Publiek-publieke partnerschappen op grond van artikel 185 zoals Eurostars2 en het gemeenschappelijk onderzoeksprogramma voor de Oostzee (Bonus) hebben duurzame O&I-partnerschappen en -netwerken tussen onderzoeksfinanciers en overheden gecreëerd en dragen zo bij aan de Europese Onderzoeksruimte (EOR). Ze mobiliseren aanzienlijke investeringen in transnationale onderzoeksprojecten op belangrijke beleidsterreinen, met een steeds mondialer actieterrein. De belangrijkste kracht van alle publiek-private partnerschappen op grond van artikel 187, bijvoorbeeld CleanSky2, Bio-Based Industries (BBI), is hun vermogen om op prioritaire actieterreinen voor de Unie, over de grenzen heen en in verschillende bedrijfssectoren strategische industriële partners aan te trekken en te mobiliseren, en hun directe bijdrage aan het concurrentievermogen en de EU-beleidsdoelstellingen. Zij verbinden activiteiten over de hele innovatiecyclus en helpen versnippering in hun respectieve sectoren tegen te gaan door langdurige preconcurrentiële samenwerkingsnetwerken op te zetten die voorheen niet-verbonden belanghebbenden samenbrengen. Contractuele PPP's, bijvoorbeeld "Factories of the Future" (FoF) en "Energy-efficient Buildings" (EeB), bleken hun doelstellingen ruimschoots te hebben bereikt, namelijk flexibel zijn, efficiënt worden beheerd en grote industriële partners samenbrengen in door de EU aangestuurde strategieën, met wederzijds begrip van de door de industrie te leveren prestaties en een hoge mate van transparantie en openheid bij de deelname, ook van het mkb.

De conclusie van de tussentijdse evaluatie van het EIT luidde dat het bijdraagt aan de aanpak van structurele zwakheden in de innovatiecapaciteit van de EU. De kennis- en innovatiegemeenschappen (KIG's) van het EIT leveren EU-waarde op door nauwe en effectieve banden tussen onderwijs, onderzoek en innovatie te stimuleren over een breed scala van mondiale uitdagingen. Het EIT is het platform om KIG's op te zetten en te laten groeien, waarvan de onderwijsprogramma's technische kennis combineren met onderwijs op het gebied van ondernemerschap en innovatie, directe toegang tot bedrijven en internationale mobiliteit.

Horizon 2020 heeft laten zien dat het een duidelijke EU-meerwaarde heeft. Het biedt voordelen op het gebied van schaal, toepassingsgebied en snelheid in vergelijking met nationale en regionale steun voor O&I, waardoor de EU aantrekkelijker wordt als plaats voor onderzoek en innovatie. De additionaliteit van het programma (wat betekent dat het nationale financiering niet vervangt) is heel sterk. Onderdelen van het programma voor individuele begunstigden, zoals het mkb-instrument, de Europese Onderzoeksraad en Marie Skłodowska Curie-acties leveren EU-meerwaarde op via pan-Europese concurrentie en de structurerende effecten die zij op nationale O&I-systemen hebben.

Het programma biedt unieke samenwerkings- en netwerkmogelijkheden. Een op de vijf wetenschappelijke publicaties van Horizon 2020 is het resultaat van samenwerking tussen de academische wereld en de particuliere sector. Horizon 2020 resulteert in meer interdisciplinaire publicaties dan KP7. De contractuele PPP's, die de particuliere sector en de Commissie samenbrengen bij het gezamenlijk vaststellen van onderzoeks- en innovatieagenda's, hebben toegevoegde waarde opgeleverd door de intersectorale samenwerking te versterken en innovatie te stimuleren.

Horizon 2020 is aantrekkelijk en relevant. De deelnemers komen uit de beste instellingen en bedrijven in en buiten Europa en bestrijken een breed scala aan disciplines. De belanghebbenden zijn zeer tevreden over het programma, zoals blijkt uit de aanhoudende belangstelling voor de zeer competitieve oproepen van het programma. Meer dan de helft van de deelnemers aan Horizon 2020 zijn nieuwkomers vergeleken met het vorige zevende kaderprogramma (KP7). De deelname van de industrie is toegenomen: 23,9 % van het budget voor industriële en ontsluitende technologieën en maatschappelijke uitdagingen gaat naar het mkb — ruim boven de doelstelling van 20 %. Horizon 2020 heeft blijk gegeven van flexibiliteit bij het inspelen op veranderende politieke prioriteiten zoals migratie en op noodsituaties zoals de ebola- en zika-uitbraken.

De andere EU-instellingen hebben de bevindingen van de tussentijdse evaluatie onderschreven: het Europees Parlement (EP), het Europees Economisch en Sociaal Comité (EESC), het Comité van de Regio's (CvdR), en meer recentelijk de Raad Concurrentievermogen in de conclusies van de Raad van 1 december 2017. De lidstaten hebben ook een advies uitgebracht via het Comité Europese Onderzoeksruimte en Innovatie (CEOR). De consensus is dat de uitvoering van Horizon 2020 grotendeels een succes is.

Zoals vereist in artikel 32 van de verordening tot vaststelling van Horizon 2020, heeft deze mededeling tot doel de belangrijkste bevindingen (deel 2) en de lessen die uit de algemene evaluatie zijn getrokken (deel 3) onder de aandacht van de EU-instellingen te brengen. Dit omvat mogelijke verbeteringen en richtsnoeren voor de toekomst, met inbegrip van de eerste reacties op de aanbevelingen van de Lamy-groep over het optimaal benutten van het effect.

Overeenkomstig de richtsnoeren voor betere regelgeving hebben de diensten van de Commissie een uitgebreide tussentijdse evaluatie uitgevoerd van de vooruitgang die in de eerste drie jaar van de uitvoering van het programma is geboekt. De respons van de belanghebbenden op de openbare raadpleging over de tussentijdse evaluatie was zeer krachtig, met meer dan 3 500 respondenten en meer dan 300 uitgewerkte standpuntnota's.

Horizon 2020, het EU-kaderprogramma voor onderzoek en innovatie (20142020) is hiervoor een belangrijke troef van de EU. Doel is de economische groei te stimuleren en banen te creëren door O&I te koppelen, topwetenschap en industrieel leiderschap te bevorderen en maatschappelijke uitdagingen aan te pakken.

Onderzoek en innovatie (O&I) zijn van cruciaal belang voor de instandhouding van het sociaaleconomische model, de sociaaleconomische waarden en het mondiale concurrentievermogen van Europa. Dit is hoe langer hoe meer het geval in een snel veranderende wereld, waar ons succes steeds vaker afhangt van het produceren van kennis en het snel omzetten ervan in innovatie dan van het benutten van natuurlijke hulpbronnen of het verlagen van lonen. Duurzame groei in de toekomst kan alleen worden bereikt door nu in O&I te investeren.

3.Geleerde lessen om het effect van toekomstige kaderprogramma's optimaal te benutten

De uitgebreide tussentijdse evaluatie was in eerste instantie bedoeld om lessen te trekken voor de toekomst op basis van een analyse van zowel sterke als zwakke punten. Deze lessen zullen bijdragen tot een betere uitvoering van Horizon 2020 in zijn laatste drie jaar (20182020), de initiatieven van het EIT en de initiatieven op grond van artikel 185 en 187.

De gecombineerde evaluatie levert ook lessen op langere termijn op, die als basis zullen dienen voor de opzet van het volgende kaderprogramma voor de periode na 2020. In het definitieve Horizon 2020-werkprogramma voor 20182020 worden al enkele van de oplossingen getest die zijn ontworpen om de geleerde lessen voor de langere termijn aan te pakken, waaronder een proeffase van een toekomstige Europese innovatieraad en het gebruik van forfaitaire bedragen als alternatief voor kostenvergoedingen in sommige gebieden.

Wat volgt is een samenvatting van de belangrijkste geleerde lessen en de gebieden die voor verbetering vatbaar zijn.

3.1.Ambitieuzer investeren

Horizon 2020 blijkt ondergefinancierd te zijn — de toegenomen aantrekkelijkheid en blijvende relevantie ervan hebben geleid tot een grootschalige overinschrijving (een succespercentage van slechts 11,6 %, in vergelijking met 18,5 % voor KP7). Er zou 62,4 miljard EUR extra nodig zijn geweest om alle voorstellen met een onafhankelijke beoordeling boven de hoge kwaliteitsdrempel te financieren. Deze onderfinanciering vertegenwoordigt opportuniteitskosten voor Europa's veelbelovende O&I-potentieel en betekent een verspilling van middelen voor de aanvragers (die aan de voorbereiding van voorstellen naar schatting 636 miljoen EUR per jaar hebben uitgegeven).

In reactie op de tussentijdse evaluatie van Horizon 2020 roept het Europees Parlement, gesteund door het Comité van de Regio's, de EU onder meer op om bezuinigingen op Horizon 2020 te vermijden en ten minste 120 miljard EUR uit te trekken voor het vervolgprogramma. Het CEOR pleit voor evenredigheid tussen budget en ambities. Evenzo wordt in de conclusies van de Raad benadrukt dat O&I prioriteit moet krijgen op alle relevante EU-beleidsterreinen en dat aanzienlijke middelen moeten worden uitgetrokken voor het toekomstige programma.

De Lamy-groep beveelt aan prioriteit te geven aan O&I en er meer middelen voor uit te trekken in de begrotingen van de EU en de lidstaten. De groep stelt voor dat de verdubbeling van het budget van het programma voor de periode na 2020 de beste investering is die de EU kan doen om de investeringen in overeenstemming te brengen met die van haar belangrijkste concurrenten en om het momenteel verspilde potentieel van niet-gefinancierde kwalitatief hoogstaande voorstellen te realiseren (d.w.z. te streven naar financiering voor ten minste 30 % van de voorstellen van hoge kwaliteit).

De Commissie neemt nota van de oproep van de Groep op hoog niveau en andere EU-instellingen om via het toekomstige kaderprogramma meer in O&I te investeren, gezien de sterke punten van het huidige programma en de EU-meerwaarde. De EU-financiering voor O&I moet gepaard gaan met ambitieuze nationale en regionale financiering om de O&O-investeringsdoelstelling van 3 % van het bbp van de EU te halen.

3.2.Verder vereenvoudigen

Horizon 2020 heeft in vergelijking met KP7 grote vooruitgang geboekt op het gebied van vereenvoudiging, maar vereenvoudiging vergt een continue inspanning die continu moet worden verbeterd.

De EU-instellingen nemen nota van en waarderen de aanzienlijke vooruitgang op het gebied van vereenvoudiging en benadrukken eveneens de noodzaak van verdere vereenvoudiging. Het EESC ziet dit als een manier om de kring van aanvragers te vergroten, terwijl het CEOR verdere vereenvoudiging ziet als een manier om nog gebruiksvriendelijkere instrumenten en regels te ontwerpen.

Het is de ambitie van de Lamy-groep om van de EU de aantrekkelijkste O&I-financier ter wereld te maken (#7 Verder vereenvoudigen). Dit houdt in dat radicaal de voorkeur wordt gegeven aan effect boven proces, bijvoorbeeld door documenten tot een minimum te beperken, oproepen flexibeler te maken (inclusief de keuze van instrument en de kostenberekening) en zich binnen O&I-consortia aan te passen aan veranderende trends en nieuwe kansen. De groep stelt voor om de vermindering van de rapportageverplichtingen af te wegen tegen de beschikking over continue en real-time gegevens over de effecten van projecten.

De Commissie zet de vereenvoudigingsinspanningen voort, onder meer door middel van proefacties in het laatste werkprogramma van Horizon 2020. Afhankelijk van de ervaring met deze proefprojecten zal de Commissie verdere vereenvoudiging nastreven ter ondersteuning van kortere innovatiecycli en lagere administratieve lasten. Daartoe zal de Commissie de mogelijkheden onderzoeken om: het huidige systeem van vergoeding van reële kosten te vereenvoudigen; gebruikelijke boekhoudpraktijken meer ingang te doen vinden; meer gebruik te maken van forfaitaire projectfinanciering op basis van gerealiseerde activiteiten alsmede van andere vereenvoudigde vormen van financiering; de lasten voor het opstellen en indienen van voorstellen te verminderen; de subsidietoekenningstermijn te verkorten; en de feedback aan aanvragers te verbeteren.

3.3.Baanbrekende innovatie ondersteunen

Mede dankzij de EU-kaderprogramma's is Europa een wereldwijde wetenschappelijke grootmacht. Wat innovatie betreft, presteert Europa echter niet even goed. Uit de tussentijdse evaluatie van Horizon 2020 is gebleken dat er een aantal mogelijkheden zijn om baanbrekende, marktcreërende innovatie te ondersteunen, maar in die evaluatie wordt geconcludeerd dat dergelijke steun aanzienlijk moet worden versterkt; zo profiteert slechts een relatief klein aantal bedrijven die subsidies ontvangen van financiële instrumenten in het kader van Horizon 2020. Dit kan de schaalvergroting van jonge innovatieve bedrijven naar het Europese en internationale niveau belemmeren.

Het Europees Parlement benadrukt eveneens het belang van innovatiesteun in het algemeen en van disruptieve innovatie en schaalvergroting in het bijzonder. In de conclusies van de Raad wordt dan weer benadrukt hoe belangrijk het is om de hele innovatiewaardeketen, met inbegrip van risicovolle disruptieve technologieën, te ondersteunen, terwijl de mogelijke toekomstige Europese Innovatieraad baanbrekende innovaties en de schaalvergroting van innovatieve bedrijven moet ondersteunen. In het Comité van de Regio's en in de CEOR-adviezen wordt ook hierop gewezen.

De Lamy-groep beveelt aan innovatie (bv. technologisch, sociaal, bedrijfsmodel) op alle beleidsterreinen van de EU te ondersteunen. Dit zal met name leiden tot een gemeenschappelijk regelgevingskader dat ondernemerschap, het Europese industriële concurrentievermogen op de wereldmarkt en het leiderschap van de Europese industrie in de huidige industriële revolutie bevordert (#2 Een echt EU-innovatiebeleid ontwikkelen dat toekomstige markten creëert). De Lamy-groep stelt voor om innovatieve ideeën die tot een snelle schaalvergroting kunnen leiden te bevorderen en erin te investeren via een Europese Innovatieraad die de bevoegdheid heeft om te investeren in ondernemers en bedrijven – ongeacht hun omvang, sector of maturiteit – met risicovolle innovaties die het potentieel hebben om tot een snelle schaalvergroting te leiden op het kruispunt van verschillende technologieën en disciplines. De Lamy-groep beveelt ook aan (#4 Het O&I-programma van de EU zo ontwerpen dat het meer effect sorteert) dat de Europese Innovatieraad (EIR) nieuwe procedures voor de evaluatie en selectie van voorstellen ontwikkelt om beter te profiteren van risicovolle projecten met een hoog rendement, en dat de EIR het subsidiebeheer flexibeler maakt (beslissingen om te stoppen/starten) en falen tolereert.

De Commissie erkent het groeiende belang van marktcreërende innovatie en zal nagaan hoe deze innovatie in de toekomst verder kan worden ondersteund, voortbouwend op de huidige acties op het gebied van de digitale eengemaakte markt, de energie-unie en de kapitaalmarktenunie. Het durfkapitaal in Europa is een vijfde van dat in de VS. De nieuwe generatie bedrijven in de deeleconomie en digitale economie is voornamelijk afkomstig uit de VS en Azië. De Commissie heeft al actie ondernomen om een industriebeleid op te bouwen, de EU-industrie te digitaliseren en de deeleconomie te ontwikkelen.

Voortbouwend op de huidige resultaten op het gebied van innovatiesteun via het mkb-instrument, samenwerkingsprojecten en publiek-private partnerschappen moet het toekomstige kaderprogramma sneller en flexibeler steun bieden. Het moet de complementariteit van subsidies en financiële instrumenten benutten om jonge en snelgroeiende innovatieve ondernemingen aan te trekken en op te schalen naar internationaal en Europees niveau, de marktintroductie van O&I-resultaten te verbeteren en de verspreiding van innovatie te versnellen. Het doel moet zijn om Europa een voortrekkersrol te laten spelen op het gebied van marktcreërende innovatie. Daartoe wordt in het laatste werkprogramma van Horizon 2020 een eerste proeffase van een toekomstige Europese Innovatieraad gestart. De in deze eerste fase opgebouwde ervaringen zullen samen met de strategische steun van de onlangs opgerichte groep op hoog niveau van innovatoren de basis vormen voor verdere besluitvorming over een volwaardige EIR.