Advies van het Economisch en Sociaal Comité over de "Mededeling van de Commissie aan de Raad, aan het Europees Parlement, aan het Economisch en Sociaal Comité en aan het Comité van de Regio's - Het concurrentievermogen van de bouwnijverheid"

(98/C 214/06)

De Europese Commissie heeft op 6 november 1997 besloten, overeenkomstig artikel 198 van het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap het Economisch en Sociaal Comité te raadplegen over de voornoemde mededeling.

De Afdeling voor industrie, handel, ambacht en diensten, die met de voorbereiding van de desbetreffende werkzaamheden was belast, heeft haar advies op 1 april 1998 goedgekeurd. Rapporteur was de heer Muller.

Het Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn 354e Zitting (vergadering van 29 april 1998) het volgende advies uitgebracht, dat met 117 stemmen vóór en geen stemmen tegen (2 onthoudingen) is goedgekeurd.

1. Inleidende opmerkingen

1.1. Onderhavige Mededeling van de Commissie verdient om verschillende redenen bijzondere aandacht van het Comité. Ten eerste betreft zij het concurrentievermogen van een belangrijke Europese economische sector () die gekenmerkt wordt door een hoge arbeidsintensiteit en een zeer groot aantal kleine en middelgrote (producerende en dienstverlenende) ondernemingen. Ten tweede wordt erin ingegaan op een aanzienlijk aantal aspecten van alle fasen van het bouwproces en alle niveaus van betrokkenen. Ten derde wordt zij gepresenteerd op een moment waarop overal in de EU duidelijk wordt ingezien dat het concurrentievermogen moet worden opgevoerd, waarop het werkloosheidsvraagstuk in denken en handelen voorop moet staan, waarop het zaak is in verband met de interne markt en de uitbreiding van de EU structurele aanpassingen te plannen en door te voeren, en waarop alle mogelijkheden om op economisch, sociaal en technisch terrein vooruitgang te boeken in kaart gebracht en benut dienen te worden.

1.2. Het Comité vindt het een goede zaak dat de Commissie niet alleen maar de punten waarover moet worden nagedacht op een rijtje zet en een waaier van mogelijke maatregelen voorstelt, maar ook m.b.t. vier kerndoelstellingen () een aantal aanbevelingen doet die verder zouden moeten worden uitgewerkt en deel zouden moeten uitmaken van een nog op te stellen actieprogramma. Belangrijk in dit verband zijn de voorgestelde of aanbevolen specifieke maatregelen ter verbetering van het concurrentievermogen die in een bijlage bij de Mededeling worden opgesomd.

1.3. Het Comité onderstreept de grote verscheidenheid, de complexiteit en de omvang van de daarin genoemde vraagstukken en acties. Het is zich ervan bewust dat het, gezien de vele waarneembare en potentiële, horizontale en verticale, en interactieve en uiteenlopende correlaties, geen gemakkelijke opdracht is om op Europees niveau een coherent actieprogramma uit te werken. Volgens het Comité is zo'n programma echter wel noodzakelijk. In het licht van de vier kerndoelstellingen en de reeds geformuleerde voorstellen zou het Comité daarom graag zien dat de Raad zich richt op een aantal fundamentele uitgangspunten waaraan prioritaire maatregelen worden gekoppeld, en richtsnoeren vaststelt op basis waarvan de Commissie tot een realistisch en stimulerend actieprogramma moet komen dat in verschillende fases en op de verschillende bevoegdheids- en verantwoordelijkheidsniveaus kan worden verwezenlijkt, teneinde aldus op nationaal en Europees niveau voor meer samenhang te zorgen.

1.4. Tegen deze achtergrond en gezien het feit dat de Commissie tijdens de voorbereiding van onderhavige Mededeling uitvoerig overleg heeft gevoerd met de rechtstreeks betrokken sociaal-economische kringen, stemt het Comité in grote lijnen met de inhoud en doelstellingen van het document in. De opmerkingen die het Comité in dit advies naar voren brengt, liggen vooral in de sfeer van bijsturingen en afbakening van prioriteiten. Het verzoekt de Commissie hiermee bij het vervolg van de werkzaamheden, waarvoor een tijdschema zou moeten worden opgesteld, rekening te houden.

1.5. Naast de geformuleerde aanbevelingen m.b.t. de vier kerndoelstellingen verwijst het Comité meteen al naar hoofdstuk 4 ("Conclusies") van dit advies. Deze conclusies zijn niet uitputtend. In de huidige fase van de werkzaamheden zijn zij bedoeld om Raad en Commissie ertoe aan te zetten spoedig een raamwerk en richtsnoeren voor het uit te werken actieprogramma vast te stellen.

1.6. De Commissie heeft in zorgvuldige bewoordingen omschreven wat in de context van de onderhavige Mededeling onder "de bouwnijverheid" () moet worden verstaan. Uit de omschrijving valt op te maken dat bij deze ruime waaier van activiteiten een groot aantal verschillende beroepsgroepen en sociaal-economische groeperingen rechtstreeks zijn betrokken. Zij zouden dan ook op gepaste wijze geraadpleegd moeten worden, en ingeschakeld moeten worden bij de uitstippeling en tenuitvoerlegging van diverse, in het actieprogramma op te nemen maatregelen. Dit recht en deze verplichting doen vanzelfsprekend niets af aan de bevoegdheden en verantwoordelijkheden van de sociale partners die direct bij het reilen en zeilen in de bedrijven zijn betrokken (werkgevers en werknemers, met inbegrip van hun organisaties en vakbonden).

2. Concurrentiefactoren

2.1. Uit de beschrijving van de concurrentiefactoren en -elementen en de daaraan gerelateerde problemen blijkt op welk niveau en in welke mate de diverse groepen actoren die bij het bouwproces zijn betrokken, alsook de sectorale beleidsmaatregelen van de EU en de lid-staten, van elkaar afhankelijk kunnen zijn en onderling met elkaar kunnen samenhangen. Ook blijkt eruit dat het, gezien de specifieke sectorale, nationale en regionale kenmerken, zaak is het subsidiariteitsbeginsel op passende wijze in acht te nemen. Voorts worden in genoemde beschrijving direct of indirect nuttige aanwijzingen verschaft over de mogelijkheid en noodzaak van acties die binnen de bouwsector en de ondersteunende organisaties (waarvan de rol niet moet worden onderschat) aangepast, versterkt, gelanceerd en gekanaliseerd moeten worden.

2.2. De in de Mededeling aangegeven sleutelfactoren voor het concurrentievermogen zijn onderling nauw met elkaar verweven. De Commissie poogt ze in haar document te beschrijven en ze één voor één in tien paragrafen (van 4.1 t/m 4.10) te analyseren. Het ESC vindt dit een goede aanpak en stemt ook in met de analyse die van de talrijke facetten van de problematiek is gemaakt.

2.3. Het ESC kan zich vrijwel geheel vinden in de punten die in bovengenoemde tien paragrafen aan de orde komen. In dit stadium van de werkzaamheden is er derhalve geen aanleiding aanvullende opmerkingen naar voren te brengen, temeer daar de beschrijving van de concurrentiefactoren en van hun werkelijke of mogelijke impact wordt voortgezet - waarbij ook oplossingen worden aangedragen - in het deel van het document dat aan de kerndoelstellingen, toekomstige acties en aanbevelingen is gewijd. Het ESC wil in onderhavig advies met name bij dit deel van de Mededeling stilstaan.

3. Aanbevelingen: specifieke acties en voorstellen voor een actieprogramma

3.1. In het Commissiedocument wordt uiteengezet dat er een goed gestructureerd actieprogramma moet en kan worden opgesteld. Naast de nog uit te werken acties moet dit een duidelijk tijdschema bevatten, en tevens dient erin rekening te worden gehouden met:

- reeds ondernomen acties en de evaluatie van de uitwerking daarvan;

- de vaak onvoldoende onderkende interacties die kunnen bestaan of optreden tussen beleidsmaatregelen t.b.v. de bouwnijverheid en communautaire, nationale, regionale en lokale beleidsmaatregelen op andere terreinen;

- de uiteenlopende bevoegdheden, capaciteiten en verantwoordelijkheden van de betrokkenen uit de overheids- en particuliere sector;

- mogelijkheden om marktsituaties en -ontwikkelingen en de verhouding tussen vraag en aanbod in aanmerking te nemen;

- de noodzaak voortdurend te streven naar een doeltreffend samenspel van maatregelen en naar horizontale en verticale coördinatie- en samenwerkingsvormen die voor de sector in zijn geheel stimulerend zijn.

3.2. Het plan van de Commissie moge in het licht van de complexiteit van de problematiek ambitieus lijken, het is gezien de belangen die er op het spel bestaat ook absoluut noodzakelijk. Het ESC is van mening dat de vier kerndoelstellingen ertoe zullen bijdragen de diverse aspecten meer op één lijn te brengen en acties in goede banen te leiden.

3.3. Het doet het Comité deugd dat de Commissie voornemens is bij het opstellen van het (door de Raad goed te keuren) actieprogramma met vertegenwoordigers van de bouwnijverheid samen te werken. Volgens het ESC moet dit inhouden dat er overleg gepleegd wordt met vertegenwoordigers van alle categorieën ondernemingen uit de sector, met name het midden- en kleinbedrijf, alsook met vertegenwoordigers van de werknemers uit deze bedrijfstak. Hierbij zou gebruik gemaakt moeten worden van bepaalde specifieke samenwerkings- en overlegvormen die tal van kleine bouwondernemingen al van oudsher hanteren. Het ESC zou gaarne bij het overleg worden betrokken.

3.4. Als de actiegebieden eenmaal zijn omschreven, is het zaak de follow-up van de genomen maatregelen en de impact daarvan voortdurend in de gaten te houden. Om voor een efficiënte follow-up te zorgen, moet in het actieprogramma vanaf het begin duidelijkheid worden geschapen over de werking van een overleg- en samenwerkingssysteem dat binnen de huidige besluitvormingsstructuren opereert. Een geïntegreerd actieprogramma kan vanzelfsprekend pas doeltreffend zijn als er adequate mechanismen bestaan om beleidsmaatregelen en acties op elkaar af te stemmen en de resultaten daarvan te evalueren.

3.5. Alvorens zich uit te spreken over de vier kerndoelstellingen en de voorgestelde maatregelen, wil het Comité nog twee meer algemene kwesties onder de aandacht brengen.

3.5.1. In de Mededeling wordt gewezen op het imagoprobleem van de bouwsector. Het Comité onderkent dit probleem en de negatieve impact ervan en steunt het voornemen en de pogingen om het imago te verbeteren. Het meent evenwel dat er in dit verband niet alleen behoefte is aan gerichte acties zoals voorlichtings- en bewustwordingscampagnes, die in de eerste plaats op sectoraal en nationaal niveau moeten plaatsvinden, maar ook aan een meer algemene en geïntegreerde aanpak van dit probleem via alle in de Mededeling beschreven kerndoelstellingen.

3.5.2. Daar de concurrentieproblemen zeer divers zijn en de structuren, middelen, kwalificaties, hulpbronnen, procedures en mentaliteit talrijke aanpassingen vergen, acht het Comité het belangrijk dat er op EU- en nationaal niveau met alle betrokkenen en met name met de sociale partners uit de bouwnijverheid een open en constructieve dialoog wordt gevoerd. Voorts is het ervan overtuigd dat het uitzetten van nieuwe beleidslijnen voor de toekomst van deze sector (b.v. op het gebied van kwalificaties, kwaliteit, bouwproces, gedragscode, coördinatie, investeringen, arbeidsorganisatie, enz.) vergemakkelijkt kan worden door betere vormen van dialoog, samenwerking en overleg tussen alle betrokken partners te ontwikkelen en in praktijk te brengen.

3.6. Eerste doelstelling: Ontwikkeling van een coherent kwaliteitsbeleid

3.6.1. Deze doelstelling - rode draad in het streven naar opvoering van het concurrentievermogen - betreft een waaier van kwalitatieve elementen van uiteenlopende aard: duidelijke omschrijving en specificatie van het doel en de opzet van het plan; wijze van planning en planningsfasen; het opstellen van technische bepalingen en contractuele regels; inachtneming van het bestek, de prijsopgaven en de termijnen; inachtneming van de voorschriften inzake duurzaamheid, bouwregels, veiligheid, gezondheid, milieu, esthetiek, ruimtelijke ordening, enz. Deze kwaliteitsfactoren hebben te maken met kwalificaties, knowhow, deskundigheid en ervaring op het gebied van technologie, financiering, management, organisatie, coördinatie, samenwerking, cultuur en op het gebied van sociale aspecten, waarbij het met name gaat om arbeidsvoorwaarden, werkzekerheid en de benutting van individuele vaardigheden.

3.6.2. Het is dus mogelijk een omschrijving te geven van het begrip kwaliteit en van de manieren om voor kwaliteit te zorgen. Het ontwikkelen van een coherent kwaliteitsbeleid daarentegen lijkt een stuk lastiger. Volgens het ESC kan voor coherentie worden gezorgd door bij het opstellen van het actieprogramma rekening te houden met diverse factoren die te maken hebben met de andere nagestreefde kerndoelstellingen. Enkele van die factoren zijn: methoden en mogelijkheden inzake kwalificatie van ondernemingen, beroepstoegangsvoorwaarden, erkenning van kwalificaties van werknemers, werkgelegenheidsvoorwaarden, markttoegangsvoorwaarden, het juridische kader, contracttransparantie, mogelijkheden inzake voorlichting en technologieoverdracht en het vermogen om aan de verwachtingen van de klant te voldoen. Het Comité wijst in dit verband op hetgeen het naar voren heeft gebracht in zijn initiatiefadvies "Duurzame ontwikkeling - Bouwen en wonen in Europa" ().

3.6.3. Vanuit deze ruimere invalshoek bekeken, geven de maatregelen die in de tabel "Kwaliteit" van de bijlage worden aanbevolen vooralsnog geen aanleiding tot aanvullende opmerkingen van de zijde van het ESC.

3.6.4. Wel moet worden opgemerkt dat wanneer het begrip kwaliteit in brede en algemene zin wordt bekeken, er naast technische factoren ook aspecten om de hoek komen kijken als gezondheid, veiligheid, energie, nieuwe technologie, nieuwe bouwvormen en -methoden, en milieu. Een en ander vormt een uitdaging voor het inbeeldings- en innovatievermogen van de bedrijven en van alle anderen die bij het bouwproces zijn betrokken. Hierbij zij aangetekend dat de kwaliteit natuurlijk ook verbeterd kan worden door benutting van de in hoofdstuk 4 van de Mededeling beschreven concurrentiefactoren. Bij wijze van voorbeeld kan in dit opzicht gewezen worden op de kwalificaties van personen, waaraan hieronder in paragraaf 3.8 aandacht zal worden geschonken.

3.6.5. Het in paragraaf 4.1 van de Mededeling gemaakte onderscheid tussen "productieproceskwaliteit" en "geïntegreerde beheerskwaliteit" is niet onbelangrijk. Normaal gesproken echter zal één van beide benaderingen of systemen worden toegepast, afhankelijk van de - dikwijls verschillende - omstandigheden. Het is hoe dan ook belangrijk, werk te maken van het afbreken van de scheidsmuren tussen allen die bij de bouw zijn betrokken en echte samenwerking tussen hen te bevorderen, speciale geïntegreerde organisatie- en beheersvormen uit te werken, en het functioneren van coördinatie- en planningsinstrumenten en -instanties vóór en tijdens het eigenlijke bouwproces te bevorderen. Betere coördinatie- en samenwerkingsformules moeten het mogelijk maken prijsopgaven voor de uitvoering van projecten te respecteren of zelfs naar beneden toe bij te stellen, de kosten in de hand te houden of zelfs te verlagen, en termijnen in acht te nemen of zelfs in te korten, terwijl er hiermee tegelijkertijd toe kan worden bijgedragen het imago van de sector te verbeteren.

3.6.6. Het actieprogramma zal in elk geval moeten bijdragen tot het scheppen van de juridische en contractuele voorwaarden die voor de werking van het gekozen systeem vereist zijn, alsmede tot het opzetten van bewustwordings-, voorlichtings- en overlegacties ten behoeve van de betrokken actoren.

3.6.7. Tegen de achtergrond van hetgeen in de paragrafen 4.1 en 4.4 van de Mededeling naar voren wordt gebracht, is het zaak het onderzoek naar en de ontwikkeling van innovatieve kwaliteitsverbeteringsformules aan te moedigen. Hierbij dient rekening te worden gehouden met specifieke aspecten, zoals de omvang en de technische complexiteit van de te realiseren bouwwerken, de capaciteit van de ingeschakelde ondernemingen, de ontwikkeling van normalisatie, de ontwikkeling van specifiek op de sector gerichte en ook voor het MKB toegankelijke methoden en vrijwillige kwaliteitsgarantiecertificaten, verbetering van de kennis inzake technologie en management, adequaat gebruik van informatietechnologieën en van bijbehorende technologie, en stimulering van de verspreiding hiervan.

3.6.8. Het begrip kwaliteit betreft ook de gebruikte bouwmaterialen, de structuur en de esthetiek van het bouwwerk. Het Comité heeft deze aspecten in verscheidene eerdere adviezen behandeld.

3.7. Tweede doelstelling: Verbetering van het regelgevingskader en het algemene marktkader

3.7.1. In verscheidene paragrafen van de Mededeling (4.2, 4.3, 4.6 en 4.10), alsmede in de bijlage daarvan (punt 3, over eerlijke concurrentie, en punt 4, over de rol van de overheid) wordt ingegaan op problemen betreffende het regelgevingskader en het algemene marktkader en worden ter zake aanbevelingen geformuleerd die in hoofdzaak tot de overheden zijn gericht. Speciale aandacht verdient de lijst met specifieke acties "voor de modernisering van de rol van de overheid". Door de bank genomen kan het Comité zich vinden in de voorstellen die in dit stadium door de Commissie zijn gedaan.

3.7.2. In het kader van zijn werkzaamheden betreffende normalisatieprocedures, bouwmaterialen, overheidsopdrachten en erkenning van kwalificaties, en meer in het bijzonder in de adviezen van zijn Waarnemingspost voor de interne markt, heeft het Comité zich met het regelgevingsprobleem en met dat van de velerlei obstakels en belemmeringen beziggehouden (). Het heeft voorstellen geformuleerd ten behoeve van de Commissie, de lid-staten en de economische sectoren in kwestie. Deze problemen dienen met name in het licht van het concurrentievermogen, dat voor de ontwikkeling van de EU van cruciaal belang is, opnieuw te worden bekeken.

3.7.3. Het Comité vindt het een goede zaak dat de Commissie probeert te vermijden dat haar wet- en regelgevingsvoorstellen elementen bevatten die de opvoering van de productiviteit en het concurrentievermogen afremmen of anderszins negatief beïnvloeden.

3.7.4. Voorts is het wenselijk dat de Commissie de coördinatie en samenwerking tussen haar betrokken directoraten-generaal voortzet, teneinde aldus, zowel inzake het concurrentievermogen als op andere gebieden, tot doeltreffende maatregelen te komen waar burgers en bedrijven naar uitzien.

3.7.5. De verbetering van het concurrentievermogen van de bouwsector is natuurlijk vooral de taak van de producerende, dienstverlenende en adviserende bedrijven zelf, en in het algemeen van alle actoren die rechtstreeks bij het bouwen zijn betrokken. Voor de regelgeving echter zijn de overheden verantwoordelijk. Het Comité verzoekt Raad en Commissie daarom, in het actieprogramma prioriteit te geven aan het op een rijtje zetten van de mogelijkheden om de administratieve rompslomp, zowel wat specifieke nationale voorschriften als wat communautaire voorschriften betreft, te verlichten, uitgaande van herhaaldelijk geuite klachten en van ervaringen met "goede praktijken". Uit dit overzicht zou tevens moeten blijken in welke mate de helderheid en doorzichtigheid op regelgevings- en contractueel gebied te wensen overlaten. Dit zou moeten uitmonden in concrete maatregelen om de situatie te verbeteren.

3.7.6. Wat wettelijke en bestuursrechtelijke belemmeringen betreft, dreigen sommige maatregelen die op grond van het algemeen belang genomen zijn of die vanuit het oogpunt van veiligheid of de bescherming van het milieu of andere zaken in de kern gerechtvaardigd zijn, de geleverde inspanningen ter opvoering van productiviteit en concurrentievermogen tegen te werken, omdat in de opgelegde regels onvoldoende aandacht is geschonken aan de concrete omstandigheden waar bedrijven, van welke omvang dan ook en waar ze zich ook mee bezighouden, mee te maken hebben.

3.7.7. In verband met het systeem van onderaanneming merkt het Comité op dat de knelpunten niet uitsluitend bij kleine en middelgrote bouwondernemingen liggen. Het is zich er tevens van bewust dat de thematiek omtrent het werken met een algemene onderneming, de diverse samenwerkingsvormen die bij de overheid en in de particuliere sector worden toegepast, en de mogelijkheden om vormen van "co-aanneming" () uit te werken, grondig moeten worden bestudeerd. Het wil echter ook benadrukken dat dringend maatregelen moeten worden genomen om tot economisch aanvaardbare situaties en modaliteiten te komen, alsook tot contractuele bepalingen die algemeen van toepassing en juridisch verdedigbaar zijn, teneinde zo een eind te maken aan praktijken die vooral het MKB en de personen die daarin werkzaam zijn benadelen. Het zou dan ook zinvol zijn, onverwijld een inventaris te maken van "goede praktijken" (voor zover deze bestaan) in de lid-staten, en hiermee bij het opstellen van het actieprogramma rekening te houden (b.v. de kwestie van de verantwoordelijkheid van de hoofdaannemer op technisch, fiscaal en sociaal gebied).

3.7.8. Diepgaand onderzoek is ook noodzakelijk op andere gebieden die prioritaire maatregelen behoeven, zoals b.v.:

- het verschijnsel van abnormaal lage offertes en de schadelijke gevolgen daarvan;

- de verschillende manieren van kwalitatieve en sociale dumping;

- niet-naleving van veiligheidsvoorschriften, het arbeidsrecht en sociale normen;

- inachtneming van betalingstermijnen door alle betrokkenen;

- onderlinge aanpassing van de wetgevingen inzake garantieperioden, verzekeringen en aansprakelijkheden, voor zover deze aanleiding geven tot concurrentiedistorsies;

- vormen van goede praktijken die gepland of reeds ingevoerd zijn op het gebied van belastingverlichting;

- maatregelen die de sector in verschillende partnerschapsvormen heeft genomen op het vlak van veiligheid in de bedrijven, energiebesparing, en milieu-initiatieven en -verplichtingen;

- vigerende of nog vast te stellen bepalingen m.b.t. het grijze circuit, rekening houdend met de specifieke economische, sociale, financiële, fiscale, regelgevings-, concurrentie- en technische kenmerken van de sector.

3.7.9. Het is bekend dat overheidsopdrachten van groot belang zijn voor de bouwsector. Vraagstukken omtrent regels en procedures voor overheidsopdrachten zijn aan de orde gekomen in verscheidene eerdere ESC-adviezen, met name in het advies over het Groenboek inzake overheidsopdrachten (). Het Comité hoopt dat in het actieprogramma over het concurrentievermogen met deze adviezen rekening zal worden gehouden.

3.7.10. De overheid speelt een essentiële rol bij het opstellen en ten uitvoer leggen van plannen en programma's voor investeringen op middellange en lange termijn. Deze investeringsplannen en -programma's vormen een belangrijk instrument om het concurrentievermogen van toekomstgerichte bedrijven op te voeren. Ter voorkoming van gevaren die kunnen voortvloeien uit allerlei verstorende factoren, zoals overcapaciteit van bedrijven voor een bepaald contract, moeten dergelijke plannen aansluiten bij een reële vraag en echte behoeften, en op duidelijk omschreven doelen (grote infrastructuurprojecten, openbare gebouwen, huisvesting, sociale woningbouw) zijn gericht. Voorwaarde hierbij is dat financiële reserves gevormd (onder meer via publieke-particuliere partnerschappen) en gebruikt kunnen worden voor de vastgestelde doelen en dat de betrokken overheden over voldoende technische en logistieke middelen en over een duidelijk wettelijk kader beschikken om de verschillende fases van het plan ten uitvoer te leggen op een moment dat gunstig is voor het evenwicht tussen vraag en aanbod en voor de werkgelegenheid en dat passend is in het licht van de ontwikkeling van de techniek en structurele aanpassingen. In dit verband is er behoefte aan maatregelen waarmee ook gezorgd kan worden voor het onderhoud en de instandhouding van infrastructuren, gebouwen en het architectonisch erfgoed. Hierop moet vooral worden gewezen in periodes waarin de financiering van nieuwe investeringen door budgettaire beperkingen dreigt te worden bemoeilijkt en waarin de behoefte aan een echt partnerschap tussen overheid en particuliere sector zich steeds sterker doet gevoelen.

3.7.11. Dat de trans-Europese netwerken (TEN) van kapitaal belang zijn voor het concurrentievermogen in Europa, is herhaalde malen erkend en benadrukt tijdens de verschillende Europese Raden en met name op de in 1997 gehouden speciale Werkgelegenheidstop (). De TEN zijn niet alleen van invloed op het concurrentievermogen van de bouwnijverheid, maar ook op dat van andere sectoren. Naast de nieuwe arbeidsplaatsen die rechtstreeks met de aanleg samenhangen, zal de verwezenlijking van de TEN op middellange en lange termijn ook duurzame werkgelegenheid opleveren, nl. via het multiplier-effect [1 = 3, zie de in de Mededeling geciteerde SECTEUR-studie ()] op andere sectoren van de economie.

Het Comité dringt er daarom op aan dat er op alle niveaus actie wordt ondernomen om de totstandbrenging van de TEN en de bijbehorende dienstencentra overeenkomstig de aanbevelingen van de werkgroep van prominenten (de zgn. "Groep Kinnock") te bespoedigen, met name door partnerschapsverbanden tussen overheid en particuliere sector op te zetten en door de besteding van alle voor financiering van infrastructuurwerken bestemde middelen beter op elkaar af te stemmen.

3.7.12. Het Comité kan zich vinden in de analyse die de Commissie gemaakt heeft van het verschijnsel dat steeds meer bouwondernemingen buiten de EU activiteiten ontplooien. De Europese bouwnijverheid heeft te maken met krachtige concurrentie uit Japan, dat kan bogen op ondernemingen die qua omvang de grootste ter wereld zijn, en de VS, waar ondernemingen opvallen door hun technische knowhow.

3.8. Derde doelstelling: Bevordering van een substantiële en duurzame groei van niveau en kwaliteit van onderwijs- en opleidingsvoorzieningen in de bouwsector

3.8.1. Deze doelstelling hangt nauw samen met doelstelling 1 ("kwaliteit") en kan beschouwd worden als katalysator en hoeksteen van alle maatregelen die bedoeld zijn om het concurrentievermogen op te voeren.

3.8.2. In de Mededeling wordt een substantiële en duurzame verbetering van de opleidingsvoorzieningen bepleit. Dit vereist dat er permanent met alle actoren uit de sector, met name de sociale partners, wordt overlegd en samengewerkt m.b.t. de activiteiten op alle niveaus van de betrokkenen. Een en ander moet ertoe leiden dat een loopbaan in de bouw aantrekkelijker wordt en dat er carrièremogelijkheden worden geboden, dat mensen hun vak meer serieus gaan nemen, dat de aandacht voor culturele aspecten, het verantwoordelijkheidsgevoel en de zin voor initiatief en innovatie toenemen, en dat er nieuwe banden en nieuwe horizontale en verticale vormen van teamwork ontstaan. Ervaringen die zijn opgedaan met instellingen die op paritaire basis functioneren, kunnen hierbij als voorbeeld dienen.

3.8.3. Het Comité steunt de aanbevelingen voor acties die in de bijlage bij de Mededeling zijn opgesomd. Zij sluiten aan bij de inhoud van diverse communautaire programma's en initiatieven die gebaseerd zijn op het Witboek "Groei, concurrentievermogen en werkgelegenheid" (1994) en het Witboek "Onderwijzen en leren: naar een cognitieve samenleving" (1995), alsmede op verschillende richtsnoeren inzake her- en bijscholing, alternerend leren en het leerlingwezen. De hierover uitgebrachte ESC-adviezen () bevatten wenken die in dit verband van pas kunnen komen, mits ze vanuit het oogpunt van de specifieke eigenschappen van de bouwnijverheid en aanverwante sectoren beschouwd worden.

3.8.4. Zoals bekend leidt goed opgezet onderwijs in de vorm van een basisopleiding en een voortgezette opleiding tot beroepskwalificaties, waarmee een essentiële voorwaarde voor een stabiele arbeidsplaats is vervuld en waarmee personen zich gemakkelijker aan nieuwe technologieën kunnen aanpassen. Opwaardering en erkenning van kwalificaties zijn mede bepalend voor kwaliteit en productiviteit, factoren die van cruciaal belang zijn voor de concurrentiekracht, die het op haar beurt mogelijk maakt de arbeidsvoorwaarden en de sociale status van allen die in deze zeer arbeidsintensieve sector werkzaam zijn, te verbeteren.

3.8.5. Het Comité dringt er daarom met klem op aan dat bij het vaststellen van richtsnoeren en de uitwerking van concrete en gecoördineerde acties in het kader van het actieprogramma bijzondere en prioritaire aandacht wordt geschonken aan opleiding en de verbetering van kwalificaties en vaardigheden in de bouwnijverheid. Het gaat immers om de toekomst van de sector en miljoenen arbeidsplaatsen.

3.8.6. Bij de recente Commissiewerkzaamheden op het gebied van opleiding lijkt het enigszins alsof er een voorkeur bestaat voor zgn. "opkomende sectoren". Dit mag echter niet ten koste gaan van de inspanningen en investeringen ten behoeve van de bouwnijverheid, die ten onrechte lijkt te zijn uitgesloten van de prioritaire maatregelen die aan de - overigens gebrekkig gedefinieerde - opkomende sectoren zijn voorbehouden. Deze opmerking geldt ook voor de activiteiten van CEDEFOP, dat zou moeten zorgen voor een grotere kennis over opleiding in deze bedrijfstak. In dit verband is het belangrijk te voorkomen dat er bij studie- en analysewerkzaamheden dubbel werk wordt verricht.

3.8.7. Het Comité wijst er wellicht ten overvloede op dat de ontwikkeling van adequate opleidingsvormen voor bouwvakberoepen een krachtig middel vormt om jongeren in de sector in te passen, dat het vaardighedenspectrum uiteenloopt van werk dat voornamelijk met de handen wordt verricht tot de beheersing van geavanceerde technologieën, het beheer van het bouwproces in zijn geheel en financieel management, dat productiewerk in de bouw zich goed leent voor op het individu afgestemde praktijkstages, dat gradaties in kwalificaties tot promoties en doorgroeimogelijkheden kunnen leiden, en dat de beroepskwalificaties verbeterd zouden moeten worden, onder meer via passende voorlichtings-, observatie- en beroepsbegeleidingssystemen waarbij naast de sociale partners ook de ouders van jongeren dienen te worden betrokken, alsmede de docenten die dergelijke systemen moeten toepassen in het kader van de onderwijsprogramma's. Doel hiervan moet zijn, de aanwerving van jongeren te verbeteren. Speciale "voorlichtings- en opleidingscentra voor de bouwnijverheid" kunnen er op hun beurt toe bijdragen dat de voorlichting wordt verbeterd en dat bepaalde negatieve vooroordelen ten aanzien van deze bedrijfstak uit de wereld worden geholpen.

3.8.8. In de tabellen met specifieke acties in de bijlage van de Mededeling staan de maatregelen op het gebied van onderwijs en opleiding, samen met maatregelen inzake "kwaliteit", "technologie", "arbeidsvoorwaarden" en "overige", gerubriceerd onder de kop "Voor de bevordering van immateriële investeringen".

3.8.9. Het Comité zou in dit verband graag zien dat er een betere strategie werd uitgewerkt om via passende en samenhangende stimuleringsmaatregelen zowel immateriële investeringen als kennisinvesteringen in het algemeen te bevorderen. In het MKB-beleid wordt weliswaar belang gehecht aan dit soort investeringen, maar vastgesteld moet worden dat investeringen in knowhow-verbetering, het opdoen van ervaring, voorlichting, sociale verplichtingen, bijscholing, en innovatie in management en organisatie, over het algemeen weinig invloed hebben op de vaststelling van criteria voor de toepassing van steunregelingen, de beoordeling van betrouwbaarheid en kredietwaardigheid, de fiscale afschrijvingssystemen, de voorwaarden inzake bedrijfsovername en -successie, enz. Wil men een gedegen evaluatie maken van immateriële investeringen, dan is een uitgebreidere analyse noodzakelijk waarin ingegaan wordt op de relatie tussen immateriële investeringen en b.v. werkgelegenheid, financiering, belastingheffing, opleiding en het gebruik van via een netwerk toegankelijke informatietechnologieën ter bevordering van gedecentraliseerde interactieve opleidingen op grote schaal.

3.8.10. Aangezien opleiding grotendeels onder de bevoegdheid van de nationale, regionale en lokale overheden valt, dient hier het subsidiariteitsbeginsel in acht te worden genomen. In het actieprogramma zal hiermee op constructieve wijze rekening moeten worden gehouden.

3.9. Vierde doelstelling: Heroriëntering en intensivering van onderzoek en ontwikkeling

3.9.1. Het Comité is het met de Commissie eens dat ook deze doelstelling een fundamentele factor is bij de verbetering van de concurrentiepositie.

3.9.2. Dit vraagstuk hangt samen met de verschillende OTO-kaderprogramma's, waarover het Comité geregeld advies uitbrengt. In de bouwnijverheid heeft het OTO-vraagstuk te maken met bepaalde kenmerken van deze bedrijfstak, zoals de relatief kleine omvang van de ondernemingen, moeilijkheden rond het tijdig en op doordachte wijze inpassen van nieuwe technologie, en het feit dat het veelal lokale of regionale karakter een Europese OTO-aanpak bemoeilijkt.

3.9.3. Men kan zich afvragen of de actoren uit de sector en de onderzoekers het belang van onderzoek en ontwikkeling op het gebied van nieuwe technologieën wel op de juiste wijze inschatten. Zelfs de Commissie geeft dikwijls voorrang aan spitstechnologisch onderzoek m.b.t. de zgn. sectoren van de toekomst, hetgeen ten koste gaat van de minder geavanceerde technologie van de zgn. traditionele sectoren. Het een noch het ander mag worden verwaarloosd; het gaat erom dat voor alle sectoren waarvan het concurrentievermogen moet worden opgevoerd de beste productieprocédés worden gevonden.

3.9.4. Het Comité is van mening dat in het Vijfde kaderprogramma voor onderzoek en technologische ontwikkeling rekening wordt gehouden met de specifieke behoeften van de sector. De Commissie heeft in het kader van het thematische programma "Bevordering van een concurrerende en duurzame groei" een kernactiviteit voorgesteld die "De stad van morgen" is gedoopt en uit drie elementen bestaat. Een daarvan betreft de "ontwikkeling en demonstratie van technologieën voor economisch verantwoorde, schone, efficiënte en duurzame terugwinning, renovatie en nieuwbouw, met name ten behoeve van grote gebouwencomplexen en ter bescherming van het cultureel erfgoed" ().

3.9.4.1. Het Comité onderstreept het belang van deze kernactiviteit voor de bouwsector en zou graag zien dat deze de aandacht krijgt die zij verdient. Hiertoe zou genoemde kernactiviteit in het Vijfde OTO-kaderprogramma niet moeten worden ondergebracht onder thema 4 (Energie, milieu en duurzame ontwikkeling), maar onder thema 3 (Acties voor een duurzame groei). In het licht van de belangrijke bijdrage die de bouwnijverheid tot het communautaire BBP levert (11 %), moeten de communautaire middelen die voor OTO-projecten in de bouwsector zijn uitgetrokken (nog geen 5 % van de totale middelen), als ontoereikend worden bestempeld.

3.9.5. De kennis over het niveau van het onderzoek in de bouwnijverheid en over de gebieden waarop dit onderzoek betrekking heeft (industrieel concurrentievermogen, milieu, behoud en herstel van het architectonisch erfgoed, werkgelegenheid, energie, enz.) zou moeten worden verbeterd. Het onderzoekspeil en de indeling van onderzoeksactiviteiten in Europa zijn namelijk slechts bij benadering bekend. Het zou derhalve goed zijn een lijst op te stellen van deze activiteiten in de lid-staten, waarbij zij worden ingedeeld naar soort (b.v. zuiver wetenschappelijk onderzoek, algemeen onderzoek, onderzoek betreffende het concurrentievermogen) en naar degenen die het onderzoek verrichten (ondernemingen die producten vervaardigen, bouwbedrijven, adviesbureaus, openbare onderzoekscentra, universiteiten, enz.). Voorts dienen er methodes te worden uitgewerkt om de efficiency van het onderzoek, de impact daarvan op het concurrentievermogen van de sector, de verbetering en bevordering van duurzame vormen van ontwerpen en bouwen, en de opvoering van de productiviteit te kunnen beoordelen.

3.9.6. Hierdoor zou de bouwnijverheid haar activiteiten kunnen afstemmen op haar sterke en zwakke punten op onderzoeksgebied, beter op een rijtje kunnen zetten welke richting zij uit wil, en passende initiatieven ter zake kunnen bevorderen. Aan interessante en nuttige onderzoeksterreinen lijkt er geen gebrek (b.v. bescherming van gebouwen tegen verschillende vormen van aantasting).

3.9.7. Deze overwegingen leiden tot een aantal constateringen waarvan er één terecht door de Commissie wordt uitgepikt, nl. de tekortkomingen in het onderzoek inzake het bouwproces, beheersstructuren en organisatievormen, waarnaar in andere paragrafen van dit advies, met name in dat over kwaliteit, wordt verwezen.

3.9.8. Het is namelijk zo dat de meeste onderzoeksinspanningen op producten en (in mindere mate) op technologie zijn gericht, terwijl de belangrijkste zorg van iedere onderneming die naar verbetering van het concurrentievermogen streeft, nog steeds het bouwproces zelf is.

3.9.9. Het welslagen van het bouwproces (kwaliteit, prijs, termijnen, benutting van menselijk potentieel, milieu en veiligheid) hangt voornamelijk af van de mate waarin er in theorie en praktijk sprake is van coördinatie tussen de werkzaamheden van alle betrokkenen: opdrachtgevers en klanten, architecten, raadgevende ingenieurs, bouwmaterialenproducenten, bouwbedrijven die actief zijn op gespecialiseerde vakgebieden of groepen van verschillende bouwbedrijven, hoofdaannemers en onderaannemers. Met de OTO-programma's van de EU kunnen natuurlijk niet alle problemen op dit gebied worden opgelost, maar er zijn een aantal onderzoeksinitiatieven gericht op het verbeteren van het bouwproces die wellicht op Europese schaal ten uitvoer gelegd kunnen worden, zoals de initiatieven die voortvloeien uit toepassingen van nieuwe informatie- en communicatietechnologie.

3.9.10. Hoewel sommige takken van de bouwnijverheid sterk innovatief zijn en het onderzoek inzake innovaties in ontwikkeling is, heeft de sector over het algemeen een gefragmenteerd en behoudend karakter. Dit betekent dat er een belangrijke inspanning moet worden geleverd op het gebied van de verspreiding en overdracht van technologie, de toepassing van gedragscoderegels, samenwerkingsakkoorden tussen onderzoeksinstituten en bedrijven, en prikkels voor de invoering van nieuwe technieken en innovatieve procedures.

3.9.11. Het Comité wijst op de mogelijkheden die in het Vijfde OTO-kaderprogramma zijn aangegeven, met name m.b.t. het MKB, alsmede op de hierboven uiteengezette punten, en steunt de in de bijlage bij de Commissiemededeling genoemde specifieke acties. Een en ander benadrukt dat het zaak is, gecoördineerde acties en methoden uit te werken en de bevoegdheden op een gebied waar de EU, de lid-staten en de sector allemaal een rol spelen, duidelijk af te bakenen.

4. Conclusies

4.1. De hierboven uiteengezette punten, de aangegeven richtsnoeren en de geformuleerde voorstellen moeten gezien worden in het licht van een door de Raad te nemen besluit over het opzetten van een actieprogramma ten behoeve van de bouwnijverheid. Het Comité wil de Raad ertoe aanzetten ter zake een constructief besluit te nemen en wijst in dit verband op het volgende:

4.2. Wat de opzet en tenuitvoerlegging van het actieprogramma betreft:

4.2.1. Het Comité stemt in met de door de Commissie gekozen aanpak. Als orgaan dat op EU-niveau de direct en indirect betrokken sociaal-economische kringen vertegenwoordigt, wil het intensief bij het overleg over het actieprogramma worden betrokken.

4.2.2. Het dringt erop aan dat snel een raamwerk en richtsnoeren voor de tenuitvoerlegging van dit programma op het niveau van de EU, de lid-staten en de ondernemingen worden omschreven.

4.2.3. Het preciseert dat hiermee haast geboden is omdat er behoefte is aan tastbare elementen waarmee de uitbreiding van de EU voorbereid en versoepeld kan worden en waarmee concrete maatregelen kunnen worden getroffen overeenkomstig de conclusies van de speciale Werkgelegenheidstop van 20 en 21 november in Luxemburg, incl. die betreffende de nieuwe instrumenten van de EIB.

4.2.4. Het benadrukt dat van de vier kerndoelstellingen een belangrijke katalyserende werking kan uitgaan op de betrokken partijen: opdrachtgevers (particulier of overheid), "opzichters" (ingenieurs, architecten, adviseurs, coördinatoren) en aannemers en hun personeel.

4.2.5. Het vindt dat bij de vaststelling van hoofdlijnen en actieterreinen van het actieprogramma gestreefd moet worden naar een hoge mate van horizontale en verticale integratie, vanwege de onderlinge samenhang en dwarsverbanden die er tussen het EU-beleid t.a.v. de verschillende sectoren en tussen de werkterreinen en bevoegdheden van de actoren in de bouwnijverheid bestaan.

4.2.6. Het is zijns inziens noodzakelijk het actieprogramma vergezeld te doen gaan van een tijdschema voor het opzetten en uitvoeren van acties op de verschillende besluitvormings- en actieniveaus, waarbij het subsidiariteitsbeginsel op constructieve en soepele wijze in acht dient te worden genomen.

4.2.7. Het zou graag zien dat als integrerend onderdeel in het actieprogramma een overleg- en samenwerkingsmechanisme wordt opgenomen om de follow-up van het programma te verzekeren, een regelmatige uitwisseling van ervaringen te vergemakkelijken en noodzakelijke aanpassingen door te voeren.

4.2.8. Het benadrukt dat de geplande maatregelen pas op doeltreffende wijze ten uitvoer gelegd kunnen worden als daarbij voor de betrokken sociaal-economische kringen en de sociale partners een wezenlijke rol is weggelegd.

4.2.9. Het pleit ervoor, meer werk te maken van het verzamelen en bijhouden van basisgegevens waarmee besluiten kunnen worden genomen aan de hand van een reëel beeld van situaties en problemen.

4.3. Wat de maatregelen betreft die deel moeten zouden uitmaken van het actieprogramma:

4.3.1. Het Comité beveelt aan, voorlopig de weg te volgen die met de kerndoelstellingen is aangegeven.

4.3.2. Het acht het nuttig op systematische wijze een lijst op te stellen van goede praktijken die ingang hebben gevonden op de verschillende gebieden die in onderhavig advies aan de orde zijn gekomen, teneinde het zoeken naar oplossingen te vergemakkelijken en kostbare studies en analyses waarmee dikwijls dubbel werk wordt verricht, overbodig te maken.

4.3.3. Het onderstreept het belang dat in het kader van de kerndoelstellingen gehecht moet worden aan gebieden als:

- beroepskwalificaties (via gedegen opleidingsstelsels op alle niveaus);

- verbetering van het imago van de sector, de arbeidsomstandigheden, de arbeidsorganisatie en de veiligheid en gezondheid op het bouwterrein;

- verbetering van beheers- en organisatiestructuren in het bouwproces;

- inventarisering van OTO-terreinen die reeds bestudeerd worden of nog bestudeerd moeten worden;

- overdracht en toepassing van nieuwe technieken door middel van nauwe betrekkingen tussen bedrijven en onderzoeksinstituten;

- aanmoediging van nieuwe samenwerkingsvormen waarmee nadelen die inherent zijn aan kleine ondernemingen kunnen worden ondervangen;

- uitwerking van doorzichtigere beleidsmaatregelen en voorschriften op het gebied van overheidsopdrachten en gunning daarvan;

- uit de weg ruimen van factoren die de inspanningen ter opvoering van het concurrentievermogen belemmeren of negatief beïnvloeden, en uitdieping van de kwesties die hierboven in hoofdstuk 3, en met name in paragraaf 3.7.8, ter sprake zijn gebracht;

- bevordering van immateriële investeringen, met name betreffende "human resources management", en inachtneming van nieuwe omstandigheden op het gebied van veiligheid, milieu, energie en financiering;

- doelmatigheid en consequente tenuitvoerlegging van investeringsplannen op middellange en lange termijn, en zoeken naar geschikte formules voor partnerschappen tussen overheid en particuliere sector.

Brussel, 29 april 1998.

De voorzitter van het Economisch en Sociaal Comité

T. JENKINS

() Kerncijfers uit hoofdstuk 2 van de Mededeling van de Commissie: de eerste industrie: 11 % van het BBP van de EU; de eerste industriële sector qua werkgelegenheid: 8,8 miljoen arbeidsplaatsen, 7 % van de beroepsbevolking; 26 miljoen arbeidsplaatsen hebben direct of indirect te maken met de bouwnijverheid; "1 = 3": elke nieuwe arbeidsplaats in de bouw genereert twee banen in verwante sectoren; 2 miljoen ondernemingen, waarvan 97 % minder dan 20 werknemers en 93 % minder dan 10 werknemers hebben.

() De vier kerndoelstellingen zijn: Ontwikkeling van een coherent kwaliteitsbeleid; Verbetering van het regelgevingskader en het algemene marktkader; Bevordering van een substantiële en duurzame groei van niveau en kwaliteit van onderwijs en opleiding in de sector; Heroriëntering en intensivering van onderzoek en ontwikkeling tegenover veranderende behoeften.

() "Bouwnijverheid" wordt opgevat in de ruime zin van het woord en slaat op woningbouw, utiliteitsbouw, civiele techniek en industriebouw. Voorts valt de hele toeleveringsketen eronder, van grondstoffen tot complexe producten en systemen. Evenzo slaat "bouwproces" op alle fasen: eerste concept, haalbaarheidsstudies, ontwerp, uitvoering van de werken, onderhoud en sloop (incl. terugwinning en recycling van materialen, en afvalverwijdering en -verbranding).

() PB C 355 van 21.11.1997.

() Adviezen van het ESC over: "Technische normen en wederzijdse erkenning" - PB C 212 van 22.7.1996; "Groenboek - De overheidsopdrachten in de Europese Unie: beschouwingen over een toekomstig beleid" - PB C 287 van 22.9.1997; "Problemen van het MKB bij grensoverschrijdende handelsbetrekkingen en conformiteitsbeoordelingsprocedures" - PB C 206 van 7.7.1997.

() Nieuwe partnerschapsvorm waarbij sprake is van meer gelijkheid tussen hoofdaannemer en onderaannemers (opm. vertaler).

() PB C 287 van 22.9.1997.

() Conclusies van de Top paragraaf 33 en paragraaf 40; Mededeling van de Commissie "Het communautaire beleid ten dienste van de werkgelegenheid" - COM(97) 611, blz. 13.

() SECTEUR-studie "Strategies for the European construction sector".

() Adviezen van het ESC over: het Witboek "Groei, concurrentievermogen en werkgelegenheid" - PB C 295 van 22.10.1994; het Witboek "Onderwijzen en leren: naar een cognitieve samenleving" - PB C 295 van 7.10.1996; het "Verslag van de Commissie over de toegang tot voortgezette beroepsopleiding in de Unie" - PB C 19 van 21.1.1998; de Mededeling van de Commissie "Bevordering van het leerlingwezen in Europa" - PB C 95 van 30.3.1998.

() COM(97) 142 def. van 30 april 1997.