Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over het "Voorstel voor een besluit van het Europees Parlement en de Raad tot invoering van een programma voor de verhoging van de kwaliteit van het hoger onderwijs en de bevordering van het intercultureel begrip door middel van samenwerking met derde landen (Erasmus World) (2004-2008)"

(COM(2002) 401 def. - 2002/0165 (COD))

(2003/C 95/10)

Op 30 augustus 2002 heeft de Raad, overeenkomstig art. 262 van het EG-Verdrag, besloten het Europees Economisch en Sociaal Comité te raadplegen over het voornoemde voorstel.

De gespecialiseerde afdeling "Werkgelegenheid, sociale zaken, burgerschap", die met de voorbereidende werkzaamheden was belast, heeft haar advies op 5 februari 2003 goedgekeurd; rapporteur was de heer Rodríguez García Caro.

Het Europees Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn op 26 en 27 februari 2003 gehouden 397e zitting (vergadering van 26 februari) het volgende advies uitgebracht, dat met 110 stemmen vóór en geen stemmen tegen, bij 2 onthoudingen, is goedgekeurd.

1. Inleiding

1.1. In art. 149, lid 1, van het EG-Verdrag is vastgelegd dat de Gemeenschap bijdraagt tot de ontwikkeling van onderwijs van een hoog gehalte door samenwerking tussen de lidstaten aan te moedigen en zo nodig door hun activiteiten te ondersteunen en aan te vullen.

In lid 3 van datzelfde artikel wordt gestipuleerd dat de Gemeenschap en de lidstaten de samenwerking met derde landen bevorderen.

1.2. De Europese Unie heeft blijk gegeven van haar vastberaden inzet voor de ontwikkeling in Europa van een, kwalitatief hoogstaand hoger onderwijs, door maatregelen uit te werken om kwaliteitsgarantie en -evaluatie te promoten als instrumenten om het gedegen niveau van onderwijs en wetenschap dat in de Europese universiteiten en hogescholen wordt geboden, te consolideren.

Sommige lidstaten werken op onderwijsgebied overigens al jaren samen met derde landen en kunnen daardoor nu reeds bogen op een stevige, internationale reputatie met een magneetwerking op studenten van over de hele wereld.

De Europese Unie van haar kant heeft op basis van de ervaringen die zij met de ontwikkeling van programma's voor het hoger onderwijs heeft opgedaan, verschillende initiatieven voor samenwerking met derde landen ontplooid.

1.3. In de Verklaring van Bologna van 1999 wordt beklemtoond dat het belangrijk is andere landen van de aantrekkelijkheid van het Europees systeem voor hoger onderwijs te overtuigen, zodat niet alleen studenten uit Europa, maar uit de hele wereld voor een opleiding in Europa opteren.

1.4. Het Europees puntenoverdrachtsysteem (ECTS), dat de erkenning van in het buitenland genoten universitair onderwijs door het thuisland veel gemakkelijker maakt, kan elders in de wereld op enorme belangstelling rekenen. De Commissie wijst er in haar mededeling aan het Europees Parlement en de Raad over nauwere samenwerking met derde landen op hoger-onderwijsgebied overigens op dat een verdere ontwikkeling van dit systeem in de lijn zou liggen van het proces van Bologna en de conclusies van de vergadering van de ministers van hoger onderwijs, die in mei 2001 te Praag is gehouden. Op deze vergadering lag de klemtoon vooral op mobiliteit, erkenning en kwaliteitsborging(1).

1.5. In de bestaande programma's is ruimte voor een beperkte samenwerking met derde landen, in de vorm van uitwisselingen, toegang van studenten uit derde landen tot Europese hogescholen en universiteiten, de oprichting van centra voor EU-studies, samenwerking met ACS-landen om het onderwijs aldaar te verbeteren, enz. Aangezien deze instrumenten - waarmee in een aantal gevallen reeds veel ervaring is opgedaan - ontoereikend kunnen blijken om de in het Besluit vooropgezette doelstellingen te bereiken, is het evenwel zaak om ze zowel op kwantitatief als op kwalitatief gebied met meer durf in te zetten en uit te breiden.

De hierboven genoemde programma's hebben niet tot doel Europese masteropleidingen of daarop gerichte partnerschappen tussen universiteiten in het leven te roepen of beurzen toe te kennen om op grote schaal studenten en gerenommeerde academici uit derde landen de gelegenheid te bieden aan Europese universiteiten te studeren of te werken.

1.6. Het onderhavige voorstel voor een Besluit is geïnspireerd op de ervaring met en het prestige van programma's als Socrates/Erasmus en de samenwerkingsprogramma's met de Verenigde Staten en Canada. De ambitie die met deze combinatie van een specifiek, intern initiatief en een stevig uitgebouwd beurzensysteem aan de dag wordt gelegd, is tot dusverre in geen enkel communautair programma vertoond. Het is bovendien niet ondenkbaar dat in een nabije toekomst prestigieuze internationale beurzen in de doelstelling van dit Besluit kunnen worden ingepast.

1.7. Het onderhavige voorstel is een instrument dat de nationale systemen van hoger onderwijs in de Europese Unie ten goede zal komen. Het zet immers kracht bij aan de inspanningen die worden geleverd om de kwaliteit van het onderwijsaanbod op peil te houden en te verhogen, en wel door de onderwijsinstellingen voldoende aantrekkelijk te maken voor goed opgeleide studenten en gerenommeerde academici uit derde landen die een tijd aan de universiteiten van de Europese Unie willen studeren, doceren of er aan onderzoek willen doen.

1.8. Om die reden en overeenkomstig art. 149 van het EG-Verdrag wordt in dit Besluit dan ook voorgesteld de maatregelen van de lidstaten te ondersteunen en aan te vullen, en zo bij te dragen tot de ontwikkeling van een kwalitatief hoogstaand hoger onderwijs dat burgers van derde landen aantrekt. Deze burgers krijgen krachtens dit Besluit meer kans op toegang tot het Europese hoger onderwijs dan tot dusverre het geval was.

1.9. Tot slot wil het Comité in deze inleiding herinneren aan de volgende - op dit voorstel voor een Besluit aansluitende - passage uit zijn advies over het voorstel voor een aanbeveling van de Raad betreffende Europese samenwerking ter waarborging van de kwaliteit in het hoger onderwijs(2):

"De beste manier om ervoor te zorgen dat het hoger onderwijs in de Unie steeds beter wordt, is om het aan een systematische kwaliteitsbeoordeling te onderwerpen. Dit komt het universitaire onderwijs in de lidstaten ten goede en maakt het gemakkelijker om de verschillende onderwijsstelsels met elkaar te vergelijken(3)."

2. Voorstel voor een Besluit

Het algemene doel van dit voorstel is "de kwaliteit van het onderwijs te verhogen door het Europees hoger onderwijs wereldwijd beter in beeld te brengen en de samenwerking met derde landen te stimuleren om zo de human resources development te verbeteren en de dialoog en het begrip tussen de volkeren en culturen te bevorderen".

De looptijd van het programma bedraagt vijf jaar (2004-2008).

2.1. De specifieke doelstellingen van het voorstel bestaan erin:

- een Europees hoger-onderwijsaanbod tot stand te brengen, waarvan zowel binnen de Europese Unie als daarbuiten aantrekkingskracht uitgaat;

- het Europees onderwijs prominent op de kaart te zetten;

- bij niet-EU-burgers meer belangstelling te wekken om Europese kwalificaties te verwerven;

- met het oog op een grotere mobiliteit, structurele vormen van samenwerking tussen instellingen uit de Unie en uit derde landen op te zetten.

2.2. In het kader van dit initiatief zal steun worden uitgetrokken voor:

- masteropleidingen van de Europese Unie;

- studiebeurzen voor afgestudeerde studenten uit derde landen;

- studiebeurzen voor academici uit derde landen;

- partnerschappen tussen masteropleidingen van de Europese Unie en instellingen voor hoger onderwijs uit derde landen;

- verhoging van de aantrekkingskracht van het hoger onderwijs in Europa;

- ondersteunende maatregelen.

2.3. De benaming "masteropleidingen van de Europese Unie" is geïntroduceerd voor een scala aan Europese postdoctorale opleidingen (in België: postgraduaat), met als doel het Europese onderwijs prominenter op de kaart te plaatsen in derde landen. Bij elke masteropleiding moeten minimaal drie instellingen voor hoger onderwijs uit drie verschillende lidstaten betrokken zijn; bij minimaal twee van deze drie instellingen moet een studieperiode worden doorgebracht. Wordt de masteropleiding met succes afgerond, dan krijgt de student twee of meer graden.

Deze masteropleidingen mogen worden aangeboden door universiteiten in de Europese Unie, de aan het programma deelnemende landen en de kandidaat-lidstaten. Als gemiddelde duur wordt 15 maanden voorgesteld. Bovendien dient een aantal plaatsen te worden gereserveerd voor studenten uit derde landen aan wie uit hoofde van dit programma een beurs is toegekend.

2.4. Voorgesteld wordt om één enkel, algemeen beurzenstelsel in te voeren, dat bestemd is voor twee doelgroepen:

studenten. Er wordt steun verstrekt voor langdurige verblijven van maximaal twee academische jaren of in totaal 20 maanden. De beurzen zijn noodzakelijkerwijs aan de geselecteerde Europese masteropleidingen gekoppeld. Bij de selectie van de deelnemers moet gestreefd worden naar een evenwichtige verdeling tussen de verschillende masteropleidingen van de Europese Unie, de verschillende studievakken en de landen van herkomst van de kandidaten; de deelname van vrouwen en kansarme studenten moet worden bevorderd.

voor bezoeken van academici. De kandidaten dienen op academisch of professioneel vlak over een gedegen reputatie te beschikken. De beurs biedt hun de mogelijkheid om onderwijs- of onderzoekstaken uit te voeren die verband houden met de inhoud van de betrokken masteropleiding. Per academisch jaar kunnen bij elke masteropleiding van de Europese Unie maximaal drie academici worden uitgenodigd. De beurs wordt voor een periode van gemiddeld drie maanden verstrekt.

2.5. Het doel van de partnerschappen met instellingen voor hoger onderwijs in derde landen is de presentie van het Europees hoger onderwijs in de wereld te versterken en banden tussen de instellingen te smeden teneinde de uitwisseling op het vlak van cultuur en onderwijs te bevorderen. Deze partnerschappen met gerenommeerde instellingen geven de masteropleidingen van de Europese Unie een extra elan en bieden studenten en academici uit de Europese Unie, die bij deze opleidingen betrokken zijn, de mogelijkheid in een derde land te verblijven.

Via deze projecten - met een looptijd van maximaal drie jaar - worden instellingen uit derde landen bij de masteropleidingen betrokken; de daar doorgebrachte studieperiodes worden als integraal onderdeel van de opleiding beschouwd. Deze bedragen één tot zes maanden. Enkele voorbeelden van activiteiten die tevens in het kader van deze projecten passen: onderwijstaken, uitwisseling van academici en de verspreiding van nieuwe informatie- en communicatietechnologie.

2.6. Om de aantrekkelijkheid van het Europees hoger onderwijs te vergroten wordt voorgesteld maatregelen te steunen die bijdragen tot de zichtbaarheid en de toegankelijkheid van het onderwijs. De acties worden opgezet door netwerken van organisaties uit niet minder dan drie lidstaten, waarbij ook derde landen betrokken mogen worden. De volgende activiteiten komen in aanmerking voor steun:

- gezamenlijke pr-activiteiten;

- activiteiten die de toegang van studenten uit derde landen tot het Europees onderwijs vergemakkelijken;

- aanvullende activiteiten, zoals kwaliteitszorg.

3. Algemene opmerkingen

3.1. Het Comité staat positief tegenover dit voorstel voor een Besluit van Europees Parlement en Raad en is ingenomen met de initiatieven die, overeenkomstig art. 149 van het EG-Verdrag, bijdragen tot de ontwikkeling van een onderwijs van hoog gehalte in de Europese Unie. Het Comité verwijst bovendien naar de nog steeds steekhoudende opmerkingen in zijn reeds eerder vermelde advies over het voorstel voor een aanbeveling van de Raad betreffende Europese samenwerking ter waarborging van de kwaliteit in het hoger onderwijs; deze opmerkingen hebben m.b.t. dit voorstel voor een Besluit nog niets aan zeggingskracht ingeboet.

3.2. Het Comité heeft met tevredenheid kennis genomen van de concrete initiatieven ter bevordering van een kwalitatief hoogstaand onderwijs. Zo zal er met derde landen, en meer bepaald met hun beste universitaire instellingen, worden samengewerkt, wat inhoudt dat gerenommeerde academici in de instellingen van de EU op bezoek komen en hoogopgeleide studenten er komen studeren. Deze voor beide partijen voordelige synergie zal uitmonden in nauwere banden en meer begrip en samenwerking tussen de Europese Unie en de bij het programma betrokken derde landen.

De nationale agentschappen moeten volgens het Comité een grote rol krijgen bij het toekennen van mobiliteitsbeurzen aan studenten en het verstrekken van informatie en advies. De taken op Europees niveau moeten in handen van reeds bestaande of nog op te richten structuren (bijvoorbeeld in het kader van het Socrates-programma) worden gegeven.

3.3. In de artikelen en de bijlage van het voorstel voor een Besluit wordt herhaaldelijk vermeld dat dit voorstel erop gericht is de kwaliteit van het hoger onderwijs in de Europese Unie te verbeteren door het imago ervan te versterken en met derde landen samen te werken. Zonder afbreuk te willen doen aan de meerwaarde van de aanwezigheid van studenten en gerenommeerde academici uit derde landen aan de Europese onderwijsinstellingen, dringt het Comité erop aan om in de tekst van het voorstel ook andere kwaliteitsbevorderende factoren en elementen aan bod te laten komen.

3.4. In de mededeling aan het Europees Parlement en de Raad over nauwere samenwerking met derde landen op hoger-onderwijsgebied wijst de Commissie er met recht en rede op dat op communautair niveau maatregelen moeten worden getroffen om de instellingen voor hoger onderwijs ertoe aan te sporen systematisch met derde landen samen te werken.

De toenemende vraag van studenten naar mobiliteits- en uitwisselingsmogelijkheden moet de instellingen voor hoger onderwijs ertoe aanzetten hun aanbod continu te verbeteren en aantrekkelijker te maken. Naast de bekende toevloed aan studenten richting Verenigde Staten en bepaalde EU-landen moet een grotere stroom naar de andere lidstaten op gang komen. Met de voorgestelde maatregelen kan een proces in gang worden gezet waardoor de erkenning voor het Europees onderwijs in zijn geheel uiteindelijk in een stroomversnelling terecht kan komen.

Vóór het nieuwe programma Erasmus World van start gaat, moet de mobiliteit van burgers uit derde landen in Europa juridisch sluitend geregeld zijn.

3.5. De Europese instellingen voor hoger onderwijs moeten de basis van hun concurrentievermogen versterken door de kwaliteit van het onderwijs dat zij aanbieden voortdurend te verbeteren. Kwaliteitszorg alleen volstaat hiervoor niet. Instellingen, departementen en graden moeten worden getoetst aan parameters die gericht zijn op het bereiken van uitmuntendheid en gerelateerd zijn aan de introductie van systemen voor integraal kwaliteitsbeheer, waarin de kwaliteitszorg moet worden ingebed.

Het verschil tussen instellingen voor hoger onderwijs die uitmuntendheid nastreven en instellingen die dat niet doen, is dat de eerste erin slagen alle betrokkenen tevreden te stellen, hun aanbod continu te verbeteren en resultaten te boeken. Daarom stelt het Comité voor dat de in het voorstel vermelde "kwaliteitszorg" wordt vervangen door "systemen voor integraal kwaliteitsbeheer".

In het advies over het voorstel voor een besluit van het Europees Parlement en de Raad tot vaststelling van de tweede fase van het communautaire actieprogramma op onderwijsgebied Socrates(4), spreekt het Comité zich in positieve bewoordingen uit over het opstellen van kwaliteitsindicatoren en indicatoren voor de evaluatie van de onderwijskwaliteit(5). Instellingen voor hoger onderwijs uit de Europese Unie mogen alleen toegang tot de in dit Besluit voorgestelde acties krijgen, indien hun graden en institutionele structuur aan een kwaliteitsevaluatie zijn onderworpen.

3.6. De mobiliteit van studenten naar de Europese instellingen voor hoger onderwijs brengt een dimensie met zich mee die het overdragen en vergaren van kennis over in meer of mindere mate vernieuwende of belangrijke vakgebieden overstijgt. De kennis die op intermenselijk vlak, in contacten, door samen te leven wordt opgedaan, kan na verloop van tijd een zeer heilzaam effect hebben op het begrip en het vertrouwen tussen de landen waar de studenten vandaan komen en de lidstaten. Aangezien alleen de besten voor het mobiliteitsprogramma is aanmerking komen, is het niet uitgesloten dat een aantal van hen na hun studie in de EU opklimmen tot de politieke en technische elite van hun land. Het Comité is dan ook van mening dat het element "bevordering van de interculturele betrekkingen" dit programma een uitermate belangrijke meerwaarde geeft.

3.7. De maatregelen ter bestrijding van "hersenvlucht" zijn in de ogen van het Comité belangrijk om te voorkomen dat de best opgeleide mensen de wijk nemen uit het culturele en economische leven van een land waar zij broodnodig zijn. De EU moet niet alleen maatregelen nemen om de intellectuele elite uit derde landen aan te trekken, maar ook om deze aan te moedigen naar hun land van herkomst terug te keren. In dit verband dient bijzondere aandacht te worden besteed aan universiteiten en hogescholen die beschikken over uitwisselingsprogramma's met instellingen in ontwikkelingslanden.

3.8. De taaldiversiteit moet in dit programma gewaarborgd zijn. Het Comité heeft herhaaldelijk beklemtoond dat het belangrijk is over kennis van de talen van de lidstaten te beschikken en deze te verspreiden, alsmede minder gebruikte talen te beschermen en te bevorderen.

Het Comité is tevens van mening dat het de onderwijsinstellingen vrij moet staan zelf uit te maken hoe zij hun masteropleidingen willen brengen. Dit neemt niet weg dat de taalrijkdom van de Unie beschermd moet worden en dat in de mate van het mogelijke moet worden ingegaan tegen de tendens om het taalargument als excuus te gebruiken om de taalrijkdom te offeren op het altaar van de efficiëntie.

Daarom steunt het Comité het onder actiepunt "Masteropleidingen van de Europese Unie" opgenomen voorstel om de studenten taalcursussen en begeleiding op dit vlak aan te bieden.

3.9. Het Comité heeft in zijn adviezen steeds gepleit voor integratie van gehandicapten en dringt er ook nu weer bij Commissie, Raad en Parlement op aan om hiervoor in dit programma middelen te oormerken.

3.10. Het Comité dringt er verder bij Parlement en Raad op aan om dit voorstel zo spoedig mogelijk goed te keuren, zodat de acties in 2004 van start kunnen gaan.

4. Bijzondere opmerkingen

4.1. In par. 3.1 van de Spaanse versie van de toelichting is sprake van de "geassocieerde landen" als segment van de doelgroep van de in dit Besluit voorgestelde maatregelen (in de Nederlandse versie: "partnerlanden").

Aangezien deze term slaat op een welomschreven groep landen waarmee de Europese Unie associatie-overeenkomsten heeft gesloten, en dus een specifieke juridische lading dekt, kan beter geopteerd worden voor een term als "partnerlanden", die in dit kader veel ruimer kan worden geïnterpreteerd.

4.2. In dezelfde paragraaf van de toelichting staat letterlijk:

"Bij de verwezenlijking van deze doelstellingen zal de Gemeenschap ook naar een verbetering van de banden tussen de instellingen voor hoger onderwijs en het bedrijfsleven streven.

Het Comité is het hiermee eens, maar betreurt dat dit aspect in de artikelen en in de bijlage onvoldoende uit de verf is gekomen. De Commissie dient duidelijk aan te geven met welk, in het voorstel opgenomen, instrument zij dit doel wil bereiken."

4.3. Uitgaande van de algemene opmerkingen over de kwaliteitseisen waaraan instellingen die bij de acties betrokken willen worden, moeten voldoen, stelt het Comité voor dat bij de selectie van Europese universitaire instellingen die bij de masteropleidingen van de Europese Unie betrokken zijn, de volgende twee criteria in acht worden genomen; deze kunnen samen of apart worden gehanteerd:

Ten eerste: de instelling moet een erkend kwaliteitsbeheersysteem hebben geïntroduceerd en moet zichzelf op zijn minst al aan een evaluatie hebben onderworpen. Dan staat tenminste vast dat de instelling het er niet alleen mee eens is dat naar uitmuntendheid moet worden gestreefd, maar daar reeds daadwerkelijk mee bezig is.

Ten tweede: de graden waarop de masteropleidingen van de Europese Unie gebaseerd kunnen zijn, moeten onderworpen zijn aan een kwaliteitsevaluatieproces, dat op zijn beurt is ingebed in een model voor kwaliteitsbeheer.

Deze, en eventueel andere criteria ter beoordeling van de kwaliteit moeten opgenomen worden in de lijst selectiecriteria voor de masteropleidingen of de instellingen die wensen deel te nemen aan een programma dat gericht is op kwaliteitsverbetering in de instellingen voor hoger onderwijs van de Europese Unie.

4.4. Het Comité is het ermee eens dat de instellingen die bij de masteropleidingen van de Europese Unie betrokken zijn, twee of meer graden toekennen en dat op de dienovereenkomstige diploma's alle betrokken onderwijsinstellingen worden vermeld. De voordelen van een dergelijk gradenstelsel zijn dat een volledig overzicht van het gevolgde studietraject wordt gegeven en de studiedelen die in de Europese Unie zijn afgelegd, op een uniforme manier worden voorgesteld.

4.5. In par. 5.3 van het financieel memorandum staat dat beurzen voor studenten en academici uit derde landen een vast bedrag voor huisvesting en verblijfskosten omvatten en op basis van verdienste worden toegekend. Dit valt evenwel niet te rijmen met par. 6, waar de gemiddelde kosten van alle acties, met inbegrip van beurzen, worden vermeld.

Voor een beter inzicht in de voorwaarden voor toekenning van steun aan studenten dient de Commissie het criterium "verdienste" te verduidelijken.

Bovendien blijft het Comité van mening (zie ook het advies over de tweede fase van het Socrates-programma) dat het wenselijk is om voor betrokkenen met een lager inkomensniveau in hun land van herkomst de bedragen voor steun en beurzen d.m.v. een correctiecoëfficiënt op te trekken.

4.6. Voor opmerkingen over de mobiliteit van studenten en academici van de Europese Unie naar instellingen voor hoger onderwijs in derde landen, verwijst het Comité naar zijn adviezen over de eerste en tweede fase van het Socrates-programma. Daarin wordt de Commissie met klem gevraagd mechanismen uit te werken waarmee de toekenning van deze middelen en de verdeling ervan in goede banen kunnen worden geleid en kan worden vermeden dat bepaalde personen en instellingen deze middelen monopoliseren en hierdoor de toegang van anderen tot dit initiatief verhinderen.

4.7. Dit voorstel voor een Besluit biedt burgers uit derde landen die minimaal drie jaar in de Europese Unie verblijven, de mogelijkheid om deel te nemen aan mobiliteitsacties die zijn opgezet in het kader van partnerschappen met instellingen voor hoger onderwijs in derde landen. De minimale verblijfsduur bedraagt volgens de toelichting drie jaar. De berekening van deze periode (één onafgebroken tijdvak of een optelling van verschillende tijdvakken) wordt evenwel in het midden gelaten.

Krachtens art. 11 van het voorstel voor een richtlijn van het Europees Parlement en de Raad betreffende het recht van de burgers van de Unie en hun familieleden zich op het grondgebied van de lidstaten vrij te verplaatsen en er vrij te verblijven(6) mogen familieleden van EU-burgers, die zelf de nationaliteit van een derde land bezitten, hun verblijf in de EU maximaal zes maanden onderbreken, zonder dat dit gevolgen heeft voor de geldigheid van hun verblijfsvergunning; om zwaarwegende redenen kan deze periode zelfs worden verlengd.

Het Comité dringt er dan ook op aan dat de Commissie meer uitleg verschaft over de vraag of het hier een onderbroken, dan wel een ononderbroken periode van drie jaar betreft en over de manier waarop deze vereiste op niet-EU-burgers die familie zijn van EU-burgers, moet worden toegepast.

Brussel, 26 februari 2003.

De voorzitter

van het Europees Economisch en Sociaal Comité

R. Briesch

(1) COM(2001) 385 def.

(2) COM(97) 159 def.

(3) PB C 19 van 21.1.1998.

(4) COM(98) 329 def.

(5) PB C 410 van 30.12.1998.

(6) COM(2001) 257 def.