TOELICHTING

1.ACHTERGROND VAN HET VOORSTEL

•Motivering en doel van het voorstel

Het Verenigd Koninkrijk heeft besloten de Europese Unie te verlaten en daartoe een beroep gedaan op de procedure van artikel 50 van het Verdrag betreffende de Europese Unie (VEU). Na een verzoek daartoe van het Verenigd Koninkrijk heeft de Europese Raad (art. 50) op 11 april 2019 besloten tot verdere verlenging van de in artikel 50, lid 3, VEU bedoelde termijn tot en met 31 oktober 2019. Tenzij het Verenigd Koninkrijk het terugtrekkingsakkoord uiterlijk op 31 oktober 2019 ratificeert of om een derde verlenging verzoekt, waarmee de Europese Raad (art. 50) unaniem moet instemmen, eindigt de in artikel 50, lid 3, VEU bedoelde termijn op die datum. Het Verenigd Koninkrijk wordt dan vanaf 1 november 2019 een derde land zonder akkoord dat een ordelijke terugtrekking waarborgt. De Commissie blijft van mening dat een ordelijke terugtrekking van het Verenigd Koninkrijk uit de Unie op basis van het terugtrekkingsakkoord de beste uitkomst is.

Het gehele primaire en secundaire Unierecht is vanaf dan niet meer van toepassing op het VK. Van een overgangsperiode, waarin het terugtrekkingsakkoord voorziet, zal geen sprake zijn. Dit zal uiteraard aanzienlijke verstoringen veroorzaken voor burgers, ondernemingen en publieke instellingen en zou ernstige negatieve economische en financiële gevolgen hebben.

Tot dusver hebben de Europese Unie en de EU27-lidstaten een aanzienlijke reeks maatregelen genomen. Vooral de Europese Commissie treft sinds november 2018 voorbereidingen voor een terugtrekking zonder akkoord. Tot op heden heeft de Commissie 19 wetgevingsvoorstellen ingediend die door de medewetgevers zijn aangenomen. De Commissie heeft ook 63 niet-wetgevingshandelingen vastgesteld en 100 kennisgevingen ter voorbereiding op de brexit gepubliceerd.

De beginselen van de noodmaatregelen op alle niveaus zijn uiteengezet in de tweede mededeling over de voorbereidingen van de brexit van 13 november 2018. Een beginsel luidt met name dat noodmaatregelen geen schade zullen verhelpen die had kunnen worden voorkomen door paraatheidsmaatregelen en tijdige actie van de betrokken belanghebbenden.

Zoals vermeld in de vierde mededeling over de voorbereidingen voor de brexit van 10 april 2019, is de Commissie in het kader van de voorbereidingen van noodmaatregelen bereid financiële steunmaatregelen voor te stellen om de gevolgen in de meest getroffen regio’s en sectoren te verzachten, rekening houdend met de beschikbare middelen en eventuele aanpassingen aan de uitgaven- en ontvangstenzijde van de EU-begroting die het gevolg kunnen zijn van een terugtrekking zonder akkoord. Voor meer onmiddellijke steun aan getroffen belanghebbenden bieden de staatssteunregels van de EU flexibele oplossingen voor nationale maatregelen.

Ondernemingen, in het bijzonder kleine en middelgrote ondernemingen met een aanzienlijke blootstelling op het Verenigd Koninkrijk, kunnen ook moeilijkheden ondervinden als gevolg van het verlies van een gemakkelijke toegang tot de markt van het Verenigd Koninkrijk of anderszins getroffen worden door complexere handelsbetrekkingen. Daardoor kunnen banen verloren gaan. De lidstaten willen waarschijnlijk maatregelen nemen tegen een negatief effect op de arbeidsmarkt door steunregelingen in te voeren om de getroffen ondernemingen te helpen omgaan met de veranderingen of door maatregelen in te voeren om het werkgelegenheidsniveau te helpen behouden.

De overheidsdiensten van de lidstaten zullen ook worden getroffen. Zij zullen immers in een zeer korte tijdspanne aanvullende infrastructuurvoorzieningen moeten opzetten en in bepaalde getroffen sectoren extra personeel in dienst moeten nemen.

Op het gebied van douane en indirecte belastingen zullen de nationale overheden bijvoorbeeld aanzienlijke investeringen moeten doen in infrastructuur en personele middelen, vooral in lidstaten die de belangrijkste in- en uitgangen zijn voor de handel van de Europese Unie met het Verenigd Koninkrijk. Voor sanitaire en fytosanitaire controles richten de 27 lidstaten nieuwe grensinspectieposten in of breiden bestaande grensinspectieposten uit op plaatsen van binnenkomst van invoer uit het VK in de EU.

Bovengenoemde soorten acties zullen waarschijnlijk aanzienlijke gevolgen hebben voor de overheidsuitgaven, vooral op korte termijn en in de meest getroffen lidstaten. Voor de overheidsfinanciën van deze lidstaten kan een situatie ontstaan die in veel opzichten vergelijkbaar is met die van een grote natuurramp, waardoor dringend behoefte ontstaat aan extra overheidsfinanciering. Als het toepassingsgebied van het Solidariteitsfonds van de Europese Unie (SFEU) zou worden uitgebreid tot de negatieve gevolgen van dit scenario, zou de beschikbaarstelling van middelen uit dat fonds uiterst belangrijke ondersteuning kunnen bieden aan die lidstaten en hun financiën.

Het SFEU is in 2002 opgericht om de EU-lidstaten en de toetredingslanden te steunen in geval van grote natuurrampen zoals overstromingen, stormen, aardbevingen, vulkaanuitbarstingen, bosbranden of droogte. Het Fonds kan worden aangesproken op aanvraag van het betrokken land indien de omvang van de ramp een interventie op Europees niveau rechtvaardigt.

De werking van het Fonds is een tastbare uiting van echte solidariteit in de EU, waarbij de lidstaten ermee instemmen elkaar te ondersteunen door extra financiële middelen uit de EU-begroting ter beschikking te stellen.

Ondanks de reeds genomen of geplande maatregelen, kunnen we ervan uitgaan dat sommige lidstaten door hun nauwe economische en handelsbetrekkingen met het Verenigd Koninkrijk meer gevolgen van de terugtrekking zonder akkoord zullen ondervinden dan andere. Zelfs al is het uiterst moeilijk de situatie precies te beoordelen, de gevolgen voor de economie, de arbeidsmarkt en de overheidsfinanciën zullen vooral op korte termijn aanzienlijk zijn. Aangezien dit een eenmalig feit is, zullen de verstorende effecten en de druk op de overheidsfinanciën ervan, die rechtstreeks te wijten zijn aan een terugtrekking zonder akkoord, gelijkaardig zijn aan die van een natuurramp. Daarom zou de activering van het “solidariteitsbeginsel”, dat de kern van het SFEU vormt, gerechtvaardigd zijn om deze effecten te beperken.