Herziening van het actieplan van de EU tegen de illegale handel in wilde dieren en planten

Achtergrond

In december 2022 breekt een kritiek moment aan voor het behoud van de mondiale biodiversiteit. Dan komen de ondertekenaars van het Verdrag inzake biologische diversiteit (het “Biodiversiteitsverdrag”) in Montreal bijeen voor de afsluiting van de 15e Conferentie van de Partijen bij het Biodiversiteitsverdrag. De ondertekenaars zullen tijdens de bijeenkomst proberen vorm te geven aan de wereldwijde inspanningen voor het vaststellen en uitvoeren van maatregelen om de voortdurende vernietiging van de biodiversiteit een halt toe te roepen en terug te draaien. Een maand eerder komen de partijen bij de Overeenkomst inzake de internationale handel in bedreigde in het wild levende dier- en plantensoorten (Cites) in Panama bijeen om de maatregelen te evalueren die moeten voorkomen dat de internationale handel in wilde dieren en planten een bedreiging vormt voor het voortbestaan van de soorten. De strijd tegen de illegale handel in wilde dieren en planten is een cruciaal onderdeel van de inspanningen om het verlies aan biodiversiteit een halt toe te roepen. Zoals benadrukt door het intergouvernementeel platform voor biodiversiteit en ecosysteemdiensten, is duurzaam gebruik van in het wild levende dieren en planten van essentieel belang om te voldoen aan de behoeften van de huidige en toekomstige generaties. Het duurzaam gebruik van in het wild levende dieren en planten kan het ontstaan van nieuwe pandemieën helpen voorkomen, de lokale en inheemse bevolking in staat stellen op duurzame wijze in hun levensonderhoud te voorzien, en bijdragen tot herstel en instandhouding van de biodiversiteit. Daarentegen vormt de illegale of ondoeltreffend gereguleerde handel in wilde soorten een bedreiging voor dit duurzaam gebruik. In het mondiale biodiversiteitskader voor de periode na 2020, dat in december tijdens de 15e Conferentie van de Partijen bij het Biodiversiteitsverdrag moet worden goedgekeurd, zullen naar verwachting concrete doelstellingen en streefcijfers worden vastgesteld om ervoor te zorgen dat de oogst en het gebruik van en de handel in wilde terrestrische, zoetwater- en mariene soorten legaal en duurzaam is. Dit geactualiseerde actieplan is erop gericht bij te dragen tot de volledige uitvoering van deze verbintenis door de Europese Unie en haar lidstaten.

De illegale handel in wilde dieren en planten is nog altijd een ernstig en wijdverbreid probleem. Volgens het World Wildlife Crime Report 2020 van het VN-Bureau voor drugs- en misdaadbestrijding is geen enkel land ter wereld onaangetast door de illegale handel in wilde dieren en planten, waarbij een grote verscheidenheid aan soorten betrokken is, van palingen tot schubdieren tot rozenhout. Wereldwijd is het aantal door de autoriteiten in beslag genomen verhandelde in het wild levende dieren en planten sinds het begin van de COVID-19-pandemie afgenomen, maar er zijn geen aanwijzingen dat de handel zelf aan banden wordt gelegd.

De illegale handel in soorten is een van de oorzaken van het wereldwijde verlies aan biodiversiteit. De illegale exploitatie van soorten kan de wilde populaties sterk verzwakken en in sommige gevallen tot uitsterven brengen. Ook soorten die niet rechtstreeks worden verhandeld, kunnen worden aangetast, bijvoorbeeld als bijvangst of door uitputting van de habitat. Het illegaal verwijderen van cruciale soorten uit ecosystemen kan ook een kettingreactie teweegbrengen, waarbij ecosysteemdiensten worden aangetast, belangrijke koolstofputten worden vernietigd en de gezondheid en het evenwicht van land en water worden verstoord. Bovendien kan het vrijlaten van verhandelde uitheemse soorten in het wild in de bestemmingslanden de lokale habitat verstoren, met mogelijk verwoestende gevolgen voor inheemse soorten.

De illegale handel in wilde dieren en planten heeft ook zeer destructieve sociaaleconomische gevolgen. De grootschalige illegale handel in wilde dieren kan leiden tot een verhoogd risico op de overdracht van zoönotische ziekten (d.w.z. ziekten die hun oorsprong vinden in dieren en vervolgens leiden tot besmetting van mensen), met mogelijk verwoestende gevolgen voor de volksgezondheid. De vernietiging van ecosystemen door stroperij en illegale handel berooft lokale gemeenschappen vaak van legale en duurzame bronnen van inkomsten. Deze legale en duurzame bronnen van inkomsten omvatten natuurtoerisme, zorgvuldig beheerde trofeejacht en duurzame handel in wilde dieren en planten. Een zorgvuldig beheerde handel in wilde dieren en planten kan het behoud van soorten actief ten goede komen en de lokale gemeenschappen ertoe aanzetten de wilde dieren en planten in hun omgeving te beschermen, waarbij zij tegelijkertijd in hun levensonderhoud kunnen voorzien. De illegale handel in wilde dieren en planten is echter economisch zeer lucratief.De aantrekkingskracht van de illegale handel in wilde dieren en planten vormt vanwege het lage risico en de hoge beloning van het misdrijf een ernstige bedreiging voor de openbare veiligheid. Bovendien worden de rechtsstaat en de legitieme instellingen ondermijnd. De illegale handel in wilde dieren en planten profiteert van en draagt bij tot corruptie en vormt tegelijkertijd een voedingsbodem voor verdere criminele activiteiten. Er zijn duidelijke aanwijzingen voor banden tussen de illegale handel in wilde dieren en planten, de georganiseerde misdaad (waaronder wapenhandel) en terrorisme.

Een sleutelrol voor de EU

De EU vervult een spilfunctie in de wereldwijde illegale handel in wilde dieren en planten en moet een sleutelrol spelen in de bestrijding ervan. De gerapporteerde waarde van de illegale handel in wilde dieren en planten in de EU bedroeg in 2019 ten minste 4,7 miljoen EUR, maar lag waarschijnlijk veel hoger.

De EU bevindt zich daarom wereldwijd in een goede positie om het voortouw te nemen in de strijd tegen de illegale handel in wilde dieren en planten. De EU-verordeningen inzake de handel in wilde dieren en planten bieden de mogelijkheid om bij de bescherming van bedreigde soorten tegen niet-duurzame exploitatie verder te gaan dan de Overeenkomst inzake de internationale handel in bedreigde in het wild levende dier- en plantensoorten (Cites). Zo worden in de huidige EU-regels inzake de trofeejacht de vergunningsverplichtingen uitgebreid tot soorten die niet op de strengste Cites-lijst staan en wordt het toezicht op die soorten verscherpt.

De EU kan voortbouwen op haar ruime ervaring op het gebied van de bestrijding van de illegale handel in wilde dieren en planten

Het nieuwe actieplan bouwt voort op het vorige actieplan van de EU tegen de illegale handel in wilde dieren en planten (2016-2020). Uit de evaluatie van het actieplan van 2016 bleek dat de illegale handel in wilde dieren en planten sinds 2016 hoger op de agenda staat als een prioritaire kwestie bij een groot aantal beleidsmakers, wetshandhavingsinstanties en belanghebbenden in de EU en wereldwijd. De EU en haar lidstaten hebben nu de handhavingsmaatregelen opgevoerd, bijvoorbeeld door intensiever grensoverschrijdend onderzoek met de actieve betrokkenheid van Europol, Eurojust en wetshandhavingsinstanties. Dit heeft geleid tot meer inbeslagnemingen en vervolgingen, onder meer door de activiteiten van het Europees multidisciplinair platform tegen criminaliteitsdreiging (Empact). Bovendien heeft de Europese Commissie haar steun aan en samenwerking met de betrokken nationale autoriteiten en Europese netwerken van handhavingsfunctionarissen bij de aanpak van milieucriminaliteit opgevoerd. Daarnaast heeft de Commissie een voorstel goedgekeurd voor een nieuwe EU-richtlijn ter bestrijding van milieucriminaliteit.

Voorts heeft de EU in multilaterale fora, met name in het kader van Cites, het voortouw genomen bij acties tegen de illegale handel in wilde dieren en planten. Met het oog op de nakoming van de verbintenis van de EU om wereldwijd actiever op te treden tegen olifantenstroperij en ivoorhandel, heeft de EU haar regels aangepast om een einde te maken aan de meeste vormen van ivoorhandel in de EU.

Ook de diplomatieke netwerken van de EU en de lidstaten zijn ingezet en actief betrokken bij bilaterale en regionale dialogen. Tot slot heeft de EU sinds 2016 aanzienlijke financiering verstrekt voor capaciteitsopbouw en internationale actie tegen de illegale handel in wilde dieren en planten, onder meer voor: i) het pleiten voor de betrokkenheid van lokale gemeenschappen in herkomstlanden van de illegale handel in wilde dieren en planten; en ii) het verschaffen van alternatieve bestaansmiddelen en alternatieve inkomstenbronnen aan deze lokale gemeenschappen.

Blijvende uitdagingen en nieuwe kansen

Ondanks deze inspanningen vormt de illegale handel in wilde dieren en planten, in combinatie met klimaatverandering en aantasting van het milieu, nog steeds een zware belasting voor de wilde dieren en planten en voor de bestaansmiddelen en veiligheid van de mensen. Zowel de handelsroutes als de verhandelde soorten zijn in de loop der tijd veranderd. Bovendien hebben het toegenomen gebruik van onlineplatforms voor de illegale handel in wilde dieren en planten en het daarmee samenhangende gebruik van pakketdiensten gezorgd voor nieuwe uitdagingen bij het opsporen en onderzoeken van dit soort criminaliteit, waarvoor nieuwe oplossingen en meer middelen nodig zijn. De toename van de inbeslagnemingen van verhandelde in het wild levende dieren en planten in de EU sinds 2016 heeft zich niet vertaald in een evenredige toename van het aantal vervolgingen en veroordelingen. Een gebrek aan gespecialiseerd personeel, middelen en opleiding in veel lidstaten en derde landen blijft een groot probleem. De samenwerking kan ook worden verbeterd: i) binnen EU-lidstaten; ii) tussen EU-lidstaten; iii) tussen de EU en derde landen; en iv) met belanghebbenden en het maatschappelijk middenveld.

Volgende stappen

Dit herziene actieplan moet richting geven aan het EU-optreden tegen de illegale handel in wilde dieren en planten in de periode tot 2027. Uitgaande van het actieplan van 2016 wordt ernaar gestreefd de huidige uitdagingen op een alomvattende manier aan te pakken. Het actieplan is weliswaar gericht op de illegale handel in wilde dieren en planten, maar er worden ook de nodige verbanden gelegd met de EU-verordeningen inzake de handel in wilde dieren en planten en andere desbetreffende beleidsterreinen.