequenties zijn. 
78. Anderzijds is de verplichting om de communautaire aanbestedingsregels 
toe te passen betrekkelijk gemakkelijk te vermijden, door de diensten 
niet uit te besteden. Daarom zou een richtlijn, In plaats van tot een 
vrijmaking van de aanbestedingsmarkt, tot een verkleining van die 
markt kunnen leiden. De consequenties van het in eigen beheer 
verrichten van diensten dienen aan de orde te komen, wanneer de 
richtlijn na drie Jaar opnieuw wordt bezien (artikel 42). 
II) Gereserveerde activiteiten 
79. In de richtlijn moet duidelijkheid worden geschapen ten aanzien van 
de toepassing ervan op die gevallen waarin de dienstverrichter 
- 31 -
met de aanbestedende dienst een bijzondere band heeft, bij voorbeeld 
omdat die dienstverrIchter zelf tot de openbare sector behoort of met 
betrekking tot de diensten die hij ten behoeve van de aanbestedende 
dienst verricht, over een uitsluitend recht beschikt. Het bestaan van 
zo'n bijzondere band Is vooral typisch voor de dienstensector; bij 
produkten komt het minder vaak voor dat er een exclusieve leverancier 
Is, en de openbare sector houdt zich als zodanig minder bezig met de 
produktie van goederen dan met het verrichten van diensten. 
80. De richtlijn Is in beginsel van toepassing op alle gevallen waarin de 
opdrachtgever en de dienstverrichter rechtens onderscheiden lichamen 
zijn en waarin hun betrekkingen met het oog op het verrichten van 
diensten van contractuele aard zijn. Sommige uitzonderingen op dit 
beginsel zijn op het Verdrag zelf gebaseerd, bij voorbeeld op artikel 
223, waarnaar in artikel 4, lid 1, van de richtlijn wordt verwezen, 
en op de artikelen 55 en 56, die In de overwegingen worden genoemd. 
Dergelijke uitzonderingen moeten In restrictieve zin worden 
geïnterpreteerd. Zij doen niet In het algemeen af aan de toepassing 
van de richtlijn op bovengenoemde gevallen. 
81. In de richtlijn zelf Is in een andere beperkte uitzondering voorzien. 
Volgens artikel 7 Is zij namelijk niet van toepassing op opdrachten 
die door een aanbestedende dienst bij een andere aanbestedende dienst 
worden geplaatst, mits aan deze laatste op uitdrukkelijke en 
doorzichtige wijze een met het Verdrag verenigbaar uitsluitend recht 
is toegekend om de betrokken dienst te verrichten. Er zij op gewezen 
dat deze uitzondering enkel betrekking heeft op de vereisten van de 
richtlijn. Vanzelfsprekend zijn de beginselen van het Verdrag 
betreffende het vrij verrichten van diensten In de gehele Gemeenschap 
in deze gevallen van toepassing. Mocht er sprake zijn van 
uitsluitende rechten die onverenigbaar zijn met deze beginselen, dan 
zal de Commissie zich in een vroeg stadium bezighouden met gevallen 
die te harer kennis komen. Het ligt ook niet in de bedoeling aan de 
uitzondering een definitief karakter te verlenen. Wanneer de 
Commissie na drie jaar toepassing de richtlijn opnieuw beziet 
- 32 -
(artikel 42), kan zij, rekening houdend met de mate waarin dergelijke 
opdrachten voorkomen en met hun kenmerken, eventueel passende 
wijzigingen voorstellen. Anderzijds ontbreekt vooralsnog voldoende 
Informatie over aard en omvang van deze activiteiten, om nu reeds 
gefundeerde voorstellen te kunnen doen. 
82. Samengevat Is met betrekking tot exclusieve dienstverrichters de 
situatie dus als volgt : 
a) wat de vestiging van uitsluitende rechten betreft, is de 
richtlijn van toepassing op de aanwijzing van dienstverrichters 
op contractuele grondslag, zoals hierboven in punt 24 
uiteengezet. De vestiging van uitsluitende rechten in de vorm van 
concessies voor openbare diensten valt in die zin onder 
toepassing van de richtlijn dat eerst wanneer het voornemen wordt 
opgevat om een concessie te verlenen, aankondigingen moeten 
worden bekendgemaakt, en vervolgens nadat de concessie Is 
verleend. De vestiging van uitsluitende rechten bij wege van 
wettelijke of bestuursrechtelijke bepalingen blijft buiten de 
werkingssfeer van de richtlijn, maar is vanzelfsprekend 
onderworpen aan de beginselen van het Verdrag betreffende het 
vrije verkeer met het oog op het verrichten van diensten; 
b) bij exclusieve dienstverrichters te plaatsen opdrachten vallen 
volledig onder toepassing van de richtlijn in alle gevallen 
waarin de exclusieve dienstverrichter een particuliere 
onderneming is. De richtlijn is eveneens volledig op dergelijke 
opdrachten van toepassing, wanneer de exclusieve dienstverrIchter 
een overheidsinstantie Is, tenzij het uitsluitende recht op 
uitdrukkelijke en doorzichtige wijze aan die instantie is 
toegekend. 
iü) Vervalsing van de mededinging en staatssteun 
83. Het komt voor dat aanbestedende diensten die zelf bepaalde diensten 
verrichten, deze op de vrije markt aanbieden, ook over de 
intracommunautaire grenzen heen. Hierbij hebben zij veelal de 
mogelijkheid om, vergeleken bij hun particuliere concurrenten, aan 
33 -
hun publiekrechtelijke status een abnormaal sterke 
concurrentiepositie ontlenen. Het is dan mogelijk dat in hun prijzen 
niet altijd de werkelijke kostprijs tot uiting komt. 
84. Indien iets moet worden ondernomen om vervalsing van de mededinging 
te voorkomen, moet dit in de eerste plaats geschieden in 
overeenstemming met de communautaire mededingingsregels. De 
functionele definitie van het begrip onderneming, zoals door het Hof 
van Justitie bevestigd In zijn arrest van 16 Juni 1987 in zaak 118/85 
(Italiaans tabaksmonopolie), maakt het mogelijk deze regels op 
publiekrechtelijke lichamen toe te passen. Voorts zouden, mochten 
zich problemen voordoen in verband met de betaling van BTW, te dien 
aanzien de bepalingen van de Zesde BTW-RichtIIJn 
(Richtlijn 77/388/EEG, PB L 145 van 13.6.1977) gelden, volgens welke 
overheidsinstanties belastingplichtig zijn. De Commissie zal zo nodig 
passende maatregelen treffen om de nakoming van deze regels te 
waarborgen. 
85. De communautaire aanbestedingsregels vormen niet het geschikte 
instrument om dit soort problemen op te lossen; wel kunnen zij een 
nuttig hulpmiddel zijn om deze problemen van dien aard in hun juiste 
context te plaatsen. Te dien einde is in artikel 34 van de richtlijn 
bepaald dat, indien aanbestedende diensten voornemens zijn abnormaal 
lage inschrijvingen op een bijzondere wijze te behandelen, zij de 
Commissie daarvan in kennis moeten stellen. 
86. Volgens artikel 34, lid 1, moeten de aanbestedende diensten bij 
inschrijvingen die abnormaal laag lijken, de kostprijsberekening 
ver If leren. 
Wanneer door publiekrechtelijke lichamen abnormaal lage 
inschrijvingen worden ingediend, is daaraan voor de aanbestedende 
diensten geen enkel risico verbonden. De aanvaarding van dergelijke 
inschrijvingen zou tot vervalsing van de mededinging kunnen leiden. 
Om hiervoor een oplossing te vinden, is In lid 2 bepaald dat de 
verificatie betrekking moet hebben op de bijzondere 
kostprijselementen die zijn genoemd in artikel 3 van 
- 34 -
Richtlijn 80/723/EEG van de Commissie van 25 Juni 1980 betreffende de 
doorzichtigheid in de financiële betrekkingen tussen Lid-Staten en 
openbare bedrijven (PB L 195 van 29.7.1980, blz. 35), zoals gewijzigd 
bij Richtlijn 85/412/EEG van 29 Juli 1985 (PB L 229 van 29.7.1985). 
Deze regels betreffen het probleem dat Lid-Staten mogelijkerwijze via 
openbare bedrijven andere dan commerciële doelstellingen nastreven en 
die bedrijven een compensatie verlenen voor de financiële lasten die 
zij dientengevolge moeten dragen. Inschrijvingen kunnen door 
dergelijke vormen van overdracht van overheidsmiddelen worden 
beïnvloed. 
87. Wanneer een inschrijving door een van deze elementen wordt beïnvloed, 
moet de Commissie in kennis worden gesteld van het voornemen om de 
opdracht aan de betrokken Inschrijver te gunnen. Aldus zal de 
Commissie in staat zijn om een onderzoek In te stellen uit het 
oogpunt van, met name, artikel 90 in samenhang met artikel 92. 
88. In artikel 34 van de richtlijn wordt ook het geval behandeld van 
inschrijvingen van particuliere ondernemingen, die abnormaal laag 
zijn omdat de inschrijver staatssteun ontvangt. Lid 3 komt geheel 
overeen met het opnieuw behandelde voorstel voor de richtlijn 
betreffende nutsbedrijven. Het bepaalt dat dergelijke inschrijvingen 
kunnen worden afgewezen, mits de Commissie daarvan in kennis wordt 
gesteld. 
VIM. OPSTELLING VAN PROCESSEN-VERBAAL. RAPPORTERING EN HERZIENING VAN DE RICHTLIJN 
89. De richtlijn bevat bepalingen betreffende de opstelling van processen-verbaal 
over het verloop van de Individuele aanbestedingsprocedures (artikel 14, 
lid 3). Deze informatie kan van belang zijn In geval van klacht of beroep bij 
een nationale instantie of bij de Commissie. Zij dient dus voornamelijk om het 
onderzoek van individuele gevallen mogelijk te maken. 
- 35 -
90. Bovendien zijn In de richtlijn ter voorbereiding van de latere wijziging ervan 
reeds minimumverplichtingen inzake rapportering ingeschreven. Zoals eerder 
gezegd, vormen in dit verband de aankondigingen betreffende gegunde opdrachten 
een belangrijke bron van informatie. Volgens artikel 18, lid 4, zal de 
Commissie in overleg met het Raadgevend Comité de structuur vaststellen van de 
verslagen die op basis van die informatie zullen worden opgesteld. Zij zal dit 
nog voor de inwerkingtreding van de richtlijn doen, zodat de Informatiegaring 
van meet af aan op een samenhangende en zinvolle wijze kan gebeuren. 
91. De Inhoud van de aankondigingen betreffende gegunde opdrachten is echter op 
zich niet voldoende om het algemene effect van de richtlijn op de vrijmaking 
van de aanbestedingsmarkt te kunnen beoordelen. Daarom zullen de Lid-Staten 
ook statistische overzichten met andere gegevens moeten indienen. In 
artikel 38, lid 1, Is bepaald dat die andere gegevens onder meer een opgaaf 
moeten omvatten van alle opdrachten voor het verrichten van diensten, waarvan 
de waarde beneden de drempel ligt. Aldus zal duidelijk worden welk aandeel van 
de aanbestedingsmarkt door de richtlijn wordt bestreken. Er kan ook behoefte 
bestaan aan aanvullende informatie. Volgens artikel 38, Md 2, moet de 
Commissie in overleg met het Raadgevend Comité nagaan of zulks het geval is 
en, zo Ja, welke maatregelen moeten worden getroffen. Een en ander zal worden 
onderzocht voordat de richtlijn In werking treedt. 
92. Welke rol het Raadgevend Comité in dit verband en in de andere gevallen waarin 
het volgens de richtlijn moet worden geraadpleegd, speelt, is bepaald in 
artikel 39, In overeenstemming met Besluit 87/373/EEG van 13 Juli 1987 (PB L 
197 van 18.7.1987, blz. 33). 
93. Het is de bedoeling dat na drie jaar toepassing een tussentijds verslag over 
de gevolgen van de richtlijn wordt opgesteld, ten einde na te gaan of zij 
dient te worden gewijzigd (artikel 42). Een dergelijke herziening is met name 
noodzakelijk vanwege de mogelijke toekomstige toepassing van de voorgestelde 
aanbestedingsregels op opdrachten voor het verrichten van de in bijlage I.B 
opgenomen diensten. Bij de herziening zal ook het vraagstuk van de technische 
normen worden behandeld. Tevens zal de omvang en de ontwikkeling van het 
uitvoeren van diensten in eigen huls hierbij worden bezien. 
- 36 -
IX. OPDRACHTEN VQQR HET VERRICHTEN VAN INTELLECTUELE. CREAT I EYE DIENSTEN 
94. Gezien het zeer ruime toepassingsgebied dient de richtlijn een zekere 
soepelheid te vertonen. Zo bestaan er keuzemogelijkheden met betrekking tot de 
aanbestedingsprocedure die wordt toegepast, en die een openbare procedure, een 
niet-openbare procedure of - onder bepaalde voorwaarden - een 
onderhandelingsprocedure kan zijn; ook met betrekking tot de selectiecriteria 
(inzonderheid de artikelen 28 en 29), waar een kader is aangegeven waarbinnen 
criteria en eisen inzake het bewijs dat daaraan is voldaan, aanvaardbaar zijn; 
en tenslotte met betrekking tot de gunningscriter ia, waar alle objectieve 
criteria die voor toepassing in aanmerking komen, zijn gevat onder het begrip 
van de "economisch voordeligste aanbieding". 
95. Aldus kunnen aanbestedende diensten bij het plaatsen van opdrachten voor het 
verrichten van intellectuele, creatieve diensten binnen de aangegeven grenzen 
zelf bepalen op welke wijze zij te werk willen gaan. Zo kan een 
onderhandelingsprocedure met voorafgaande bekendmaking van een aankondiging 
worden toegepast, wanneer de te verrichten dienst niet voldoende nauwkeurig 
kan worden gespecificeerd om van een andere procedure gebruik te kunnen maken. 
Wat de selectiecriteria betreft, wordt vooral gerefereerd aan vakkundigheid, 
prestatievermogen, ervaring en betrouwbaarheid (artikel 29, lid 1). In de 
bepalingen betreffende de gunningscriter ia worden ais voorbeeld bepaalde 
factoren genoemd die van bijzonder belang kunnen zijn bij Intellectuele, 
creatieve diensten, zoals esthetische en functionele kenmerken (artikel 33, 
I id 1, onder b)). 
96. De richtlijn schept aldus ean passend en bruikbaar kader voor het plaatsen van 
opdrachten voor het verrichten van intellectuele, creatieve diensten. 
X. BETREKKINGEN MET DERDE LANDEN 
97. Door de openstelling, bij wege van een communautaire richtlijn, van de markt 
voor overheidsaanbestedingen in de dienstensector zal de toegang tot die markt 
voor ondernemingen in derde landen worden vergemakkelijkt, omdat deze slechts 
een betrekkelijk geringe Inspanning behoeven te leveren om hun voordeel te 
kunnen doen met de bepalingen van de richtlijn betreffende de doorzichtigheid, 
het verloop van de procedures, de technische normen en de bij het plaatsen van 
de opdrachten te hanteren objectieve, nlet-dïscrimlnerende criteria. 
- 37 -
98. Op het ogenblik bestaan er geen specifieke internationale voorschriften die 
aan ondernemingen In de Gemeenschap de toegang waarborgen tot 
overheidsaanbestedingen in de dienstensector in derde landen, noch in het 
kader van de GATT, noch daarbuiten. In sommige derde landen gelden onder 
bepaalde omstandigheden zelfs uitdrukkelijk toegangsbeperkingen ten aanzien 
van buitenlandse ondernemingen. Zo verbiedt In de Verenigde Staten de "Buy 
American"-wetgeving de federale overheid opdrachten voor het verrichten van 
diensten te plaatsen bij ondernemingen in derde landen waarvan in jaarlijks 
genomen besluiten wordt vastgesteld dat zij een protectionistisch beleid 
voeren of er protectionistische praktijken op na houden. 
99. In de GATT-Overeenkomst inzake overheidsopdrachten van 1980 (PB L 71 van 
17.3.1980) is evenwel uitdrukkelijk bepaald dat "de mogelijkheden om het 
toepassingsgebied van deze Overeenkomst tot overeenkomsten inzake diensten 
uit te breiden" in een vroeg stadium moeten worden nagegaan. Hierover zijn 
reeds besprekingen aan de gang, en In 1990 zouden hierover onderhandelingen 
beginnen. Er worden ook met de EVA-Landen besprekingen gevoerd over een 
grotere wederzijdse openstelling van de aanbestedingsmarkt, ook in de 
dienstensector. 
100. Er bestaat een gevaar dat op sommige terreinen, waar de fundamentele 
barrières voor de toegang tot de markt laag zijn, de commerciële belangen 
van de Gemeenschap worden geschaad, indien de overheidsopdrachten voor het 
verrichten van diensten In de Gemeenschap voor een ieder zouden worden 
opengesteld, terwijl die in met de Gemeenschap concurrerende landen op 
artificiële wijze afgesloten zouden blijven. Het gevaar Is klein, wanneer 
het diensten betreft die naar hun aard een duurzame aanwezigheid van 
omvangrijke uitrusting en mankracht vereisen in het land waar zij worden 
verricht. Aangenomen mag worden dat bij zulke diensten in elk geval een 
aanzienlijke toegevoegde waarde zal ontstaan in het gastland, waardoor 
mogelijke ongunstige gevolgen voor de handel tot een minimum beperkt zullen 
blijven. Het gevaar is echter groter bij diensten die op afstand kunnen 
worden verricht (telecommunicatie, gegevensverwerking) of waarvoor slechts 
een tijdelijke of zeer beperkte aanwezigheid ter plaatse is vereist 
- 38 -
(advisering, programmatuurdiensten). In dergelijke gevallen zou, indien 
ondernemingen In de Gemeenschap ten aanzien van de toegang tot 
overheidsopdrachten voor het verrichten van diensten in derde landen op 
hinderpalen blijven stuiten, dit kunnen leiden tot een distorsie van de 
handelsstromen, waardoor de Gemeenschap op onaanvaardbare wijze wordt 
benadeeld. 
101. Bovendien zal zowel in de GATT als daarbuiten de onderhandelingspositie van 
de Gemeenschap sterker zijn, indien zij tegelijk én duidelijk naar een 
openstelling van de opdrachten voor het verrichten van diensten streeft én 
zichzelf wapent om krachtdadig te kunnen optreden tegen concurrenten die 
daartoe geen aanstalten maken. 
102. Wat de strekking van de in de richtlijn in te schrijven bepalingen betreft, 
moet rekening worden gehouden met het volgende. 
103. In de eerste plaats moeten middelen worden gevonden om te waarborgen dat 
geen maatregelen worden getroffen tegen ondernemingen in derde landen die 
bereid zijn hun markt op basis van wederkerigheid open te stellen, of die 
zulks daadwerkelijk doen. Vermeldenswaard is dat de Raad in de tweede 
Richtlijn "Banken" (Richtlijn 89/646/EEG, PB nr. L 386 van 30.12.1989) met 
betrekking tot de toegang van ondernemingen in derde landen tot de 
desbetreffende markt voor een principiële oplossing heeft gekozen waarbij 
het op basis van wederkerigheid verlenen van toegang aan de ondernemingen 
in de Gemeenschap geen preliminaire voorwaarde vormt. In de richtlijn wordt 
integendeel aan ondernemingen in derde landen een gelijk recht van toegang 
toegekend als aan de ondernemingen in de Gemeenschap, met dien verstande 
evenwel dat volgens een bepaalde procedure dit recht ten aanzien van 
eerstgenoemde ondernemingen kan worden beperkt of ingetrokken, indien 
blijkt dat een derde land een beleid voert of praktijken hanteert waardoor 
de toegang van ondernemingen in de Gemeenschap wordt beperkt. 
104. In de tweede plaats kan vanwege de uitgebreidheid en heterogeniteit van de 
dienstensector op het ogenblik moeilijk worden voorspeld of met betrekking 
tot bepaalde landen of bepaalde soorten diensten maatregelen noodzakelijk 
zullen zijn. Al deze overwegingen wijzen erop dat voor overheidsopdrachten 
voor diensten een andere aanpak gewenst is dan die van de richtlijn voor 
nutsbedr i Jven. 
- 39 -
105. Tenslotte moeten bij specifieke problemen, op twee niveaus stappen kunnen 
worden ondernomen. BIJ wege van onderhandelingen moet worden getracht tot 
een evenwichtiger situatie te komen. Tevens moet in de richtlijn een 
procedure worden Ingeschreven volgens welke maatregelen kunnen worden 
getroffen om de toegang van ondernemingen in derde landen tot de markt te 
beperken in die gevallen waarin blijkt dat de betrokken landen op enigerlei 
wijze de toegang van de ondernemingen in de Gemeenschap tot hun markt 
beperken. 
106. Deze beginselen liggen ten grondslag aan artikel 40. De leden 1 en 2 
betreffen de wijze waarop moet worden vastgesteld op welke basis actie zal 
worden gevoerd. Lid 3 verleent een algemeen mandaat om te trachten bij wege 
van onderhandelingen een oplossing te vinden in die gevallen waarin derde 
landen geen vergeMjkbare toegang tot hun markt, geen nationale behandeling 
of geen behandeling als meest begunstigde partner verlenen. Lid 4 voorziet 
in de procedure voor besluiten om de toegang tot overheidsopdrachten voor 
het verrichten van diensten of tot concessies op de communautaire markt te 
beperken voor buiten de Gemeenschap gevestigde ondernemingen of in de 
Gemeenschap gevestigde "brievenbus"-vennootschappen, zoals omschreven in 
het Algemeen Programma voor de opheffing van de beperkingen van het vrij 
verrichten van diensten (PB 2 van 15.1.1962). In dit artikellid is ook 
sprake van inschrijvingen die betrekking hebben op diensten welke hun 
oorsprong hebben in derde landen. Aangezien er geen algemene regels 
betreffende de oorsprong van diensten bestaan, zal deze bepaling slechts 
kunnen worden toegepast nadat In internationaal of in communautair verband 
dergelijke regels zijn gegeven of Indien de Raad !n het betrokken besluit 
criteria betreffende de oorsprong zai vaststellen. De bepaling is evenwel 
noodzakelijk, omdat het mogelijk Is dat via een als zodanig in de 
Gemeenschap gevestigde onderneming toegang tot de communautaire 
dienstenmarkt wordt verkregen, ofschoon bepaalde diensten door die 
onderneming van bulten de Gemeenschap of met een slechts zeer geringe 
activiteit binnen de Gemeenschap worden verricht. 
- 40 -
107. Beslissingen In deze maken deel uit van de uitvoering van deze richtlijn. 
Daarom vallen zij onder Besluit 87/373/EEG van de Raad(1) waarin de 
bevoegdheid van de Commissie om de nodige beslissingen te nemen wordt 
vastgesteld. De bepalingen welke betrekking hebben op de rol van de 
Lid-Staten en die van de Raad zijn een weerspiegeling van de samenhang van 
het besluit met het commercieel beleid. 
XI. WIJZIGING YAN DE RICHTLIJN "BEROEPSMOGELIJKHEDEN" 
108. De in december 1989 vastgestelde Richtlijn "Beroepsmogelijkheden" 
(Richtlijn 89/665/EEG, PB nr. L 395 van 30.12.1989, blz. 33) waarborgt dat 
de Richtlijnen "Werken" en "Leveringen" daadwerkelijk worden toegepast. 
Deze waarborg moet tot de nieuwe richtlijn worden uitgebreid, waarbij ook 
op dit gebied de mate van rechtsbescherming moet gelden die in de Richtlijn 
"Beroepsmogelijkheden" als minimumnorm voor de gehele Gemeenschap is 
gesteld. Artikel 41 bevat de noodzakelijke wijzigingsbepaling. 
XII. OMZETTING IN NATIONAAL RECHT 
109. Deze richtlijn zou In werking moeten treden op 1 maart 1992. Aldus zouden 
met name ten aanzien van Griekenland, Spanje en Portugal de communautaire 
aanbestedingsregels voor overheidsopdrachten in hun geheel op dezelfde 
datum van toepassing worden. Aan deze landen Is een tot die datum lopende 
overgangsperiode toegestaan voor de toepassing van de gewijzigde 
Richtlijnen "Leveringen" en "Werken". 
(1) Besluit 87/373/EEG van de Raad van 14 Juli 1987 tot vaststelling van 
de voorwaarden die gelden voor de uitoefening van de aan de Commissie 
verleende uitvoeringsbevoegdheden (PB nr. L 197 van 18.7.1987, blz. 
6) 33). 
- 41 -
XIII. CONCORDANTIETABEL 
inzake de artikelen en bepalingen in andere richtlijnen 
ONDERHAVIGE RICHTLIJN REFERENTIE 
Artikel Onderwerp Richtlijn Richtlijn 
"werken" "leveringen" 
1 Definities 
a) Overheidsopdrachten voor het 
verrichten van diensten 
b) Aanbestedende diensten 1, b) 
c) Inschrijver, gegadigde 1, c) 
d)-f) Procedures 1, e)-g) 
g) Wedstrijden voor ontwerpen 
h) Concessie voor openbare diensten 
2 Toepassing door aanbestedende 
diensten en andere lichamen 
I id 1 Algemeen beginsel 
lid 2 Non-discriminatie 
lid 3 Gesubsidieerde infrastructuur 1 bis, lid 2 
3 Door concessiehouders geplaatste 
opdrachten 
lid 1 Onderaanbesteding 1 ter, lid 3 
I id 2 Onderaanbesteding door 
particuliere lichamen 1 ter, lid 4 
lid 3 Consortia van ondernemingen 1 ter, lid 4 
4 pefensie/veiiigheid van de staat 
I id 1 Defens ie 2 bis 
lid 2 Veiligheid van de Staat 3, lid 4, c) 
5 Bijzondere voorschriften inzake 
aanbestedingen 4 
6 voorrang voor het voorstel 
"uitgesloten sectoren" "richtlijn 
nut svoorz ien ingen" (1) 
Exciusieve dienstverrichters 
8 Drempels 
id 1 Drempels 
id 2 Drempels 4 b is, I id 1 
id 3 Drempels 
id 4 Drempels 5, lid 1 , a) 
id 5 Waarde van de opdrachten 
eden 6-9 Berekeningsmethode 5, leden 2-6 
id 10 Beschikbaarstelling van goederen 
door de aanbestedende dienst 4 bis, lid 5 
Md 11 Nationale valuta; herziening 5, lid 1, c) 
en d) 
- 42 
ONDERHAVIGE RICHTLIJN REFERENTIE 
Art ikei Onderwerp Richt Ii jn 
"werken" Richt i i jn 
"leveringen' 
Diensten "Prioriteit 
10 Residuaire diensten 
11 Gemengde opdrachten 
12 
14 Concessies voor openbare 
diensten 16, b) 
13 Keuze van de procedure 
lid 1 Algemene beginselen 
lid 2, a) Onderhandelingsprocedure met 
en b) voorafgaande bekendmaking 
lid 2, c) Onnauwkeurige specificatie 
van de opdracht 
lid 3, a) Geen inschrijving, technische 
en b) of artistieke redenen 
lid 3, c) Vervolgopdrachten na een 
wedstrijd voor ontwerpen 
lid 3, Urgentie, aanvullende diensten, 
d)-f) nieuwe diensten 5, lid 3, c)-e) 
lid 4 Openbare of niet-openbare 
procedure 5, Md 4 5, Md 2, a) en c) 
5, lid 3, a) en b) 
Afhandeling, interne 
rapportering 5, a) 
15 Wedstrijden voor ontwerpen 
16 
I id 1-
I id 3, 
I id 3, 
I id 3, 
c)-l id 6 Gemeenschappelijke regels OP 
technisch gebied 
Gebruik van geharmoniseerde 
a) normen 10 
b) Uitzondering op het gebied 
van informatie en telecommuni-
cat ie 
Uitzonderingen, enz. 10 7, I id 3, b) 
17 Bekendmaking van de 
aankondigingen 
lid 1, a) Enunciatieve aankondiging 9, iid 1 
lid 1, b) Het binnenshuis verrichten van 
diensten 
leden 2 Aankondiging van een aanbesteding, 
en 3 aankondiging van een concessie 12, leden 2 en 3 
lid 4 Aankondiging van een wedstrijd 
voor ontwerpen 
18 Aankondiging betreffende 
de gunning 
leden 1-4 Verplichte/vrijwillige aankondiging 
lid 5 Geheimhouding 12, Md 5 
- 43 -
ONDERHAVIGE RICHTLIJN REFERENTIE 
Artikel Onderwerp Richtlijn Richtlijn 
"werken" "leveringen" 
19 Formaliteiten betreffende 
de beKendmaKlng 
leden 1 
en 2 Formaliteiten 12-15, 19 
I id 3 Automatische verwerking 
van aankondigingen "richtlijn nutsvoorzieningen" 
(1) 
20 Toepassing van specifieke 
criteria 20 
21 Varianten 
lid 1 Wanneer toegelaten, 
hoe in te dienen 20 bis 
lid 2 Varianten die tot andere 
soorten opdrachten leiden 
22 Onderaanbesteding 
lid 1 Mededeling in het bestek 20 ter 
lid 2 Onderaanbesteding door 
concessiehouders 1 ter, lid 2 
23 Rechtsvorm van dienst­
verr Ichters 
I id 1 Combinat ies 21 
I id 2 Natuur I i jke of 
rechtspersonen 1, a) 
lid 3 Nationale voorschriften 
24 Deelnemers aan nlet-ooenbare 
procedures en onderhande-
Iinosprocedures 22 
25 Bepalingen inzake arbeids­
bescherming/arbeids­
voorwaarden 22 bis 
26 Uitsluitingscriter ia 23 
27 Peroepsregisters 
I id 1 Ondernemingen, vrije 
beroepen 24 
lid 2 Lijst van registers 24 
28 Financiële en 
economische draagkracht 
lid 1, a) Referent ies 26 
en b) 
lid 1, c) Andere referenties 22, lid 1, c) 
leden 2 Aankondigingen, enz. 26 
en 3 
- 44 -
ONDERHAVIGE RICHTLIJN REFERENTIE 
Artikel Onderwerp RichtlIJn RichtliJn 
"werken" "leveringen" 
29 Technische bekwaamheid 
Md 1 Criteria inzake geschiktheid 
leden 2-4 Bewijs 27 23 
30 Certificatie, kwalItelts-
pewaking 
31 Aanvullende inlichtingen 27 
32 Li 1st van erkende 
dienstverrIchters 28 
33 Gewone gunnInascriter ia 29 
34 Abnormaal laoe inschrijvingen 29, lid 4 
lid 1 Verplichting om de grondslag 
van de prijsberekening te 
ver i f iëren 29, I id 4 
lid 2 Inschrijvingen door 
over he ids instant ies 
lid 3 Afwijzing van abnormaal lage 
inschrijvingen Richtlijn 
"nutsvoorz ieningen "(1) 
35 Regionale preferent ies 29 bis 
36 Inlichtingen betreffende 
preferent Iele regel ingen 29 ter 
37 Termi inen 30 
38 Statistische overzichten 
39 Procedure in het Comité 30 ter 
40 Betrekkingen met derde landen 
41 Wijziging van de richtlijn 
"beroepsmoceli ikheden" 
42 Herz ienIngscIausuIe 
43-45 Forma Iitei ten 
(1) COM(90)301 def. van 12.7.1990. Opnieuw behandeld voorstel voor e^n 
richtlijn van de Raad betreffende de procedures voor het plaatsen vrm 
opdrachten In de sectoren water- en energievoorziening, vervoer *n 
telecommunicat ie. 
- 45 -
XIV. INDEX 
op de toelichting van de afzonderlijke artikelen 
ArtlkQl Paragraaf van de toelichting 
1 15-18, 22-35, 69-75 
2 22 
3 74 
4 28/29, 80 
5 27 
6 75 
7 81 
8 37-41 
9 14 
10 61 
11 14 
12 74 
13 44, 46 
14 89 
15 46 
16 65-68 
17 46, 74, 76-78, 81 
18 46, 60-63, 74, 90 
19 43 
20 43 
21 47/48 
22 74 
23 48 
24 43 
25 43 
26 51-53 
27 51-53 
28 51, 54, 94-96 
29 54, 94-96 
30 52 
31 43 
32 51-53 
33 54-57, 95 
34 83-88 
35 43 
36 43 
37 43 
38 91 
39 92 
40 97-107 
41 108 
42 52, 68, 81, 93 
43 109 
44 43 
45 43 
Bi liage 
19, 21, 30, 60, 63/64, 93 
65-68 
lil 48 
IV 46 
V 74 
- 46 -
Voorstel voor een 
RICHTLIJN VAN DE RAAD 
betreffende de coördinatie van de procedures 
voor het plaatsen van overheidsopdrachten voor het verrichten van diensten 
DE RAAD VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN, 
Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Economische 
Gemeenschap, Inzonderheid op artikel 57, Md 2, op artikel 66, op 
artikel 100 A en op artikel 113, 
Gezien het voorstel van de Commissie, 
In samenwerking met het Europese Par lemend1 ), 
Gezien het advies van het Economisch en Sociaal Comité^2), 
Overwegende dat de Europese Raad in opeenvolgende bijeenkomsten tot de 
gevolgtrekking is gekomen dat de interne markt moet worden voltooid; 
Overwegende dat maatregelen dienen te worden vastgesteld die ertoe bestemd 
zijn de interne markt geleidelijk tot stand te brengen In de loop van een 
periode die op 31 december 1992 eindigt; dat de Interne markt een ruimte 
zonder binnengrenzen omvat waarin het vrije verkeer van goederen, personen, 
diensten en kapitaal is gewaarborgd; 
Overwegende dat te dien einde de procedures voor het plaatsen van 
overheidsopdrachten voor het verrichten van diensten moeten worden 
gecoördineerd; 
(1) PB C 
(2) PB C 
- 47 -
Overwegende dat hat Witboek betreffende de voltooiing van de Interne markt 
een actieprogramma en een tijdschema voor de openstelling van de markten 
voor overheidsaanbestedingen, ook in de dienstensector, behelst, voor zover 
zulks niet reeds door Richtlijn 71/305/EEG van de Raad van 26 Juli 1971 
betreffende de coördinatie van de procedures voor het plaatsen van 
overheidsopdrachten voor de uitvoering van werken^3), laatstelijk 
gewijzigd bij RichtIIJn 89/440/EEG<4>, en Richt IIjn 77/62/EEG van de Raad 
van 21 december 1986 betreffende de coördinatie van de procedures voor het 
plaatsen van overheidsopdrachten voor leveringend5^, laatstelijk gewijzigd 
bij Richtlijn 88/295/EEG<6>, wordt bestreken; 
Overwegende dat de onderhavige richtlijn door alle aanbestedende diensten 
in de zin van de bovengenoemde richtlijnen dient te worden toegepast; 
Overwegende dat verrichters van diensten natuurlijke personen kunnen zijn; 
dat zij, onverminderd de nationale, met het Verdrag verenigbare bepalingen, 
ook rechtspersonen kunnen zijn; 
Overwegende dat, zowel met het oog op de toepassing van de voorschriften 
inzake aanbestedingen ais voor controle-doeleinden, de dienstensector het 
best wordt beschreven door deze onder te verdelen In categorieën die met 
bepaaide posten van de "Central Product Classification "(CPCV'overeenkomen; 
Overwegende dat enkel het verrichten van diensten op contractuele grondslag 
door deze richtlijn wordt bestreken, doch niet het verrichten van diensten 
op andere grondslag, zoals wettelijke of bestuursrechtelijke bepalingen of 
arbe idsovereenkomsten; 
Overwegende dat deze richtlijn, voorzover het onderzoek en ontwikkeling 
(0 & 0) betreft, slechts betrekking heeft op 0 & O-diensten waarvan de 
resultaten uitsluitend aan de aanbestedende diensten ten goede komen; 
(3) PB nr. L 185 van 16.8.1971, blz. 5 
(4) PB nr. L 210 van 21.7.1989, blz. 1. 
(5) PB nr. L 13 van 15.1.1977, blz. 1. 
(6) PB nr. L 127 van 20.5.1988, blz. 1. 
- 48 -
Overwegende dat ter waarborging van coherentie bij de 
aanbestedingsprocedures deze richtlijn op concessies voor openbare diensten 
van toepassing behoort te zijn zoals Richtlijn 71/305/EEG op concessies 
voor openbare werken van toepassing Is ; 
Overwegende dat overeenkomsten betreffende de eigendom van of rechten op 
onroerende goederen bijzondere kenmerken vertonen, waardoor het niet 
dienstig Is de bepalingen Inzake aanbestedingen daarop toe te passen; 
Overwegende dat het plaatsen van opdrachten voor bepaalde audiovisuele 
diensten in de omroepsector op basis van overwegingen geschiedt die het 
niet dienstig doen zijn de bepalingen inzake aanbestedingen daarop toe te 
passen; 
Overwegende dat diensten van arbitrage en verzoening meestal worden 
verricht door lichamen of personen die worden aangewezen of gekozen op een 
wijze die door aanbestedingsbepalingen kan worden beheerst; 
Overwegende dat de sector financiële diensten mede werkzaamheden omvat 
welke verband houden met de toepassing van de instrumenten van financieel 
beleid; dat door de bijzondere kenmerken van dit terrein deze werkzaamheden 
niet onder de werkingssfeer van de onderhavige richtlijn dienen te worden 
begrepen; 
Overwegende dat in de dienstensector ten aanzien van de veiligheid en de 
geheimen van de Staat, alsook ten aanzien van de voorrang van andere 
voorschriften Inzake aanbestedingen, zoals die welke gelden krachtens 
internationale overeenkomsten of de regels van internationale organisaties, 
dan wel die welke betrekking hebben op de legering van strijdkrachten, 
dezelfde uitzonderingen als in bovengenoemde richtlijnen behoren te gelden; 
- 49 -
Overwegende dat de onderhavige richtlijn de toepassing van, met name, de 
artikelen 55, 56 en 66 van het Verdrag onverlet laat; 
Overwegende dat de onderhavige richtlijn de bepalingen inzake opdrachten 
voor het verrichten van diensten als geregeld in Richtlijn 90/531/EEG van 
de Raad van 17 september 1990 betreffende de procedures voor het plaatsen 
van opdrachten in de sectoren water- en energievoorziening, vervoer en 
telecommunicatle^7), onverlet behoort te laten; 
Overwegende dat, Indien slechts één welbepaalde dienstverrIchter 
beschikbaar is, de desbetreffende opdrachten geheel of ten dele van de 
onderhavige richtlijn kunnen worden uitgezonderd; 
Overwegende dat ter vermijding van nodeloze formaliteiten deze richtlijn 
niet van toepassing behoort te zijn op kleine opdrachten beneden een 
bepaalde drempel; dat de drempel in beginsel dezelfde kan zijn als die voor 
overheidsopdrachten voor leveringen; dat voor opdrachten voor ontwerpen die 
betrekking hebben op een volledig werk in de zin van Richtlijn 71/305/EEG, 
de drempel dezelfde behoort te zijn als die welke bij genoemde richtlijn 
voor opdrachten voor de uitvoering van werken Is vastgesteld; dat voor de 
berekening van de waarde van de opdracht, alsook voor de bekendmaking en de 
wijze van aanpassing van de drempels dezelfde voorschriften behoren te 
gelden als In de overige communautaire richtlijnen inzake 
over he i dsoprachten -, 
Overwegende dat, om een einde te maken aan praktijken die in het algemeen 
de mededinging en in het bijzonder de deelneming van onderdanen van andere 
Lid-Staten aan aanbestedingen beperken, voor de dienstverrichters de 
toegang tot de procedures voor het plaatsen van opdrachten moet worden 
vergemakkeli jkt; 
(7) PB nr. L 297 van 29.10.1990, blz. 1 
- 50 -
Overwegende dat gedurende een overgangsperiode de volledige toepassing van 
deze richtlijn moet worden beperkt tot opdrachten voor het verrichten van 
diensten waarvoor een werkelijk open markt bestaat of bij de 
inwerkingtreding van de richtlijn zal bestaan en ten aanzien waarvan de 
bepalingen van de richtlijn ervoor zullen zorgen dat de mogelijkheden tot 
uitbreiding van het grensoverschrijdende handelsverkeer ten volle kunnen 
worden benut; dat, wat opdrachten voor het verrichten van andere diensten 
betreft, de situatie een zekere tijd moet worden gevolgd, alvorens wordt 
besloten de richtlijn daarop volledig toe te passen; dat de wijze waarop 
het volgen geschiedt, in de richtlijn dient te worden geregeld, en wel 
zodanig dat belanghebbenden tot de relevante informatie toegang hebben; 
Overwegende dat de voorschriften Inzake het plaatsen van 
overheidsopdrachten voor het verrichten van diensten zo nauw mogelijk bij 
de voorschriften inzake het plaatsen van overheidsopdrachten voor 
leveringen en voor de uitvoering van werken behoren aan te sluiten; 
Overwegende dat de voorschriften inzake aanbestedingen in de 
Richtlijnen 71/305/EEG en 77/62/EEG kunnen worden toegepast, mits de nodige 
aanpassingen gebeuren, ten einde rekening te houden met bijzondere aspecten 
van opdrachten voor het verrichten van diensten zoals die met betrekking 
tot de keuze van een onderhandelingsprocedure, prijsvragen voor ontwerpen, 
varianten, de rechtsvorm van de dienstverrichters, het voorbehouden van 
sommige activiteiten aan bepaalde beroepsgroepen en de kwaliteitsbewaking; 
Overwegende dat met name op het gebied van intellectuele, creatieve 
diensten kan zijn voldaan aan de bijzondere voorwaarden voor gebruikmaking 
van onderhandelingsprocedures met voorafgaande bekendmaking van een 
aankondiging in gevallen waarin de te verrichten dienst niet voldoende 
nauwkeurig kan worden gespecificeerd; 
Overwegende dat de communautaire voorschriften inzake de onderlinge 
erkenning van diploma's, certificaten en andere titels van toepassing zijn, 
wanneer voor deelneming aan een aanbestedingsprocedure of aan een 
prijsvraag voor ontwerpen een bepaalde beroepsbekwaamheid wordt geëist; 
- 51 -
Overwegende dat, om de doelstellingen van deze richtlijn te bereiken, de 
huidige situatie op nationaal vlak met betrekking tot de toelating - of 
regeling - van de prijsconcurrentie tussen dienstverrichters op bepaalde 
gebieden niet behoeft te worden gewijzigd; 
Overwegende dat de aanbestedende diensten inschrijvingen moeten kunnen 
afwijzen die op steunmaatregelen van de Staten zijn gebaseerd en derhalve 
onbetrouwbaar zijn; 
dat bij inschrijvingen door openbare lichamen een gevaar voor 
concurrentievervalsing kan bestaan, wanneer die inschrijvingen worden 
beïnvloed door de mogelijkheid om overheidsmiddelen te verkrijgen; dat de 
aanbestedende diensten in bepaalde gevallen de Commissie van hun standpunt 
ten aanzien van dergelijke inschrijvingen In kennis moeten stellen; dat 
deze richtlijn de toepassing van de artikelen 92 en volgende van het 
Verdrag onverlet laat; 
Overwegende dat de ondernemingen in de Gemeenschap toegang moeten krijgen 
tot overheidsopdrachten voor het verrichten van diensten en concessies voor 
openbare diensten in derde landen; dat te dien einde onderhandelingen 
kunnen worden geopend, wanneer die toegang in feite of in rechte blijkt te 
worden belemmerd; dat het met betrekking tot de toegang van ondernemingen 
of Inschrijvingen uit het betrokken derde land tot overheidsopdrachten voor 
het verrichten van diensten of tot concessies voor openbare diensten in de 
Gemeenschap onder bepaalde voorwaarden mogelijk moet zijn maatregelen te 
nemen ; 
Overwegende dat de werking van deze richtlijn uiterlijk drie jaar nadat de 
termijn voor aanpassing van de nationale voorschriften inzake 
aanbestedingen Is verstreken, opnieuw moet worden bezien; dat daarbij met 
name de mogelijkheid moet worden onderzocht om de richtlijn op een breder 
gamma van opdrachten voor het verrichten van diensten volledig toe te 
passen, 
HEEFT DE VOLGENDE RICHTLIJN VASTGESTELD : 
- 52 -
TITEL I 
Algemsne bepalingen 
Art iKel 1 
In de zin van deze richtlijn : 
a) zijn "overheidsopdrachten voor het verrichten van diensten" 
schriftelijke overeenkomsten onder bezwarende titel, gesloten die 
tussen een dienstverrichter enerzijds, en een aanbestedende dienst 
anderzijds, zijn gesloten, met uitsluiting van •. 
i) overheidsopdrachten voor leveringen in de zin van artikel 1, 
punt a), van Richtlijn 77/62/EEG en overheidsopdrachten voor 
de uitvoering van werken in de zin van artikel 1, punt a), 
van RichtlIJn 71/305/EEG; 
II) overeenkomsten betreffende koop, huur of pacht van of 
betreffende rechten op grond, bestaande gebouwen of andere 
onroerende goederen; 
lil) overeenkomsten betreffende de aankoop van programmamateriaal 
door televisie-omroeporganisaties in de zin van Richtlijn 
89/552/EEG van de Raadt D, en overeenkomsten betreffende 
zendtijd voor doelstellingen van openbaar belang, zoals het 
Informeren van de bevolking bij rampen in vredestijd; 
iv) overeenkomsten betreffende spraaktelefonie-, telex-, 
radiotelefonie-, oproep- en satelliet-diensten; 
(1) PB nr. L 298 van 17.10.1989, Diz. 23. 
- 53 
v) overeenkomsten betreffende diensten van arbitrage en 
verzoening; 
vi) overeenkomsten voor openbare diensten als bedoeld onder h); 
vil) overeenkomsten betreffende een eerste emissie van 
overheidsobligaties en andere, met de openbare schuld 
verband houdende werkzaamheden; 
b) wordt onder "aanbestedende diensten" verstaan : de lichamen 
omschreven In artikel 1, punt b), van Richtlijn 71/305/EEG, en de 
andere, in bijlage I bij Richtlijn 80/767/EEG vermelde lichamen; 
c) zijn "dienstverrichters" natuurlijke of rechtspersonen, met inbegrip 
van openbare lichamen, die diensten aanbieden. Een dienstverrichter 
die een aanbieding heeft gedaan, wordt aangeduid als "inschrijver" en 
degene die om een uitnodiging tot deelneming aan een niet-openbare 
procedure of aan een procedure van gunning langs de weg van 
onderhandelingen heeft verzocht, wordt aangeduid als "gegadigde"; 
d) wordt onder "openbare procedures" verstaan : die nationale procedures 
waarbij alle belanghebbende dienstverrichters mogen inschrijven; 
e) wordt onder "niet-openbare procedures" verstaan : die nationale 
procedures waarbij alleen de door de aanbestedende dienst aangezochte 
dienstverrichters mogen Inschrijven; 
f) wordt onder "procedures van gunning langs de weg van 
onderhandelingen" of "onderhandelingsprocedures" verstaan : die 
nationale procedures waarbij de aanbestedende dienst met door hemzelf 
uitgekozen dienstverrichters overleg pleegt en langs de weg van 
onderhandelingen met een of meer van hen de contractuele voorwaarden 
vaststelt ; 
- 54 
g) wordt onder "prijsvragen voor ontwerpen" verstaan : die nationale 
procedures welke tot doel hebben de aanbestedende dienst een plan of 
ontwerp te verschaffen, met name op het gebied van ruimtelijke 
ordening, stadsplanning, architectuur en weg- en waterbouw, of op het 
gebied van de automatische gegevensverwerking, en waarbij op basis 
van een concours de selectie door een jury geschiedt, al dan niet met 
toekenning van prijzen; 
h) is een "concessie-overeenkomst voor openbare diensten" : een 
overeenkomst, niet zijnde een concessie-overeenkomst voor openbare 
werken in de zin van artikel 1, punt d), van Richtlijn 71/305/EEG, en 
gesloten tussen een aanbestedende dienst en een andere instantie naar 
keuze van de aanbestedende dienst, waarbij de aanbestedende dienst 
het verrichten van een tot zijn bevoegdheid behorende dienst ten 
behoeve van het publiek aan deze instantie overdraagt en deze laatste 
aanvaardt deze activiteit op zich te nemen tegenover het recht op 
exploitatie van de dienst of tegenover dit recht en tegen betaling. 
Overeenkomsten betreffende het toekennen van rechten in verband met 
werkzaamheden op het gebied van radio- en televisie-uitzendingen 
vallen niet onder deze begripsbepaling. 
Artikel 2 
1. De Lid-Staten nemen de nodige maatregelen opdat de aanbestedende 
diensten de bepalingen van deze richtlijn naleven bij het plaatsen 
van overheidsopdrachten voor het verrichten van diensten, het 
verlenen van concessies voor openbare diensten of het houden van 
prijsvragen voor ontwerpen. 
2. De aanbestedende diensten dragen ervoor zorg dat tussen verschillende 
dienstverrichters niet wordt gediscrimineerd. 
- 55 -
3. De Lid-Staten nemen de nodige maatregelen opdat de aanbestedende 
diensten de bepalingen van deze richtlijn naleven of doen naleven, 
wanneer zij voor een opdracht voor het verrichten van diensten die 
door een andere instantie dan de aanbestedende dienst Is geplaatst en 
die betrekking heeft op projecten als bedoeld In artikel 1 bis, lid 
2, van Richtlijn 71/305/EEG, rechtstreeks ten belope van meer dan 
50 % subsidie verlenen. 
ArtlKel 3 
1. Wanneer een concessie-houder zelf aanbestedende dienst is In de zin 
van artikel 1, punt b), Is hij gehouden om ten aanzien van de door 
derasn te verrichten diensten de bepalingen van deze richt iljn In 
acht te nemen. 
2. De Ltd-Staten nemen de nodige maatregelen opdat de concessie-houders 
die zelf geen aanbestedende dienst zijn, de in de artikelen 17, 18 en 
IS vervatte voorschriften inzake bekendmaking toepassen, wanneer zij 
voornemens zijn bij derden opdrachten voor het verrichten van in 
bijlage I .A opgenomen diensten te plaatsen en de waarde van de 
opdracht hoger Is dan de In artikel 8, Md 1, vastgestelde drempels. 
De voorschriften Inzake bekendmaking behoeven niet te worden 
toegepast, wanneer de opdracht aan de bij artikel 13, Md 3, 
vastgestelde voorwaarden voldoet. 
3. Ondernemingen die een combinatie of consortium hebben gevormd om de 
concessie te verwerven of ondernemingen die met deze ondernemingen 
zijn gelieerd, worden niet als derden in de zin van Md 2 beschouwd, 
indien aan de voorwaarden in artikel 1 ter, lid 4, van Richtlijn 
71/305/EEG is voldaan. 
- 56 -
Artikel 4 
1. Deze richtlijn is van toepassing op de contracten voor het verrichten 
van diensten die door aanbestedende diensten op defensie-gebied 
worden gegund, met uitzondering van de contracten waarop artikel 223 
van het Verdrag van toepassing is. 
2. Deze richtlijn is niet van toepassing op diensten, die geheim zijn 
verklaard of waarvan de uitvoering krachtens de in de betrokken 
Lid-Staat geldende wettelijke en bestuursrechtelijke bepalingen, met 
bijzondere veiligheidsmaatregelen gepaard moet gaan of wanneer de 
bescherming van de fundamentele belangen van die Staat zulks vereist. 
Artmei 5 
Deze richtlijn Is niet van toepassing op opdrachten waarvoor andere 
procedure-regels gelden en die worden geplaatst krachtens -. 
a) een tussen een Lid-Staat en een of meer derde landen gesloten 
internationale overeenkomst betreffende diensten die bestemd zijn 
voor de gemeenschappelijke verwezenlijking of exploitatie door de 
ondertekenende Staten van een werk; elke overeenkomst wordt de 
Commissie ter kennis gebracht, die overleg kan plegen in het bij 
Besluit 71/306/EEG van de Raad(1> Ingestelde Raadgevend Comité 
inzake overheidsopdrachten-, 
b) een In samenhang met de legering van strijdkrachten gesloten 
internationale overeenkomst betreffende ondernemingen in een 
Lid-Staat of in een derde land; 
c) de specifieke procedure van een internationale organisatie. 
(1) PB nr. L 185 van 16.8.1971, blz. 15. 
- 57 -
Artikel g 
Deze richtlijn is niet van toepassing op overheidsopdrachten voor het 
verrichten van diensten, op concessies of op de organisatie van prijsvragen 
voor ontwerpen door aanbestedende diensten in de zin van artikel 2 van 
RichtlIJn 90/531/EEG. 
Artikel 7 
Onverminderd het bepaalde in artikel 17, lid 1, zijn de bepalingen van deze 
richtlijn niet van toepassing op overheidsopdrachten voor het verrichten 
van diensten die door de aanbestedende diensten krachtens een uitsluitend 
recht uit hoofde van een met het Verdrag verenigbare bekendgemaakte 
wettelijke of bestuursrechtelijke regeling, bij een instantie die zelf een 
aanbestedende dienst is in de zin van artikel 1, punt b), moeten worden 
geplaatst. 
Artikel 8 
1. Het In deze richtlijn bepaalde Is van toepassing op opdrachten voor 
het verrichten van diensten in de zin van bijlage I .A, categorie 6 
die, 
a) indien het verzekeringsdiensten betreft, een totaal bedrag 
van ten minste 100.000 ecu aan jaarpremies vertegenwoordigen; 
b) indien het bank- en andere diensten betreft, honoraria, 
commissies of andere beloningen van ten minste 200.000 ecu 
opleveren. 
- 58 -
2. De bepalingen van deze richtlijn zijn van toepassing op opdrachten 
voor het verrichten van diensten in de zin van bijlage I.A, categorie 
12, die het volledige ontwerp van een werk in de zin van artikel 1, 
punt c), van Richtlijn 71/305/EEG tot voorwerp hebben, indien de 
geraamde waarde, exclusief BTW, ten minste 5 miljoen ecu bedraagt. 
Wanneer het ontwerp van een werk in percelen wordt verdeeld voor elk 
waarvan een opdracht is geplaatst, wordt de waarde van de uitvoering 
van elk perceel In aanmerking genomen om te kunnen berekenen of het 
bovengenoemde bedrag is bereikt. Wanneer de totale waarde van de 
uitvoering der percelen gelijk is aan of meer bedraagt dan het 
bovengenoemde bedrag, zijn de bepalingen van deze richtlijn op alle 
percelen van toepassing. De aanbestedende diensten mogen van deze 
bepaling afwijken voor percelen waarvan de uitvoering een geraamde 
waarde, exclusief BTW, van minder dan 1 miljoen ecu heeft, mits de 
totale geraamde waarde van uitvoering van alle percelen waarvoor is 
afgeweken bijgevolg niet meer dan 20 % van de totale geraande waarde 
van alle percelen beloopt. 
3. Het in deze richtlijn bepaalde is van toepassing op overeenkomsten 
voor het verrichten van diensten in de zin van Bijlage I B, categorie 
21, met een geraamde Jaarlijkse renteopbrengst van ten minste 200.000 
ecu. 
4. De bepalingen van deze richtlijn zijn van toepassing op alle andere 
opdrachten voor het verrichten van diensten waarvan de geraamde 
waarde, exclusief BTW, ten minste 200.000 ecu bedraagt. 
5. De waarde van een opdracht in de zin van de leden 1, 2 en 4, omvat de 
totale beloning van de dienstverrichter zoals geraamd op het ogenblik 
van de bekendmaking van de aankondiging overeenkomstig artikel 17, te 
zamen met de in de leden 6 tot en met 10 omschreven bestanddelen. 
- 59 -
6. In het geval van opdrachten waarvoor geen totale prijs is 
vastgesteld, geldt voor de geraamde waarde van de opdracht de 
volgende berekeningsgrondslag : 
bij opdrachten met een vaste looptijd : de totale waarde voor de 
gehele looptijd; 
bij opdrachten voor onbepaalde duur of indien de looptijd ervan 
niet kan worden bepaald het maandelijks te betalen bedrag, 
vermenigvuldigd met 48. 
7. Indien het geval van opdrachten die met een zekere regelmaat worden 
verleend of die zijn bestemd gedurende een bepaalde periode te worden 
herhaald, mag voor de vaststelling van de waarde van de opdracht als 
berekeningsgrondslag worden genomen : 
het totale bedrag van alle tijdens het voorafgaande boekjaar of 
tijdens de voorafgaande twaalf maanden voor dezelfde categorie 
van diensten geplaatste soortgelijke opdrachten, indien mogelijk 
gecorrigeerd op grond van verwachte wijzigingen In hoeveelheid of 
waarde gedurende de volgende twaaif maanden of 
het geraamde totale bedrag over de op de eerste prestatie 
volgende twaalf maanden of over de volledige looptijd van de 
opdracht, Indien deze zich over meer dan twaalf maanden 
uitstrekt. 
De berekeningsmethode mag niet worden gebruikt om de opdracht aan 
de toepassing van deze richtlijn te onttrekken. 
8. Indien In een voorgenomen opdracht optiebedingen worden vermeld, 
dient voor de berekening van de waarde van de opdracht het hoogst 
toegestane maximumniveau, inclusief de optiebedingen, als grondslag 
te worden genomen. 
- 60 -
9. Een behoefte aan opdrachten voor een bepaalde hoeveelheid diensten 
mag niet worden gesplitst om deze opdrachten aan de toepassing van 
dit artikel te kunnen onttrekken. 
10. Voor de berekening van de in de leden 1 tot en met 4 vermelde 
bedragen wordt, niet slechts de waarde van de diensten in aanmerking 
genomen, doch tevens de geraamde waarde van de voor het verrichten 
van de diensten benodigde goederen welke door de aanbestedende dienst 
ter beschikking van de dienstverrichter worden gesteld. 
11. Het bepaalde in artikel 5, lid 1, punten c) en d), van Richtlijn 
77/62/EEG is van toepassing ten aanzien van de waarde in nationale 
valuta van de in de leden 1 tot en met 4 van het onderhavige artikel 
vastgestelde drempels, de berekening van deze bedragen en de 
herziening van de berekeningsmethode. 
Gedifferentieerde toepassing 
ArtiKe i 2 
Opdrachten voor het verrichten van in bijlage I.A opgenomen diensten worden 
overeenkomstig het in de bepalingen van de titels III tot en met VI 
geplaatst . 
Artikel 1Q 
Opdrachten voor het verrichten van in bijlage I.B opgenomen diensten worden 
overeenkomstig de artikelen 16 en 18 geplaatst. 
61 
Artikel 11 
Opdrachten die betrekking hebben op zowel in bijlage I.A als In bijlage I.B 
opgenomen diensten, worden overeenkomstig de bepalingen van de titels lil 
tot en met VI geplaatst, indien de waarde van de in bijlage I .A opgenomen 
diensten groter is dan die welke In bijlage I.B zijn opgenomen. Indien dit 
niet het geval is, worden zij overeenkomstig de artikelen 16 en 18 
geplaatst. 
Artikel 12 
Wanneer aanbestedende diensten een concessie voor openbare diensten in de 
zin van artikel 1, punt h), verlenen, zijn de voorschriften voor de 
bekendmaking In de artikelen 17, 18 en 19 van toepassing, ongeacht of de 
concessie betrekking heeft op een dienst in de zin van bijlage I.A dan wel 
In de zin van bijlage I.B, indien de waarde daarvan ten minste 
5 miljoen ecu bedraagt. 
Keuze van de procedure voor het Plaatsen van de opdracht: regels 
Inzake prllsyragen voor ontwerpen 
Artikel 13 
1. BIJ het plaatsen van overheidsopdrachten voor het verrichten van 
diensten passen de aanbestedende diensten de in artikel 1 omschreven, 
aan deze richtlijn aangepaste procedures toe. 
2. De aanbestedende diensten kunnen in de volgende gevallen opdrachten 
voor het verrichten van diensten plaatsen volgens een procedure van 
gunning langs de weg van onderhandelingen, na een voorafgaande 
bekendmaking van een uitnodiging tot inschrijving : 
- 62 -
a) indien bij de toepassing van een openbare of niet-openbare 
aanbestedingsprocedure onregelmatige inschrijvingen zijn gedaan 
of indien slechts Inschrijvingen zijn gedaan die onaanvaardbaar 
zijn volgens de nationale bepalingen, doch in overeenstemming 
zijn met de voorschriften van titel VI, hoofdstuk 1, mits de 
oorspronkelijke voorwaarden voor de opdracht niet Inhoudelijk 
worden gewijzigd. De aanbestedende dienst behoeft geen 
uitnodiging tot Inschrijving bekend te maken, indien hij bij de 
gunning langs de weg van onderhandelingen alle inschrijvers 
betrekt die aan de criteria van de artikelen 26 tot en met 32 
voldoen en die gedurende de voorafgaande openbare of 
niet-openbare aanbestedingsprocedures offertes hebben gedaan die 
met de formele eisen van de aanbestedingsprocedure in 
overeenstemming zijn; 
b) in buitengewone gevallen, indien het diensten betreft waarvan de 
aard en de daaraan verbonden risico's een algemene vaststelling 
van prijzen niet toestaan; 
c) wanneer ingevolge de aard van de te verrichten diensten, in het 
bijzonder In het geval van intellectuele diensten en diensten in 
de zin van categorie 6 van bijlage I A, de specificaties voor de 
opdracht niet met een zodanig voldoende nauwkeurigheid kunnen 
worden vastgesteld, dat deze door de keuze van de beste offerte 
overeenkomstig de voorschriften Inzake openbare of niet-openbare 
procedures kan worden gegund. 
De aanbestedende diensten kunnen in de volgende gevallen opdrachten 
voor het verrichten van diensten plaatsen volgens de procedures van 
gunning langs de weg van onderhandelingen zonder voorafgaande 
bekendmaking van een uitnodiging tot inschrijving : 
- 63 -
a) indien bij de toepassing van de openbare of niet-openbare 
aanbestedingsprocedure geen of geen passende inschrijvingen zijn 
gedaan, mits de oorspronkelijke voorwaarden voor de opdracht niet 
inhoudelijk worden gewijzigd. Aan de Commissie wordt op haar 
verzoek een verslag voorgelegd; 
b) indien diensten om technische of artistieke redenen of om redenen 
van bescherming van exclusieve rechten slechts aan een bepaalde 
dienstverrIchter kunnen worden toevertrouwd; 
c) indien de opdracht voortvloeit uit een prijsvraag voor ontwerpen 
en volgens de toepasselijke voorschriften aan een van de winnaars 
van die prijsvraag moet worden gegund-, 
d) voor zover zulks strikt noodzakelijk is, indien de termijnen voor 
de openbare of de niet-openbare procedure dan wel voor de 
procedure van gunning langs de weg van onderhandelingen bedoeld 
in artikel 19, om redenen van dringende spoed wegens voor de 
betrokken aanbestedende diensten onvoorziene gebeurtenissen niet 
kunnen worden nageleefd. De ter rechtvaardiging van de dringende 
spoed ingeroepen omstandigheden mogen In geen geval aan de 
aanbestedende diensten te wijten zijn; 
e) indien het aanvullende diensten betreft die noch in de 
oorspronkelijk in overweging genomen behoefte aan opdrachten, 
noch In de eerst tot stand gekomen opdracht waren begrepen doch 
die ten gevolge van onvoorziene omstandigheden voor het 
verrichten van de dienst daarin beschreven dienst noodzakelijk 
zijn geworden, mits de gunning aan de dienstverr ichter die de 
genoemde dienst verricht, geschiedt : 
wanneer deze diensten technisch of economisch niet zonder 
overwegende bezwaren voor de aanbestedende diensten van de 
hoofdopdracht kunnen worden gescheiden of 
- 64 -
wanneer deze diensten, hoewel zij van de uitvoering van de 
oorspronkelijke opdracht kunnen worden gescheiden, voor de 
latere fasen ervan strikt noodzakelijk zijn. 
De gezamenlijke geraamde waarde van de ter zake van aanvullende 
diensten geplaatste opdrachten, mag echter niet hoger zijn dan 
50 % van het bedrag van de hoofdopdracht; 
f) indien het gaat om nieuwe diensten, bestaande uit herhaling van 
soortgelijke diensten die door dezelfde aanbestedende diensten 
aan de met een eerdere opdracht belaste dienstverrichter zijn 
toevertrouwd, mits deze diensten overeenstemmen met een 
basisproject dat het voorwerp vormde van een overeenkomstig de In 
I id 4 bedoelde procedures geplaatste eerste opdracht. De 
mogelijkheid om deze procedure toe te passen, dient reeds bij het 
uitschrijven van de aanbesteding van het eerste deel van de 
dienst te worden vermeld, en het totale, voor de volgende 
diensten geraamde bedrag wordt door de aanbestedende diensten 
voor de toepassing van artikel 8 In aanmerking genomen. Tot deze 
procedure kan slechts worden overgegaan gedurende een periode van 
drie jaar volgend op de totstandkoming van de oorspronkelijke 
opdracht. 
In de andere gevallen maken de aanbestedende diensten voor het 
plaatsen van hun overheidsopdrachten voor het verrichten van diensten 
gebruik van de openbare of van de niet-openbare procedure. 
Artikel 14 
De aanbestedende dienst deelt binnen een termijn van vijftien dagen 
te rekenen van de datum van ontvangst van het verzoek aan iedere 
afgewezen gegadigde of Inschrijver desgevraagd schriftelijk de 
redenen mede voor verwerping van zijn aanvraag of van zijn 
inschrijving op een aanbesteding, en In geval van een Inschrijving op 
een aanbesteding, de naam van de daarvoor geslaagde. 
- 65 -
De aanbestedende dienst deelt aan de gegadigden of inschrijvers 
desgevraagd mede, om welke redenen hij heeft besloten een aanbestede 
opdracht niet te plaatsen of om de procedure opnieuw te beginnen. Hij 
stelt ook het Bureau voor officiële pub II kat les der Europese 
Gemeenschappen van dat besluit in kennis. 
Over elke gegunde opdracht stellen de aanbestedende diensten een 
verslag op dat tenminste het volgende bevat : 
naam en adres van de aanbestedende dienst, het voorwerp en de 
waarde van de opdracht; 
de namen van de uitgekozen gegadigden of inschrijvers en de 
redenen voor die keuze; 
de namen van de uitgesloten gegadigden of inschrijvers en de 
redenen voor die uitsluiting; 
de naam van de begunstigde en de redenen voor de keuze van zijn 
offerte, alsmede, Indien bekend, het gedeelte van de opdracht dat 
de begunstigde voornemens is aan derden in onderaanbesteding te 
geven; 
voor procedures van gunning langs de weg van onderhandelingen, 
vermelding van de in artikel 13 genoemde omstandigheden die de 
toepassing van deze procedures rechtvaardigen. 
Dit verslag, of de hoofdpunten ervan, wordt, respectievelijk 
worden door de aanbestedende dienst desgevraagd aan de Commissie 
toegezonden. 
66 -
Artikel 15 
1. Voor prijsvragen voor ontwerpen geldt het navolgende. Wanneer als 
afzonderlijke procedure een prijsvraag voor ontwerpen wordt 
uitgeschreven, zijn deze voorschriften slechts van toepassing, indien 
met het totale bedrag aan prijzen en betalingen aan deelnemers ten 
minste 200.000 ecu is gemoeid. 
2. De toelating van deelnemers aan prijsvragen voor ontwerpen wordt niet 
beperkt naar grondgebied van een Lid-Staat of naar een deel daarvan. 
3. Bij prijsvragen met een beperkt aantal deelnemers, past de 
aanbestedende dienst de voorschriften van artikel 24 toe. 
4. De jury mag uitsluitend bestaan uit personen die geen financiële 
bindingen hebben met noch in bijzondere betrekkingen staan tot 
deelnemers aan de prijsvraag. Indien van de deelnemers aan een 
prijsvraag een bijzondere beroepsbekwaamheid wordt geëist, moet de 
meerderheid van de juryleden diezelfde bekwaamheid hebben. 
De jury is autonoom in zijn besluiten. De jury besluit aan de hand 
van de op anonieme wijze ingediende projecten en uitsluitend op grond 
van de in de uitnodiging tot het indienen van projecten in de zin van 
bijlage IV vermelde criteria. 
5. De Lid-Staten kunnen de aanbestedende diensten ertoe verplichten op 
de prijsvraag volgende opdrachten aan een van de winnaars van een 
prijsvraag voor ontwerpen te gunnen. 
- 67 -
TITEL IY 
Gemeenschappen Ike regels QP technisch gebied 
Artikel 16 
1. De technische specificaties in de zin van bijlage II worden in de 
algemene documenten of !n het bestek welke op ieder opdracht 
betrekking hebben, opgenomen. 
2. Onverminderd de verplichte nationale technische voorschriften, voor 
zover deze met het Gemeenschapsrecht verenigbaar zijn, worden deze 
technische specificaties door de aanbestedende dienst omschreven door 
verwijzing naar nationale normen waarbij Europese normen zijn 
omgezet, door verwijzing naar Europese technische goedkeuringen of 
door verwijzing naar gemeenschappelijke technische specificaties. 
3. Een aanbestedende dienst kan van het Md 2 afwijken, Indien : 
a) de normen, de Europese technische goedkeuringen of de 
gemeenschappelijke technische specificaties geen bepalingen 
bevatten inzake de vaststelling van overeenstemming of Indien er 
geen technische middelen zijn om de overeenstemming met deze 
normen, deze Europese technische goedkeuringen of deze 
gemeenschappelijke technische specificaties op bevredigende wijze 
vast te stellen; 
b) de toepassing van lid 2 afbreuk doet aan de toepassing van 
Richtlijn 86/361/EEG van de Raad van 24 Juli 1986 betreffende de 
eerste fase van de wederzijdse erkenning van goedkeuringen van 
eindapparatuur voor telecommunicatie(1 ^ of van Besluit 87/95/EEG 
(1) PB nr. L 217 van 5.8.1986, blz. 21 
- 68 -
van de Raad van 22 december 1986 betreffende de normalisatie op 
het gebied van de informatietechnologieën en de 
telecommunicatie^ of van andere communautaire besluiten op 
specifieke gebieden van diensten of produkten; 
c) de toepassing van deze normen, Europese technische goedkeuringen 
of gemeenschappelijke technische specificaties de aanbestedende 
dienst zou verplichten tot aanschaffing van produkten of van 
materiaal dat met de reeds door de aanbestedende dienst 
gebruikte apparatuur onverenigbaar is, of tot buitensporig hoge 
kosten of tot onevenredig grote technische moeilijkheden zou 
leiden, doch slechts als een onderdeel van een welomschreven en 
schriftelijk vastgelegde strategie met het oog op een overgang 
binnen een vooraf vastgestelde termijn, naar Europese normen, 
Europese technische goedkeuringen of gemeenschappelijke 
technische specificaties; 
d) het betrokken project een daadwerkelijk innoverend van aard Is, 
waardoor het gebruik van bestaande normen, Europese technische 
goedkeuringen of gemeenschappelijke technische specificaties 
niet geëigend zou zijn. 
4. Aanbestedende diensten die van lid 3 gebruik maken, vermelden, 
wanneer enlgzins mogelijk de redenen daarvoor in de in het 
Pub I ikat leb lad van de Europese Gemeenschappen bekendgemaakte 
aanbestedingsaankondiging of in het bestek en in elk geval in hun 
interne documentatie, en verstrekken deze informatie desgevraagd aan 
de Lid-Staten en aan de Commissie. 
5. Indien ter zake geen Europese normen, Europese technische 
goedkeuringen of gemeenschappelijke technische specificaties 
bestaan : 
(1) PB nr. L 37 van 7.2.1987, blz. 31. 
- 69 -
a) worden de technische specificaties omschreven door verwijzing 
naar de nationale technische specificaties waarvan is erkend dat 
zij aan de fundamentele voorschriften van de communautaire 
richtlijnen inzake de technische harmonisatie voldoen, volgens de 
in die richtlijnen bepaalde procedures en met name volgens die in 
Richtlijn 89/106/EEG van de Raad<D; 
b) kunnen de technische specificaties worden omschreven door 
verwijzing naar de nationale technische specificaties inzake het 
ontwerpen, het berekenen en het uitvoeren van het werk en het 
gebruik van mater leien 
c) kunnen de technische specificaties worden omschreven door 
verwijzing naar andere stukken. 
In dit geval dient In volgorde van voorkeur te worden verwezen 
naar : 
i) nationale normen waarbij de door het land van de 
aanbestedende dienst aanvaarde internationale normen zijn 
omgezet -, 
il) andere nationale normen en nationale technische 
goedkeuringen van het land van de aanbestedende dienst; 
Mi) enige andere norm. 
Tenzij het door het voorwerp van de opdracht wordt gerechtvaardigd, 
verbieden de Lid-Staten het opnemen in de contractuele bepalingen die 
voor een bepaalde opdracht gelden, van technische specificaties die 
produkten van een bepaald fabrikaat of van een bepaalde herkomst of 
bijzondere werkwijzen vermelden, ten gevolge waarvan bepaalde 
ondernemingen worden begunstigd of uitgeschakeld. Het is met name 
(1) PB nr. L 40 van 11.2.1989, blz. 12 
- 70 -
verboden merken, octrooien of typen, of een bepaalde oorsprong of 
produktie aan te duiden. Een dergelijke aanduiding, vergezeld van de 
vermelding "of daarmee overeenstemmend", Is evenwel toegestaan 
wanneer de aanbestedende diensten niet In staat zijn door middel van 
in voldoende mate nauwkeurige en voor alle betrokkenen begrijpelijke 
technische specificaties het voorwerp van de opdracht te beschrijven. 
- 71 -
TITEL Y 
Gemeenschappelijke reoels voor de bekendmaking 
Artikel 17 
1. De aanbestedende diensten maken door middel van een enuntiatieve 
aankondiging die zo spoedig mogelijk na het begin van hun 
begrotingsjaar wordt bekendgemaakt, voor elke in bijlage I .A 
opgenomen categorie van diensten, de totale behoefte bekend die zij 
voornemens is In de loop van de komende twaalf maanden door middel 
van opdrachten te dekken, indien de geraamde totale waarde, het in 
artikel 8 bepaalde in aanmerking genomen, ten minste 750.000 ecu 
bedraagt. Voorgenomen opdrachten voor het ontwerpen van een werk In 
de zin van artikel 1, punt c), van Richtlijn 71/305/EEG, waarvan de 
geraamde waarde ten minste gelijk is aan de in artikel 8, lid 2, 
vastgestelde drempel, moeten in de aankondiging afzonderlijk worden 
vermeld. 
2. Aanbestedende diensten die een overheidsopdracht voor het verrichten 
van een dienst volgens een openbare of een niet-openbare procedure 
dan wel, onder de in artikel 13 vastgestelde voorwaarden, volgens een 
procedure van gunning langs de weg van onderhandelingen wensen te 
plaatsen, geven in een aankondiging hun voornemen hiertoe te kennen. 
3. Aanbestedende diensten die gebruik wensen te maken van een concessie 
voor het verrichten van een dienst, geven in een aankondiging hun 
voornemen hiertoe te kennen. 
4. Aanbestedende diensten die een prijsvraag voor ontwerpen wensen uit 
te schrijven, geven in een aankondiging hun voornemen hiertoe te 
kennen. 
- 72 
Artikel 18 
1. Aanbestedende diensten die een opdracht hebben geplaatst, een 
concessie voor een openbare dienst hebben verleend of een prijsvraag 
voor ontwerpen hebben uitgeschreven, zenden een aankondiging 
betreffende de uitslag van de aanbestedingsprocedures aan het Bureau 
voor officiële publlkaties der Europese Gemeenschappen. 
2. In het geval van een overheidsopdracht voor een in bijlage I .A 
opgenomen dienst, een concessie voor een openbare dienst of een 
prijsvraag voor ontwerpen wordt de aankondiging bekendgemaakt 
overeenkomstig de bepalingen bedoeld In artikel 19. 
3. Bij een overheidsopdracht voor een in bijlage I.B opgenomen dienst 
vermeldt de aanbestedende dienst in de aankondiging of hij met de 
bekendmaking daarvan Instemt. 
4. De Commissie stelt de regels vast voor de opstelling van periodieke 
verslagen aan de hand van de in lid 3 genoemde aankondigingen alsmede 
voor de bekendmaking van die verslagen volgens de in artikel 39 
vastgestelde procedure. 
5. Voor zover openbaarmaking van de gegevens over de opdracht het doen 
naleven van de wet zou beletten of anderszins, met het openbaar 
belang in strijd zou zijn of aan de rechtmatige commerciële belangen 
van een bepaalde openbare of particuliere onderneming schade zou 
toebrengen, dan wel aan eerlijke mededinging tussen dienstverrichters 
afbreuk zou doen, behoeven deze gegevens niet te worden 
bekendgemaakt. 
73 -
Artikel 19 
1. De aankondigingen worden opgesteld overeenkomstig de in de bijlagen 
lil, IV en V opgenomen modellen en vermelden nauwgezet de in die 
modellen verlangde inlichtingen. De aanbestedende diensten mogen geen 
andere eisen stellen dan die in de artikelen 28 en 29, wanneer zij 
inlichtingen verlangen omtrent de economische en technische eisen die 
zij aan dienstverrichters stellen voor hun selectie (punt 13 van 
bijlage II I.B, punt 12 van bijlage I I 1.0 en punt 11 van bijlage 
II I.D). 
2. De volgende bepalingen van Richtlijn 71/305/EEG zijn van toepassing : 
i) artikel 12, lid 6, en de leden 8 tot en met 13, betreffende 
de bekendmaking van de aankondigingen; 
il) de artikelen 13, 14 en 15, betreffende de minimum-termijnen 
voor de verschillende fasen van de aanbestedingsprocedures 
en voor de mededelingen tussen de aanbestedende diensten en 
de gegadigden; 
iii) de artikelen 15 bis en 15 ter, betreffende de 
minImumtermlJnen voor het verlenen van concessies voor 
openbare diensten en voor het plaatsen van opdrachten door 
de concessiehouders; 
iv) artikel 19 betreffende de vrijwillige bekendmaking van de 
aankondigingen in het Pub M kat leb lad van de Europese 
Gemeenschappen. 
3. De nadere regels betreffende de opstelling, de verzending, de 
ontvangst, de vertaling, de verzameling en de verspreiding van de in 
de leden 1 en 2 en in de artikelen 17 en 18 genoemde aankondigingen 
- 74 -
en van de In artikel 18, lid 4, en in artikel 38 genoemde 
statistische overzichten, alsook de nadere regels betreffende de 
verwijzing in de aankondigingen naar bepaalde CPC-posten binnen de in 
de bijlagen I .A en I.B opgenomen categorieën van diensten kunnen 
volgens de In artikel 39, lid 3, vastgestelde procedure worden 
gewi jzigd. 
- 75 -
Hoofdstuk 1 
Gemeenschappelijke reaels Inzake de deelneming 
De gunning geschiedt, met Inachtneming van artikel 21, op de grondslag van 
de in hoofdstuk 3 vervatte criteria, nadat de geschiktheid van de 
dienstverrichters die niet uit hoofde van artikel 26 zijn uitgesloten, door 
de aanbestedende diensten overeenkomstig de In de artikelen 28 en 29 
vermelde criteria is nagegaan. 
Artikel 21 
De aanbestedende diensten mogen varianten in overweging nemen in 
gevallen waarin voor de gunning van opdrachten het criterium van de 
economisch voordeligste aanbieding wordt gehanteerd. Zij vermelden in 
de aankondiging van de aanbesteding of varianten al dan niet in 
overweging worden genomen. In de aankondiging van de aanbesteding of 
in het bestek wordt in voorkomend geval aangegeven aan welke 
specifieke voorwaarden de Indiening van varianten moet voldoen. 
Varianten mogen niet afwijken van eventuele, door de aanbestedende 
dienst aangegeven minimumspecificaties. De minimumspecificaties 
dienen in de aankondiging van de aanbesteding of in het bestek te 
worden opgenomen. 
- 76 -
2. Aanbestedende diensten die overeenkomstig lid 1 varianten hebben 
toegestaan, mogen een variant niet verwerpen louter omdat deze, 
Indien hij wordt gekozen, veeleer tot een opdracht voor leveringen 
dan tot een overheidsopdracht voor het verrichten van diensten In de 
zin van deze richtlijn zou lelden. 
Artikel 22 
1. In het bestek kan de aanbestedende dienst de Inschrijver verzoeken 
hem in zijn offerte mede te delen welk gedeelte van de opdracht hij 
eventueel voornemens is aan derden in onderaanbesteding te geven. 
Deze mededeling doet geen afbreuk aan het aspect van de 
aansprakelijkheid van de hoofddienstverrIchter. 
2. Wanneer de aanbestedende diensten voornemens zijn een concessie voor 
openbare diensten te verlenen, kunnen zij : 
hetzij de concessiehouder verplichten om opdrachten van ten 
minste 30 % van de totale waarde van de diensten waarvoor een 
concessie wordt verleend, aan derden uit te besteden, met 
dien verstande dat gegadigden de mogelijkheid wordt 
opengelaten dit percentage te verhogen. Dit minimumpercentage 
dient in de concessie-overeenkomst te worden vermeld; 
hetzij de gegadigden voor de concessie verzoeken zelf in hun 
aanbiedingen aan te geven welk percentage zo er een bestaat, 
van de totale waarde van de concessie zij voornemens zijn aan 
derden uit te besteden. 
- 77 
Artikel 23 
1. Combinaties of consortia van dienstverrichters mogen Inschrijven. 
Van deze consortia of combinaties mag niet worden verlangd dat zij 
met het oog op de inschrijving een bepaalde rechtsvorm aannemen, 
Wanneer de opdracht aan een combinatie is gegund, kan dit achter wel 
van haar worden geëist. 
2. Gegadigden of inschrijvers mogen niet worden afgewezen op de grond 
dat zij natuurlijke dan wel rechtspersonen zijn. Van rechtspersonen 
kan echter worden verlangd dat zij in de inschrijving of in het 
verzoek tot deelneming de namen vermelden en de ter zake dienende 
beroepsbekwaamheden van het personeel dat met de uitvoering van de 
dienst wordt belast. 
3. Lid 2 laat de nationale voorschriften onverlet waarin de voorwaarden 
zijn vastgesteld voor het vormen van rechtspersonen of voor de 
uitvoering van bepaalde werkzaamheden door rechtspersonen naar het 
recht van de desbetreffende Lid-Staten. 
Artikel 24 
1. Bij niet-openbare procedures en bij procedures van gunning langs de 
weg van onderhandelingen kiezen de aanbestedende diensten uit 
diegenen die aan de in de artikelen 26 tot en met 32 gestelde eisen 
voldoen, aan de hand van de verstrekte gegevens over de situatie van 
de dienstverr Ichter en de voor de beoordeling van de technische en 
economische minimum-elsen waaraan deze moet voldoen benodigde 
gegevens en bescheiden, de gegadigden die zij zullen uitnodigen om in 
te schrijven of te onderhandelen. 
- 78 -
2. Wanneer aanbestedende diensten een opdracht volgens een niet-openbare 
procedure plaatsen, mogen zij een minimum en een maximum aangeven 
waarbinnen het aantal dienstverrichters is begrepen dat zij 
voornemens zijn aan te zoeken. Dit minimum- en maximum-aantal worden 
dan in de aankondiging vermeld. De hoogte van deze aantallen hangt af 
van de aard van de te verrichten dienst. Het minimum-aantal mag niet 
minder bedragen dan vijf. Het maximum-aantal mag twintig bedragen. 
Het aantal inschrijvingsgegadigden moet in ieder geval voldoende 
groot zijn om een daadwerkelijke mededinging te waarborgen. 
3. Wanneer aanbestedende diensten een opdracht -plaatsen volgens de 
procedure van gunning langs de weg van onderhandelingen als bedoeld 
in artikel 13, mag het aantal gegadigden dat tot de onderhandelingen 
wordt toegelaten, niet lager zijn dan drie, op voorwaarde dat er 
voldoende geschikte gegadigden zijn. 
4. Elke Lid-Staat draagt ervoor zorg dat de aanbestedende diensten zich 
zonder discriminatie onder dezelfde voorwaarden als die welke zij aan 
nationale gegadigden stellen, tot aan de vereisten beantwoordende 
ondernemingen van de overige Lid-Staten wenden. 
Artikel 25 
De aanbestedende dienst kan, uit eigen beweging of daartoe door een 
Lid-Staat verplicht, in het bestek aangeven bij welke dienst of 
diensten een gegadigde de ter zake dienende informatie kan verkrijgen 
over de verplichtingen ten aanzien van de inzake arbeidsbescherming 
en arbeidsvoorwaarden in de Lid-Staat, de regio of de plaats waar de 
diensten moeten worden verricht, geldende bepalingen die op de 
diensten die tijdens de uitvoering van de opdracht op het werkterrein 
worden verricht, van toepassing zijn. 
- 79 -
2. De aanbestedende dienst die de In Md 1 vermelde informatie 
verstrekt, verzoekt de inschrijvers of degenen die aan een 
aanbestedingsprocedure deelnemen, aan te geven of zij bij de 
voorbereiding van hun offerte met de verplichtingen ten aanzien van 
de bepalingen Inzake arbeidsbescherming en arbeidsvoorwaarden die 
gelden op de plaats waar de dienst moet worden verricht, rekening 
hebben gehouden. Dit laat de toepassing van artikel 34 inzake de 
verificatie van abnormaal lage offertes onverlet. 
- 80 -
Criteria voor de kwalitatieve selectie 
Artikel 26 
Van deelneming aan een overheidsaanbesteding kan iedere dienstverrichter worden 
uitgesloten : 
a) die in staat van faillissement of in staat van liquidatie verkeert, wiens 
werkzaamheden hebben opgehouden, of die het voorwerp is van een surséance 
van betaling of een akkoord dan wel in een andere soortgelijke toestand 
verkeert ingevolge een dergelijke procedure die voorkomt in de nationale 
wetten of regelingen; 
b) wiens faillissement is aangevraagd of tegen wie een procedure voor 
surséance van betaling of akkoord dan wel een andere soortgelijke 
procedure die voorkomt in de nationale wetten en regelingen, aanhangig is 
gemaakt ; 
c) die, bij een in kracht van gewijsde gegane rechterlijke uitspraak 
veroordeeld is geweest voor een delict dat door zijn aard de beroepsmoraal 
van de ondernemer aantast; 
d) die schuldig is geweest aan een in zijn beroepsuitoefening begane ernstige 
fout, hetgeen men elk middel dat de aanbestedende diensten kunnen staven, 
Is vastgesteld; 
e) die ten aanzien van de betaling van de sociale verzekeringslasten 
overeenkomstig de wettelijke bepalingen van het land waar hij is gevestigd 
of overeenkomstig die van het land van de aanbestedende dienst, niet aan 
zijn verplichtingen heeft voldaan-, 
f) die ten aanzien van de betaling van zijn belastingen overeenkomstig de 
wettelijke bepalingen van het land van de aanbestedende dienst, niet aan 
zijn verplichtingen heeft voldaan; 
81 -
g) die zich bij het verstrekken van de overeenkomstig dit hoofdstuk verlangde 
inlichtingen in ernstige mate aan het afleggen van valse verklaringen 
schuldig heeft gemaakt. 
Indien de aanbestedende dienst van de dienstverrichter het bewijs verlangt dat 
hij niet In een van de onder a), b), c), e) of f) genoemde omstandigheden 
verkeert, aanvaardt deze dienst als voldoende bewijs : 
- voor a), b) of c) een uittreksel uit zijn strafregister of, bij ontbreken 
daarvan, een gelijkwaardig document, afgegeven door een gerechtelijke of 
bestuursinstant Ie van het land van oorsprong of van herkomst, waaruit blijkt 
dat aan deze eisen Is voldaan; 
- voor e) of f) een door een bevoegde instantie van de betrokken Lid-Staat 
verstrekt getuigschrift. 
Indien door het betrokken land een dergelijk document of getuigschrift niet 
wordt afgegeven, mag dat worden vervangen door een verklaring die door 
betrokkene ten overstaan van een gerechtelijke of bestuursInstant ie, een notaris 
of een bevoegde beroeps- of bedrijfsorganisatie van het land van oorsprong of 
herkomst onder ede is afgelegd. 
De Lid-Staten wijzen binnen de in artikel 19 bedoelde termijn de instanties en 
organisaties aan die voor de afgifte van vorengenoemde documenten bevoegd zijn 
en stellen de overige Lid-Staten en de Commissie daarvan onverwijld in kennis. 
Artikel 27 
1. ledere gegadigde of inschrijver kan worden verzocht aan te tonen dat hij 
volgens de in het land waar hij Is gevestigd, geldende eisen In de in 
lid 3 genoemde beroepsregisters ingeschreven is of om een in die zin 
luidende verklaring of attest als bedoeld in lid 3 over te leggen. 
- 82 -
2. Indien aan gegadigden voor een overheidsopdracht een bijzondere vergunning 
moet zijn verleend, of indien zij van een bepaalde organisatie lid moeten 
zijn om in hun land de bewuste dienst te kunnen uitvoeren, kan de 
aanbestedende dienst verlangen dat zij aantonen over deze vergunning te 
beschikken of van de bedoelde organisatie lid te zijn. 
3. De in aanmerking komende beroepsregisters, verklaringen of attesten zijn : 
voor België, het "Handelsregister - Registre du Commerce"; 
voor Denemarken, de "Erhvervs- og Selskabsstyrelsen" 
("Aktieselskabsregistret", "Foreningsregistret" of 
"Handelsreglstret"); 
voor Duitsland, het "Handelsregister" en de "Handwerksrolle"-, 
voor Griekenland kan worden verzocht om een verklaring onder ede 
ten overstaan van een notaris betreffende de uitoefening van het 
betrokken beroep-, 
voor Spanje, het "Reglstro Oficial de Contratistas del Ministerio 
de Industrla y Energla"; 
in Frankrijk, het "Registre du Commerce" en het "Répertoire des 
mét iers"; 
voor Italië, het "Registro de I la Camera dl commercio, Industria, 
agricoltura e artiglanato" of het "Registro del le commission! 
provincial! per I'artigianato"; 
in Luxemburg, het "Registre aux firmes" en de "Rôle de la Chambre 
des mét iers"; 
voor Nederland, het "Handelsregister"; 
voor Portugal, de "Commissâo de Alvarâs de Empresas de Obras 
Publicas e Particulares" ("CAEOPP") of het "Registro nacional das 
Pessoas Colectivas"; 
- 83 -
voor het Verenigd Koninkrijk en voor Ierland kan de 
dienstverrIchter worden verzocht een attest van de "Registrar of 
Companies" of de "Registrar of Friendly Societies" over te leggen 
of, bij ontstentenis daarvan, een attest dat de betrokkene onder 
ede heeft verklaard het desbetreffende beroep uit te oefenen in 
het land waar hij zich op een bepaalde plaats en onder een 
welbepaalde handelsnaam heeft gevestigd. 
Artikel 28 
1. In het algemeen kan de financiële en economische draagkracht van de 
dienstverrichter door een of meer van de volgende referenties worden 
aangetoond : 
a) passende bankverklaringen of het bewijs van een passende 
aansprakeli jkheidsverzeker ing beroepsrIslco's; 
b) het ter inzage geven van balansen of van uittreksels uit de balansen 
van de dienstverrichter, indien de vennootschapswetgeving van het land 
waar de dienstverrichter is gevestigd, publikatle van balansen 
voorschrIjft; 
c) een verklaring betreffende de totale omzet van de onderneming en haar 
omzet betreffende de diensten waarop de opdracht betrekking heeft, 
over de laatste drie boekjaren. 
2. De aanbestedende diensten geven in de aankondiging of In de uitnodiging 
tot Inschrijving aan, welke referentie(s) zij verkiezen, alsmede welke 
andere dan de in I ld 1 genoemde referenties dienen te worden overgelegd. 
3. Indien de dienstverrichter om gegronde redenen niet In staat is de door de 
aanbestedende dienst gevraagde referenties te verschaffen, kan hij zijn 
economische en financiële draagkracht met andere door de aanbestedende 
dienst daartoe geëigend geachte documenten aantonen. 
84 
Artikel 29 
1. De geschiktheid van dienstverrichters om diensten te verrichten, kan aan 
de hand van, met name, hun vakkundigheid, prestatie-vermogen, ervaring en 
betrouwbaarheid worden beoordeeld. 
2. De technische bekwaamheid van de dienstverrichter kan naar gelang van de 
aard, de hoeveelheid en het doel van de te verrichten diensten, op een of 
meer van de volgende wijzen worden aangetoond : 
a) door in het onderwijs en in het beroep behaalde diploma's van de 
dienstverrichter en/of van het stafpersoneel van de onderneming en In 
het bijzonder van degene(n) die met het verrichten van de diensten 
wordt, respectievelijk worden belast; 
b) door middel van een lijst van de voornaamste diensten die de 
dienstverrichter gedurende de afgelopen drie Jaar heeft verricht, 
bedragen, tijdstippen van uitvoering ervan alsmede en de publiek- of 
privaatrechtelijke instanties waarvoor zij waren bestemd : 
bij leveringen aan aanbestedende diensten worden de diensten 
aangetoond door certificaten die door de bevoegde autoriteit zijn 
opgesteld of goedgekeurd; 
bij diensten aan particulieren worden de certificaten opgesteld door 
degene te wiens behoeve de diensten zijn verricht; bij ontbreken 
daarvan is een verklaring van de dienstverrIchter toegelaten; 
c) door opgave van de al dan niet tot de onderneming van de 
dienstverrIchter behorende technici of technische organen, In het 
bijzonder van die welke voor kwaliteitscontrole verantwoordelijk zijn; 
d) door een verklaring welke de gemiddelde jaarlijkse personeelsbezetting 
van de onderneming van de dienstverrichter en de omvang van haar staf 
gedurende de laatste drie jaren vermeldt; 
- 85 -
e) door een verklaring welke de outillage, de installatie en de 
technische uitrusting vermeldt, waarover de dienstverrichter voor het 
verrichten van de diensten beschikt; 
f) door een beschrijving van de maatregelen die de dienstverrichter treft 
om kwaliteit te waarborgen en de mogelijkheden waarover hij ten 
aanzien van studie en onderzoek beschikt; 
g) wanneer de te verrichten diensten van complexe aard zijn of in 
uitzonderlijke gevallen voor een bijzonder doel worden verlangd, door 
middel van controle door de aanbestedende dienst of, namens de 
aanbestedende dienst, door een bevoegd officieel lichaam van het land 
waar de dienstverrichter is gevestigd, onder voorbehoud van de 
instemming van dat lichaam; deze controle heeft betrekking op de 
technische bekwaamheid van de dienstverrichter en, indien nodig, de 
mogelijkheden waarover hij ten aanzien van studie en onderzoek 
beschikt, alsmede de door hem getroffen maatregelen inzake 
kwal Iteitscontrole; 
h) door opgave van het gedeelte van de opdracht dat de dienstverr Ichter 
mogelijk voornemens is in onderaanbesteding te geven. 
3. De aanbestedende dienst geeft in de aankondiging of in de uitnodiging tot 
inschrijving aan, welke referenties hij verlangt. 
4. BIJ het inwinnen van de In artikel 28 en In de leden 1, 2 en 3 van het 
onderhavige artikel bedoelde Inlichtingen mag niet verder worden gegaan 
dan gezien de inhoud van de opdracht verantwoord Is en de aanbestedende 
diensten moeten met de gerechtvaardigde belangen van de dienstverrichters 
met betrekking tot de bescherming van hun fabrieks- of bedrijfsgeheimen 
rekening houden. 
86 -
Artikel 30 
Indien de aanbestedende dienst overlegging verlangt van een door een 
onafhankelijk lichaam opgestelde verklaring dat de dienstverrichter aan bepaalde 
normen inzake kwaliteitsbewaking voldoet, wordt bij voorkeur verwezen naar 
kwaliteitsbewakingsregelingen die op de Europese normenreeks EN 29000 berusten 
en die zijn gecertificeerd door lichamen die aan de Europese normenreeks 
EN 45000 beantwoorden. De aanbestedende diensten erkennen gelijkwaardige 
verklaringen van in andere Lid-Staten gevestigde instanties. Zij aanvaarden 
eveneens andere bewijzen Inzake gelijkwaardige maatregelen op het gebied van de 
kwaliteitsbewaking van dienstverrichters die niet voor dergelijke verklaringen 
In aanmerking komen of die dergelijke verklaringen niet binnen de gestelde 
termijnen kunnen verkrijgen. 
Artike i üi 
Binnen de in de artikelen 26 tot en met 29 gestelde grenzen, kan de 
aanbestedende dienst verlangen dat de dienstverrichter de overgelegde 
getuigschriften en bescheiden aanvult of nader toelicht. 
Artikel 32 
1. De Lid-Staten waar officiële lijsten van erkende dienstverrichters 
bestaan, dienen deze lijsten aan artikel 26, punten a) tot en met d) en 
punt g), en aan de artikelen 27, 28 en 29 aan te passen. 
2. De op een dergelijke lijst ingeschreven dienstverrichters kunnen bij elke 
aanbesteding een door de bevoegde autoriteit afgegeven bewijs van 
inschrijving aan de aanbestedende dienst overleggen. Op dit bewijs worden 
de referenties vermeld op grond waarvan de inschrijving op de lijst 
mogelijk was, alsmede de classificatie die zij behelst. 
- 87 -
3. De door de bevoegde autoriteiten bevestigde inschrijving op een dergelijke 
lijst vormt Jegens de aanbestedende diensten van de andere Lid-Staten 
slechts In de zin van artikel 26, punten a) tot en met d) en punt g), 
artikel 27, artikel 28, punten b) en c), en artikel 29, punt a), een 
vermoeden van geschiktheid, in overeenstemming met de classificatie van de 
dienstverr ichter. 
De gegevens welke uit de Inschrijving op de officiële lijst kunnen worden 
afgeleid, mogen niet in twijfel worden getrokken. Niettemin kan, met 
betrekking tot de betaling van de bijdragen aan de sociale verzekering, 
bij elke aanbesteding een aanvullende verklaring van de ingeschreven 
dienstverrichters worden verlangd. 
De voorafgaande bepalingen worden door de aanbestedende diensten van de 
andere Lid-Staten slechts toegepast op dienstverrichters die in het land 
waar de officiële lijst bestaat, zijn gevestigd. 
GunningscrIter la 
Artikel 33 
1. Onverminderd de nationale wettelijke of bestuursrechtelijke bepalingen 
betreffende de vergoeding voor bepaalde diensten, kunnen de criteria aan 
de hand waarvan de aanbestedende een opdracht gunt, bestaan uit -. 
a) hetzij, Indien gunning aan de inschrijver met de economisch voordeligste 
aanbieding geschiedt, verscheidene andere criteria die met de aard van de 
opdracht verband houden, zoals kwaliteit, technische waarde, esthetische 
en functionele kenmerken, technische bijstand en dienstverlening, tijdstip 
voor het verrichten van de dienst, met de voltooiing ervan gemoeide tijd 
en de prIJs; 
- 88 
b) hetzij uitsluitend de laagste prijs; 
2. Indien de opdracht aan de inschrijver met de economisch voordeligste 
aanbieding moet worden gegund, vermelden de aanbestedende diensten in het 
bestek of in de aankondiging van de aanbesteding welke gunningscrIter la 
zij voornemens zijn te hanteren, met aanduiding van de rangorde van die 
criteria of het relatieve belang dat zij eraan hechten. 
3. Lid 1 is niet van toepassing, wanneer een Lid-Staat in het kader van bij 
de vaststelling van deze richtlijn geldende voorschriften waarbij aan 
bepaalde inschrijvers preferentie wordt verleend, voor de gunning van 
opdrachten van andere criteria uitgaat, mits de desbetreffende 
voorschriften verenigbaar zijn met het Verdrag. 
Artikel 34 
1. Indien voor een bepaalde opdracht inschrijvingen worden gedaan die in 
verhouding tot de te verrichten dienst abnormaal laag lijken te zijn, 
verzoekt de aanbestedende dienst schriftelijk om nadere bijzonderheden 
over de samenstellende bestanddelen van de betrokken Inschrijving. Hij 
onderzoekt met name of de Inschrijver een aanbestedende dienst is in de 
zin van artikel 1, punt b), alsook of de inschrijver in enigerlei vorm 
staatssteun ontvangt en of die steun overeenkomstig artikel 93, Md 3, van 
het Verdrag bij de Commissie is aangemeld en door haar goedgekeurd. 
De aanbestedende diensten onderzoeken de samenstellende bestanddelen van 
de betrokken inschrijvingen, rekening houdend met eventueel verstrekte 
toelichtingen, alvorens over de gunning van de opdracht of over de 
afwijzing van een inschrijving te beslissen. 
2. BIJ een Inschrijving door een openbare dienst of openbare onderneming 
onderzoekt de aanbestedende dienst met name of de inschrijving wordt 
beïnvloed door de verstrekking van openbare middelen In de vorm van : 
a) vergoeding van bedrijfsverliezen; 
b) kapitaal inbreng of dotatie; 
- 89 -
c) Inbreng à fonds perdu en leningen tegen gunstige voorwaarden; 
d) verlening van financiële voordelen door het achterwege laten van 
de inning van winsten of vorderingen; 
e) het afzien van een normale beloning voor de aangewende openbare 
middelen; 
f) vergoeding van door overheden opgelegde lasten. 
Indien de aanbestedende dienst voornemens is aan een inschrijver wiens 
inschrijving door een van deze elementen wordt beïnvloed een opdracht 
te gunnen, stelt hij de Commissie daarvan in kennis. 
3. Aanbestedende diensten mogen Inschrijvingen die Ingevolge de ontvangst van 
staatssteun abnormaal laag zijn slechts dan afwijzen indien zij met de 
inschrijver hebben overlegd en deze niet heeft kunnen aantonen dat de 
betrokken steun overeenkomstig artikel 93, lid 3, van het Verdrag bij de 
Commissie is aangemeld of door haar Is goedgekeurd. Indien aanbestedende 
diensten onder deze omstandigheden een inschrijving afwijzen, stellen zij 
de Commissie daarvan in kennis. 
4. Indien in het bestek Is bepaald dat de opdracht aan de inschrijver met de 
laagste prijs wordt gegund, stelt de aanbestedende dienst de Commissie van 
de afwijzing van inschrijvers met een prijs die hij als te laag beschouwt, 
in kennis. 
- 90 -
TITEL YM 
Slotbepalingen 
Art lke l 2a. 
Deze richtlijn vormt tot uiterlijk 31 december 1992 geen beletsel voor de 
toepassing van de bestaande nationale voorschriften betreffende het plaatsen van 
overheidsopdrachten voor het verrichten van diensten die de vermindering van de 
regionale ongelijkheden en de bevordering van de werkgelegenheid in minder 
begunstigde regio's en in door de achteruitgang van de industrie getroffen 
gebieden beogen, mits deze voorschriften verenigbaar zijn met het Verdrag, met 
name met de beginselen van uitsluiting van elke discriminatie op grond van 
nationaliteit, van de vrijheid van vestiging en het vrij verrichten van diensten 
en met de internationale verplichtingen van de Gemeenschap. 
Artikel 36 
1. De Lid-Staten stellen de Commissie in kennis van de nationale 
voorschriften, bedoeld in artikel 33, lid 3, en in artikel 35, en van de 
wijze waarop zij worden toegepast. 
2. De betrokken Lid-Staten doen de Commissie jaarlijks een verslag toekomen 
over de toepassing van genoemde maatregelen. Deze verslagen worden 
voorgelegd aan het Raadgevend Comité inzake overheidsopdrachten. 
Artikel 37 
De berekening van de termijnen geschiedt overeenkomstig Verordening (EEG, 
Euratom) nr. 1182/71 van de Raad van 3 Juni 1971 houdende vaststelling van de 
regels die van toepassing zijn op termijnen, data en aanvangs- en 
vervaltIJden^1). 
(1) PB nr. L 124 van 8.6.1971, blz. 1 
- 91 -
Artikel 38 
1. Ter vervollediging van de gegevens, verkregen op basis van de in 
artikel 18 bedoelde aankondigingen betreffende de gunning, dienen de 
Lid-Staten uiterlijk op 31 oktober van elk Jaar, overeenkomstig de nadere 
regels die volgens de procedure van artikel 39, Md 3, zullen worden 
vastgesteld, een statistisch overzicht over het voorgaande jaar In, waarin 
onder meer de totale waarde wordt opgegeven van de geplaatste opdrachten 
waarvan de waarde lager was dan de in artikel 8 bepaalde drempels en die 
anders onder toepassing van deze richtlijn zouden zijn gevallen. 
2. De Commissie stelt volgens de procedure van artikel 39, Md 3, de aard van 
de overeenkomstig deze richtlijn te verstrekken aanvullende statistische 
gegevens vast. 
Artikel 39 
1. De Commissie wordt bijgestaan door het bij Besluit 71/306/EEG ingestelde 
Raadgevend Comité Inzake overheidsopdrachten. 
2. Met betrekking tot opdrachten voor het verrichten van 
telecommunicatiediensten (bijlage I .A categorie 5) wordt de Commissie 
bijgestaan door het bij Richtlijn 90/531/EEG ingestelde Raadgevend Comité 
inzake opdrachten voor de telecommunicatiesector. 
3. In het kader van de In dit lid bedoelde procedure legt de 
vertegenwoordiger van de Commissie het comité een ontwerp voor van de te 
nemen maatregelen. Het comité brengt binnen een termijn die de voorzitter 
kan vaststellen naargelang van de urgentie van de materie advies uit over 
dit ontwerp, zo nodig door middel van een stemming. 
Het advies wordt In de notulen opgenomen; voorts heeft iedere Lid-Staat 
het recht te verzoeken dat zijn standpunt in de notulen wordt opgenomen. 
- 92 -
De Commissie houdt zoveel mogelijk rekening met het door het comité 
uitgebrachte advies. Zij brengt het comité op de hoogte van de wijze 
waarop zij rekening heeft gehouden met zijn advies. 
4. Het comité onderzoekt op initiatief van de Commissie of op verzoek van een 
Lid-Staat alle vraagstukken welke op de toepassing van deze richtlijn 
betrekking hebben. 
Artikel 40 
1. De Lid-Staten stellen de Commissie in kennis van de algemene 
moeilijkheden, In feite of in rechte, die hun ondernemingen ondervinden om 
In derde landen overheidsopdrachten voor het verrichten van diensten of 
concessies voor openbare diensten toegewezen te krijgen. 
2. De Commissie dient, voor de eerste maal vóór 31 december 1991 en 
vervolgens periodiek, bij de Raad een verslag in betreffende de 
openstelling van overheidsopdrachten voor het verrichten van diensten en 
concessies voor openbare diensten in derde landen, alsook betreffende de 
stand van de onderhandelingen die daarover al dan niet in het kader van de 
GATT met derde landen worden gevoerd. 
3. Indien de Commissie, hetzij op grond van de in I ld 2 bedoelde verslagen, 
hetzij op grond van andere informatie, vaststelt dat met betrekking tot 
het plaatsen van overheidsopdrachten voor het verrichten van diensten of 
het verlenen van concessies voor openbare diensten 
a) een derde land de ondernemingen van de Gemeenschap geen toegang 
verleent die vergelijkbaar is met die welke de Gemeenschap aan 
ondernemingen van dat derde land toekent, 
b) de ondernemingen van de Gemeenschap in een derde land geen 
nationale behandeling krijgen die dezelfde concurrentie­
mogelijkheden biedt als die welke aan ondernemingen van dat land 
worden geboden, of 
- 93 -
c) een derde land ondernemingen van andere derde landen gunstiger 
behandelt dan die van de Gemeenschap, 
kan zij onderhandelingen openen om die toestand te verhelpen. 
In de in lid 3, punten b) en c), bedoelde gevallen kan de Commissie, naast 
de in dat Md genoemde maatregelen, besluiten dat het gunnen van 
overheidsopdrachten voor het verrichten van diensten of het verlenen van 
concessies voor openbare diensten aan : 
a) ondernemingen waarop de wetgeving van het betrokken land van 
toepassing Is, 
b) ondernemingen die met ondernemingen als bedoeld in punt a), zijn 
gelieerd en die hun statutaire zetel in de Gemeenschap, doch geen 
daadwerkelijke en duurzame band met de economie van een Lid-Staat 
hebben, 
c) ondernemingen die inschrijvingen indienen welke betrekking hebben 
op diensten die hun oorsprong in het betrokken land hebben, 
kan gedurende een in het besluit aan te geven periode worden 
opgeschort of beperkt. 
De Commissie kan op eigen initiatief dan wei op verzoek van een 
Lid-Staat de passende maatregelen nemen, na overleg met de Lid-Staten 
overeenkomstig de procedure van artikel 39, lid 3. Indien de Commissie 
door een Lid-Staat wordt verzocht op te treden, neemt zij een besluit 
binnen ten hoogste drie maanden na ontvangst van dit verzoek. 
Zij stelt de Raad en de Lid-Staten van de genomen besluiten In kennis. 
ledere Lid-Staat kan het besluit van de Commissie binnen ten hoogste 
vier weken na de datum van het besluit aan de Raad voorleggen. 
De Raad kan binnen ten hoogste drie maanden na deze voorlegging met 
gekwalificeerde meerderheid van stemmen een andersluidend besluit 
nemen. 
- 94 -
5. Dit artikel laat de verplichtingen van de Gemeenschap of van de Lid-Staten 
ten opzichte van derde landen onverlet. 
Artikel 41 
Artikel 1, lid 1, van Richt I I Jn 89/665/EEG van de Raadd) wordt als volgt 
gewijzigd : 
1. De Lid-Staten nemen de nodige maatregelen om ervoor te zorgen dat, voor 
wat de procedures betreft voor het plaatsen van" overheidsopdrachten die 
onder de werkingssfeer van de Richt IIJnen 71/305/EEG, 77/62/EEG en 
.../.../EEG (*) vallen, tegen de door de aanbestedende diensten genomen 
besluiten doeltreffend en vooral zo snel mogelijk beroep kan worden 
ingesteld overeenkomstig het bepaalde In de volgende artikelen, met name 
artikel 2, lid 7, op grond van het feit dat door die besluiten het 
Gemeenschapsrecht Inzake overheidsopdrachten of nationale voorschriften 
waarin dat Gemeenschapsrecht is omgezet, geschonden zijn." 
(*) PB nr. L 
(1) PB nr. L 395 van 30.12.1989, blz. 33 
- 95 -
Artikel 42 
Uiterlijk drie jaar nadat de termijn voor het nakomen van deze richtlijn Is 
verstreken, maakt de Commissie in nauwe samenwerking met de in artikel 39 
genoemde Comités de voorlopige balans op van de werking van deze richtlijn, met 
bijzondere aandacht voor het effect van de toepassing van de richtlijn op de 
overheidsopdrachten voor de In bijlage I.A opgenomen diensten en voor de 
bepalingen betreffende de technische normen. Zij onderzoekt met name de 
mogelijkheid om de richtlijn volledig toe te passen op overheidsopdrachten voor 
andere, in bijlage I.B opgenomen diensten, en de gevolgen van de in eigen beheer 
verrichte diensten voor de daadwerkelijke openstelling van de markt in de 
dienstensector. ZIJ doet de nodige voorstellen om de richtlijn 
dienovereenkomstig aan te passen. 
Artikel 43 
De Lid-Staten doen uiterlijk op 1 maart 1990 de maatregelen in werking treden 
die nodig zijn om aan deze richtlijn te voldoen. Zij stellen de Commissie 
hiervan onverwijld In kennis. 
Wanneer de Lid-Staten deze bepalingen aannemen, wordt in die bepalingen naar de 
onderhavige richtlijn verwezen of wordt hiernaar verwezen bij de officiële 
bekendmaking van die bepalingen. De regels voor deze verwijzing worden 
vastgesteld door de Lid-Staten. 
Artikel 44 
De Lid-Staten dragen ervoor zorg dat de tekst van de voornaamste wettelijke of 
bestuursrechtelijke bepalingen die zij ter uitvoering van deze richtlijn 
vaststellen, aan de Commissie wordt meegedeeld. 
- 96 -
Artikel 45 
Deze richtlijn Is gericht tot de LId-Staten. 
Gedaan te Brussel, Voor de Raad 
De Voorzitter 
- 97 -
BIJLAGE I.A 
Diensten in de zin van artikel 9 
1. Onderhouds- en reparatiediensten 6112, 6122, 633, 886 
2. Diensten voor vervoer over land, met 
inbegrip van diensten voor vervoer per 
pantserwagen en koeriersdiensten, 
postvervoer uitgezonderd 712 (uitgezonderd 71235), 
7512, 87304 
Diensten voor luchtvervoer van passagiers en 
vracht, met uitzondering van postvervoer 73 (uitgezonderd 7321) 
Postvervoer over land, met uitzondering van 
raIIvervoer; postvervoer door de lucht 71235, 7321 
Te IecommunI cat i edI ensten 752' 
Financiële diensten 
a) Verzekeringsdiensten 
b) Bankverrichtingen en diensten in 
verband met beleggingen die worden 
vergoed op basis van honoraria, 
commissies of vergelijkbare vormen 
van beloning** ex 81 
812, 814 
Computer- en aanverwante diensten 84 
0 & O-diensten*** 85 
Diensten van accountancy, controle 
en boekhouding 862 
10. Diensten voor marktonderzoek en peil Ing 
van de openbare mening 864 
11. Diensten voor bedrijfsadvisering en 
aanverwante diensten 865, 866**** 
12. Bouwkundige diensten; 867 
Technische en geïntegreerde technische diensten; 
Diensten van stedebouw en landschaps­
architectuur ; 
Diensten voor aanverwante technische en 
wetenschappelijke advisering; 
Diensten voor het uitvoeren van technische 
proeven en analyses 
13 
14 Advertentie- en reclamediensten 871 
Diensten voor het schoonmaken van gebouwen 
en het beheer van onroerende goederen 874 
82201, 82202 
15. Uitgeverij- en drukkerijdiensten, in regie 
of op contractbasis 88442 
16. Riolering en vuilophaaldiensten; 
afvalverwerking en aanverwante diensten 94 
- 98 -
* Uitgezonderd spraaktelefonie-, telex-, radiotelefonie-, semafoon- en 
satelIietdiensten 
** Uitgezonderd werkzaamheden welke verband houden met eerste emissies van 
overheldsoblIgatles en met het beheer van de openbare schuld 
*** Als bedoeld In de negende overweging 
**** Uitgezonderd diensten voor arbitrage en verzoening 
- 99 
Diensten In de zin van artikel 10 
Cat. Titel CPC-IndeI ing, Groep, 
Klasse of subklasse 
17 
Ta, 
-HT 
20. 
21~ Hotel- en restauratiediensten 64 
Spoorwegvervoersd iensten 711 
Vervoersdiensten over het water 72 
22, 
55" Diensten voor ondersteunend en hulpvervoer 74 
Financiële diensten ex 81 
Bankverrichtingen en diensten in verband 
met beleggingen, die niet worden vergoed 
op basis van honoraria, commissies of 
vergelijkbare vormen van beloning 
Diensten van Juridische aard 861 
Plaatsing van personeel en personeels­
verschaffing 872 
24. Opsporings- en bewakingsdiensten 
(uitgezonderd vervoer per pantserwagen) 
25 
26~ 
27* 
28~ 873 (uitgezonderd 87304) 
Diensten voor onderwijs en beroepsonderwijs 92 
Gezondheids- en sociale diensten 93 
Diensten voor recreatie, cultuur en sport 96 
Andere diensten 
- 100 -
BIJLAGE 11 
Definitie van enkele technische specificaties 
In de zin van deze richtlijn wordt verstaan onder : 
1. "Technische specificatie" .- alle technische voorschriften, met name die 
welke zijn opgenomen In het bestek, die een omschrijving geven van de 
vereiste kenmerken van een werk, een materiaal, een produkt of een 
levering en aan de hand waarvan op objectieve wijze een werk, een 
materiaal, een produkt of een levering zodanig kan worden omschreven dat 
dit beantwoordt aan het gebruik waarvoor het door de aanbestedende dienst 
is bestemd. Deze voorschriften omvatten het niveau van kwaliteit en 
gebruiksgeschiktheid, veiligheid en afmetingen met inbegrip van de 
voorschriften voor het materiaal, het produkt of de levering inzake het 
systeem voor het waarborgen van de kwaliteit, de terminologie, de 
symbolen, de proefnemingen en proefnemingsmethoden, de verpakking en het 
merken of etiketteren. ZIJ omvatten eveneens de voorschriften voor het 
berekenen en het ontwerpen van het werk, de voorwaarden voor de 
proefnemingen, controle en oplevering van de werken, alsmede de 
bouwtechnieken of bouwwijzen en alle andere voorwaarden van technische 
aard die de aanbestedende dienst bij algemene dan wel bijzondere maatregel 
kan voorschrijven met betrekking tot de voltooide werken en tot de 
materialen of bestanddelen waaruit deze werken zijn samengesteld. 
2. "Norm" technische specificatie die door een erkende 
normalIseringsinstel IIng voor herhaalde of voortdurende toepassing is 
goedgekeurd, waarvan de inachtneming in beginsel niet verplicht is. 
3. "Europese norm" norm die door het Europees Comité voor Normalisatie 
(CEN) of het Europees Comité voor Elektrotechnische Normalisatie (CENELEC) 
als "Europese norm (EN)" of "Harmonisatiebescheid (HD)" is goedgekeurd 
volgens de gemeenschappelijke regels van deze organisaties of die is 
goedgekeurd door het Europees Normalisât ie-instituut voor de 
Telecommunicatie (ETSI) als een "Europese telecommunicatienorm (NET)". 
4. "Europese technische goedkeuring" op de bevinding dat aan de 
fundamentele voorschriften wordt voldaan, gebaseerde, gunstig uitvallende 
technische beoordeling waarbij een produkt geschikt wordt verklaard voor 
het gebruik voor bouwdoeleinden volgens zijn intrinsieke eigenschappen en 
de voor de toepassing en het gebruik ervan vastgestelde voorwaarden. De 
Europese technische goedkeuring wordt afgegeven door de te dien einde door 
de Lid-Staat erkende instelling. 
5. "Gemeenschappelijke technische specificatie" : de technische specificatie 
die volgens een door de LId-Staten erkende procedure is opgesteld met het 
oog op een uniforme toepassing in alle Lid-Staten en die In het 
Pub II katieb lad van de Europese Gemeenschappen is bekendgemaakt. 
6. "Fundamentele voorschriften" voorschriften met betrekking tot de 
veiligheid, de gezondheid en andere aspecten van algemeen belang waaraan 
de werken kunnen voldoen. 
- 101 -
BIJLAGE III 
Modellen voor de aankondiging van overheidsopdrachten 
voor het verrichten van diensten 
A. Voorinformatie 
1. Naam, adres, telefoon-, telegram-, telex- en faxnummer van de 
aanbestedende dienst en, indien het een andere dienst betreft, van de 
dienst waar aanvullende Inlichtingen kunnen worden verkregen. 
2. Totaal van de voorgenomen opdrachten voor elk van de in bijlage I .A 
opgenomen categorieën van diensten. 
3. Beoogde datum van aanvang van de aanbestedingsprocedures, per categorie. 
4. Overige inlichtingen. 
5. Datum van verzending van de aankondiging. 
6. Datum van ontvangst van de aankondiging door het Bureau voor officiële 
pub M kat les der Europese Gemeenschappen. 
- 102 -
B. Openbare procedures 
1. Naam, adres, telefoon-, telegram-, telex- en faxnummer van de 
aanbestedende dienst. 
2. Categorie waartoe de dienst behoort, en beschrijving. 
CPC-IndelIng. 
3. Plaats waar de dienst moet worden verricht. 
4. a) Vermelding of het verrichten van de dienst krachtens wettelijke of 
bestuursrechtelijke voorschriften aan een bepaalde beroepsgroep is 
voorbehouden. 
b) Verwijzing naar de relevante wettelijke of bestuursrechtelijke 
bepalingen. 
c) Vermelding of rechtspersonen de namen en beroepsbekwaamheden van het 
personeel dat met de uitvoering van de dienst wordt belast, dienen aan 
te geven. 
5. Vermelding of dienstverrichters voor een gedeelte van de betrokken 
diensten kunnen Inschrijven. 
6. Varianten : 
a) minimumvoorwaarden; 
b) gewenste bestanddelen; 
c) In voorkomend geval, het verbod van varianten. 
7. Looptijd van de overeenkomst of termijn voor het voltooien van de dienst. 
8. a) Naam en adres van de dienst waar de ter zake dienende stukken kunnen 
worden aangevraagd. 
b) Uiterste datum voor deze aanvraag. 
c) In voorkomend geval, het ter verkrijging van genoemde stukken te 
betalen bedrag en de betalingswijze. 
9. a) Personen die bij de opening van de inschrijvingen worden toegelaten, 
b) Dag, uur en plaats van de opening. 
10. In voorkomend geval, de verlangde borgsommen en waarborgen. 
11. De belangrijkste voorschriften voor financiering en betaling en/of 
verwijzingen naar de relevante teksten. 
12. In voorkomend geval, de rechtsvorm die de combinatie van dienstverrichters 
waaraan de opdracht wordt gegund, moet aannemen. 
13. Gegevens over de eigen situatie van de dienstverrichters, alsmede gegevens 
en bescheiden om de technische en economische minimumeisen waaraan zij 
moeten voldoen, te kunnen beoordelen. 
14. Termijn gedurende welke de inschrijver zijn aanbieding gestand moet doen. 
15. De bij de gunning van de opdracht aan te leggen criteria en hun rangorde. 
De naast de laagste prijs geldende criteria worden vermeld, voor zover zij 
niet in het bestek zijn opgenomen. 
16. Overige Inlichtingen. 
103 -
17. Datum van verzending van de aankondiging. 
18. Datum van ontvangst van de aankondiging door het Bureau voor officiële 
pubIIkatIes der Europese Gemeenschappen. 
- 104 -
C. Niet-openbare procedures 
1. Naam, adres, telefoon-, telegram-, telex- en faxnummer van de 
aanbestedende dienst. 
2. Categorie waartoe de dienst behoort, en beschrijving. 
3. Plaats waar de dienst moet worden verricht. 
4. a) Vermelding of het verrichten van de dienst krachtens wettelijke of 
bestuursrechtelijke voorschriften aan een bepaalde beroepsgroep is 
voorbehouden. 
b) Verwijzing naar de relevante wettelijke of bestuursrechtelijke 
bepalingen. 
c) Vermelding of rechtspersonen de namen en beroepsbekwaamheden van het 
personeel dat met de uitvoering van de dienst wordt belast, dienen op 
te geven. 
5. Vermelding of dienstverrichters voor een gedeelte van de betrokken 
diensten kunnen Inschrijven. 
6. Het beoogde aantal dienstverrichters dat tot inschrijving zal worden 
uitgenodigd, of het beoogde minimum- en maximumaantal. 
7. Varianten : 
a) minimumvoorwaarden; 
b) gewenste bestanddelen; 
c) In voorkomend geval, het verbod van varianten. 
8. Looptijd van de overeenkomst of termijn voor het voltooien van de dienst. 
9. In voorkomend geval, de rechtsvorm die de combinatie van dienstverrichters 
waaraan de opdracht wordt gegund, moet aannemen. 
10. a) In voorkomend geval, de redenen waarom van de versnelde procedure 
gebruik wordt gemaakt. 
b) Uiterste datum voor de ontvangst van de aanvragen tot deelneming. 
c) Adres waar deze moeten worden ingediend. 
d) Taal of talen waarin zij moeten worden gesteld. 
11. Uiterste datum voor de verzending van de uitnodigingen tot Inschrijving. 
12. Eventuele borgsommen en waarborgen 
13. Gegevens over de eigen situatie van de dienstverrichters, alsmede gegevens 
en bescheiden om de technische en economische minimumeisen waaraan zij 
moeten voldoen, te kunnen beoordelen. 
14. De bij de gunning van de opdracht aan te leggen criteria en hun rangorde, 
voor zover deze niet zijn opgenomen in de uitnodiging tot inschrijving. 
15. Overige inlichtingen. 
105 -
16. Datum van verzending van de aankondiging. 
17. Datum van ontvangst van de aankondiging door het Bureau voor officiële 
pub M kat I es der Europese Gemeenschappen. 
- 106 -
D. Procedures van gunning via onderhandelingen 
1. Naam, adres, telefoon-, telegram-, telex- en faxnummer van de 
aanbestedende dienst. 
2. Categorie waartoe de dienst behoort, en beschrijving. 
CPC-indeling. 
3. Plaats waar de dienst moet worden verricht. 
4. a) Vermelding of het verrichten van de dienst krachtens wettelijke of 
bestuursrechtelijke voorschriften aan een bepaalde beroepsgroep is 
voorbehouden. 
b) Verwijzing naar de relevante wettelijke of bestuursrechtelijke 
bepalingen. 
c) Vermelding of rechtspersonen de namen en beroepsbekwaamheden van het 
personeel dat met de uitvoering van de dienst wordt belast, dienen op 
te geven. 
5. Vermelding of dienstverrichters voor een gedeelte van de betrokken 
diensten kunnen inschrijven. 
6. Het beoogde aantal dienstverrichters dat tot inschrijving zal worden 
uitgenodigd, of het beoogde minimum- en maximumaantal. 
7. Varianten : 
a) minimumvoorwaarden; 
b) gewenste bestanddelen; 
c) in voorkomend geval, het verbod van varianten. 
8. Looptijd van de overeenkomst of termijn voor het voltooien van de dienst. 
9. In voorkomend geval, de rechtsvorm die de combinatie van dienstverrichters 
waaraan de opdracht wordt gegund, moet aannemen. 
10. a) In voorkomend geval, de redenen waarom van de versnelde procedure 
gebruik wordt gemaakt. 
b) Uiterste datum voor de ontvangst van de aanvragen tot deelneming. 
c) Adres waar deze moeten worden ingediend. 
d) Taal of talen waarin zij moeten worden gesteld. 
11. Eventuele borgsommen en waarborgen. 
12. Gegevens over de eigen situatie van de dienstverrichters, alsmede gegevens 
en bescheiden om de technische en economische minimumeisen waaraan zij 
moeten voldoen, te kunnen beoordelen. 
13. In voorkomend geval, de namen en adressen van reeds door de aanbestedende 
dienst geselecteerde dienstverrichters. 
14. Overige inlichtingen. 
15. Datum van verzending van de aankondiging. 
16. Datum van ontvangst van de aankondiging door het Bureau voor officiële 
pub II kat les der Europese Gemeenschappen. 
- 107 -
17. Data van voorgaande bekendmakingen in het Publikatleblad van de Europese 
Gemeenschappen. 
- 108 -
E. Gegunde opdrachten 
1. Naam en adres van de aanbestedende dienst. 
2. Wijze van aanbesteding. In het geval van een onderhandelingsprocedure 
zonder voorafgaande bekendmaking van een uitnodiging tot inschrijving, de 
redenen waarom van die procedure gebruik is gemaakt (artikel 13, Md 3). 
3. Categorie waartoe de dienst behoort, en beschrijving. 
CPC-1nde M ng. 
4. Datum van de gunning van de opdracht. 
5. Gunningscriter ia. 
6. Aantal ontvangen offertes. 
7. Naam en adres van de dienstverrichter(s). 
8. Betaalde prijs of prijzen (minimum/maximum). 
9. In voorkomend geval, waarde en gedeelte van de overeenkomst dat aan derden 
in onderaanbesteding kan worden gegeven. 
10. Overige Inlichtingen. 
11. Datum van bekendmaking van de aankondiging van de opdracht in het 
PublikatI eb lad van de Europese Gemeenschappen. 
12. Datum van verzending van deze aankondiging. 
13. Datum van ontvangst van de aankondiging door het Bureau voor officiële 
publikatles der Europese Gemeenschappen. 
14. In het geval van opdrachten voor in bijlage I.B opgenomen diensten, de 
instemming van de aanbestedende dienst met de bekendmaking van de 
aankondiging (artikel 18, Md 3). 
- 109 -
BIJLAGE IV 
A. Aankondigingen van wedstrijden voor ontwerpen 
1. Naam, adres, telefoon-, telegram-, telex- en faxnummer van de 
aanbestedende dienst en van de dienst waar de ter zake dienende stukken 
kunnen worden verkregen. 
2. Beschrijving van het project. 
3. Aard van de wedstrijd : openbaar of nlet-openbaar. 
4. Bij openbare wedstrijden : uiterste datum voor de ontvangst van de 
ontwerpen. 
5. Bij niet-openbare wedstrijden : 
a) beoogd aantal of minimum- c.q. maximumaantal deelnemers; 
b) in voorkomend geval : namen van reeds geselecteerde deelnemers; 
c) criteria voor deze selectie; 
d) uiterste datum voor de ontvangst van de verzoeken tot deelneming. 
6. In voorkomend geval, vermelding of de deelneming aan een bepaalde 
beroepsgroep Is voorbehouden. 
7. BIJ de beoordeling van de ontwerpen te hanteren criteria. 
8. In voorkomend geval, namen van geselecteerde Juryleden. 
9. Vermelding of de beslissing van de Jury verbindend is. 
10. In voorkomend geval, aantal en waarde van de toe te kennen prijzen. 
11. In voorkomend geval : nadere gegevens inzake vergoedingen aan alle 
deelnemers. 
12. Vermelding of de winnaars recht hebben op de gunning van eventuele 
vervolgopdrachten. 
13. Overige inlichtingen. 
14. Datum van verzending van de aankondiging. 
15. Datum van ontvangst van de aankondiging door het Bureau voor officiële 
publikatles der Europese Gemeenschappen. 
B. Resultaat van wedstrijden voor ontwerpen 
1. Naam, adres, telefoon-, telegram-, telex- en faxnummer van de 
aanbestedende dienst. 
2. Beschrijving van het project. 
3. Totaal aantal deelnemers. 
4. Aantal buitenlandse deelnemers. 
5. Wlnnaar(s) van de wedstrijd. 
6. In voorkomend geval, toegekende prijs of prijzen. 
7. Overige Inlichtingen. 
8. Verwijzing naar de aankondiging van de wedstrijd. 
9. Datum van verzending van deze aankondiging. 
10. Datum van ontvangst van de aankondiging door het Bureau voor Officiële 
Pub M kat les der Europese Gemeenschappen. 
- 110 -
BIJLAGE Y 
A. Model voor een aankondiging Inzake het 
verlenen van concessies voor openbare diensten 
1. Naam, adres, telexadres, telefoon-, telex- en faxnummer van de 
aanbestedende dienst. 
2. a) Plaats waar de dienst moet worden verricht. 
b) Voorwerp van de concessie, aard en omvang van de te verrichten 
diensten. 
c) Duur van de overeenkomst. 
3. a) Uiterste datum voor de ontvangst van de aanvraag. 
b) Adres waar deze moet worden ingediend. 
c) Taal of talen waarin de aanvraag moet zijn gesteld. 
4. Personele, technische en financiële voorwaarden waaraan gegadigden dienen 
te voldoen. 
5. Bij de gunning aan te leggen criteria. 
6. In voorkomend geval : minimumpercentage van de totale waarde van de 
concessie dat aan derden zal worden uitbesteed. 
7. Overige gegevens. 
8. Datum van verzending van de aankondiging. 
9. Datum van ontvangst van de aankondiging door het Pub I I kat leb lad van de 
Europese Gemeenschappen. 
B. Gunning van de concessie 
1. Naam, adres, telexadres, telefoon-, telex- en faxnummers van de 
aanbestedende dienst. 
2. Voorwerp van de concessie, aard en omvang van de te verrichten diensten. 
3. Datum van gunning van de concessie. 
4. Aantal ontvangen inschrijvingen. 
5. Naam en adres van de concessiehouder. 
6. Overige gegevens. 
7. Datum van bekendmaking van de aankondiging van inschrijving in het 
Publikatleb lad van de Europese Gemeenschappen. 
8. Datum van verzending van de aankondiging. 
9. Datum van ontvangst van de aankondiging door het Pub I I kat leb lad van de 
Europese Gemeenschappen. 
ISSN 0254-1513 
COM(90) 372 def. 
DOCUMENTEN 
NL 10 06 
Catalogusnummer : CB-CO-90-649-NL-C 
ISBN 92-77-67548-9 
VERKOOPPRIJS tot 30 blz.: 3,50 ECU per 10 blz. meer: XJS ECU 
Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen 
L-2985 Luxemburg