EUROPESE COMMISSIE Brussel, 26.2.2020 SWD(2020) 500 final WERKDOCUMENT VAN DE DIENSTEN VAN DE COMMISSIE Landverslag België 2020 bij MEDEDELING VAN DE COMMISSIE AAN HET EUROPEES PARLEMENT, DE EUROPESE RAAD, DE RAAD, DE EUROPESE CENTRALE BANK EN DE EUROGROEP Europees Semester 2020: beoordeling van vooruitgang bij structurele hervormingen, preventie en correctie van macro-economische onevenwichtigheden en resultaten van diepgaande evaluatie ingevolge Verordening (EU) nr. 1176/2011 {COM(2020) 150 final}



Inhoud Samenvatting 1.Economische situatie en vooruitzichten 2.Vooruitgang bij de uitvoering van de landspecifieke aanbevelingen 3.Hervormingsprioriteiten 3.1.Overheidsfinanciën en belastingen 3.2.Financiële sector 3.3.Arbeidsmarkt, onderwijs en sociaal beleid 3.4. Concurrentievermogen en investeringen 3.5.Milieuduurzaamheid Bijlage A: Overzichtstabel Bijlage B: Schuldhoudbaarheidsanalyse — statistische bijlage Bijlage C: Standaardtabellen Bijlage D: Investeringsrichtsnoeren voor het Fonds voor een rechtvaardige transitie 2021–2027 voor België Bijlage E: Vooruitgang in de richting van de doelstellingen voor duurzame ontwikkeling (SDG’s) Referenties LIJST VAN tabellen Tabel 1.1:Belangrijkste economische en financiële indicatoren – België

Tabel 2.1:Vooruitgang bij de uitvoering van de landspecifieke aanbevelingen 2019 Tabel 3.1.1:Omvang van de overheid per subsector in 2021 (% van het bbp) Tabel 3.2.1:Binnenlandse bankgroepen en op zichzelf staande banken, onder buitenlandse (EU en niet-EU) zeggenschap staande dochterondernemingen en onder buitenlandse (EU en niet-EU) zeggenschap staande bijkantoren. Tabel 3.4.1:Verdeling bevoegdheden tussen bestuursniveau – Financiering Tabel C.1:Indicatoren financiële markten Tabel C.2:Kernindicatoren sociaal scorebord Tabel C.3:Arbeidsmarkt- en onderwijsindicatoren Tabel C.4:Indicatoren voor sociale inclusie en gezondheid Tabel C.5:Indicatoren voor de prestatie van productmarkten en beleidsindicatoren Tabel C.6:Groene groei Tabel E.1:Indicatoren om de vooruitgang van België in de richting van de SDG’s te meten LIJST VAN grafieken Grafiek 1.1: Groei van het bbp en componenten Grafiek 1.2: Ramingen en componenten van de potentiële groei Grafiek 1.3: Mutaties in het exportmarktaandeel voor goederen Grafiek 1.4: Groei van de werkzaamheid per beroep, cumulatief, duizenden Grafiek 1.5: Ontwikkelingen op het gebied van de externe rekeningen Grafiek 1.6: Particuliere schuldenlast Grafiek 1.7: Gedefleerde huizenprijsindex, index 1e kw. 2002=100

Grafiek 1.8: Leningen van monetaire en financiële instellingen aan de niet-financiële particuliere sector Grafiek 2.1: Algemene meerjarige uitvoering van de landspecifieke aanbevelingen 2011-2019 tot dusver Grafiek 3.1.1: Uitsplitsing van de bruto overheidsschuld Grafiek 3.1.2: Evolutie van de primaire uitgaven Grafiek 3.1.3: Evolutie van de publieke netto kapitaalvoorraad Grafiek 3.1.4: Prognoses en scenario's op middellange termijn voor de overheidsschuld (% bbp) Grafiek 3.1.5: Belastingswig op gemiddeld loon, alleenverdiener (2018) Grafiek 3.2.1: Ontwikkeling van de schuldenlast van de huishoudens Grafiek 3.2.2: Schuldenlast van huishoudens, geselecteerde indicatoren Grafiek 3.3.1: Belangrijkste arbeidsmarktindicatoren Grafiek 3.3.2: Aantal werkzoekenden per vacature (per gewest) Grafiek 3.3.3: Aandeel werknemers in de particuliere sector dat ziek is (naar ziekteduur) Grafiek 3.3.4: Arbeidsparticipatie, naar bevolkingsgroepen en gewesten (2018) Grafiek 3.3.5: Armoedevallen voor verschillende sociale uitkeringen (voor een huishouden met één kostwinner tegen minimumloon) (2019) Grafiek 3.3.6: Correlatie transitiepercentage (2018) en participatie aan actief arbeidsmarktbeleid (2017) Grafiek 3.3.7: STEM-“wage premium” (als % van het loon van niet-STEM-werknemer; gemiddelde 2014–2017) Grafiek 3.3.8: Potentiële loon- en productiviteitsgroei per sector door toegenomen opleiding (2008-2017) Grafiek 3.3.9: Jobanciënniteit volgens leeftijdsgroep Grafiek 3.3.10: Gemiddelde PISA-score voor leesvaardigheid, naar gemeenschap, geslacht, studierichting en sociaaleconomische en migratieachtergrond Grafiek 3.3.11: Zelfgerapporteerde onvervulde behoeften aan medisch onderzoek, naar opgegeven hoofdreden (“te duur”) en inkomenskwintiel (gegevens 2018, % kwintiel bevolking, verschillen tussen kwintielen (Q1–Q5)) 54

Grafiek 3.4.1: Marktaandeel van de uitvoer (EMS) Grafiek 3.4.2: Marktdynamiek en concurrentiepositie van goederenexport voor top-10 sectoren (2000–2018) Grafiek 3.4.3: Productiviteitsgroei (2010 = 100) Grafiek 3.4.4: Dienstencomponent in de be- en verwerkende industrie (in 2015) in % Grafiek 3.4.5: Uitsplitsing loonkosten per eenheid product Grafiek 3.4.6: Werkgelegenheid in snelgroeiende ondernemingen in de 50 % meest innovatieve bedrijfstakken en werkgelegenheid in alle snelgroeiende ondernemingen (telkens in % van de totale werkgelegenheid) (2016) Grafiek 3.4.7: Bbp per capita, 2017 — Index EU=100 Grafiek 3.5.1: Bijdrage niet-ETS-sectoren (%, 2016) Grafiek 3.5.2: Energieverbruik gebouwenvoorraad, KWh/m² (2016) LIJST VAN KADERS Kader 2.1: EU-FONDSEN EN -PROGRAMMA'S OM STRUCTURELE UITDAGINGEN AAN TE PAKKEN EN DE GROEI EN HET CONCURRENTIEVERMOGEN IN BELGIË TE BEVORDEREN Kader 3.1.2: Ongelijke fiscale behandeling van de huurinkomstenbelasting Kader 3.3.3: Het belang van vaardigheden op de Belgische arbeidsmarkt Kader 3.3.4: Monitoring van de prestaties in het licht van de Europese pijler van sociale rechten Kader 3.4.5: Uitdagingen op het gebied van investeringen en hervormingen in België Samenvatting Structurele hervormingen en gerichte investeringen zouden moeten bijdragen tot meer duurzame en inclusieve groei in België. De afgelopen jaren zijn hervormingen doorgevoerd op het gebied van pensioenen, vennootschaps- en arbeidsbelasting, loonindexering, de arbeidsmarkt en het ondernemingsklimaat. België is echter nog steeds halverwege dit proces en er zijn verdere hervormingen nodig om de resterende uitdagingen aan te pakken, met name in de context van de vergrijzing en de getemperde productiviteitsgroei. Het aanpakken van tekorten aan vaardigheden, lage verspreiding van innovatie en belemmeringen voor de concurrentie op de product- en dienstenmarkt zal bijdragen tot het stimuleren van de productiviteitsgroei. Het verhogen van de nog steeds relatief lage arbeidsparticipatie zal ook een positief effect hebben op de overheidsfinanciën. Een verbetering van de samenstelling en de efficiëntie van de overheidsuitgaven, met name door middel van uitgavenevaluaties, zou ruimte kunnen scheppen voor een verhoging van het aandeel van groeivriendelijke uitgaven, zoals overheidsinvesteringen. Hoewel de hervormingen op het niveau van de Gewesten en Gemeenschappen kunnen worden voortgezet heeft het feit dat de vorming van een nieuwe federale regering lang op zich laat wachten er echter toe geleid dat het hervormingsproces bijna volledig is stilgevallen( ).

De economische groei zal geleidelijk aan vertragen. De economie is in de nasleep van de financiële crisis met gemiddeld 1,8 procent per jaar gegroeid, hoewel dit cijfer sinds 2015 lager ligt dan het gemiddelde van de eurozone. In 2019 groeide het bbp naar verwachting 1,4 %, tegenover 1,2 % in de eurozone. Verwacht wordt dat de economische activiteit in de nabije toekomst verder zal dalen tot iets meer dan 1 %. Volgens de laatste prognoses van de Commissie zal de particuliere consumptie, ondersteund door robuuste fundamentals, de economische groei blijven aanjagen en een vertraging van de investeringsgroei tenietdoen. De netto-uitvoer zal naar verwachting een negatief effect hebben op de groei, dit bij getemperde groeivooruitzichten voor de wereldhandel. De groei van de werkgelegenheid blijft robuust. Naar verwachting waren in 2019 bijna 4,9 miljoen mensen werkzaam, het hoogste cijfer in de afgelopen 10 jaar. De recente groei van de werkzaamheidsgraad doet zich vooral voor bij oudere werknemers, bij de hooggekwalificeerde en — in mindere mate — bij de laaggeschoolde beroepen. De verwachting is dat de loon- en arbeidskosten de komende jaren matig zullen blijven groeien. In combinatie met een daling van de werkloosheid zullen loonsverhogingen naar verwachting de groei van het beschikbare inkomen van huishoudens, die de afgelopen jaren traag verliep, ondersteunen. De hoge overheidsschuld, in combinatie met het structurele begrotingstekort, beperkt de beschikbare begrotingsruimte bij een eventuele recessie. Volgens de najaarsprognoses 2019 van de Commissie zal het nominale overheidstekort bij ongewijzigd beleid naar verwachting toenemen tot 2,6 % van het bbp in 2021, na een opmerkelijke verbetering in 2017 en 2018, toen het tekort 0,7 % van het bbp bedroeg. Sommige belastinghervormingen van de afgelopen jaren zullen naar verwachting op de ontvangsten wegen. Door de stijgende leeftijdsgebonden uitgaven, met name als gevolg van hogere uitgaven voor pensioenen, langdurige zorg en gezondheidszorg, zal het nominale tekort verder verslechteren. De overheidsschuld zal hoog blijven: ongeveer 100 % van het bbp. België heeft significante investeringsbehoeften in onderwijs, duurzaam vervoer, energie, digitale infrastructuur zoals 5G en sociale huisvesting. Het engagement dat België is aangegaan om tegen 2025 een volledige kernuitstap tot stand te brengen, houdt in dat grote investeringen nodig zijn in zowel elektriciteitsopwekking als interconnectiecapaciteit, slimme netten en opslag. Het aanpakken van tekorten aan arbeidskrachten, met name van werknemers met een achtergrond en vaardigheden op het gebied van wetenschap, technologie, engineering en wiskunde, zal investeringen in het opleidings- en onderwijssysteem vergen. Er zijn belangrijke investeringen in de voorstedelijke spoorweginfrastructuur en de seingeving aan de gang. De renovatie van het oude gebouwenbestand, dat dateert van vóór de invoering van de energienormen, zal België helpen bij het behalen van de emissiereductiedoelstellingen voor 2020 en 2030. Er zijn belangrijke behoeften op het gebied van sociale infrastructuur (voor- en vroegschoolse educatie en opvang, sociale huisvesting, scholen) en werknemers in de sociale sector. De digitalisering van overheidsdiensten en justitie, en de versterking van bepaalde belangrijke handhavers en overheidsorganen, zouden het institutionele bestuur verbeteren. Over het algemeen heeft België beperkte( ) vooruitgang geboekt bij de aanpak van de landspecifieke aanbevelingen 2019, deels door het uitblijven van de vorming van een federale regering met volle bevoegdheden. Er is enige vooruitgang geboekt op het volgende gebied: ·Na enkele jaren van geringe activiteit hebben de overheidsentiteiten grote meerjarenplannen voor investeringen in vervoersinfrastructuur ontworpen en in gang gezet. Er is beperkte vooruitgang geboekt op de volgende gebieden: ·Er is nog veel ruimte om de samenstelling en de efficiëntie van de overheidsuitgaven te verbeteren, en dit op alle niveaus van de overheid. ·Er zijn nog steeds belemmeringen om te werken en de doeltreffendheid van de activeringsmaatregelen moet nog steeds worden versterkt, met name voor kwetsbare groepen. Er zijn hervormingen in gang gezet om de onderwijsresultaten te verbeteren en de onderwijs- en opleidingsstelsels inclusiever te maken, maar er is nog veel werk aan de winkel. Er zijn initiatieven genomen om de vaardighedenmismatches aan te pakken, maar er moet nog meer worden gedaan. ·Er zijn nog steeds belemmeringen voor de concurrentie in de dienstensector. Er is geen vooruitgang geboekt op de volgende gebieden: ·Coördinatie van het begrotingsbeleid van alle overheidsniveaus. België presteert goed op een aantal indicatoren van het sociaal scorebord ter ondersteuning van de Europese pijler van sociale rechten, maar niet alle pijnpunten zijn verholpen. België scoort goed op gendergelijkheid, kinderopvang en billijke arbeidsomstandigheden. Niettemin verdient een aantal beginselen van de pijler aandacht. De werkzaamheidsgraad ligt nog steeds ver onder het EU-gemiddelde, voornamelijk aangejaagd door slechte arbeidsmarktresultaten voor specifieke groepen. Bovendien blijft het aandeel van personen die in huishoudens met een lage arbeidsintensiteit leven, hoog. De deelname aan volwasseneneducatie is relatief laag. De onderwijsresultaten vertonen aanzienlijke variatie die verband houdt met de sociaal-economische en migratie-achtergrond, maar ook tussen scholen onderling. In vergelijking met andere landen lopen mensen met een handicap meer risico op armoede of sociale uitsluiting. De kinderarmoede is hoog, met name in Brussel. Wat betreft de vooruitgang van België in de richting van zijn nationale doelstellingen in het kader van de Europa 2020-strategie, ligt de beoogde werkzaamheidsgraad van het land van 73,2 % weliswaar dichterbij, maar nog steeds buiten bereik. België heeft zijn streefdoelen bereikt voor het terugdringen van voortijdig schoolverlaten en het verhogen van de deelname aan tertiair onderwijs. Extra inspanningen zijn daarentegen nodig om de doelstellingen voor broeikasgasemissies, hernieuwbare energie, energie-efficiëntie en het verlagen van het armoederisico te behalen. Op het vlak van de duurzameontwikkelingsdoelstellingen van de Verenigde Naties (SDG's) boekt België relatief goede vooruitgang. Hoewel de prestaties op het gebied van gezondheid en welzijn (SDG 3) goed zijn en de ongelijkheden zijn verminderd (SDG 10), zijn er meer inspanningen nodig om de ondermaatse prestaties op het gebied van lezen, wiskunde en wetenschap (SDG 4) te verbeteren( ). Belangrijke structurele kwesties die in dit verslag aan de orde komen en wijzen op bijzondere uitdagingen voor de Belgische economie, zijn de volgende: Regelgevingsbarrières en onvoldoende investeringen in infrastructuurnetwerken hebben gewogen op de productiviteitsgroei. De zwakke groei van de arbeidsproductiviteit kan worden waargenomen in zowel de industrie- als de dienstensector, waar België ondermaats heeft gepresteerd. De uittredings- en toetredingspercentages van bedrijven behoren tot de laagste in de EU, met name in de dienstensectoren, die te maken hebben met een hoge regeldruk. De combinatie van een zware regelgeving, hoge loonkosten en een starre arbeidsmarkt weegt op de prestaties van de retailsector. Ondanks de recente hervormingen blijven de professionele en ambachtelijke diensten sterk gereguleerd. België dreigt achterstand op te lopen bij 5G. De zwakke concurrentie in de telecommunicatiesector, met name bij het vaste netwerk, leidt tot hogere prijzen. België presteert goed in het goederenvervoer per spoor, de haven- en spoorweginfrastructuur, maar scoort laag wat betreft de kwaliteit van de wegen. Groeiende verkeersvolumes die worden gestimuleerd door subsidies voor het woon-werkverkeer, zoals belastingvoordelen, zorgen voor congestie en zetten de infrastructuur voor het vervoer over land onder druk, terwijl de investeringen in de infrastructuur voor de binnenvaart laag blijven. Er blijft onzekerheid bestaan over de openstelling van het reizigersvervoer per spoor voor concurrentie. ·De administratieve lasten, de zwakke beleidscoördinatie en de sterk geconcentreerde innovatie wegen op de investeringen en de productiviteitsgroei. België presteert goed op het gebied van innovatie, maar de efficiëntie van het hoge niveau van overheidssteun voor O&O in het bedrijfsleven is niet bewezen, aangezien de totale investeringen hoog zijn, maar geconcentreerd blijven in een beperkt aantal grote bedrijven. De kloof tussen de best en de slechtst presterende bedrijven wordt groter, wat zou kunnen duiden op een onvoldoende verspreiding van de technologische vooruitgang. Ineffectieve coördinatie tussen overheidsniveaus en ineffectieve evaluatieprocessen in combinatie met onderbezetting van de belangrijkste handhavers wegen op het regelgevingsklimaat en de uitvoering van een aantal beleidsmaatregelen. De trage betalingen van de staat aan bedrijven zijn significant verslechterd. Lange doorlooptijden voor bouwvergunningen, een dure registratie voor onroerend goed en langdurige gerechtelijke procedures worden bovendien beschouwd als belemmeringen voor bedrijfsinvesteringen. Ondanks de geleidelijke verbeteringen blijven ontoereikende digitalisering en een gebrek aan middelen een uitdaging voor het gerechtelijk apparaat. ·Ondanks de recente hervormingen zijn sommige structurele uitdagingen op de arbeidsmarkt nog steeds niet aangepakt. De recente economische groei is banenintensief geweest. De werkzaamheidsgraad bereikte met 69,7 % in 2018 een langjarig hoogtepunt en de werkloosheid daalde tot het laagste niveau ooit, namelijk 5,5 % van de actieve beroepsbevolking. Desalniettemin wordt de arbeidsmarkt nog steeds gekenmerkt door een relatief lage participatiegraad en de nog steeds bestaande regionale verschillen in werkloosheid. De werkzaamheidsgraad is bijzonder laag voor sommige groepen zoals laaggeschoolde, oudere werknemers, mensen met een migratieachtergrond (met name niet in de EU geboren vrouwen) en mensen met een handicap. De negatieve prikkels om te werken als gevolg van de belasting- en uitkeringsstelsels verzwakken de doeltreffendheid van het actieve arbeidsmarktbeleid nog meer, ook voor mensen met een laag inkomenspotentieel.

·Een tekort aan adequate vaardigheden belemmert de potentiële groei. Er zijn belangrijke tekorten bij professionele, technische en wetenschappelijke beroepen. De mismatch tussen de vaardigheden die door de werkgevers worden gevraagd en die welke door de werkzoekenden worden aangeboden, leidt tot een van de hoogste vacaturepercentages in de eurozone. Het is mogelijk dat de onderwijs- en opleidingsstelsels niet alle vaardigheden aanbieden die op de arbeidsmarkt nodig zijn, met name basis-, taal- en digitale vaardigheden. Uit het aandeel van personen die slecht en goed presteren op het gebied van basisvaardigheden blijkt dat de Gemeenschappen moeite hebben om zowel kansengelijkheid als excellentie te combineren in hun onderwijs- en opleidingssystemen. Het tekort aan goed opgeleide leerkrachten neemt toe en de behoefte aan professionalisering is een groeiende zorg. Door hervormingen ter bevordering van de efficiëntie en de effectiviteit zouden middelen kunnen vrijkomen voor dringend noodzakelijke investeringen. Hervormingen, zoals het "Pacte d'Excellence" in de Franse Gemeenschap, om de achteruitgang van de onderwijsresultaten om te buigen, vorderen langzaam en zullen tijd nodig hebben om hun volle effect te bereiken. De deelname aan volwasseneneducatie blijft echter laag, met een mogelijk negatief effect op de vaardighedenmismatch. De anciënniteitsvergoeding draagt naast andere elementen bij aan een lage arbeidsmobiliteit. ·Er is ruimte om het belastingstelsel groener, billijker, eenvoudiger en duurzamer te maken. België kent een hoog belastingniveau, maar ook substantiële aftrekregelingen. Doordat zij op grote schaal worden gebruikt, is het belastingstelsel complex voor bedrijven. De hoge belasting op arbeid verzwakt de arbeidsparticipatie en ontmoedigt permanente educatie. Het bestaan van het 'huwelijksquotiënt' genereert werkonvriendelijke prikkels voor tweede verdieners. Sommige kenmerken van het belastingstelsel voor onroerend goed belemmeren de arbeidsmobiliteit en dragen bij tot een verstoring van de investeringskeuzes en overinvesteringen in onroerend goed. De milieubelastingen zijn toegenomen, maar er is ruimte voor een verdere afstemming op de koolstofuitstoot. De bedrijfswagenregeling blijft negatieve stimulansen inhouden op het gebied van mobiliteit. ·Er is ruimte om de samenstelling en de efficiëntie van de overheidsuitgaven te verbeteren, zodat de economische groei beter kan worden ondersteund. Het structureel lage niveau van de overheidsinvesteringen, die als essentieel worden beschouwd voor het stimuleren van het economisch potentieel op lange termijn, heeft geleid tot een verslechtering van de nettokapitaalvoorraad van de overheid. Het lage niveau van de overheidsinvesteringen vraagt om een grondige bezinning op de kwaliteit van de overheidsfinanciën door de uitvoering van uitgavenevaluaties op alle niveaus van de overheid. De begrotingscoördinatie is bovendien nog niet doeltreffend genoeg, aangezien het samenwerkingsakkoord van 2013 nog niet volledig is uitgevoerd. Op subnationaal niveau zijn er weinig begrotingsregels, terwijl de Gewesten en Gemeenschappen belangrijke taken hebben met betrekking tot de terugkerende uitgaven. ·België staat voor substantiële uitdagingen met betrekking tot de houdbaarheid van zijn overheidsfinanciën op middellange en lange termijn. De bezorgdheid over de hoge overheidsschuld en de grote leeftijdsgebonden verplichtingen wordt nog verergerd door de verslechtering van de Belgische begrotingssituatie. De effectieve pensioenleeftijd blijft ver onder de wettelijke pensioenleeftijd, met name voor ambtenaren. De uitgaven voor langdurige zorg zullen naar verwachting ook aanzienlijk toenemen in de periode 2016-2070. ·De kwetsbaarheid van de banken in verband met de woningmarkt is toegenomen in een context van verslechterende kredietnormen en een stijgende schuldenlast van de huishoudens. Geconfronteerd met de hevige prijsconcurrentie, die hun marges onder druk zette, hebben de banken hun kredietnormen versoepeld om de kredietvolumes te verhogen. De Nationale Bank van België heeft er bij de financiële sector op aangedrongen om voorzichtiger te werk te gaan bij het verstrekken van risicovolle hypothecaire leningen. Hoewel maatregelen zijn genomen, zou de opzet van het Belgische macroprudentiële kader het besluitvormingsproces kunnen hinderen. ·België staat voor belangrijke uitdagingen op het gebied van investeringen en regelgeving met het oog op duurzame groei en om de transitie naar een koolstofarme economie te waarborgen . Het Belgisch Nationaal Energie- en Klimaatplan heeft een laag ambitieniveau wat betreft de energiedoelstellingen. Er zijn grote openbare en particuliere investeringsbehoeften vastgesteld en er zullen investeringen nodig zijn om mobiliteitsoplossingen, de energieproductie en de kwaliteit van de huisvesting aan te passen. Ondanks een proactief beleid is de bouwsector verantwoordelijk voor een vijfde van de emissies in België, met name door de ouderdom van het gebouwenbestand en de nog steeds lage renovatiegraad. De weggebruikers betalen ongeveer 43 % (passagiers) en 27 % (vracht) van hun externe en variabele infrastructuurkosten. Intensieve landbouw, vooral in Vlaanderen, en een relatief hoge bevolkingsdichtheid oefenen een sterke druk uit op het land en de biodiversiteit. ·De transitie naar een koolstofarme economie kan gevolgen hebben voor kwetsbare consumenten, met name via de energieprijzen, en voor werknemers in energie-intensieve sectoren. De energierekening blijft hoog voor huishoudens met een laag inkomen, deels als gevolg van de distributiekosten. Het voorstel van de Commissie voor een mechanisme voor een rechtvaardige transitie in het kader van het volgende meerjarig financieel kader voor de periode 2021-2027 omvat een Fonds voor een rechtvaardige transitie, een specifieke regeling voor een rechtvaardige transitie in het kader van InvestEU en een nieuwe leenfaciliteit voor de overheidssector met de Europese Investeringsbank. Doel ervan is ervoor te zorgen dat de transitie naar EU-klimaatneutraliteit billijk verloopt door de meest getroffen regio's in België te helpen bij het aanpakken van de sociale en economische gevolgen. De belangrijkste prioriteiten voor ondersteuning door het Fonds voor een rechtvaardige transitie, dat is opgericht als onderdeel van het mechanisme voor een rechtvaardige transitie, staan vermeld in bijlage D, waarbij wordt voortgebouwd op de analyse van de transitie-uitdagingen die in voorliggend verslag zijn geschetst. 1. Economische situatie en vooruitzichten Economische groei De groei zal naar verwachting zijn afgenomen tot 1,4 % in 2019, na een robuuste economische expansie van 1,5 % in 2018. Na een gemiddelde groei van 1,8 % per jaar van 2014 tot 2017 bleef de economische activiteit in 2018 robuust. De expansie werd uitsluitend aangejaagd door de stijgende binnenlandse vraag, aangezien de gezinsconsumptie met 1,5 % steeg en de investeringen met 4 %. De netto handel woog negatief op de groei, wat het grootste deel van de vertraging ten opzichte van 2017 verklaart. Volgens de winterprognoses 2020 van de Commissie zal de economische activiteit in België zijn afgenomen tot 1,4 % in 2019, als gevolg van een zwakkere binnenlandse vraag, die nog wordt versterkt door een vertraging van de netto-uitvoer en de voorraden (grafiek 1.1). Dit is vooral toe te schrijven aan een meer gematigde groei van de particuliere consumptie en aan een grote negatieve mutatie van de voorraden. Grafiek 1.1:Groei van het bbp en componenten Bron: Europese Commissie Verwacht wordt dat de economische activiteit in 2020 en 2021 verder zal afnemen. Volgens de winterprognoses 2020 van de Commissie zal de economische activiteit in België verder vertragen tot 1,2 % in 2020 en tot 1,0 % in 2021 (grafiek 1.1). Verwacht wordt dat de groei van de binnenlandse vraag licht zal stijgen ten opzichte van 2019 wanneer de consumptie van de huishoudens aantrekt, waardoor een vertraging van de investeringsgroei wordt tenietgedaan. De netto handel zal naar verwachting een negatieve bijdrage leveren aan de groei in 2020 en 2021, aangezien de getemperde groei van de wereldhandel op de export weegt, terwijl de stijgende binnenlandse vraag de invoer ondersteunt. Uit de recente herziening( ) van de nationale rekeningen blijkt dat de binnenlandse consumptie een grotere rol heeft gespeeld in de recente economische expansie. In 2019 publiceerde het Belgisch Instituut voor de Nationale Rekeningen (Instituut voor de Nationale Rekeningen, 2019) een benchmarkherziening van zijn nationale rekeningen, waarbij de gemiddelde jaarlijkse economische groei licht naar boven werd bijgesteld (+0,1pp van het bbp per jaar tussen 1995 en 2017). De particuliere consumptie werd opwaarts herzien, onder meer door een betere raming van de financiële diensten, de uitgaven voor huisvesting en de bestedingen voor e-commerce. Grafiek 1.2:Ramingen en componenten van de potentiële groei Bron: Europese Commissie De vooruitzichten voor gematigde groei zijn in overeenstemming met de huidige ramingen voor de potentiële groei. De afgelopen jaren heeft de werkelijke economische output de potentiële groei overtroffen, die wordt geraamd op ongeveer 1,5 % over 2017-2019 (grafiek 1.2), waardoor de output gap in 2018 een positieve 0,8 % van het bbp bedroeg. De potentiële groei bodemde in 2013 uit op ongeveer 0,8 % en vertoont sindsdien een opwaartse trend, hoewel hij onder de ramingen van vóór 2009 blijft. België deelt dit kenmerk met verschillende lidstaten en, in het algemeen, met de eurozone als geheel. De potentiële groei zal zich naar verwachting tot 2021 globaal stabiliseren op 1,5 % en daarna dalen tot ongeveer 1,1 %. Dit is het gevolg van een veel zwakkere bijdrage van arbeid, aangezien de vergrijzing weegt op de groei van de beroepsbevolking. De particuliere consumptie, ondersteund door robuuste fundamentals, zal de economische groei blijven aanjagen. De particuliere consumptie is in 2013-2018 gemiddeld met 1,5 % gestegen, wat in grote lijnen overeenkomt met de trend die sinds het begin van de jaren 2000 is vastgesteld. Dit gebeurde ondanks een bescheiden stijging van het reële beschikbare inkomen tot 2016, die de weerspiegeling was van een loonmatigingsbeleid dat erop gericht was het verlies aan kostenconcurrentievermogen uit het verleden te corrigeren. De inkomensgroei is sinds 2016 aangetrokken en zal naar verwachting verder toenemen wanneer de lonen via indexering voor de kosten van levensonderhoud worden aangepast. Tussen de sociale partners zijn enkele verhogingen van de reële lonen overeengekomen, terwijl sinds 2016 ook verlagingen van de inkomstenbelasting zijn ingevoerd in het kader van een meerjarige belastinghervorming. Een relatief sterk presterende arbeidsmarkt zal naar verwachting blijven bijdragen tot de stijgende koopkracht van de huishoudens. Het verslechterende consumentenvertrouwen heeft de groei van de consumptie van de huishoudens in 2019 echter naar schatting vertraagd tot 1,1 %. In combinatie met een stijging van het beschikbaar inkomen heeft dit geleid tot een stijging van de spaarquote van de huishoudens. De consumptie van de huishoudens zal naar verwachting in 2020 en 2021 met 1,3 % stijgen, waardoor de spaarquote zich zal stabiliseren. De investeringsgroei is de afgelopen jaren sterk geweest, maar zal naar verwachting afnemen. De investeringen zijn in 2018 met 4,0 % gestegen, iets meer dan de gemiddelde jaarlijkse groei van 3,6 % sinds 2014, en zullen naar verwachting in 2019 met 3,4 % zijn gegroeid. De groei van de bedrijfsinvesteringen was breed en werd ondersteund door gunstige financieringsvoorwaarden en substantiële bedrijfsliquiditeitsreserves. Deze was ook een afspiegeling van de noodzaak om de hoge bezettingsgraad van de capaciteit aan te pakken. De investeringscyclus zal naar verwachting echter omslaan bij verslechterende vertrouwensindicatoren en zwakkere orderportefeuilles, ondanks een herstel in januari 2020. De groei van de investeringen van de huishoudens is de afgelopen jaren relatief binnen de perken gebleven met een gemiddelde jaarlijkse groei van 2,2 % tussen 2013 en 2018. Deze zal naar schatting significant zijn gestegen tot 6,5 % in 2019 bij zeer gunstige financieringsvoorwaarden, en zal in 2020-2021 naar verwachting weer groeien zoals in het verleden. De overheidsinvesteringen zijn in 2018 duidelijk gestegen (13,3 %) en zullen in 2019 naar schatting zeer matig zijn gegroeid (1,8 %), in lijn met de kiescyclus. Verwacht wordt dat ze in 2020 met 6,2 % zullen groeien en in 2021 met 8,2 %. De externe handel zal naar verwachting negatief wegen op de groei, dit bij getemperde groeivooruitzichten voor de wereldhandel. De nettohandel heeft sinds 2010 gemiddeld een negatieve bijdrage geleverd aan de groei, met name in 2016 en 2018. Het herstel van het goederensaldo in volume sinds 2009 is weliswaar opmerkelijk, maar volstaat niet om de gestage daling van het dienstensaldo in volume, dat in 2018 negatief werd, volledig teniet te doen. De getemperde groei van de wereldhandel, met name bij de belangrijkste handelspartners van België in de EU, heeft tot deze ontwikkelingen bijgedragen. Bovendien heeft België de afgelopen tien jaar exportmarktaandelen verloren (grafiek 1.3), zowel in de goederen als in de diensten, met name door de geringere dynamiek van de invoer op zijn relevante exportmarkten (zie punt 3.4). Verwacht wordt dat deze trend zich in 2020-2021 zal voortzetten en zal worden versterkt door een stijging van de arbeidskosten per eenheid product, die een negatieve impact zou kunnen hebben op het prijsconcurrentievermogen van België. Grafiek 1.3:Mutaties in het exportmarktaandeel voor goederen Bron: Europese Commissie

Arbeidsmarkt- en sociale ontwikkelingen De groei van de werkzaamheidsgraad blijft robuust ondanks een vertraging van de economische activiteit in het afgelopen jaar. Voor 2019 bleef de groei van de werkzaamheidsgraad met 1,4 % robuust, maar zal waarschijnlijk worden afgeremd door een vertraging van de economische groei als gevolg van een verzwakking van de wereldeconomie. Naar verwachting zullen in 2019 meer dan 4,7 miljoen mensen werkzaam zijn, het hoogste cijfer in de afgelopen 10 jaar. De groei van de werkzaamheidsgraad doet zich vooral voor bij oudere werknemers, bij de hooggekwalificeerde en — in mindere mate — bij de laaggeschoolde beroepen (grafiek 1.4 ). Grafiek 1.4:Groei van de werkzaamheid per beroep, cumulatief, duizenden Bron: Eurostat Ondanks de algemene verbetering van de arbeidsmarkt lopen de resultaten per bevolkingsgroep en per deelentiteit sterk uiteen. Door de sterke banengroei in combinatie met een beperkte toename van de bevolking in de werkende leeftijd is de werkzaamheidsgraad gestegen tot 70,7 % in het derde kwartaal van 2019, een van de hoogste niveaus ooit. De werkzaamheidsgraad, die wordt afgeremd door een lage activiteitsgraad, blijft echter onder de Europa 2020-doelstelling van 73,2 %. Ondanks recente verbeteringen voor sommige groepen blijft de werkzaamheidsgraad bijzonder laag voor laagopgeleiden, mensen met een migratieachtergrond, oudere werknemers en mensen met een handicap. De werkloosheid is verder gedaald en bereikte 5,2 % in het vierde kwartaal van 2019. Er blijven echter grote verschillen tussen de deelentiteiten bestaan wat de arbeidsmarktresultaten betreft. In 2018 varieerde de werkloosheidsgraad van 3,4 % in Vlaanderen tot 13,2 % in Brussel. Er bestaan nog meer verschillen met betrekking tot langdurige werkloosheid. In Vlaanderen is 33,9 % van alle werklozen langdurig werkloos, tegenover 56,9 % in Brussel en 56,2% in Wallonië. Het aandeel van de tijdelijke contracten steeg tot 9,8 % in 2018, wat 1,7 procentpunt meer is dan in 2014, maar onder het EU-gemiddelde van 13,2 % is. De inkomensongelijkheid en de armoede liggen onder het EU-gemiddelde. De inkomenskwintielratio (S80/S20) is in 2018 constant gebleven op 3,8, ruim onder het EU-gemiddelde van 5,1 in 2017. De ongelijkheidsverminderende impact van het belasting- en uitkeringsstelsel is groot, waardoor de inkomensongelijkheid op de markt substantieel wordt verminderd. Een doeltreffend belasting- en uitkeringsstelsel houdt ook het risico van armoede of sociale uitsluiting onder het EU-gemiddelde (19,8 % in 2018 tegenover een EU-gemiddelde van 21,9 %), hoewel de impact van sociale overdrachten blijft dalen. Er blijven uitdagingen bestaan op het gebied van ongelijkheid van kansen: het risico op armoede of sociale uitsluiting voor kinderen met laagopgeleide ouders (65,1 %) blijft zeer hoog, vooral in vergelijking met kinderen van hoger opgeleide ouders (5,6 %). Kansen worden ook belemmerd door uitdagingen op het gebied van onderwijs en gezondheidszorg (zie punt 3.3). Prijzen, lonen en kosten De inflatie is in 2019 vertraagd en zal naar verwachting in 2020 gematigd stijgen. De nominale inflatie, zoals gemeten aan de hand van het geharmoniseerde indexcijfer van de consumptieprijzen, is gedaald van 2,3 % in 2018 tot 1,2 % in 2019, aangejaagd door lagere energie- en voedselprijzen. De prijzen van diensten en niet-energetische industriële goederen zijn in een iets hoger tempo gestegen en ondersteunen de kerninflatie. Volgens de winterprognoses 2020 van de Commissie zal de nominale inflatie naar verwachting licht aantrekken tot 1,4 % in 2020 en tot 1,5 % in 2021, hetgeen een weerspiegeling is van de hogere voedsel- en dienstenprijzen. Ook de kerninflatie zal naar verwachting aantrekken van 1,6 % in 2019 tot 1,7 % in zowel 2020 als 2021. De inflatiekloof ten opzichte van het gemiddelde van de eurozone is verder verkleind, van 1,6 procentpunt in 2016 en gedicht in 2019, maar zal naar verwachting licht toenemen tot 0,1 procentpunt in 2020 en 2021. De reële effectieve wisselkoers van België is in 2018 gestegen, wat wijst op een zwakker prijsconcurrentievermogen. De reële effectieve wisselkoers( ) is bestemd om het prijs- of kostenconcurrentievermogen van een land ten opzichte van zijn belangrijkste concurrenten op de internationale markten te beoordelen, die niet alleen afhankelijk zijn van de ontwikkeling van de wisselkoersen, maar ook van de ontwikkeling van de kosten en de prijzen. De inspanningen om het prijsconcurrentievermogen van België te verbeteren, met name door middel van een beleid van loonmatiging, hebben ertoe bijgedragen dat de reële effectieve wisselkoers van 2014 tot 2016 is gedaald. Het prijsconcurrentievermogen van België lijkt echter te zijn verzwakt aangezien de koers in 2017 en 2018 is gestegen, bij een stijgende inflatie en stijgende arbeidskosten per eenheid product. Verwacht wordt dat de loongroei de komende jaren gematigd zal blijven. In de periode 2019-2021 zullen de arbeidskosten naar verwachting met gemiddeld 1,9 % per jaar stijgen. De belangrijkste aanjager is de inflatie, die via het systeem van automatische loonindexering wordt doorberekend in de lonen. Bovendien wordt ervan uitgegaan dat de maximale marge van 1,1 % voor onderhandelde loonsverhogingen in de periode 2019-2020 volledig zal worden benut (zie punt 3.4). De reële loongroei is in 2018 licht gestegen met 0,3 %, tegen 0,1 % in 2017, in tegenstelling tot de negatieve groei die tussen 2013 en 2016 werd opgetekend. In combinatie met een daling van de werkloosheid zullen loonsverhogingen naar verwachting de groei van het beschikbare inkomen van huishoudens, die de afgelopen jaren traag verliep, verbeteren. Volgens de najaarsprognoses van de Commissie zullen de arbeidskosten per eenheid product naar verwachting met gemiddeld 1,8 % per jaar blijven stijgen, iets meer dan in de eurozone (1,6 %). De vertraging van de productiviteitsgroei zet zich voort. Een grote particuliere kapitaalaccumulatie, een hooggekwalificeerde beroepsbevolking en sterke innovatieprestaties in sommige sectoren (farmaceutica, mineralen, chemie) hebben bijgedragen tot een relatief hoog productiviteitsniveau. Zoals uiteengezet in eerdere landverslagen (Europese Commissie, 2019) is de arbeidsproductiviteit de afgelopen tien jaar echter zeer weinig toegenomen, en sinds 2015 globaal genomen afgevlakt. Net als in andere geavanceerde economieën is dit grotendeels het gevolg van het groeiende belang van de dienstensector in de economie en van het beleid om de participatiegraad te verhogen (onder meer door de maatregel inzake "dienstencheques"). Het beleid ter ondersteuning van de groei van de totale factorproductiviteit zal daarom naar verwachting een belangrijke rol spelen. De productiviteit wordt besproken in punt 3.4. Externe rekeningen Het saldo op de lopende rekening zal naar verwachting negatief zijn gebleven in 2019. Het saldo op de lopende rekening van België is gedaald van 1,2 % van het bbp in 2017 tot -1,0 % van het bbp in 2018 en zal naar verwachting negatief blijven en uitkomen op - 0,8 % van het bbp in 2019 (grafiek 1.5). Het saldo op de lopende rekening ligt onder de norm( ) en is negatief beïnvloed door het relatief zwakke handelssaldo. Het goederensaldo is geleidelijk aan verbeterd en was van 2015 tot 2017 positief, hoewel de veranderingen in de olieprijzen dit in hoge mate verklaren. Het dienstensaldo daarentegen is gestaag verslechterd. Het primaire-inkomenssaldo bleef positief ondanks een significante verslechtering van het saldo van de nettoinvesteringsinkomsten, die deels het gevolg was van het feit dat aan buitenlandse directe investeerders hogere inkomsten werden betaald dan die welke uit de rest van de wereld werden ontvangen. Vanuit een sectoraal perspectief was de verslechterende besparingenpositie van ondernemingen, met name niet-financiële vennootschappen, de belangrijkste reden voor de daling van het netto vorderingentekort in 2018. Grafiek 1.5:Ontwikkelingen op het gebied van de externe rekeningen Bron: Europese Commissie België heeft een netto crediteurpositie ten opzichte van de rest van de wereld. Het saldo van de externe financiële activa en passiva was in 2018 goed voor 41,3 % van het bbp, een van de hoogste cijfers in de EU. Dit overschot is gedaald ten opzichte van 2017, toen het 56,7 % van het bbp bedroeg, voornamelijk als gevolg van waarderingseffecten. De netto crediteurpositie van België vindt zijn oorsprong in de particuliere sector, in het bijzonder de Belgische huishoudens, die in 2018 bruto activa - buitenlandse en binnenlandse - bezaten die 289 % van het bbp uitmaakten, met een netto financiële-activapositie van 225 % van het bbp. Particuliere schuldenlast De schuldenlast van de particuliere sector was relatief hoog en bedroeg 179 % van het bbp in 2018. Het grootste deel ervan bestaat uit schulden van niet-financiële vennootschappen, die in 2018 118,8 % van het bbp bedroegen (grafiek 1.6), een veel hoger niveau dan wat fundamentele aanjagers zouden doen vermoeden. De schuld van niet-financiële vennootschappen ligt ook boven de prudentiële benchmark (d.w.z. het niveau dat over het algemeen in verband wordt gebracht met verhoogde risico's van een bankcrisis). Het grootste deel van de stijging sinds 2007, toen de schulden van niet-financiële vennootschappen een meer gematigde 88 % van het bbp vertegenwoordigden, is in verband gebracht met grensoverschrijdende intragroepsleningen, die in de geconsolideerde cijfers van de nationale rekeningen zijn opgenomen. De passiva die voortvloeien uit intragroepsleningen worden geraamd op ongeveer 62,8 % van het bbp in 2018 en zorgen dus voor een stijging van de schuldquote. Tegenover deze passiva staat echter een bijna gelijkwaardig bedrag aan activa en ze houden dus weinig risico's in. Zonder de intragroepsleningen ligt de schuld van de Belgische niet-financiële vennootschappen met ongeveer 60 % van het bbp in 2018 dicht bij de verschillende benchmarks (Nationale Bank van België 2019, p 110), wat doet vermoeden dat de deleveragingbehoeften in feite bescheidener zijn. De grensoverschrijdende kredietverlening binnen groepen werd gestimuleerd door de notionele-interestaftrek, een aftrek in de vennootschapsbelasting die berekend wordt op het eigen vermogen van een onderneming. Toch zullen de recente wijzigingen in de notionele-interestregeling deze waarschijnlijk minder interessant maken voor ondernemingen. Grafiek 1.6:Particuliere schuldenlast Bron: De schuld van de huishoudens is licht gestegen en blijft gematigd, zowel als percentage van het bbp als van het beschikbare inkomen. De schuld van de huishoudens is licht gestegen tot 59,7 % van het bbp, tegen 58,9 % van het bbp in 2017. Ze was goed voor 104,1 % van het bruto beschikbaar inkomen in 2018, tegenover 102,7 % in 2017. Ze blijft onder wat volgens fundamentele aanjagers houdbaar is (zie punt 3.2). Zij blijft echter boven het niveau van de prudentiële benchmark (d.w.z. het niveau dat over het algemeen in verband wordt gebracht met verhoogde risico's op een bankcrisis). De schuld van de huishoudens maakt daarentegen nog steeds een relatief bescheiden percentage uit van hun financiële activa, namelijk 21,2 % in 2018, dit als gevolg van een zeer gunstige geaggregeerde vermogenspositie. Grafiek 1.7:Gedefleerde huizenprijsindex, index 1e kw. 2002=100 Bron: Europese Commissie De huizenprijzen zijn de afgelopen jaren matig gestegen. De reële huizenprijzen, gemeten aan de hand van het indexcijfer van de huizenprijzen, zijn vanaf het tweede kwartaal van 2019 op jaarbasis met 1,1 % gestegen, wat in grote lijnen overeenkomt met hun ontwikkeling in de afgelopen jaren (1,2 % per jaar sinds 2015). Deze gematigde groei volgt op een periode van sterke groei van ongeveer 5 % per jaar van 1998 tot 2007. De voorbije jaren zijn de Belgische huizenprijzen veel trager gestegen dan in de buurlanden (grafiek 1.7). Toch blijkt uit sommige indicatoren dat er op de Belgische woningmarkt overwaarderingsrisico's bestaan (zie punt 3.2).

De kredietgroei is robuust en breed gebleven. Het totale nettokrediet aan de niet-financiële particuliere sector was vanaf het tweede kwartaal van 2019 op jaarbasis goed voor 4,5 % van het bbp, iets minder dan in 2018, maar meer dan de gemiddelde jaarlijkse kredietgroei van de voorgaande jaren (zie grafiek 1.8). De kredietgroei wordt voornamelijk aangejaagd door de kredietverlening aan bedrijven, hoewel de kredietverlening aan huishoudens in 2018 een sterke groei liet zien alvorens in de eerste helft van 2019 te vertragen. De kredietkosten in België zijn verder gedaald en hebben zich geleidelijk aan de kosten van de eurozone aangepast, zowel voor ondernemingen als voor huishoudens (zie punt 3.2). Grafiek 1.8:Leningen van monetaire en financiële instellingen aan de niet-financiële particuliere sector Bron: Europese Commissie Overheidsfinanciën Verwacht wordt dat het overheidstekort zal verslechteren. Volgens de najaarsprognoses 2019 van de Commissie zal het overheidstekort in 2019 naar verwachting zijn gestegen tot 1,7 % van het bbp, na een opmerkelijke verbetering in 2017 en 2018, toen het begrotingstekort 0,7 % van het bbp bedroeg. De verslechtering is naar verwachting aangejaagd door zowel een daling van de inkomsten met 0,9 % van het bbp als een stijging van de uitgaven met ongeveer 0,2 % van het bbp. Sommige belastinghervormingen van de afgelopen jaren hebben naar verwachting op de ontvangsten gewogen. Verwacht wordt dat de inkomsten uit de vennootschapsbelasting in 2019 zullen dalen, aangezien deze na een tijdelijke piek in 2017 en 2018 opnieuw trendmatig zullen worden. Daarnaast is een verlaging van de personenbelasting doorgevoerd als onderdeel van maatregelen om arbeid minder te belasten. Bovendien verwacht men dat de zwakkere macro-economische omstandigheden zullen wegen op de groei van de belastinggrondslag. Aan de uitgavenzijde hebben de stijgende sociale uitkeringen en de overdrachten in natura, met name als gevolg van hogere uitgaven voor pensioenen en gezondheidszorg, het nominale tekort verder verergerd. Bij ongewijzigd beleid zal het nominale tekort naar verwachting verder oplopen tot 2,3 % van het bbp in 2020 en tot 2,6 % van het bbp in 2021. De overheidsschuld zal zich naar verwachting stabiliseren op bijna 100% van het bbp. Na een piek van 107,0 % van het bbp in 2014 is de overheidsschuld geleidelijk gedaald tot 100 % van het bbp in 2018. Volgens de najaarsprognoses 2019 van de Commissie zal de schuldquote naar verwachting dalen tot 99,5 % en in 2020 tot 99,6 % van het bbp stijgen (zie punt 3.1). Verschillen tussen de deelentiteiten De verschillen binnen en tussen de deelentiteiten blijven groot in België. Zij hebben betrekking op verschillende economische dimensies, waaronder het bbp per hoofd van de bevolking en de groei van het bbp, de werkzaamheidsgraad en de werkloosheid, alsmede het concurrentievermogen (zie punt 3.4). Duurzameontwikkelingsdoelstellingen België presteert over het algemeen gemiddeld in het realiseren van de duurzameontwikkelingsdoelstellingen. Volgens de indicatoren voor duurzaamheidsdoelstellingen (SDG's) van Eurostat (zie bijlage E) heeft België de afgelopen vijf jaar ongelijkmatige vorderingen gemaakt. België presteert goed op het gebied van industrie, innovatie en infrastructuur (SDG 9) dankzij de relatief hoge O&O-uitgaven als percentage van het bbp en het aandeel van de werkgelegenheid in hoge en middelhoge technologische productie- en kennisintensieve sectoren, ondanks een lichte terugval in duurzaam vervoer. België presteert ook goed op het gebied van gezondheid en welzijn (SDG 3), in lijn met de hoge kwaliteit van zijn gezondheidsstelsel, waar alle indicatoren op één na boven het EU-gemiddelde liggen, en op het gebied van verminderde ongelijkheden (SDG 10) dankzij zijn belasting- en uitkeringsstelsel. De Belgische prestaties op het gebied van afvalproductie en -beheer vertonen evenwel een gemengd beeld, aangezien een goede indicator voor de recycling en het circulaire materiaalgebruik teniet wordt gedaan door een productie van afval per hoofd van de bevolking die groter is dan het gemiddelde in de EU. Tot slot heeft België een meer dan gemiddelde problemen met nitraten- en fosfaatverontreiniging.



Tabel 1.1:Belangrijkste economische en financiële indicatoren – België 2. Vooruitgang bij de uitvoering van de landspecifieke aanbevelingen Sinds de start van het Europees Semester in 2011 is bij de uitvoering van 60 % van alle landspecifieke aanbevelingen aan België ten minste "enige vooruitgang" geboekt( ) . Voor 40 % van de aanbevelingen is "beperkte" of "geen vooruitgang" geboekt (zie grafiek 2.1). Er is substantiële vooruitgang geboekt door de hervorming van het kader voor loononderhandelingen om het kostenconcurrentievermogen van de economie te beschermen en te herstellen, en de aanbeveling over het vergroten van de veerkracht van de financiële sector is volledig uitgevoerd. Er zijn ook belangrijke maatregelen genomen op het gebied van pensioenen, de arbeidsmarkt (Jobdeal) en belastingen, waaronder de hervorming van de vennootschapsbelasting en de "taxshift". Sinds 2011 heeft België enige vooruitgang geboekt bij de versterking van de overheidsfinanciën. Er had echter een meer structurele begrotingsconsolidatie kunnen plaatsvinden, aangezien een significant deel van de verbetering het gevolg was van een verlaging van de rente-uitgaven dankzij de lage rente. Zonder extra maatregelen zal het overheidstekort naar verwachting in de nabije toekomst toenemen. Het bereiken van de doelstelling van een structureel begrotingsevenwicht is door de federale regering herhaaldelijk uitgesteld, nu tot 2021. De overheidsschuldquote piekte op 107,0 % in 2014 en zal naar verwachting in 2019 onder de 100 % zijn gedaald. Zij blijft echter hoog en zal naar verwachting in de nabije toekomst niet verder afnemen, hetgeen tot budgettaire houdbaarheidsrisico’s zal bijdragen. Er zijn maatregelen genomen om de verwachte stijging van de leeftijdsgebonden uitgaven aan te pakken, maar de houdbaarheid van het pensioenstelsel blijft een uitdaging. Sinds 2012 zijn de vereisten inzake leeftijd en duur van de loopbaan voor vervroegd pensioen herhaaldelijk verstrengd. In 2015 is wetgeving aangenomen die de wettelijke pensioenleeftijd met twee jaar verhoogt: hij zal vanaf 2025 van 65 tot 66 jaar stijgen en vanaf 2030 tot 67 jaar. Bovendien is de mogelijkheid om de arbeidsmarkt voortijdig te verlaten via het systeem van werkloosheid met bedrijfstoeslag geleidelijk aangescherpt. Kleinere pensioenhervormingen betroffen de ambtenarenpensioenen, bijvoorbeeld de verlaging van de preferentiële opbouwpercentages en de wijze waarop rekening wordt gehouden met de studiejaren. De voortdurende daling van de totale factorproductiviteit is een belemmering voor de potentiële groei. De beperkte vooruitgang bij het opheffen van de concurrentiebeperkingen in de dienstensector, bij het verlichten van een vrij zware administratieve last voor bedrijven, bij het verbreden van de verspreiding van technologische vooruitgang, in combinatie met een lage toewijzing van middelen, hebben de bijdrage van de totale factorproductiviteit aan de groei beperkt. Daarentegen is de uitvoering van verschillende beleidsmaatregelen voor de matiging van de arbeidskosten succesvol geweest in het stimuleren van het scheppen van banen, wat heeft geleid tot een toenemende arbeidsparticipatie en de laagste werkloosheid ooit. Ook de bijdrage van de vergroting van de kapitaalintensiteit aan de raming van de potentiële groei bleef stabiel in vergelijking met de jaren voor de crisis, dankzij de veerkrachtige particuliere investeringen die een tegenwicht vormden voor het lage niveau van de overheidsinvesteringen. Grafiek 2.1:Algemene meerjarige uitvoering van de landspecifieke aanbevelingen 2011-2019 tot dusver Bron: Europese Commissie Investeringen zijn van cruciaal belang om de groei op langere termijn te waarborgen. Hoewel de totale investeringen in de nasleep van de financiële crisis niet zoals in andere landen zijn gekelderd, is de situatie veel minder positief op het gebied van overheidsinvesteringen. Deze zijn al decennia structureel laag als gevolg van de gemaakte beleidskeuzes in een context van aanhoudende begrotingsconsolidatie. Volgehouden bezuinigingen op de investeringsbudgetten hebben geleid tot netto overheidsinvesteringen van gemiddeld nul sinds de jaren 1990 en hebben de kwaliteit van de openbare infrastructuur aangetast (zie punt 3.4). Het politieke akkoord over een nationaal pact voor strategische investeringen, de aankondiging van een interfederaal energiepact in 2017 en oproepen om een interfederale mobiliteitsstrategie te bepalen, zouden tot een nieuwe impuls voor investeringen kunnen leiden, ook in de energie- en vervoersinfrastructuur.

België heeft beperkte vooruitgang geboekt met de aanpak van de landspecifieke aanbevelingen 2019. Er is geen vooruitgang met het verdelen van de begrotingsdoelstellingen over de verschillende beleidsniveaus op een wijze die kan worden afgedwongen. Er is ook beperkte vooruitgang geboekt bij de verbetering van de samenstelling van de overheidsuitgaven, hoewel de deelentiteiten vooruitgang boeken bij de invoering van mechanismen voor de evaluatie van de uitgaven in hun begrotingsproces. Intussen is enige vooruitgang geboekt bij het stimuleren van investeringen in vervoer door middel van het Nationaal Pact voor Strategische Investeringen en wordt een toename van de investeringen in infrastructuur voorspeld. Er is ook beperkte vooruitgang geboekt op het gebied van beroepsonderwijs en -opleiding, de kwaliteit van de onderwijshervormingen wat betreft prestaties en inclusiviteit, hoewel de Gemeenschappen de onderwijshervormingen infaseren (bijvoorbeeld hervormingen met betrekking tot verschillende sectoren in de Vlaamse Gemeenschap en het "Pacte d'Excellence" van de Franse Gemeenschap). Er is beperkte vooruitgang geboekt bij het verminderen van de negatieve financiële prikkels om te werken, het doorvoeren van arbeidsmarkthervormingen met betrekking tot kansarme groepen en het aanpakken van de vaardighedenmismatches. Er is beperkte vooruitgang geboekt met het bevorderen van investeringen in kenniskapitaal, ook al verschillen de maatregelen op deelentiteit- en federaal niveau in omvang. Er is beperkte vooruitgang geboekt bij het opheffen van de belemmeringen voor de concurrentie in de dienstensector. Regelgevende beperkingen voor bepaalde professionele diensten blijven de concurrentie belemmeren. Ook is er beperkte vooruitgang geboekt bij de verbetering van de werking van de detailhandel ten behoeve van bedrijven en consumenten. Ten slotte is beperkte vooruitgang geboekt bij de verbetering van de mobiliteit. Op verzoek van een lidstaat kan de Commissie in het kader van het steunprogramma voor structurele hervormingen expertise op maat leveren om groeibevorderende hervormingen te helpen opzetten en uitvoeren. Sinds 2018 is dergelijke steun aan België verleend voor meer dan 20 projecten. In 2019 werden verschillende projecten op het terrein gerealiseerd. Zo steunde de Commissie de inspanningen van de haven van Antwerpen om de congestie op de wegen aan te pakken door een efficiënter gebruik van het spoor en de waterwegen. Bovendien ondersteunde de Dienst de invoering van uitgavenevaluaties in Vlaanderen door middel van een pilootproject en technisch advies over de systematische invoering van uitgavenevaluaties in het begrotingsproces. Hierop is het plan van de Vlaamse regering geïnspireerd om de uitgaven regelmatig te evalueren. In 2019 is een begin gemaakt met het onderzoek naar het gebruik van uitgavenevaluaties op federaal niveau, de versterking van de budgettaire coördinatie tussen de verschillende overheidsniveaus en de vermindering van de administratieve lasten voor de burgers en de ondernemingen in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest. Tabel 2.1:Vooruitgang bij de uitvoering van de landspecifieke aanbevelingen 2019 Bron: Europese Commissie Wat betreft landspecifieke aanbeveling 3: het regelgevingskader voor de programmering van de EU-fondsen voor het cohesiebeleid 2021-2027 is nog niet door de medewetgevers goedgekeurd, onder meer in afwachting van een akkoord over het meerjarig financieel kader (MFK). Kader 2.1: EU-FONDSEN EN -PROGRAMMA'S OM STRUCTURELE UITDAGINGEN AAN TE PAKKEN EN DE GROEI EN HET CONCURRENTIEVERMOGEN IN BELGIË TE BEVORDEREN De financiële toewijzing uit de EU-fondsen voor het cohesiebeleid( I ) voor België bedraagt 2 miljard EUR in het huidige meerjarig financieel kader met een nationale medefinanciering van 2,6 miljard EUR. Deze totale investering van 4,7 miljard EUR komt overeen met ongeveer 0,2 % van het bbp per jaar. Eind 2019 was ongeveer 4,3 miljard EUR (ongeveer 91 % van het totale geplande bedrag) toegewezen aan specifieke projecten en was naar verluidt 1,6 miljard EUR besteed door de geselecteerde projecten( II ), waaruit een uitvoeringsniveau blijkt dat onder het EU-gemiddelde ligt. De financiering van het EU-cohesiebeleid ondersteunt de structurele uitdagingen in België. In de programma's van het cohesiebeleid voor België is 526 miljoen EUR uitgetrokken voor slimme groei, 358 miljoen EUR voor duurzame groei en duurzaam vervoer en 1,1 miljard EUR voor inclusieve groei. In 2019 is naar aanleiding van een evaluatie van de prestaties( III ) 240 miljoen EUR beschikbaar gesteld voor België. Via de financiering van het EU-cohesiebeleid wordt een bijdrage geleverd aan belangrijke transformaties van de Belgische economie door het bevorderen van groei en werkgelegenheid door middel van investeringen in onder meer onderzoek, technologische ontwikkeling en innovatie, het concurrentievermogen van ondernemingen, duurzaam vervoer, werkgelegenheid en arbeidsmobiliteit. Tegen 2019 hebben de door de EU-fondsen aangejaagde investeringen al geleid tot 165 nieuwe onderzoeksprojecten die worden ondersteund om producten op de markt te brengen. Er is al besloten tot ondersteuning van 20.380 ondernemingen, waaronder 5.345 startende ondernemingen, waardoor 9.845 nieuwe banen zijn ontstaan. De ESI-fondsen hebben bijgedragen aan de vermindering van de uitstoot van broeikasgassen met 15.958 ton CO2. Het ESF heeft specifieke en op maat gesneden ondersteuning gegeven aan jongeren die niet werken en geen onderwijs of opleiding volgen. Dankzij het Europees Sociaal Fonds (ESF) en het jongerenwerkgelegenheidsinitiatief hebben tot nu toe meer dan 150.000 jongeren gerichte steun gekregen voor hun integratie op de arbeidsmarkt. Het ESF heeft ook de toegang tot en de ontwikkeling van opleidingssteun versterkt, onder meer door middel van duaal leren. Om vaardigheden en kwalificaties relevanter te maken voor de arbeidsmarkt heeft het ESF de toegang tot dubbele opleidingen voor meer dan 222.000 mensen verbeterd. Om het probleem van de jeugdwerkloosheid aan te pakken, voert de openbare dienst voor arbeidsvoorziening in Brussel bijvoorbeeld een specifieke actie uit, de dienst voor jongerengarantie, om jongeren aan het einde van hun studie te helpen met een baan, een stage of een opleiding binnen vier maanden na hun inschrijving. Met een totale steun van 3,4 miljoen EUR (waarvan 50 % ESF) heeft deze dienst tussen 2014 -2018 17.500 jongeren begeleid. Ook TechnoCampus is een opleidingscentrum voor toekomstige banen in Henegouwen-Namen. Met een totale kostprijs van 2,7 miljoen EUR (EFRO 1,1 miljoen EUR) biedt deze een breed scala aan opleidingen aan die de belangrijkste competenties voor de ondernemingen van de industriële sector bestrijken. De landbouw- en visserijfondsen en andere EU-programma's dragen ook bij aan het voorzien in de investeringsbehoefte. De financiële toewijzingen uit het Europees Landbouwfonds voor Plattelandsontwikkeling (ELFPO) en het Europees Fonds voor Maritieme Zaken en Visserij (EFMZV) in het huidige meerjarig financieel kader bedragen respectievelijk 648 miljoen EUR en 41,7 miljoen EUR (respectievelijk 1,4 miljard EUR en 68 miljoen EUR aan totale kosten). Daarnaast profiteert België ook van andere EU-programma's, zoals de Connecting Europe Facility, waarbij 638 miljoen EUR is toegewezen aan specifieke projecten op het gebied van strategische vervoersnetwerken, en Horizon 2020, waarbij een EU-financiering van 2,3 miljard EUR is toegewezen (onder meer aan 496 kmo's voor ongeveer 359,3 miljoen EUR). De EU-financiering draagt bij aan de mobilisatie van particuliere investeringen Alleen al via de door de ESI-fondsen ondersteunde programma's wordt extra kapitaal gemobiliseerd door de toewijzing van ongeveer 283 miljoen EUR in de vorm van leningen, garanties en eigen vermogen. Eind 2018 werd 7 % van de ESI-middelen betaald in de vorm van financiële instrumenten. De EU-fondsen investeren al in acties die in overeenstemming zijn met de duurzameontwikkelingsdoelstellingen (SDG’s). In België ondersteunen de Europese structuur- en investeringsfondsen 12 van de 17 SDG's en tot 97 % van de uitgaven draagt bij aan deze doelstellingen. 3. Hervormingsprioriteiten 3.1.Overheidsfinanciën en belastingen 3.1.1.Begrotingsbeleid Het Belgische overheidstekort zal naar verwachting toenemen. Het nominale tekort is naar verwachting gestegen van 0,7 % van het bbp in 2018 tot 1,7 % in 2019 en zal volgens de najaarsprognoses 2019 van de Commissie verder toenemen tot 2,3 % van het bbp in 2020. De inkomstengroei zal naar verwachting worden beïnvloed door een daling van de vennootschaps- en de personenbelasting en door een verlaging van de socialezekerheidsbijdragen in het kader van de "taxshift", een meerjarige belastinghervorming voor het verlagen van de belastingdruk op arbeid. De groei van de uitgaven zal naar verwachting worden aangejaagd door een stijging van de sociale uitkeringen en de sociale overdrachten, in overeenstemming met de trend die in de voorgaande jaren is waargenomen. Verwacht wordt dat de begrotingskoers in 2019 expansief zal zijn geworden en het structurele saldo verslechterd zal zijn. Van een tekort van 3,9 % van het bbp in 2011 is het structurele saldo verbeterd tot een tekort van 1,8 % van het bbp in 2018. Verwacht wordt echter dat deze verbetering in 2019 tot stilstand is gekomen en dat het structurele saldo met 0,3 procentpunt van het bbp is verslechterd. Verwacht wordt dat dit zich in 2020 zal herhalen en zal resulteren in een expansief begrotingsbeleid. Tot 2018 was meer dan de helft van de verbetering van het structurele saldo het gevolg van een vermindering van de rente-uitgaven, dankzij de lage rente. In zijn stabiliteitsprogramma van april 2019 heeft België zijn doelstelling van een structureel begrotingsevenwicht bevestigd, maar de verwezenlijking ervan met één jaar uitgesteld tot 2021. Het feit dat de vorming van een nieuwe federale regering lang op zich laat wachten, heeft er toe geleid dat in 2019 geen maatregelen zijn genomen om de consolidatie-inspanning te hervatten. De overheidsschuld is verder gedaald, maar zal zich naar verwachting stabiliseren op het huidige hoge niveau. De schuld is van een piek van 107 % van het bbp in 2014 gedaald tot 100 % van het bbp in 2018. Verwacht wordt dat de overheidsschuld in 2019 verder is gedaald tot 99,5 % van het bbp, maar volgens de najaarsprognoses 2019 van de Commissie zal deze in 2020 weer stijgen tot 99,6 % van het bbp. In combinatie met het structurele begrotingstekort beperkt de hoge schuld de speelruimte van de autoriteiten om nieuwe of anticyclische beleidsmaatregelen te nemen in geval van een omslag in conjunctuur. Als de verwachte stijging van de leeftijdsgerelateerde uitgaven niet wordt aangepakt, zullen deze risico's toenemen. De schuld is grotendeels de schuld van de federale overheid en het is die schuld die de laatste tijd is gedaald. Uit de uitsplitsing van de schuld over de verschillende niveaus van de overheid blijkt dat in 2018 85,2 % van de totale schuld in handen was van de federale overheid. De sociale zekerheid heeft bijna geen schuld (0,4 % van de totale schuld). De schuld van de deelentiteiten en de lokale overheden bedraagt respectievelijk 13,2 % en 5,1 % (zie grafiek 3.1.1). De daling van de overheidsschuld sinds de piek in 2014 is vooral het gevolg van de inspanningen van de federale overheid en van de sociale zekerheid. Grafiek 3.1.1:Uitsplitsing van de bruto overheidsschuld Bron: Europese Commissie 3.1.2. Samenstelling van de overheidsuitgaven De totale overheidsuitgaven als percentage van het bbp waren gedaald, maar behoren nog steeds tot de hoogste in de eurozone. Hoewel deze sinds de piek in 2012 (56,5 % van het bbp) zijn gedaald, bedroegen ze in 2018 nog steeds 52,1 % van het bbp, tegenover 47,0 % van het bbp in de eurozone. Frankrijk en Finland waren de enige landen van de eurozone met een hoger niveau van overheidsuitgaven, respectievelijk 56,0 % en 53,1 % van het bbp. Als gevolg van de hoge overheidsschuld van België dragen de rente-uitgaven bij aan het hogere niveau van de totale overheidsuitgaven. De primaire uitgaven (de totale overheidsuitgaven exclusief rentebetalingen) bedroegen in 2018 50,0 % van het bbp en lagen daarmee ook ruim boven het gemiddelde van de eurozone van 45,2 % van het bbp. Alleen voor Frankrijk, Finland en Denemarken is het niveau van de primaire uitgaven in 2018 gestegen. In 2018 zijn de uitgaven weer gaan stijgen. Ze stegen van 51,8 % in 2017 tot 52,1 % van het bbp. De overheidsinvesteringen zijn in 2018 met 0,2 procentpunt van het bbp gestegen ten opzichte van het voorgaande jaar. Aangezien de stijging niet werd gefinancierd door besparingen op andere uitgavenposten, werd een neerwaartse trend die in 2013 begon hierdoor afgebroken. De totale uitgaven zijn gestaag gedaald van een piek van 56,5 % van het bbp in 2012 tot 51,8 % in 2017. Bij de consolidatie werd geprofiteerd van lagere rente-uitgaven dankzij de lage rentetarieven. De impliciete rente op de overheidsschuld is in dezelfde periode gedaald van 3,5 % tot 2,3 % van het bbp. Door de recente uitgavenconsolidatie werden eerdere stijgingen slechts gedeeltelijk tenietgedaan. In 2018 lagen de primaire uitgaven 7,3 procentpunt van het bbp hoger dan in 2000 (zie grafiek 3.1.2). De primaire uitgaven in de eurozone zijn in dezelfde periode met 2,2 procentpunt gestegen. De stijging van de sociale uitgaven( ) verklaart meer dan de helft van de stijging (ongeveer 4 procentpunt van het bbp). Het resterende deel is het gevolg van een verhoging van de beloning van de werknemers (+1,1 procentpunt) en van de subsidies (+2,0 procentpunt). België besteedt relatief meer dan het gemiddelde van de eurozone aan overheidslonen en subsidies aan de private sector (zie Europese Commissie, 2019). Ondanks de significante investeringsbehoeften zijn de overheidsinvesteringen nauwelijks toegenomen en bleven ze onder het gemiddelde van de eurozone. België heeft belangrijke investeringsbehoeften op het gebied van sociale huisvesting, onderwijs (zie punt 3.3), duurzaam vervoer, energie en digitale infrastructuur (zie punt 3.4). In overeenstemming met de vorige verkiezingscycli zijn de bruto-investeringen in vaste activa in 2018 echter gestegen tot 2,6 % van het bbp, tegen 2,4 % in het jaar daarvoor. De stijging is vooral het werk van de deelentiteiten en de lokale overheden, terwijl de investeringen van de federale overheid nauwelijks veranderingen hebben ondergaan. Met 2,6 % van het bbp blijven de overheidsinvesteringen in België onder het niveau van Frankrijk (3,4 %) en Nederland (3,3 %), maar boven dat van Duitsland (2,4 %).

Grafiek 3.1.2:Evolutie van de primaire uitgaven Bron: Europese Commissie Een langdurig beleid van lage overheidsinvesteringen heeft geleid tot een uitputting van de publieke netto kapitaalvoorraad. De overheidsinvesteringen in België hebben slechts de afschrijving van de bestaande kapitaalvoorraad gecompenseerd sinds 1995 (zie grafiek 3.1.3 ). Als gevolg daarvan is de publieke netto kapitaalvoorraad sinds 1995 met 15 procentpunt van het bbp gedaald. Duitsland kende eerst een vergelijkbare ontwikkeling, maar sinds 2006 is de daling tot stilstand gekomen. Frankrijk daarentegen is er in dezelfde periode in geslaagd om zijn kapitaalvoorraad licht te verhogen. De operationalisering van het nationaal pact voor strategische investeringen zou kunnen bijdragen tot een verhoging van het algemene niveau van de overheidsinvesteringen door een betere coördinatie, ook op budgettair vlak, van de verschillende investeringsplannen. De Gewesten en Gemeenschappen zijn voornemens hun investeringen te verhogen. Bijna 90 % van de overheidsinvesteringen worden uitgevoerd door de deelentiteiten (Gewesten en Gemeenschappen) en de lokale overheden en zijn een afspiegeling van de verdeling van de bevoegdheden over de verschillende bestuurslagen. Toch zijn hun totale investeringen sinds 2000 vrij stabiel gebleven en schommelen ze rond de 2 % van het bbp( ). De deelregeringen hebben in hun programma's grote investeringsplannen aangekondigd. Deze zullen naar verwachting echter een tekortverhogend effect hebben, aangezien zij niet lijken te worden gefinancierd door een stijging van de inkomsten of door een daling van de andere uitgaven.( ) Grafiek 3.1.3:Evolutie van de publieke netto kapitaalvoorraad Bron: Europese Commissie 3.1.3.UITGAVENEVALUATIES Uitgavenevaluaties zouden kunnen bijdragen aan het verbeteren van de samenstelling en de efficiëntie van de overheidsuitgaven en deze groeivriendelijker kunnen maken. Het hoge niveau van de overheidsuitgaven in België gaat samen met een laag niveau van overheidsinvesteringen. Uitgavenevaluaties zouden een essentieel instrument kunnen zijn om de uitgaven te heroriënteren naar uitgaven die beter voldoen aan de economische en maatschappelijke doelstellingen van het land. Door efficiëntieverbeteringen mogelijk te maken, kunnen zij besparingen genereren zonder de groei te beperken. De begrotingsprocessen voldoen momenteel niet volledig aan de basisvoorwaarden voor de invoering van uitgavenevaluaties. In de begrotingen van de federale en deelentiteiten worden de uitgaven meestal gepresenteerd zonder dat een verband wordt gelegd met de beleidsdoelstellingen, waardoor de evaluatie ervan wordt bemoeilijkt. Met uitzondering van Vlaanderen worden jaarbegrotingen in plaats van meerjarenbegrotingen opgesteld. Door meer samenwerking tussen begrotings- en beleidsgerichte diensten op verschillende administratieve niveaus zou met name een betere uitwisseling van gegevens mogelijk zijn als basis voor een goede evaluatie. Er zijn belangrijke taken op het gebied van uitgaven overgedragen aan de Gewesten, Gemeenschappen en lokale overheden. Bij de zesde staatshervorming in 2016 zijn enkele bevoegdheden en gerelateerde middelen aan de deelentiteiten overgedragen. In 2018 werd ongeveer 32,6 % van de totale overheidsuitgaven gedaan op Gewest- en Gemeenschapsniveau en 13,2 % op lokaal niveau, waarbij gezondheidszorg en sociale bescherming de grootste posten waren( ). Het is de verantwoordelijkheid van elk overheidsniveau om efficiënt gebruik te maken van overheidsgeld, vooral omdat België geen hiërarchie van normen kent tussen de verschillende overheidsniveaus. Doordat een steeds groter deel van de uitgavenverantwoordelijkheden van de federale overheid naar de deelentiteiten is overgeheveld, in combinatie met het feit dat deze laatste de infrastructuur van de Gewesten moeten moderniseren, moeten hun uitgaven voortdurend worden onderzocht om na te gaan of efficiëntiewinsten mogelijk zijn(). Op subnationaal niveau zijn er weinig begrotingsregels. Volgens de gegevensbank van de Commissie( ) hebben de bestaande budgettaire regels in België betrekking op de overheid, de socialezekerheidssector en de lokale overheden. Er zijn geen begrotingsregels voor de deelentiteiten(). Van de verschillende soorten begrotingsregels zouden uitgavenregels voor deelentiteiten in federale staten gemakkelijker denkbaar kunnen zijn in het licht van hun hogere aandeel in de overheidsuitgaven. De kostenefficiëntie van verschillende openbare diensten kan worden verbeterd. In een recente analyse van de Nationale Bank van België (Cornille, D. et al., 2017) werd beleid op het gebied van onderwijs (zie punt 3.3), gezondheid (zie infra) en mobiliteit (zie punt 3.4) genoemd als beleid waar verdere efficiëntieverbeteringen kunnen worden gerealiseerd. Er is ook ruimte om de positie van België te verbeteren bij bepaalde overheidsdiensten voor bedrijven (zie punt 3.4.2), digitale overheidsdiensten voor burgers en justitie (zie punt 3.4.4). België presteert goed op het gebied van gezondheid, maar met een betere preventie (zie punt 3.3) en een adequater gebruik van diensten en geneesmiddelen (zie verderop) zou de algemene efficiëntie kunnen worden verbeterd en zouden de ongelijkheden kunnen afnemen. Vlaanderen heeft aangekondigd dat het van plan is om de uitgaven te evalueren nadat het een proefproject voor de evaluatie van de uitgaven heeft uitgevoerd in 2018-2019. Met steun van de Commissie is in 2019 een evaluatie van de uitgaven voor dienstencheques en een technische analyse van de wijze waarop uitgavenevaluaties systematisch in het begrotingsproces kunnen worden opgenomen( ) afgerond. De nieuwe Vlaamse regering heeft aangekondigd dat ze van plan is om uitgavenevaluaties verder uit te rollen met als doel om er in elke regeringsperiode minstens één in elk beleidsdomein uit te voeren. Het federale niveau, Brussel en Wallonië hebben onlangs, zij het in verschillende mate, belangstelling getoond voor de invoering van uitgavenevaluaties( ). De Franse Gemeenschap heeft momenteel geen plannen om uitgavenevaluaties in te voeren. 3.1.4.Begrotingskader In het huidige begrotingskader is de federale overheid belast met de begrotingsconsolidatie. De uiteindelijke uitgaven van de federale overheid vertegenwoordigen slechts een beperkt deel van haar totale uitgaven. De schuldendienst en de overdrachten aan de andere overheidsniveaus vertegenwoordigden in 2018 het grootste deel ervan (respectievelijk 1,9 % en 17,1 % van het bbp). Grote overdrachten naar de sociale zekerheid, ter compensatie van onvoldoende eigen inkomsten, zetten de federale overheidsbegroting extra onder druk. Deze overdrachten zullen naar verwachting toenemen (zie tabel 3.1.1)( ) gezien de verwachte toename van de kosten van de vergrijzing (zie punt 3.1.5) en met name van de pensioen- en gezondheidszorg. Tabel 3.1.1:Omvang van de overheid per subsector in 2021 (% van het bbp) Bron: Europese Commissie De begrotingscoördinatie is nog niet doeltreffend genoeg, aangezien het samenwerkingsakkoord van 2013 nog niet volledig is uitgevoerd. Zoals beschreven in vorige landverslagen hebben de Belgische deelentiteiten en de federale regering in 2013 een samenwerkingsovereenkomst ondertekend om effectieve begrotingscoördinatie te garanderen. Het Overlegcomité heeft het in het stabiliteitsprogramma 2019 gepresenteerde algemene begrotingstraject en het uitstel van de verwezenlijking van de begrotingsdoelstelling tot 2021 door alle overheidsniveaus niet goedgekeurd, maar er slechts "nota van genomen". Hoewel dit een stap terug is ten opzichte van de formele goedkeuring van het begrotingstraject in 2018, is dit te verklaren door de nationale en regionale verkiezingen in mei 2019. Een gebrek aan overeenstemming over de doelstellingen op elk overheidsniveau kan de levensvatbaarheid van het algemene traject naar de middellangetermijndoelstelling ondermijnen. Verhinderd wordt ook dat de afdeling Financieringsbehoeften van de Overheid van de Hoge Raad van Financiën de naleving van deze doelstellingen effectief monitort (zie Hoge Raad van Financiën, 2018, blz. 13-14). In het samenwerkingsakkoord van 2013 werd de Hoge Raad van Financiën opgedragen alle overheidsniveaus te adviseren en toezicht te houden op hun begrotingstrajecten om het begrotingspact van de Europese Unie effectief uit te voeren. De Hoge Raad van Financiën (HCF) wil de coördinatie en de discipline bij de uitwerking en uitvoering van het begrotingsbeleid in de context van een federale staatsstructuur bevorderen. In dit verband heeft de samenwerkingsovereenkomst van 2013 een tweeledige rol aan de Hoge Raad toegekend( ). Ten eerste draagt de afdeling Financieringsbehoeften van de Overheid (HCF-PB) bij tot het begrotingsbeleid door haar aanbevelingen voor de begrotingsdoelstellingen van de overheid en haar subsectoren, met inbegrip van de subnationale overheid( ). Ten tweede is aan de HCF-PB een belangrijke toezichthoudende en adviserende rol op het gebied van het begrotingsbeleid toevertrouwd die verder reikt dan de centrale overheid. De versterking van de autonomie van de Hoge Raad van Financiën (HCF) is echter nog niet volledig geïmplementeerd. Het Koninklijk Besluit van 23 mei 2018 voorzag in een versterking van het personeel van de Hoge Raad van Financiën. Het verhoogde het aantal voltijdse personeelsleden tot 10, die zowel de federale staat als de deelentiteiten (Gewesten en Gemeenschappen) vertegenwoordigen. Omdat de regering ontslagnemend is, is de maatregel echter nog niet uitgevoerd. 3.1.5.Analyse van de houdbaarheid van de schuld en begrotingsrisico's Door de snelle vergrijzing van de Belgische bevolking zal de begrotingssituatie van het land naar verwachting steeds meer onder druk komen te staan. Uit de meest recente prognoses van de Studiecommissie voor de Vergrijzing (Hoge Raad van Financiën, 2019) blijkt dat de uitgavenposten in verband met de vergrijzing tegen 2070 met 5,6 procentpunt van het bbp zullen toenemen. In het Vergrijzingsverslag 2018 (Europese Commissie, 2018b) werd een vergelijkbare stijging met 5 procentpunt van het bbp voorspeld. Ondanks de hoge overheidsschuldquote zijn de uitdagingen op het gebied van de houdbaarheid op korte termijn beperkt. De houdbaarheid op korte termijn wordt beoordeeld aan de hand van de indicator S0( ). Zowel de subindexen voor het budgettaire als voor het financiële concurrentievermogen liggen onder hun respectieve kritische drempelwaarde, zodat de algemene S0-indicator geen significant risico aangeeft. Dit lage kortetermijnrisico is in overeenstemming met de ratingcategorie ‘AA stable’ die door de drie grote ratingbureaus aan de Belgische overheidsschuld wordt toegekend.

Op middellange termijn zijn de risico's voor de budgettaire houdbaarheid van België groot. Volgens het basisscenario in de schuldhoudbaarheidsanalyse (zie bijlage B) zal de overheidsschuldquote bij ongewijzigd beleid in 2030, het laatste prognosejaar, naar verwachting hoog blijven met 97,4 % van het bbp. Het gunstige sneeuwbaleffect (d.w.z. het verschil tussen de impliciete rente op de overheidsschuld en de nominale groei van de economie) zal naar verwachting de impact van het negatieve primaire saldo ruimschoots tenietdoen. De houdbaarheidsindicator S1( ) geeft een hoog risico op middellange termijn aan, voornamelijk als gevolg van een ontoereikende begrotingsinspanning. Deze indicator impliceert dat een gecumuleerde geleidelijke verbetering van het Belgische structurele primaire saldo van 4,1 procentpunt van het bbp ten opzichte van het basisscenario over 5 jaar (vanaf 2022) nodig is om de schuldgraad terug te dringen tot 60 % van het bbp in 2034. Meer bepaald zou 3,4 procentpunt van de vereiste begrotingsaanpassing het gevolg zijn van de afstand van de schuldquote tot de referentiewaarde van 60 %, en zou 1,1 procentpunt toe te schrijven zijn aan de verwachte stijging van de leeftijdsgebonden overheidsuitgaven. Dit zou slechts gedeeltelijk worden gecompenseerd door de gunstige budgettaire uitgangspositie (gedefinieerd als de kloof met het schuldstabiliserende primaire saldo). Als de bestaande begrotingsregels worden nageleefd( ), zou de overheidsschuldquote significant dalen in vergelijking met een basisscenario van ongewijzigd begrotingsbeleid (grafiek 3.1.4 ). Op lange termijn wordt België geacht een middelgroot risico te lopen voor de budgettaire houdbaarheid. Uit de indicator voor de houdbaarheid van de begroting op lange termijn S2( ) blijkt dat een verbetering van het structurele primaire saldo met 4,8 procentpunt van het bbp nodig zou zijn om de schuldquote op lange termijn te stabiliseren. Dit is vooral toe te schrijven aan de verwachte stijging van de kosten van de vergrijzing (bijdrage van 4,0 procentpunt van het bbp, voornamelijk als gevolg van hogere uitgaven voor pensioenen en langdurige zorg) en in mindere mate aan de ongunstige budgettaire uitgangspositie (0,8 procentpunt van het bbp). Bovendien zou in meer ongunstige scenario's, die meer dynamische leeftijdsgebonden uitgaven inhouden, de indicator voor de houdbaarheidskloof S2 oplopen tot 6,5 percentpunt van het bbp, hetgeen wijst op hoge begrotingsrisico's op lange termijn. De kwetsbaarheden in verband met de hoge schuldenlast, zoals die door de schuldhoudbaarheidsanalyse worden weergegeven, leiden al tot algemene hoge houdbaarheidsrisico's op de lange termijn ( ). Grafiek 3.1.4:Prognoses en scenario's op middellange termijn voor de overheidsschuld (% bbp) Bron: Europese Commissie Pensioenen Men verwacht dat de pensioenuitgaven tegen 2070 met bijna 3 procentpunt van het bbp zullen stijgen. In dezelfde periode zullen de pensioenuitgaven in de EU naar verwachting gemiddeld met 0,2 procentpunt dalen. (Europese Commissie, 2018b). Het grootste deel van deze stijging zal op korte tot middellange termijn plaatsvinden, met een stijging van 2,4 procentpunt van het bbp in 2040 (Europese Commissie, 2018b). De laatste prognoses van het Monitoringcomité( ) bevestigen dat de gestage stijging van de pensioenuitgaven al een effect begint te hebben( ). Volgens het verslag zullen de pensioenuitgaven tussen 2020 en 2024 met 22,6 % stijgen en zullen de uitgaven voor gezondheidszorg in dezelfde periode met 23,9 % stijgen. De effectieve pensioenleeftijd blijft substantieel onder de wettelijke pensioenleeftijd, met name in de publieke sector. Met 61,7 jaar voor mannen en 60,1 jaar voor vrouwen in 2017 was de effectieve pensioenleeftijd substantieel lager dan de wettelijke pensioenleeftijd van 65 jaar( ). Ondanks de recente hervormingen waarbij de criteria om in aanmerking te komen voor vervroegd pensioen zijn aangescherpt en die hebben geleid tot een stijging van de werkzaamheidsgraad van oudere werknemers (zie punt 3.3), was in 2017 een aanzienlijk deel van de gepensioneerden jonger dan 65 jaar. In de overheidssector ontvangt 53,8 % van de ambtenaren een pensioen op de leeftijd van 60 jaar of eerder (58,8 % van de vrouwen). In de privésector is het aandeel van de mensen die de arbeidsmarkt verlaten met een pensioen vóór de leeftijd van 60 jaar lager (15,1 % van de werknemers en 9,6 % van de zelfstandigen), maar een significant aandeel van de werknemers (34,4 %) en zelfstandigen (37,7 %) vertrekt vóór de leeftijd van 65 jaar)(). Er kon geen akkoord worden bereikt over de hervorming van de "zware beroepen". De vorige poging van de regering om een akkoord te bereiken over een definitie van een "zwaar beroep" die zowel de privé- als de overheidssector omvatte, is mislukt. De sociale partners hebben echter een gedetailleerde lijst opgesteld met categorieën van zware beroepen bij de overheid. Het huidige systeem in de overheidssector van preferentiële loopbaanfracties en preferentiële regelingen (met een lagere leeftijd voor vervroegd pensioen of de wettelijke pensioenleeftijd) zou zijn vervangen door het nieuwe systeem voor zware beroepen, waarvoor minder ambtenaren in aanmerking zouden komen (ongeveer 50 % in plaats van meer dan 60 %). De opbouw van aanvullend pensioen blijft laag, ondanks de recente overheidsmaatregelen. In 2018 zijn maatregelen genomen om aanvullende pensioenregelingen te bevorderen. Een van de maatregelen stelt zelfstandige werknemers in staat een aanvullend pensioen op te bouwen, vergelijkbaar met de bestaande mogelijkheden voor zelfstandige bedrijfsleiders. Een tweede maatregel voerde gemengde pensioenen in de overheidssector in, waarbij pensioenrechten als werknemer voor de periode als arbeidscontractant en een overheidspensioen voor de periode als statutair ambtenaar werden toegekend( ). Een derde maatregel biedt werknemers die geen gebruik maken van een door hun werkgever of sector georganiseerd aanvullend pensioen of waarvan de aanvullende pensioenregeling onvoldoende is, de mogelijkheid om hun werkgever te vragen inhoudingen te doen op hun salaris om zo een (hoger) aanvullend pensioen op te bouwen. Gezondheidszorg De totale uitgaven voor volksgezondheid zijn de afgelopen jaren langzaam gestegen en er is ruimte om de efficiëntie ervan te verbeteren op specifieke gebieden, met name preventie( ). De uitgaven voor gezondheidszorg waren in 2017 goed voor 10,3 % van het bbp, tegen 8,9 % in 2006, wat meer is dan het huidige EU-gemiddelde van 9,8 %( ). De overheidsuitgaven waren goed voor 77 % van de totale uitgaven voor gezondheidszorg (bijna het EU-gemiddelde van 79%). De overige uitgaven komen uit rechtstreekse eigen bijdragen (18 %) en vrijwillige ziekteverzekering (5 %). Door de vergrijzing zullen de stelsels voor gezondheidszorg en langdurige zorg onder druk blijven staan( ). De verlaging van het plafond voor de groei van de overheidsuitgaven in de gezondheidszorg sinds 2013 heeft ertoe bijgedragen dat het groeitempo in overeenstemming is met de groei van het bbp. Hoewel de efficiëntie in ziekenhuizen is verbeterd, zou het bevorderen van een adequater gebruik van diensten en geneesmiddelen kunnen helpen om middelen vrij te maken om aan deze groeiende behoeften tegemoet te komen. Er worden netwerken van ziekenhuizen opgezet en er wordt gewerkt aan de ontwikkeling van elektronische voorschriften en de uitwisseling van medische gegevens (zie punt 3.4.4). Een andere uitdaging is het versterken van de eerstelijnszorg en het verbeteren van de coördinatie van de zorg - met name voor mensen met een chronische aandoening. Langdurige zorg De verwachting is dat de uitgaven voor langdurige zorg op de lange termijn significant zullen toenemen (Europese Commissie, 2018b). Zij bedroegen 2,3 % van het bbp in 2016 (meer dan het EU-gemiddelde van 1,6 %) en zullen volgens het "Referentiescenario van de werkgroep Vergrijzing" gestaag toenemen tot 4,0 % in 2070. De stijging zal nog significanter zijn (tot 5,8 %) volgens het 'Risicoscenario van de Werkgroep Vergrijzing', dat rekening houdt met extra kostenaanjagers op het gebied van demografie en gezondheidsstatus. De onderliggende druk als gevolg van de vergrijzing vormt nog steeds een uitdaging voor de houdbaarheid van de begroting op lange termijn bij de huidige structuur van de dienstverlening. De Belgische densiteit van residentiële bedden voor mensen ouder dan 65 jaar behoort tot de hoogste in de EU. Dit is van 2011 tot 2014 gedaald, maar vanaf 2015 weer gestegen tot 68 bedden (per 1.000 65-plussers) in 2018, en de behoefte zal naar verwachting in de toekomst nog verder toenemen. Terwijl België al is begonnen met het versterken van het gebruik van thuiszorg en een proces om ervoor te zorgen dat alleen degenen die het daadwerkelijk nodig hebben toegang hebben tot residentiële zorg, lijkt er ruimte te zijn voor extra efficiëntieverbeteringen, op basis van de beschikbare indicatoren, om de toekomstige uitdaging op het gebied van budgettaire houdbaarheid aan te gaan. Om het huidige gebruik van de middelen te evalueren, heeft KCE, het Belgisch Kenniscentrum voor de Gezondheidszorg, een indicator (ELD-5) ontwikkeld om te monitoren of/in welke mate zelfstandige gebruikers en gebruikers met een lage mate van afhankelijkheid (categorie 0 respectievelijk A op de schaal van Katz), voor wie een opname in een instelling onnodig of op zijn minst voorbarig kan zijn, momenteel residentiële zorg ontvangen. Hoewel er sprake is van een positieve trend, met een gestage daling van 32 % in 2011 tot 25 % in 2018, blijkt uit deze gegevens dat er nog steeds ruimte is voor verbetering in het licht van de verschillen tussen de deelentiteiten. In Brussel heeft meer dan een derde (34 %) van de ouderen die in residentiële structuren wonen, nog steeds enige autonomie. In Vlaanderen bedraagt dit aandeel niet meer dan 20 % ( ). Het huidige governancemodel lijkt het toezicht op maar niet de beheersing van de uitgaven te garanderen. De meeste bevoegdheden voor de langdurige zorg zijn nu vrijwel geheel naar de deelgebieden overgeheveld, wat betekent dat de begrotings- en kwaliteitscontrolemechanismen nu ook gedecentraliseerd zijn. De federale instellingen bleven verantwoordelijk voor de overkoepelende activiteiten in verband met het stelsel van sociale bescherming, zoals het beheer van de statistieken om de huidige en verwachte uitgavendynamiek op te volgen en te rapporteren en het deelnemen aan internationale rapporteringsactiviteiten in dit verband (FOD Sociale Zekerheid, Federaal Planbureau), maar het ontbreken van een gecentraliseerde aanpak kan de doeltreffendheid van de algemene uitgavencontrole verzwakken. Voor het gedeelte dat nog steeds een federale bevoegdheid is, bestaan verschillende monitoringsystemen. Verschillende instanties zijn betrokken bij het opstellen en uitvoeren van de begroting, en er zijn controles ingebouwd in het systeem (bijvoorbeeld door een commissie voor begrotingscontrole); bovendien is voorzien in corrigerende maatregelen bij overschrijding van de algemene begroting. 3.1.6.Belastingen België kent een hoog belastingniveau, maar ook substantiële aftrekregelingen. In 2017 vertegenwoordigden de Belgische belastinginkomsten 44,8 % van het bbp (EU-gemiddelde 39,2 %), maar het aandeel van de aftrekregelingen in de meeste belastingcategorieën is hoog (23,1 % van de ontvangsten in de personenbelasting); 13,4 % van de ontvangsten in de vennootschapsbelasting; 32,3 % van de ontvangsten in de belasting op de toegevoegde waarde)(), waardoor de efficiëntie van het belastingstelsel afneemt. Ongeveer 47 % van de gederfde belastinginkomsten als gevolg van aftrekregelingen ondersteunt sociale maatregelen (bijvoorbeeld pensioenen). De rest betreft werkgelegenheid (13,5 %), vastgoed (15,9 %), O&O (8,3 %) en specifieke sectorale voorzieningen (6,4 %). Bovendien worden aftrekregelingen niet onderworpen aan een evaluatie van de uitgaven en lijken ze niet te worden onderworpen aan een effectbeoordeling, waardoor sommige van deze regelingen weinig efficiënt zijn (bv. belastingregelingen voor O&O - zie punt 3.4), terwijl andere tot economische, sociale of milieuverstoringen leiden (cf. infra). De complexiteit van de belastingwetgeving, mede door de aftrekregelingen, weegt zwaar door in de bedrijfsomgeving (zie punt 3.4.1). Sommige aftrekregelingen leiden tot een aantal economische en sociale verstoringen. Zo draagt het “huwelijksquotiënt” bij aan het creëren van negatieve arbeidsprikkels voor tweede verdieners (zie punt 3.3). Bovendien komen de meeste aftrekregelingen, zoals de fiscale aftrekbaarheid van dienstencheques en de renteaftrek voor leningen voor de tweede woning, onevenredig ten goede aan de hoge inkomens(). De fiscale aftrekbaarheid van hypotheken heeft bijgedragen tot het aanjagen van de toename van de particuliere schuld (zie punt 3.2)( ). Hoewel weldoordachte aftrekregelingen gerechtvaardigd kunnen zijn en positieve overloopeffecten en welvaart kunnen bevorderen, kunnen zij economische verstoringen veroorzaken en zijn zij misschien niet de meest kostenefficiënte manier om de doelstellingen van het economisch en sociaal beleid te verwezenlijken. Sommige aftrekregelingen hebben ook ongewenste gevolgen voor het milieu. Hoewel in 2018 en 2019 alternatieve aftrekregelingen (bijvoorbeeld "cash-for-car" en het "mobiliteitsbudget") zijn ingevoerd, blijkt uit recente gegevens van de personeelsdienst van het sociaal secretariaat dat zeer weinig belastingbetalers hebben gekozen voor het systeem van cash for car( ), dat inmiddels door het Grondwettelijk Hof ongrondwettig is verklaard en bijgevolg is vernietigd(). De gunstige regeling voor bedrijfswagens blijft dus ongunstige stimulansen opleveren voor het wegverkeer. De aftrekbaarheid van de brandstofkosten is bijzonder schadelijk, omdat het de werkgevers ertoe aanzet de kosten van de voor privédoeleinden verbruikte brandstof te vergoeden ("brandstofkaart"). Door de werkgever gekochte brandstof stimuleert het gebruik van bedrijfswagens voor privédoeleinden en druist in tegen de stimulansen van de energie- en voertuigbelasting om het brandstofverbruik te verminderen (Europese Commissie, 2017). Grafiek 3.1.5:Belastingswig op gemiddeld loon, alleenverdiener (2018) Bron: Europese Commissie

De hoge belasting op arbeid verzwakt de arbeidsparticipatie en ontmoedigt de deelname aan permanente educatie. De belastinghervorming die tussen 2016 en 2020 in verschillende stappen heeft plaatsgevonden( ), heeft de belastingwig voor de laagste inkomens verkleind. Met name de loonwig voor degenen die 50 % van het gemiddelde loon verdienen, is tussen 2015 en 2018 met 6,2 procentpunt gedaald. Toch blijft voor de gemiddelde lonen de belastingwig de hoogste in de EU (grafiek 3.1.5). Hoewel het systeem van de personenbelasting verschillende belastingschijven omvat, zijn deze vrij beperkt. Als gevolg daarvan vallen zelfs de gemiddelde lonen onder de hoogste tarieven van de inkomstenbelasting (45 en 50 %), en is de echte progressiviteit van het systeem beperkt. Bovendien zijn de belastingschijven niet systematisch aan de inflatie gekoppeld. Over het geheel genomen draagt een hoge belasting op arbeid niet alleen bij aan het financieel ontmoedigen van werken, maar ontmoedigt zij ook de deelname aan permanente educatie, aangezien het extra inkomen voor een belangrijk deel wordt wegbelast (zie punt 3.3). De milieubelastingen zijn gestegen, maar er is nog steeds ruimte om de belastingen beter af te stemmen op de koolstofuitstoot, waardoor de belastinginkomsten mogelijk ook toenemen( ). De milieubelastingen zijn gestegen van 2,5 % van het bbp tot 2,7 % van het bbp in 2018 dankzij de aanpassing van de accijnzen op diesel aan die op benzine. Energiebelastingen zijn echter geen afspiegeling van het koolstofgehalte van brandstoffen en bevorderen daarom niet de meest energie-efficiënte brandstoffen en technologieën (zie punt 3.5.1). Met name de accijnzen op fossiele brandstoffen voor verwarming (gasolie, aardgas, enz.) zijn laag en liggen op het EU-minimumniveau( ). Afgezien van de bedrijfswagenregeling zijn er lacunes in de voertuigbelasting waardoor negatieve milieu-externaliteiten en congestie niet volledig kunnen worden aangepakt en de inkomsten niet kunnen worden verhoogd (zie punt 3.5.1). Professionele vervoerders en de landbouw genieten nog steeds een verlaagd accijnstarief voor diesel. Ondanks recente maatregelen blijven transactiebelastingen op onroerend goed (registratierechten) hoog in België, wat onder meer de arbeidsmobiliteit belemmert. Deze belastingen behoren met 2,3 % van het bbp (gemiddeld 1,0 % van het bbp in de EU) in 2018 tot de hoogste in de EU( ). Volgens het rapport van de Wereldbank inzake het gemak van zakendoen 2020 is de belasting op het overdragen van een onroerend goed van 12,7 % van de waarde van het onroerend goed de duurste van de EU-lidstaten geworden (Luxemburg komt op de tweede plaats met 10,1 %). Hoge transactiebelastingen op onroerend goed dragen bij tot het belemmeren van de werking van de vastgoedmarkt, verhogen het pendelverkeer en lijken een effect te hebben op de arbeidsmobiliteit. Bovendien genereert het gebruik van transactiebelastingen een volatielere inkomstenstroom. Een verdere verschuiving van transactiebelastingen naar doorlopende onroerendgoedbelastingen zou een constant inkomstenniveau opleveren en tegelijkertijd de economische verstoringen en de congestie van het woon-werkverkeer verminderen( ). De huidige belastingregels voor huisvesting dragen bij tot overinvesteringen in onroerend goed in vergelijking met andere soorten investeringen (zie punt 3.2). Gedifferentieerde belastingtarieven en aftrekregelingen voor verschillende soorten kapitaalinvesteringen maken het belastingstelsel complex en leiden tot een verkeerde allocatie van kapitaal. Hoewel de aftrekbaarheid van de hypotheekbelasting voor hoofdwoningen nu in alle Gewesten is afgeschaft, behalve in Wallonië, geldt deze nog steeds voor tweede woningen en huurwoningen( ). Bovendien geldt voor inkomsten uit huurwoningen een gunstige fiscale behandeling in vergelijking met inkomsten uit andere soorten investeringen. De huurinkomsten uit in België gelegen woningen worden belast op basis van het verouderde kadastrale inkomen (geïndexeerde waarde van het geschatte inkomen in 1975), dat gemiddeld aanzienlijk lager is dan de werkelijk ontvangen huurinkomsten. Volgens berekeningen van het Gemeenschappelijk Centrum voor Onderzoek van de Europese Commissie zou het belasten van de nettohuuropbrengsten een positief budgettair en herverdelend effect hebben (zie kader 3.1.1). Elke hervorming moet echter zorgvuldig worden afgewogen tegen de achtergrond van het (huur)woningmarktbeleid, van het algemene nationale belastingstelsel en de mogelijke gevolgen voor de vastgoedmarkt. Kader 3.1.2: Ongelijke fiscale behandeling van de huurinkomstenbelasting Anders dan in de meeste EU-lidstaten worden de huurinkomsten in België belast op basis van een fictief bedrag en niet op basis van de ontvangen huur( IV ). De fiscale behandeling van de huurinkomsten is afhankelijk van het doel waarvoor de woning wordt gebruikt. Bij de verhuur van onroerend goed voor beroepsdoeleinden worden de werkelijk ontvangen huurinkomsten opgeteld bij de grondslag van de personenbelasting. Gerelateerde kosten worden geschat op 40 % van de ontvangen huurinkomsten en zijn fiscaal aftrekbaar. Bij de verhuur van onroerend goed voor huisvestingsdoeleinden wordt niet de werkelijke huuropbrengst, maar 140 % van de geïndexeerde kadastrale waarde (sinds 1991) gebruikt voor de berekening van de belastinggrondslag. De kadastrale waarde bedraagt gemiddeld ongeveer 20 % à 25 %( V ) van de werkelijk ontvangen huurinkomsten. De hieraan gerelateerde gemaakte kosten zijn niet fiscaal aftrekbaar, maar er geldt een standaardaftrek van 40 %. Door de huidige fiscale behandeling van de huurinkomsten gaat een aanzienlijk bedrag aan belastinginkomsten verloren. Op basis van EUROMOD werd het budgettaire en herverdelende effect van de huidige fiscale behandeling van de woninghuur gekwantificeerd door deze te vergelijken met een scenario waarin de werkelijke huurinkomsten van de huishoudens aan de personenbelasting zijn onderworpen. Uit de resultaten blijkt dat het belasten van de werkelijke huren in het kader van de personenbelasting jaarlijks ongeveer 0,15 % van het bbp aan extra belastinginkomsten zou opleveren. Bovendien lijken de algemene herverdelingseffecten van het huidige belastingstelsel regressief( VI ). Gezien het feit dat sommige eigendommen overgewaardeerd zijn, terwijl andere ondergewaardeerd zijn, houdt het gebruik van verouderde kadastrale waarden ook problemen op het gebied van herverdeling in. Aangezien hoge inkomens relatief meer onroerend goed bezitten dan lage inkomens, profiteren zij het meest van de gunstige fiscale behandeling van huurinkomsten. Bovendien profiteren ze, gezien de progressieve belastingtarieven in België, verhoudingsgewijs meer dan de lage inkomens. Het belasten van de werkelijke huurinkomsten zou dus vooral gevolgen hebben voor de hoogste inkomensgroepen. Ten slotte stimuleert de huidige fiscale behandeling de eigenaars van vastgoed niet om te investeren in het onderhoud van hun verhuurd vastgoed. Momenteel kunnen alleen financieringskosten voor het verwerven van opbrengstpanden van de belastinggrondslag worden afgetrokken. Andere kosten in verband met het verhuren, zoals onderhoudskosten, zijn niet fiscaal aftrekbaar. Het verlenen van belastingvermindering voor onderhouds- en renovatiekosten zou de bouwsector kunnen stimuleren. Bovendien zou daardoor een bijdrage kunnen worden geleverd aan het terugdringen van de informele economie, aangezien er facturen nodig zouden zijn om de belastingaftrek te kunnen genieten. Bovendien zou door de aftrekbaarheid van de renovatiekosten de kwaliteit en de energie-efficiëntie van de woningvoorraad kunnen worden verbeterd en de energietransitie kunnen worden vergemakkelijkt. 3.2. Financiële sector 3.2.1.BANKSECTOR EN VERZEKERINGEN De financiële sector lijkt relatief gezond, maar de winstgevendheid ervan staat onder druk. De solvabiliteit van de banken is goed, met een relatief stabiele kapitaalratio van 18,5 % in juni 2019. De kredietkwaliteit is hoog, met lage percentages niet-renderende leningen. Toch zijn de banken slechts matig winstgevend, met een rendement op het eigen vermogen van 8,2 % in 2018, dat sinds 2016 voortdurend is geërodeerd. De uitdagingen voor de banken blijven grotendeels dezelfde als vorig jaar: aanhoudend lage rentevoeten, een kosten-batenverhouding die tot de hoogste behoort in de EU, een relatief hoge bankenbelasting, de verplichting tot het betalen van een minimumrente (0,11 %) op gereglementeerde spaarrekeningen waardoor de nettorentemarges onder druk komen te staan bij de huidige lage rente, digitalisering, compliancekosten en scherpe concurrentie. Tabel 3.2.1:B