betreffende de uitvoering van de werkzaamheden in het kader van het programma ter ondersteuning van de ontmanteling van kerncentrales in Bulgarije, Slowakije en Litouwen in 2021 en voorgaande jaren

1.Samenvatting en hoogtepunten

De door de Europese Unie medegefinancierde programma’s voor de ontmanteling van kerninstallaties in Bulgarije, Slowakije en Litouwen hebben de belangrijkste doelstellingen bereikt die in het vorige meerjarig financieel kader (MFK 2014-2020) waren vastgesteld, zodat de programma’s zijn overgegaan naar de volgende fasen van de respectieve ontmantelingsplannen. Naarmate de ontmantelingsactiviteiten vorderden, werden de stralingsrisico’s op de drie locaties grotendeels gereduceerd. Van bijzonder belang in dit verband was de voltooiing van het verwijderen van verbruikte splijtstofelementen uit de reactorgebouwen van de Ignalina-kerncentrale, twee grote RBMK-reactoren (hetzelfde type als in Tsjernobyl) in Litouwen.

Voor het huidige MFK 2021-2027 werden nieuwe doelstellingen vastgesteld en werden het programma voor de ontmanteling en het programma voor het beheer van radioactief afval van het Gemeenschappelijk Centrum voor onderzoek (JRC) van de Europese Commissie samengevoegd onder dezelfde financieringsverordeningen. De medefinanciering die vanaf 2021 wordt verstrekt, ondersteunt de voltooiing van de ontmantelingsprogramma’s in Slowakije en Bulgarije en helpt Litouwen bij de daadwerkelijke ontmanteling van de Ignalina-reactoren, een unieke technologische uitdaging op wereldschaal. De financiering zorgt ook voor een gestage voortgang van de activiteiten voorafgaand aan en in verband met de ontmanteling, voornamelijk op de locatie JRC-Ispra, evenals het beheer van afval en de verwijdering van verouderde apparatuur op de andere drie JRC-locaties met operationele nucleaire onderzoeksinfrastructuur.

In 2021 verliepen de voorbereidende activiteiten van belangrijke komende projecten trager dan gepland, ondanks de voortgang van de werkzaamheden ter plaatse, die in sommige specifieke gevallen uitstekend was. Het absorptiepercentage van de middelen in Bulgarije en Litouwen was niet bevredigend, terwijl in Slowakije de belanghebbenden bij het programma het tijdschema hebben herzien en de einddatum met twee jaar hebben uitgesteld tot eind 2027 als gevolg van eerdere vertragingen waarvoor de toegepaste verzachtende maatregelen minder doeltreffend waren dan gewenst: niettemin is de begroting bij voltooiing van het programma afgenomen. Bij het JRC is het programma grotendeels volgens plan verlopen, hoewel de COVID-19-pandemie en andere onvoorziene omstandigheden gevolgen hadden voor de bouw van ondersteunende installaties voor de ontmanteling in Ispra.

De voornaamste punten van de uitvoering van de programma’s van 2021 zijn:

·voortgang van de bouw van de bergplaats nabij de oppervlakte voor laag- en middelactief afval in Bulgarije (nationale bergingsfaciliteit);

·segmentering en verpakking van de twee reactordrukvaten, d.w.z. hoofdreactorbehuizingen, voltooid in Slowakije;

·verwijdering van de laatste partij verbruikte splijtstofelementen uit het bassin voor verbruikte splijtstof in Litouwen: daarna worden de twee reactoren voorbereid voor ontmanteling (volledig voltooid in april 2022);

·recycling van grote hoeveelheden materialen, met name metalen, op alle drie de locaties; zo bedroeg in Slowakije de ontheffing van metalen van overheidscontrole meer dan 95 % en werd meer dan 1 800 ton gerecycleerd;

·in het JRC, activiteiten voorafgaand aan de ontmanteling en voorbereidingen voor het aanvragen van een vergunning in Ispra, alsmede programma-gerelateerde activiteiten op de andere locaties met operationele infrastructuur.

Bij de ontmanteling van nucleaire installaties en het beheer van het daarbij ontstane afval in het kader van een gemeenschappelijk instrument in het MFK 2021-2027 wordt gebruik gemaakt van synergieën en kennisdeling met het oog op het verspreiden van kennis en terugkoppelen van ervaring. Hoewel de ontmantelingsprogramma’s een eerste reeks kennisproducten hebben opgeleverd, is het JRC begonnen met het opzetten van een specifiek platform ten behoeve van de belanghebbenden in de EU. De door de Europese Commissie bevorderde synergetische aanpak is in Bulgarije tot stand gekomen, waar de ontsmettingsapparatuur en -processen die voorheen in Slowakije werden gebruikt, nu worden ingezet met aanzienlijk hogere efficiëntie en kostenbesparingen. Deze positieve ervaring wordt waar mogelijk op alle locaties herhaald, onder auspiciën van de Europese Commissie, te beginnen met een stresstest van het algemeen tijdschema van het Bulgaarse programma, om lering te trekken uit de in Slowakije opgedane ervaring en ervoor te zorgen dat het programma zoals gepland plan eind 2030 is voltooid.

2.Kader van de programma’s

De huidige langetermijnbegroting van de EU, d.w.z. het meerjarig financieel kader (MFK) 2021-2027, omvat financieringsprogramma’s voor de ontmanteling en het beheer van radioactief afval, die zijn vastgelegd in twee verordeningen (hierna “de verordeningen”) die voorzien in een gemeenschappelijk kader voor de kerncentrale van Kozloduy (eenheden 1 tot en met 4) in Bulgarije, de V1-kerncentrale van Bohunice in Slowakije, de kerncentrale van Ignalina in Litouwen en de nucleaire onderzoeksinstallaties van het Gemeenschappelijk Centrum voor onderzoek (JRC) van de Europese Commissie in België, Duitsland, Italië en Nederland.

Dit verslag bevat een overzicht van de werkzaamheden die zijn uitgevoerd in het kader van deze programma’s overeenkomstig artikel 10 van de verordeningen.

2.1.Bijstandsprogramma voor de ontmanteling van nucleaire installaties

De eerste reeks programma’s, ook bekend als de bijstandsprogramma’s voor de ontmanteling van nucleaire installaties (NDAP), biedt financiële steun voor de ontmanteling van een specifieke lijst van acht kernreactoren op drie locaties in Bulgarije, Litouwen en Slowakije. De programma’s dateren uit het begin van de jaren 2000 en zijn gebaseerd op ontmantelingsplannen met duidelijke bepalingen inzake toepassingsgebied, begroting en planning. De berging van verbruikte splijtstof en radioactief afval in een diepe geologische bergingsplaats is uitgesloten van de programma’s en moet door elke lidstaat worden geregeld overeenkomstig Richtlijn 2011/70/Euratom.

De Europese Commissie voert deze programma’s uit onder indirect beheer en heeft de uitvoering ervan toevertrouwd aan de Europese Bank voor Wederopbouw en Ontwikkeling (EBWO) voor alle drie de locaties (sinds 2001); het centrale projectbeheersagentschap (CPMA) voor het Ignalina-programma (sinds 2003); en het Slowaakse Innovatie- en Energieagentschap (SIEA) voor het Bohunice-programma (sinds 2016).

De financiële steun van de EU in het kader van de verordeningen zal Bulgarije en Slowakije in staat stellen de ontmanteling van de betrokken reactoren te voltooien en Litouwen helpen om de ontmanteling van de kerncentrale van Ignalina veilig en gestaag voort te zetten, een proces van ongekende omvang waarbij een grote hoeveelheid radioactief grafiet moet worden teruggehaald en verpakt.

2.2.JRC-programma voor ontmanteling en afvalbeheer