NL Publicatieblad van de Europese Unie C 44/75

Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over „Innovatie in de toeristische sector: een strategie voor duurzame ontwikkeling in eilandregio's” (initiatiefadvies)

2011/C 44/13

Rapporteur: Sylvia GAUCI

Het Europees Economisch en Sociaal Comité heeft op 16 juli 2009 besloten overeenkomstig artikel 29, lid 2, van zijn reglement van orde een initiatiefadvies op te stellen over

Innovatie in de toeristische sector: een strategie voor duurzame ontwikkeling in eilandregio's.

De afdeling Economische en Monetaire Unie, economische en sociale samenhang, die met de voorbereidende werkzaamheden was belast, heeft haar advies op 23 juni 2010 goedgekeurd.

Het EESC heeft tijdens zijn op 14 en 15 juli 2010 gehouden 464e zitting (vergadering van 15 juli) onderstaand advies uitgebracht, dat met 153 stemmen vóór en 1 stem tegen, bij 13 onthoudingen, werd goedgekeurd.

1. Conclusies

1.1 Het Comité pleit ervoor dat continue programma's voor levenslang leren worden ontwikkeld die speciaal bedoeld zijn voor het personeel in het eilandtoerisme; daartoe zouden specifieke middelen kunnen worden vrijgemaakt uit het ESF en het Cohesiefonds. Ook een aanpassing van de arbeidsverhoudingen met het oog op betere arbeidsomstandigheden en het verlenen van steunmaatregelen voor het bedrijfsleven (netwerken, marketing, reclame, enz.) zouden het eilandtoerisme ten goede komen.

1.2 In het licht van het groeiende aantal boekingen via internet zou het voorts nuttig zijn om kleine en middelgrote ondernemingen uit de toeristische sector op eilanden óf door de EU gesteunde opleidingsmogelijkheden te bieden, óf hun eenvoudiger toegang te verlenen tot de juiste dienstenaanbieders, zodat zij met succes actief kunnen zijn op het web en niet het risico lopen om „moderne” klanten te verliezen.

1.3 Het Comité stelt voor om op een strategisch gelegen eiland een interregionale school op te zetten, zodat een soort Erasmusproject kan worden uitgebouwd maar dan voor studenten toerisme en personeel uit de toeristische sector.

1.4 Hoewel m.n. kleine ondernemingen garen spinnen bij minder en betere wetgeving, zou kunnen worden overwogen een specifieke dienst bij de Commissie op te richten, bv. een directoraat-generaal voor toerisme. De toeristische sector vertegenwoordigt gemiddeld immers 11 à 12 % van het bbp van de EU, maar op eilanden als Malta is dat wel 25 %. Een dergelijke toerismedienst van de Commissie zou kunnen fungeren als waakhond die de belangen van het eilandtoerisme verdedigt bij de EU-instellingen en erop toeziet dat de sector niet vergeten wordt bij de uitwerking van beleid. Ten slotte herhaalt het Comité hier zijn voorstel uit eerdere adviezen over toerisme om een Europees Agentschap voor toerisme op te richten.

1.5 Eilanden hebben in vergelijking met het vasteland van nature een aantal nadelen die verband houden met afstand, toegankelijkheid en andere intrinsieke kenmerken. Het Comité pleit daarom voor een gunstige belastingregeling, waarbij rekening wordt gehouden met bijzondere inspanningen op het vlak van investeringen, behoud en creatie van werkgelegenheid en periodes waarin bedrijven geopend zijn. Bovendien zouden hiermee de gevolgen van de seizoensgebondenheid gedeeltelijk kunnen worden opgevangen.

1.6 De EU-definitie van eilanden schiet in bepaalde gevallen tekort en maakt vaak dat oplossingen uitblijven. Het Comité heeft in vroegere adviezen (1) al aanbevolen deze definitie te wijzigen en wil dit pleidooi hier herhalen.

1.7 De EU is bezig met het uitstippelen van een nieuwe koers voor het regionaal beleid, die neerkomt op macroregionale samenwerking (bv. de Oostzeestrategie en de Donaustrategie). Het Comité is ervan overtuigd dat het hier om een interessante optie gaat die zeker ook zou kunnen worden toegepast op eilandengroepen. Een macroregionale strategie voor de eilanden in het westelijke deel van de Middellandse Zee zou m.a.w. de oplossing kunnen zijn voor een aantal van de problemen die samenhangen met de gebrekkige toegankelijkheid van eilanden.

1.8 Het Comité staat ten volle achter het CALYPSO-programma voor sociaal toerisme en vindt dan ook dat dit programma na de voorbereidende acties van 2009 nu volledig moet worden uitgevoerd. Ten slotte zou het graag zien dat het CALYPSO-programma deel gaat uitmaken van een toekomstige macroregionale strategie voor het westelijke Middellandse Zeegebied.

2. Inleiding

2.1 Toerisme levert een steeds belangrijkere bijdrage aan economische groei; op eilanden is het in uitzonderlijke gevallen goed voor maar liefst 70 % van het bbp. Het is een van de grootste bronnen van inkomsten en werkgelegenheid. Hoewel het marktaandeel van Europa in het toerisme wereldwijd langzaamaan afneemt, wordt verwacht dat het aantal toeristen dat de EU aandoet in de toekomst nog zal groeien. De financiële crisis van 2008-2009 heeft echter aangetoond dat het allerminst verstandig zou zijn zonder meer uit te gaan van een groei van de toeristische sector.

2.2 Het traditionele strandtoerisme voor de massa maakt plaats voor nieuwe vormen van toerisme. Het gaat dan o.m. om vernieuwende en gespecialiseerde alternatieven als groen toerisme, op maat gesneden toerisme en op ervaringen gebaseerd toerisme. Bovendien maken de groeiende vraag in de toeristische sector en de demografische ontwikkelingen (bv. het toenemende aantal oudere reizigers) dat de variatie in het toeristische aanbod en de ontwikkeling van nieuwe, vaak innovatieve vormen van toerisme hand over hand toenemen.

2.3 Innovatie is een sleutelwoord in het economisch beleid, zowel op EU-niveau (zie de Lissabon- en de EU 2020-strategie) als op regionaal niveau. De overheid gaat dan ook steeds meer investeren in onderzoek, onderwijs, opleiding en ondersteuning van de meest innovatieve sectoren (o.m. vervoer, energie, groene industriesectoren). Dit geldt ook voor de dienstensector, m.n. als het gaat om vormen van dienstverlening die toch een bepaald niveau van kennis en kwalificaties vereisen, zoals de meeste toeristische diensten (we denken aan verblijf, catering, onroerend goed).

2.4 De moderne toerist wil de beste kwaliteit tegen de laagste prijs. Voor een bloeiend eilandtoerisme is dus niet alleen goed opgeleid personeel nodig. Werkgevers en werknemers moeten steeds bereid zijn zich bij te scholen, zodat zij de kritische en veeleisende reiziger in deze snel veranderende wereld kwaliteit kunnen blijven bieden. Er kan geen sprake zijn van kwaliteitstoerisme zonder goed opgeleid, goed geschoold personeel.

2.5 Verandering en innovatie zijn in de toeristische sector m.n. aan de orde van de dag wat het gebruik van informatie- en communicatietechnologieën (ICT) aangaat. Dankzij de alomtegenwoordigheid van ICT en internet kunnen consumenten rechtstreeks in contact treden met de aanbieders van toeristische diensten. Deze ontwikkeling kan ertoe leiden dat de (transactie)kosten voor de hele sector worden teruggebracht, wat op zijn beurt tot gevolg zal hebben dat tussenpersonen zoals reisagenten of zelfs reisorganisatoren overbodig worden. Ingrijpende vernieuwingen in het massatoerisme, zoals het opduiken van lagekostenmaatschappijen, hebben een onuitwisbaar stempel gedrukt op de groei en de ontwikkeling van het toerisme.

2.6 Eilandregio's kampen nog altijd met een aantal specifieke problemen. In vergelijking met het vasteland hinken eilanden over het algemeen achterop. Bovendien worden veel van deze nieuwe technologieën en procedés niet gecontroleerd, geproduceerd of zelfs maar onderhouden door de rechtstreeks betrokken bedrijven.

2.7 De autoriteiten van eilandregio's bekijken hoe zij deze nieuwe industriële ontwikkelingen kunnen toepassen op hun eigen beleidsmaatregelen en -initiatieven voor de toeristische sector. Hen gaat het er op de eerste plaats om via hun beleid innovatie te stimuleren, aangezien een dergelijke aanpak de ontwikkeling van de toeristische sector ten goede zal komen.

3. Innovatie is broodnodig

3.1 In het licht van de maatschappelijke veranderingen en het verdwijnen van het massatoerisme waar de touroperators zich in de 20e eeuw op richtten, kan het eilandtoerisme – wil het uitgroeien tot een succes - niet anders dan innoveren en de bakens verzetten. De sleutel tot innovatie ligt in de handen van de mensen die in de toeristische sector werken. Paradoxaal genoeg echter is innovatie een inbreuk op vaste gewoonten en zullen mensen zich verzetten tegen vernieuwingen waarvan zij niet onmiddellijk de voordelen zien.

3.2 Tijdens de tweede helft van de 20e eeuw werd de vraag op de toeristische markt bepaald door het aanbod. Maar het aantal bestemmingen groeide en de markt raakte verzadigd. Vandaag is de vraag over het algemeen onvoorspelbaar en heeft de consument het voor het zeggen op de markt. Dat is niet altijd even makkelijk voor de aanbieders van toeristische diensten. Om te overleven moeten zij de nodige creativiteit aan de dag leggen en een innovatieve aanpak uitwerken. Zo kunnen zij zich toeleggen op uiteenlopende vormen van nichetoerisme, zoals therapeutische reizen, groene reizen/ecotoerisme, boerderijvakanties, natuurreizen, enz.

3.3 Daar komt nog bij dat onze levensstijl de laatste jaren ingrijpend is veranderd. De toeristische sector krijgt te maken met ouder wordende maar gezondere en rijkere mensen die vaker een korte trip maken. Een grote groep toeristen hecht niet langer belang aan de laagste prijs, maar wel aan de vraag wie de beste kwaliteit levert tegen de beste prijs. Consumenten zijn minder trouw; toeristen gaan steeds vaker op zoek naar duurzaamheid en authenticiteit, en ontvluchten de massabestemmingen. Om te overleven kan het eilandtoerisme niet anders dan de kaart van innovatie trekken.

4. Eilandtoerisme en productinnovatie

4.1 In grote toeristische ondernemingen is innovatie schering en inslag en een vast onderdeel van de besluitvorming. Om niet voor verrassingen te komen te staan zetten bedrijven vandaag de dag innovatie standaard op de agenda. Zij beschouwen innovatie eenvoudigweg als een bijkomende productiefactor.

4.2 Voor de kleine bedrijven uit de sector, die sterk afhankelijk zijn van een aantal bestemmingen, ligt het minder voor de hand dat zij profijt kunnen trekken van innovatie. Dat hangt voornamelijk samen met een gebrek aan personeel en financiële middelen. Kleine en middelgrote ondernemingen in de toeristische sector houden zich op de eerste plaats bezig met de dagelijkse behoeften van de vaste klanten, en kunnen het zich niet veroorloven geld opzij te zetten voor O&O.

4.3 Met name op eilanden bestaat de toeristische sector voornamelijk uit kleine en middelgrote ondernemingen. Om het hoofd boven water te houden in een klimaat van toenemende globalisering en concurrentie, moeten m.n. de kleine toeristische bedrijfjes trachten schaalvoordelen te creëren en een kritische massa te bereiken, zodat hun transactiekosten afnemen, hun productiviteit toeneemt en hun marktpositie sterker wordt. Mechanismen voor herstructurering en samenwerking kunnen bedrijven helpen zich aan te passen aan de veranderingen en hun concurrentiepositie te versterken.

4.4 De uitdaging voor de toeristische sector ligt in het aanbieden van nieuwe producten en diensten. Op ervaringen gebaseerd toerisme, duurzaam toerisme en natuur-, cultuur- of erfgoedreizen vormen de inspiratie voor tal van innovatieve toeristische producten die vandaag op heel wat Europese bestemmingen worden aangeboden. Dit soort producten is typerend voor eilandgebieden en moet dan ook juist daar worden gepromoot.

4.5 Toerisme waarbij de toerist zijn bestemmingskeuze laat afhangen van eerdere ervaringen, vloeit voort uit de interactie tussen toerist en bestemming. De ervaring van een toerist is de som van alle korte ontmoetingen met diverse mensen uit de toeristische sector.

4.6 Het feit dat consumenten steeds milieubewuster worden zet de toeristische sector ertoe aan te innoveren en zijn milieuprestaties te verbeteren. De sector zorgt m.a.w. niet alleen voor groenere toeristische diensten maar wordt zelf ook milieuvriendelijker. Het zijn dan ook de nichevormen als groen reizen en avontuurlijk reizen waar innovatie centraal staat.

4.7 Ook culturele reizen, die relatief welgestelde en goed opgeleide bezoekers aantrekken, zijn in opmars. Heel wat eilanden bekijken hun culturele aanbod opnieuw en bieden vernieuwende diensten aan met een culturele meerwaarde. Zij trachten het aanbod te diversifiëren en een langer verblijf te stimuleren, o.m. door de kwaliteit van georganiseerde reizen te verbeteren en culturele bezienswaardigheden en evenementen te promoten.

4.8 Als het toerisme niet is verweven met het maatschappelijke leven op het eiland, en enkel iets oplevert voor een handvol eilandbewoners, terwijl de anderen het als een last ervaren, zal het nooit op duurzame en harmonische wijze deel gaan uitmaken van de eilandgemeenschap. Bottom-upplanning en betrokkenheid zijn noodzakelijk om er zeker van te zijn dat de bewoners de komst van het toerisme op hun eiland verwelkomen. Als iedereen bij de toeristische activiteiten betrokken wordt en gaat inzien dat het toerisme een verregaande positieve invloed heeft op de natuur en de stedelijke omgeving, het landgebruik en de ruimtelijke ordening, sociale diensten en het behoud van het culturele erfgoed (architectuur, ambachten, traditionele keuken, enz.), kan het toerisme de eilandbewoners dichter bij elkaar brengen.

4.9 M.n. op een klein eiland kan het gebeuren dat bepaalde vormen van toerisme niet compatibel blijken te zijn. Het opzetten van een nichemarkt zoals zomertaalcursussen voor studenten kan bv. een belemmering zijn voor de ontwikkeling van zomertoerisme voor ouderen; het vrijpostige gedrag van jongeren na hun lessen zou wel eens een doorn in het oog kunnen zijn van oudere toeristen, die juist willen genieten van rust. Ook hier geldt weer dat steun van de bevolking voor de keuze inzake bepaalde vormen van toerisme doorslaggevend is voor succes.

4.10 Ten slotte zij erop gewezen dat toerisme niet alleen een zaak is van werknemers uit de horeca en van luchtvaartmaatschappijen. Integendeel, heel wat werknemers uit andere sectoren hebben hier een rol te vervullen, van de plaatselijke loodgieter tot de plaatselijke landbouwer.

5. Verbetering van het eilandtoerisme via innovatie

5.1 De toeristische sector heeft bij de invoering van nieuwe technologieën zoals algemene distributiesystemen altijd een zeer proactieve houding aangenomen. Recente vooruitgang in de sectoren telecommunicatie, netwerken, databanken, dataverwerking en elektronische marketing zet heel wat deuren open voor de toeristische industrie. Deze vernieuwingen hebben ingrijpende gevolgen voor het traditionele toerisme. Het gebruik van ICT en breedbandinternet geven toeristische diensten en producten een meerwaarde en ondersteunen de vorming van netwerken en clusters. Het schort in dit verband echter aan beschikbare breedbandtechnologie en de juiste gespecialiseerde kennis en vaardigheden, zodat de ICT niet ten volle kunnen worden benut. Om deze lacunes op te vullen moeten eilandbewoners de nodige opleiding krijgen.

5.2 Consumenten raken steeds meer vertrouwd met ICT en maken daarvan ook gebruik om hun vakantie te regelen. Cijfers tonen aan dat twee derde van de toeristen in de EU vandaag de dag zijn reis organiseert via het internet, en dat meer dan de helft zijn reis online koopt. Mensen gaan op zoek naar flexibele en gemakkelijk toegankelijke producten en houden ervan rechtstreeks met de aanbieder van toeristische diensten te kunnen communiceren. Willen zij garen spinnen bij deze ICT-revolutie, dan moeten ondernemers hun hele marketingproces opnieuw bekijken. Dankzij de internettechnologie kunnen zowel bedrijven als consumenten rechtstreeks online transacties afsluiten.

5.3 Tal van Europese eilanden met een lange toeristische traditie krijgen nu te maken met terugvallende groei en productie. Het toerisme in deze gebieden lijdt sterk onder de enorme concurrentiedruk. Nu de markt voor toerisme is geliberaliseerd moeten eilanden het opnemen tegen nieuwe, nog zo goed als ongerepte bestemmingen met een bijzonder gunstig economisch klimaat. Zo zijn de lonen er laag, geniet de sector er diverse vormen van staatssteun en kan worden geprofiteerd van zachte valuta's.

5.4 Zoals in alle dienstensectoren is de kwaliteit van de toeristische dienstverlening op eilanden grotendeels afhankelijk van de bekwaamheid van de werknemers. Goede arbeidsvoorwaarden en goede dienstverlening zijn nauw met elkaar verbonden.

5.5 Het Europese eilandtoerisme, waar overwegend kleine en middelgrote ondernemingen actief zijn en dat bijzonder arbeidsintensief is, krijgt af te rekenen met productiviteitsproblemen die te wijten zijn aan versnippering. De lage productiviteit maakt het moeilijk voor het eilandtoerisme om op te boksen tegen de concurrentie. Dat blijkt ook uit de prijzen.

5.6 De seizoensgebondenheid heeft reële gevolgen voor de stabiliteit van de werkgelegenheid, wat werken in de toeristische sector minder aantrekkelijk maakt. Het Comité is dan ook voorstander van bijzondere overeenkomsten die de seizoenwerknemers stabiliteit bieden, zodat zij dezelfde arbeids- en sociale rechten krijgen als vaste werknemers. Het Comité heeft deze problematiek ook in het verleden al aangekaart (2).

5.6.1 Om het eilandtoerisme te promoten en innovatie te bevorderen moeten de arbeidsverhoudingen worden aangepast en gemoderniseerd, m.n. op het vlak van opleiding, promotie en loopbaan, taken, werkdagen en -uren en arbeidsvoorwaarden, dit alles in het kader van de sociale dialoog en collectieve onderhandelingen tussen de sociale partners.

5.7 In onze huidige samenleving, waarin alles snel moet gaan, wordt m.n. gebruikgemaakt van de luchtvaart om eilanden te bereiken. Vervoer over zee is niet altijd een haalbaar alternatief, omdat daarvoor zowel een degelijke infrastructuur aan land als een betrouwbaar netwerk van zeevaartverbindingen noodzakelijk zijn. Bovendien is het zeevervoer afhankelijk van de weersgesteldheid.

6. Beleidsmaatregelen voor innovatie in de toeristische sector op eilanden

6.1 De autoriteiten die belast zijn met eilandtoerisme staan nu voor de taak uit te zoeken wat de beste manier is om beleidsinstrumenten te ontwikkelen waarmee innovatie in de toeristische sector kan worden aangemoedigd zonder de marktwerking te verstoren. Idealiter zouden de autoriteiten de markten zo veel mogelijk hun werk moeten laten doen en pas mogen ingrijpen als het mis dreigt te gaan.

6.2 Eilanden moeten ernaar streven het wankele evenwicht te behouden tussen de potentieel tegenstrijdige belangen van het bedrijfsleven dat gericht is op groei, de toerist-consument die zijn vrije tijd aangenaam wil doorbrengen en de milieuorganisaties die op de bres staan voor de natuur. De hamvraag op planologisch gebied luidt: wie krijgt de beslissende stem bij de goedkeuring van bouwprojecten? In dit verband kunnen nl. conflicten rijzen tussen de lokale overheid, die in bepaalde gevallen wordt beïnvloed door de belangen van het lokale bedrijfsleven, en de regionale en centrale overheden die meer naar het grote geheel kijken en ongebreidelde groei in kwetsbare milieugebieden trachten af te remmen.

6.3 De overheid moet innoverende bedrijven de kans geven schaalvoordelen te bewerkstelligen en innovatie stimuleren via samenwerkingsverbanden en andere netwerkverbanden. De kortste en meest veelbelovende weg naar innovatie in het toerisme loopt via samenwerking en netwerkverbanden op het gebied van bv. technologie, marketing, distributie, en uitwisseling van personeel. Tot nog toe wordt er veel te weinig samengewerkt in de toeristische sector, met name door het mkb. De overheid zou zich daarom moeten richten op een innovatief beleid inzake toerisme, dat samenhang en synergie in de hand werkt.

6.4 De toerismeproblematiek kan onmogelijk los worden gezien van de ruimtelijke dimensie. Op de eerste plaats is het zaak de attracties, die de pijler zijn waar het toerisme op steunt en bepalen of een plaats een toeristische trekpleister kan worden, te beschouwen als handelswaar die moet worden aangeprezen. Toeristen kiezen voor de bestemming en de producten die het best aansluiten bij hun behoeften en waarvoor zij willen betalen. Hoe unieker de bestemming, des te hoger de som die mensen bereid zijn te betalen. In de meeste gevallen gaat het dan om openbaar goed of gemeenschappelijke hulpbronnen zoals beschermde landschappen of landbouwgronden; de eilandbewoners moeten instaan voor de bescherming en het beheer van deze gebieden om te voorkomen dat zij ten prooi vallen aan consumptiedrang of vernietigd worden.

6.5 Het zijn de lokale attracties en innovatieve diensten die maken dat een bepaalde bestemming eruitspringt. Aan de andere kant beperken bepaalde kenmerken ook de mogelijkheden op het vlak van innovatie, waarvoor toch aan bepaalde concrete vereisten moet worden voldaan. Zo kan een vakantiewoning aan zee onmogelijk worden omgebouwd tot berghut. Wel kan een toeristische bestemming met een grote verscheidenheid aan attracties een andere plaats gaan innemen op de markt.

6.6 Massatoerisme dat het moet hebben van zon, zee en McDonalds is op de lange termijn niet noodzakelijk de beste vorm van eilandtoerisme. Het voorbeeld van Schotland toont aan dat kleinschalige, gespecialiseerde vormen van eilandtoerisme tot een groot succes kunnen uitgroeien. Het is belangrijk dat bij de uitwerking van een strategie voor eilandtoerisme voor ogen wordt gehouden dat er niet één kant-en-klare oplossing bestaat. Wat de ideale aanpak blijkt te zijn voor een klein eiland in de Middellandse Zee kan totaal ongeschikt zijn voor een van de miniatuureilandjes aan de kust van het Verenigd Koninkrijk, Ierland of Zweden.

6.7 De toekomst van een bestemming wordt bepaald door een heleboel los van elkaar staande variabelen. We denken dan o.m. aan de locatie en het potentieel van bronmarkten en de toegankelijkheid, die samenhangt met de vervoersinfrastructuur en tijdgerelateerde kosten. De overheid kan enkel invloed uitoefenen op deze variabelen via mechanismen als openbaredienstverplichtingen en regelingen voor territoriale continuïteit. Meer nog, deze variabelen zijn doorslaggevend voor de aard van productinnovaties. De uitdaging voor de lokale ondernemer is dan ook nieuwe producten op de markt te brengen met een meerwaarde voor de consument.

6.8 Milieuduurzaamheid staat hoog op de EU-agenda. Hiermee verband houdende kwesties zijn het zoeken naar doeltreffende mechanismen om door reizen veroorzaakte emissies terug te dringen en meer in het algemeen de vraag hoe milieuduurzaamheid is uitgegroeid tot een van de belangrijkste hefbomen voor een concurrerende toeristische sector.

6.9 Wat weerhoudt eilandbewoners er bv. van om voor betere stranden te zorgen of hun culturele erfgoed in de schijnwerper te zetten? Waarom zijn er maar een handvol vakantieverblijven op een eiland dat in zijn geheel een toeristische attractie kan vormen? Waarom is het hoogseizoen zo kort terwijl het toerisme op andere plaatsen het hele jaar door hoogtij viert? Er wordt maar reclame gemaakt voor een beperkt aantal plaatsjes, terwijl eigenlijk alle steden en dorpen kunnen worden gepromoot. Inwoners moeten weten dat zij trots mogen zijn op hun stad of dorp; alleen dan kunnen zij hun producten en erfgoed beschermen en aan de man brengen.

6.10 Nu een toenemend aantal toeristen naar eilandgebieden trekt moet de overheid meer middelen uittrekken voor optimale gezondheidsomstandigheden op de eilandbestemmingen: zij moet toezien op de kwaliteit van het drinkwater (én van het zwemwater) en zorgen voor efficiënt afvalbeheer, duurzame energie en voedselveiligheid en -zekerheid.

6.11 Eilandbewoners moeten zich bewust worden van het belang van mededinging en deze problematiek bovenaan hun agenda zetten. De overheid kan hierbij wel een helpende hand gebruiken. Werknemers, ondernemers, managers en overheidsinstanties moeten de handen ineenslaan.

6.12 In de praktijk onderscheiden we drie doorslaggevende factoren:

— ten eerste is er de mate waarin de overheid zich inzet voor gezondheid, veiligheid en milieuduurzaamheid;

— daarnaast speelt ook de particuliere sector een rol, o.m. op het gebied van weg- en luchtvervoer en ICT-infrastructuur; en

— ten derde beschikt elk land over eigen culturele rijkdommen.

6.12.1 De rol van de overheid is voor die eerste categorie van groot belang. Eilanden kunnen het zich eenvoudigweg niet permitteren laag te scoren op milieuduurzaamheid. Culturele en milieuverenigingen die meer aandacht en middelen eisen voor de bescherming van het culturele erfgoed van hun eiland, hebben dus overschot van gelijk.

6.12.2 Ook op het vlak van de toeristische infrastructuur is er nog heel wat werk aan de winkel. Ongunstige resultaten in dit verband kunnen maken dat eindelijk actie wordt ondernomen en meer wordt geïnvesteerd. Een periode van recessie is het juiste moment om de infrastructuurvoorzieningen onder de loep te nemen en meer middelen uit te trekken voor de verdere ontwikkeling daarvan. Eilanden moeten zich richten op verbetering en met behulp van particuliere en openbare investeringen nieuwe nichemarkten zoeken. De overheid moet erop toezien dat de privésector gemakkelijker toegang krijgt tot financiering en dat banken zich flexibeler opstellen tegenover kleine en middelgrote ondernemingen. Van de middelen die uit hoofde van het EU-stimuleringspakket ter beschikking worden gesteld moet ten volle gebruik worden gemaakt. Belangrijker nog is echter dat de overheid de particuliere sector niet onterecht regels oplegt waardoor zij al hun investeringskapitaal kwijtraken.

6.12.3 Eilandtoerisme heeft ook een keerzijde, nl. de schaduweconomie, die de bewoners wel extra inkomsten oplevert maar een negatieve invloed heeft op de werkgelegenheid en de arbeidsomstandigheden. Het fenomeen van tweede verblijven drijft de prijs op voor de eilandbewoners, maar is tegelijk een bron van inkomsten. Een ander probleem is de overbelasting van de infrastructuur voor water, afval en energie: tijdens het hoogseizoen ligt het aantal gebruikers immers wel twintig keer hoger dan normaal.

6.13 Doordat de vraag naar arbeidskrachten sterk seizoensgebonden is ontstaat er een zwarte economie. Misbruik en uitbuiting van werkstudenten en aanwerving van illegale arbeidskrachten doen de lonen dalen en is dus nadelig voor de legale én de illegale werknemers. Illegale arbeid is in de toeristische sector schering en inslag; in sommige landen is meer dan de helft van de werknemers illegaal.

6.13.1 De toeristische sector in het Westen, ook op de eilanden, doet steeds vaker een beroep op goedkope arbeidskrachten uit nieuwe lidstaten, m.n. Polen, Bulgarije en Roemenië. Gezien de EU-regels inzake het vrije verkeer van werknemers, is deze trend onomkeerbaar. Werkgevers en werknemers moeten zich dan ook beraden over de vraag hoe hiermee om te gaan. Bedrijven moeten kunnen concurreren, maar tevens toezien op gelijkheid en behoorlijke arbeidsvoorwaarden bieden; uitbuiting van werknemers is uit den boze.

6.14 Voor het eilandtoerisme is een op maat gesneden aanpak nodig. Toerisme is van cruciaal belang voor de eilandbewoners en het mkb op eilanden. Het is nu de hoogste tijd om de handen uit de mouwen te steken. Eilandbewoners moeten kijken waar zij staan ten opzichte van hun concurrenten. De meest dringende problemen op de korte termijn moeten eerst worden aangepakt. Doeltreffende maatregelen voor de middellange en de lange termijn zijn echter eveneens noodzakelijk voor het behoud van een duurzaam toerisme, dat fungeert als hefboom voor economische groei.

7. Stimuleren van netwerken voor organisatorische innovatie in toeristische ondernemingen en bestemmingen

7.1 Veel toeristische subsectoren zijn sterk geconcentreerd en wereldwijd actief, denken we maar aan luchtvaartmaatschappijen, hotelketens, reisorganisatoren en autoverhuurbedrijven. Daarentegen is het een feit dat het toerisme op eilanden voornamelijk in handen is van het mkb. Om te kunnen opboksen tegen die internationale concurrentie moet het eilandtoerisme inzetten op een constructieve – en niet op een destructieve - vorm van mededinging. Constructieve mededinging doet de markt groeien en verbreedt het gamma zodat uiteindelijk een gevarieerde waaier aan innovatieve en succesvolle producten van wereldklasse kan worden aangeboden. Destructieve mededinging maakt dat bedrijven gaan concurreren om hetzelfde marktsegment, wat leidt tot productconvergentie en prijzenoorlogen. Een voorwaarde om tot een constructieve vorm van concurrentie te komen is dan ook dat ondernemers uit de toeristische sector weten hoe ze meer moeten samenwerken.

7.2 Met name kleine ondernemers uit de toeristische sector op eilanden zijn zich bewuster van de gevolgen van concurrentie dan van de voordelen van samenwerking. In de context van toerisme kan onderscheid worden gemaakt tussen geografische netwerken/clusters en thematische netwerken/clusters, zoals groen toerisme, wijntoerisme, enz. Netwerken/clusters kunnen de sleutel zijn tot innovatie, omdat zij de kosten van proefprojecten verlagen, de zichtbaarheid vergroten en bedrijven in staat stellen beter in te spelen op een wisselende vraag. Net als in andere dienstensectoren berust innovatie in de toeristische sector voornamelijk op netwerken en samenwerking.

7.3 Samenwerking tussen politici en werkgevers- en werknemersorganisaties en betrokkenheid van de organen en verenigingen uit de toeristische sector zijn cruciaal voor blijvende groei van het eilandtoerisme. Het is m.n. aan de ondernemers om netwerkverbanden aan te gaan, maar de lokale overheid is verantwoordelijk voor de ontwikkeling van de infrastructuur die nauwere samenwerking en netwerken moet mogelijk maken.

Brussel, 15 juli 2010 De voorzitter van het Europees Economisch en Sociaal Comité Mario SEPI

(1) „Betere integratie in de interne markt als succesfactor voor meer cohesie en groei in eilandgebieden”, PB C 27 van 3.2.2009, blz. 123.

(2) Zie het EESC-advies over „Een voor iedereen toegankelijk en sociaal duurzaam toerisme”, PB C 32 van 5.2.2004, blz. 1