NL Publicatieblad van de Europese Unie C 311/31

Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over „Bestrijden van dwangarbeid in Europa en de rest van de wereld: welke rol kan de EU spelen — Bijdrage van het EESC aan de IAO-conferentie 2014” (initiatiefadvies)

2014/C 311/05

Rapporteur: Béatrice OUIN

Het Europees Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn zitting van 11 december 2013 besloten overeenkomstig artikel 29, lid 2, van zijn reglement van orde een initiatiefadvies op te stellen over:

„Bestrijden van dwangarbeid in Europa en de rest van de wereld: welke rol kan de EU spelen — EESC-bijdrage aan de IAO-conferentie 2014”.

De afdeling Externe Betrekkingen, die met de voorbereidende werkzaamheden was belast, heeft haar advies op 10 april 2014 goedgekeurd.

Het EESC heeft tijdens zijn op 29 en 30 april 2014 gehouden 498e zitting (vergadering van 30 april 2014) onderstaand advies uitgebracht, dat met 167 stemmen vóór, bij 1 onthouding, werd goedgekeurd.

1. Conclusies en aanbevelingen

Mensenhandel hoort niet thuis in een geciviliseerde samenleving. Desalniettemin vindt er steeds meer mensenhandel plaats, en is dwangarbeid schering en inslag geworden in bepaalde sectoren van de arbeidsmarkt, waaraan de georganiseerde misdaad veel geld verdient. Op de agenda van de 103e vergadering van de Internationale Arbeidsconferentie, die in juni 2014 zal plaatsvinden, staat een debat over de bestrijding van dwangarbeid. Sinds de eerste conventies van de Internationale Arbeidsorganisatie (IAO) over dit onderwerp, daterend van 1929 (nr. 29) en 1957 (nr. 105), is de aard van de dwangarbeid veranderd. Was het vroeger vooral iets wat door de staat werd opgelegd, tegenwoordig is dwangarbeid vooral te vinden in de privésector. Dankzij de mondialisering, de migratie, de informele economie en de wereldwijde criminele netwerken wordt het verschijnsel alsmaar groter. De Europese Unie heeft een richtlijn inzake de voorkoming en bestrijding van mensenhandel goedgekeurd, waarin ook dwangarbeid wordt behandeld (1). De staten en de sociale partners zouden in juni a.s. een nieuw internationaal rechtsinstrument van de IAO moeten goedkeuren. Het Europees Economisch en Sociaal Comité wil in het kader hiervan voorstellen formuleren, uitgaande van de Europese ervaringen, zowel op Europees grondgebied als daarbuiten, waarbij het accent met name komt te liggen op de (potentieel nog grotere) rol van het maatschappelijk middenveld bij de handhaving van de grondrechten. De waarnemingspost Arbeidsmarkt zal worden belast met het toezicht op de naleving van zowel de richtlijn inzake mensenhandel als de door de IAO aangenomen teksten ter bestrijding van dwangarbeid.

1.1 Aanbevelingen

1.2 Aan het adres van de Europese Unie: zij zou een gemeenschappelijk standpunt met de IAO moeten goedkeuren, zodat de doelstellingen van de Europese richtlijn inzake de voorkoming en bestrijding van mensenhandel en de bescherming van slachtoffers daarvan, en van de EU-strategie voor de uitroeiing van mensenhandel (2) (2012) in het internationale arbeidsrecht worden geïntegreerd.

1.3 Aan het adres van de staten: — zij zouden tijdens de volgende Internationale Arbeidsconferentie een aanvullend protocol bij conventie nr. 29 moeten goedkeuren, plus een aanbeveling inzake mensenhandel met het oog op dwangarbeid, en de lacunes moeten opvullen op het vlak van preventie, bescherming en schadeloosstelling van slachtoffers, en sancties tegen mensenhandelaren, door hetgeen hiervoor in het Europees recht reeds is voorzien over te nemen in het internationale recht; — zij zouden conventie nr. 189 inzake huishoudelijk werk moeten ratificeren; — zij zouden de instanties voor arbeidsinspectie meer middelen moeten geven en de Europese samenwerking tussen deze instanties moeten versterken; — zij zouden hun beleid op het gebied van mensenhandel en immigratie meer op één lijn moeten brengen en erop moeten toezien dat Richtlijn 2011/36 inzake de voorkoming en bestrijding van mensenhandel en de bescherming van slachtoffers daarvan (3) daadwerkelijk wordt nageleefd; — zij zouden de armoede en kwetsbaarheid van slachtoffers moeten terugdringen door de oorzaken aan te pakken, en de publieke opinie hiervan bewust te maken.

1.4 Aan het adres van ondernemingen/werkgevers en investeerders: — zij zouden zich ervan moeten vergewissen dat er in de toeleveringsketen — zowel in Europa als in derde landen — geen dwangarbeid plaatsvindt en de mensenrechten worden gerespecteerd, en dat de OESO-richtsnoeren voor multinationale ondernemingen en de Tripartiete verklaring over multinationale ondernemingen en sociaal beleid van de IAO ten uitvoer worden gelegd; — zij zouden de werkzaamheden moeten monitoren en moeten deelnemen aan de coalitie van ondernemingen tegen mensenhandel die binnenkort door de Europese Commissie zal worden opgericht.

1.5 Aan het adres van vakbondsorganisaties: zij zouden hun leden moeten opleiden, zodat zij weten hoe zij slachtoffers moeten aanspreken en begeleiden, vooral in gevoelige sectoren zoals de landbouw, de bouw, de horeca en huishoudelijke arbeid. En zij zouden moeten samenwerken met ngo's die zich hebben gespecialiseerd in de begeleiding van illegale migranten, die moeten worden beschouwd als slachtoffers en niet als delinquenten.

1.6 Aan het adres van de belangenverenigingen: consumentenorganisaties moeten belang hechten aan de oorsprong van producten, en aandringen op volledige transparantie van de productieketen; organisaties die clandestiene migranten helpen, die huishoudelijk personeel vertegenwoordigen of die strijden voor de afschaffing van prostitutie moeten erkende partners worden in de strijd tegen dwangarbeid, en er moet naar hen worden geluisterd.

2. Algemene opmerkingen

2.1 Wat is dwangarbeid precies?

Dwangarbeid wordt in art. 2 van conventie nr. 29 van de IAO, die door 177 landen is geratificeerd, gedefinieerd als elke vorm van werk of dienstverlening die van een persoon wordt gevergd onder bedreiging met een straf of waarvoor hij of zij zich niet vrijwillig heeft aangemeld. Deze definitie omvat ook opsluiting in werkkampen, schuldslavernij en mensenhandel met het oog op arbeidsuitbuiting (werknemers van wie het loon niet wordt uitbetaald of van wie de identiteitspapieren worden afgenomen, enz.). Het onderscheid tussen arbeidsuitbuiting en dwangarbeid is moeilijk te maken. Volgens het Internationaal Arbeidsbureau (IAB) wordt zwaar en langdurig werk, in zeer zware omstandigheden en slecht of niet betaald, dat zonder de instemming van de belanghebbende en onder bedreiging van een sanctie wordt verricht, meestal gelijkgesteld met dwangarbeid. Deze sanctie kan bestaan uit fysiek geweld — slagen, foltering, seksueel misbruik — of psychologisch geweld — zoals schuldslavernij, inbeslagname van identiteitspapieren, dreigen met aangifte bij de immigratiedienst of represailles tegen de familie (4). De slavenketens van vroeger zijn vervangen door angst en economische dwang.

Dwangarbeid wordt ook genoemd in Richtlijn 2011/36 inzake mensenhandel als een van de vormen van uitbuiting.

2.2 Waar vinden we dwangarbeid?

Huishoudhulp, landbouw, de bouwsector en de textiel- en speelgoedindustrie zijn sectoren waar dwangarbeid het meeste voorkomt. Terwijl dwangarbeid in de privésector meestal illegaal is, dringt het verschijnsel via onderaannemers en uitzendbureaus ook door tot de legale economie. Zo dringt de gedwongen arbeid door tot de toeleveringsketens van particuliere concerns, met inbegrip van hele grote concerns. Het gaat hierbij meestal om dwangarbeid die buiten de Europese Unie plaatsvindt, vooral in Azië en het Stille Oceaangebied (56 %). Midden- en Zuid-Europa en de landen van het Gemenebest van onafhankelijke staten zijn de regio's waarin de prevalentie van dwangarbeid het hoogste niveau ter wereld bereikt (4,2 op 1 000 inwoners). Dertien van de 19 landen in deze regio's grenzen aan de EU. Maar in tegenstelling tot wat veel mensen denken, zijn de Europese Unie en de geïndustrialiseerde landen niet vrij van dwangarbeid (7 %) (5). In alle lidstaten van de Europese Unie zijn gevallen van dwangarbeid in de huishoudelijke hulp of de landbouw geregistreerd. Ook hier worden volwassenen en kinderen gedwongen om illegale of informele economische activiteiten te verrichten, zoals bedelarij. Deze cijfers moeten worden afgezet tegen de cijfers voor corruptie in de Europese Unie, die de bestrijding van dwangarbeid nog meer bemoeilijkt.

2.3 Wie zijn de slachtoffers van dwangarbeid?

Hoewel niet alle dwangarbeiders illegale migranten zijn, zijn zij zeker de meest kwetsbare groep en vormen zij de meerderheid van de slachtoffers. Zij zitten vast in een vicieuze cirkel, en durven niet te klagen uit angst naar hun land van herkomst te worden teruggestuurd. Vaak zijn de mensenhandelaren zelf ook illegale migranten, die hun landgenoten uitbuiten. De categorieën die het meest zijn blootgesteld aan dwangarbeid zijn etnische of raciale minderheden, migranten en mensen die in armoede leven, en binnen die categorieën zijn het voornamelijk vrouwen en kinderen. Vrouwen vormen het leeuwendeel van de slachtoffers van mensenhandel voor seksuele uitbuiting, maar werken ook vaak als hulp in de huishouding, waar zij geïsoleerd van de buitenwereld leven. De slachtoffers zijn vaak kwetsbare personen, die niet bij een vakbond zijn aangesloten, en die niet in staat zijn zichzelf te verdedigen en te beschermen. De uitbreiding van de informele economie biedt mogelijkheden aan de mensenhandelaren. De arbeidsinspectie en de politiediensten zijn te zwak om dit verschijnsel aan banden te leggen.

De economische crisis die Europa sinds 2008 in haar greep houdt heeft ertoe geleid dat geschoolde werknemers hun land hebben verlaten om in de rijkere landen te gaan werken. Zij hebben een leemte achtergelaten in hun landen van herkomst, die dan ook een beroep moeten doen op migranten uit derde landen, die ook op zoek zijn naar betere levensomstandigheden. Zij krijgen te maken met moeilijkheden die zij niet voor mogelijk hielden, hebben geen identiteitspapieren, geen vaste baan noch sociale bescherming, en kunnen niet terug naar hun land. Deze situatie, die veel families verzwakt, is een voedingsbodem voor de mensenhandel.

2.4 Dwangarbeid in cijfers

— Volgens recente schattingen van de IAO waren er in 2012 wereldwijd circa 21 miljoen slachtoffers van dwangarbeid, waarvan 58 % vrouwen en meisjes. Een kwart van de slachtoffers zijn kinderen onder de 18. Bijna 19 miljoen slachtoffers worden uitgebuit door particulieren of particuliere ondernemingen, en meer dan 2 miljoen slachtoffers worden uitgebuit door een staat of rebellengroepering. Van de mensen die worden uitgebuit door particulieren of ondernemingen, zijn 4,5 miljoen het slachtoffer van seksuele uitbuiting. Volgens die zelfde cijfers van de IAO bedraagt de gemiddelde duur van de dwangarbeid 18 maanden.

In tegenstelling tot wat algemeen wordt aangenomen, laten de cijfers van Eurostat uit 2013 zien dat de meerderheid van de slachtoffers in Europa EU-onderdaan was — 61 % in de periode 2008-2010. Ook de meeste mensenhandelaren waren EU-onderdanen (67 % in 2008, 76 % in 2010) (6). Desalniettemin is het percentage slachtoffers uit niet-EU-landen tussen 2008 en 2010 verdrievoudigd, van 12 % tot 37 %, waarmee wordt bevestigd dat migranten uit derde landen een zwakke schakel blijven. De grootste aantallen geïdentificeerde of vermoedelijke slachtoffers van mensenhandel in 2010 werden gemeld in Italië (2 381), Spanje (1 605), Roemenië (1 154) en Nederland (993), en de kleinste in Hongarije (10), Portugal (8), Malta (4) en Litouwen (3) (7). Op een geschat totaal van 8 80 000 dwangarbeiders in de EU-lidstaten, zijn 2 70 000 (30 %) slachtoffer van seksuele uitbuiting onder dwang, en 6 10 000 (70 %) van gedwongen arbeid (8).

2.5 Hoe werkt mensenhandel?

Er is een sterk verband tussen mensenhandel en dwangarbeid, en dit wordt erkend in de teksten (hoewel slachtoffers van dwangarbeid niet altijd slachtoffer van mensenhandel zijn). Armoede en/of gewapende conflicten en de onevenwichtige ontwikkeling van dicht bij elkaar gelegen regio's zetten het emigratieproces in gang. Mensenhandelaren maken gebruik van bedrog, bedreigingen en schuldslavernij. De slachtoffers worden vaak geronseld, getransporteerd of gehuisvest met gebruik van geweld, dwang of fraude. Het bestaan en de manipulatie van schulden zijn een middel om de controle over een persoon te nemen en te behouden. Arbeidsmigranten lenen vaak grote sommen geld om de mensenhandelaar te betalen voor het regelen van vervoer, het verkrijgen van reisdocumenten en de kosten in verband met het vinden van werk. Dit geld wordt geleend van vrienden en ouders, omdat de kandidaat-migrant ervan uitgaat dat hij zijn familie later financieel zal kunnen steunen en een betere toekomst kan bieden. Het idee om terug te moeten keren zonder hun schulden terug te betalen is voor de meeste arbeidsmigranten ondenkbaar, zelfs wanneer zij erachter komen dat de beloofde baan niet bestaat en dat zij voor onbepaalde tijd zullen worden uitgebuit. De sommen geld die zij moeten betalen voor hun paspoorten en het vervoer, voor huisvesting en voeding zijn exorbitant. In veel landen hebben illegale arbeidsmigranten bovendien geen toegang tot de rechter (9).

2.6 De gevolgen van dwangarbeid

Dwangarbeid is niet alleen een schending van de mensenrechten, maar is ook nadelig voor ondernemingen en werknemers. Deugdelijke ondernemingen krijgen te maken met oneerlijke concurrentie van ondernemingen die gebruik maken van met dwangarbeid verkregen producten. Voor de werknemers zorgt het bestaan van dwangarbeid voor een achteruitgang van de salarissen en de arbeidsomstandigheden en de financiering van de sociale solidariteit.

2.7 Wie profiteert van dwangarbeid?

De mensenhandel is zeer lucratief: degenen die de dwangarbeid aansturen of opleggen maken veel winst, zij het illegaal. In 2005 werd de jaarlijkse winst als gevolg van dwangarbeid wereldwijd geschat op 44,3 miljard US dollars, waarvan 31,6 miljard afkomstig was van de mensenhandel. 15,5 miljard, oftewel 49 %, was afkomstig van de geïndustrialiseerde economieën (10), waaronder de Europese Unie. De mensenhandel levert criminele netwerken geld op, net als de wapen- en drugshandel.

3. Bijzondere opmerkingen

3.1 Instrumenten voor de bestrijding van dwangarbeid

Geen gedwongen arbeid moeten verrichten is een van de fundamentele arbeidsrechten, samen met de vrijheid van vereniging en onderhandeling, de minimumleeftijd om te mogen werken (verbod op kinderarbeid) en het verbod op discriminatie in arbeid en beroep, zoals is bevestigd door de VN, de IAO, de OESO en de Europese Unie (art. 5 van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie, art. 4 van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens). Naast de IAO-conventies nr. 29 en nr. 105, zijn er de conventies inzake huishoudpersoneel (nr. 189), de arbeidsinspectie (nrs. 81 en 129), arbeidsmigranten (nrs. 97 en 147) en particuliere bureaus voor arbeidsbemiddeling (nr. 181).

Dit fundamentele recht is universeel en moet zelfs worden toegepast in staten die de IAO-conventies op basis van de verklaring inzake de grondbeginselen en de grondrechten op het werk niet hebben geratificeerd. Volgens de VN-richtsnoeren inzake bedrijfsleven en mensenrechten zijn multinationals verantwoordelijk voor de eerbiediging van de mensenrechten, ongeacht de rol van de staat in de landen waar zij aanwezig zijn (11).

Dwangarbeid is een van de vormen van uitbuiting die expliciet worden genoemd in de Europese Richtlijn 2011/36. De richtlijn definieert alle vormen van uitbuiting als een misdrijf en harmoniseert de sancties tegen uitbuiters en ondernemingen die dwangarbeid gebruiken. Ook bevat zij bepalingen inzake preventie en de bescherming en schadevergoeding van slachtoffers.

Ondanks de bevestiging van de rechten, en het grote aantal internationale rechtsteksten, is dwangarbeid nog steeds niet uitgeroeid. Criminele netwerken omzeilen de grenzen en profiteren van de scheidslijnen tussen de verschillende systemen.

De IAO-conventies moeten worden aangepast aan de nieuwe vormen van dwangarbeid. Zij bevatten geen verwijzingen naar de mensenhandel, noch naar de preventie en de bescherming en schadevergoeding van slachtoffers.

3.2 De tekortkomingen van de instrumenten

Er gaapt een grote kloof tussen het gewicht (grondrechten) en het grote aantal normen en regels (VN), conventies (IAO) en aanbevelingen (OESO-richtsnoeren voor multinationals (12), ISO 26000 (13), de tripartiete IAO-verklaring over multinationale ondernemingen en sociaal beleid (14), niet-financiële verslaglegging) en de toepassing daarvan. Hoewel er actieplannen bestaan om dwangarbeid tegen te gaan, ontbreken vaak de middelen voor de uitvoering, follow-up en evaluatie. Het ontbreekt de instrumenten aan onderlinge samenhang: het beleid op het gebied van immigratie, grenscontroles en bescherming van de mensenrechten zijn vaak met elkaar in tegenspraak, terwijl het samenwerkingsbeleid dat als hefboom kan fungeren voor de bestrijding van mensenhandel en dwangarbeid, niet ingaat op dit aspect.

De overvloed aan teksten is geen garantie van doeltreffendheid. Naast de instrumenten van de internationale instellingen zijn er tal van particuliere instrumenten om de kwaliteit te waarborgen: gedragscodes, certificering, labels, enz. Er zijn in Europa maar liefs 240 van dit soort labels, die veelal door de ondernemingen zelf zijn bedacht, zonder dat hierop controle wordt uitgeoefend. Sommige multinationals verbinden zich er in hun gedragscode toe om overal het lokale recht te respecteren: dit is een twijfelachtige toezegging in landen waar vrouwen worden gediscrimineerd of de vakbondsvrijheden niet zijn beschermd! Er bestaan gedragscodes die zijn bedoeld om consumenten en investeerders gerust te stellen, zonder dat hierop enige controle wordt uitgeoefend. De dwangarbeid — waarmee de kosten laag kunnen worden gehouden en de winst kan toenemen — wordt hiermee niet echt bestreden.

3.3 Bestrijding van dwangarbeid op het grondgebied van de EU en daarbuiten

3.3.1 De leemten in de bestaande teksten opvullen. Binnen de IAO zouden de Europese lidstaten met één stem moeten spreken en moeten aandringen op de goedkeuring van een aanvullend protocol bij conventie nr. 29 van de IAO en een aanbeveling ter versterking van de preventie, de controle en de bescherming en schadevergoeding van slachtoffers. Op het grondgebied van de Europese Unie — De Europese Unie heeft een richtlijn (2011/36/EU) en een strategie inzake de bestrijding van mensenhandel (advies SOC/467 van het EESC) goedgekeurd. De EU-strategie voor de uitroeiing van mensenhandel bevat een speciale actie voor de aanpak van arbeidsuitbuiting, als een vorm van uitbuiting waar maar weinig onderzoek naar is gedaan. De strategie voorziet in een reeks maatregelen, waarbij de Europese Commissie samenwerkt met de arbeidsinspecteurs en de bevoegde autoriteiten. Dit zijn echter recente teksten die nog niet de verwachte resultaten hebben opgeleverd. En terwijl de economische crisis ertoe heeft geleid dat de politie en arbeidsinspectie over minder middelen beschikken en de informele economie uitbreidt, vergroot de toenemende armoede de kans dat er meer dwangarbeid plaatsvindt. Preventie betekent uiteraard bewustmaking, educatie en voorlichting maar ook bestrijding van de informele economie en armoede, met bijzondere aandacht voor de meest kwetsbare bevolkingsgroepen, zoals migranten die de taal van het gastland niet spreken. — De arbeidsinspectie moet over voldoende controlemiddelen beschikken, en de Europese samenwerking moet worden versterkt door een agentschap voor grensoverschrijdende kwesties op te richten, en door het mandaat van het platform voor de samenwerking tussen arbeidsinspecties uit te breiden met dwangarbeid, en de werkzaamheden van de andere bevoegde instanties (belastingdiensten) te coördineren, om zwartwerk tegen te gaan. — Arbeidsinspecteurs, maatschappelijk werkers en vakbondsmensen zouden over indicatoren moeten beschikken (heeft de werknemer een paspoort, kan hij vrij rondreizen, wordt zijn salaris uitbetaald, enz.) om dwangarbeid op te sporen en de politie in te schakelen (15). — Uitzendbureaus en bemiddelingsbureaus die worden belast met de aanwerving van personeel in andere lidstaten van de Unie (voor de bouwsector, de landbouwsector, de afvalsector, de schoonmaaksector, enz.) moeten worden gecontroleerd om frauduleuze praktijken te voorkomen. In de EU-strategie voor de uitroeiing van mensenhandel staat dat de Commissie zal samenwerken met de Europese Stichting tot verbetering van de levens- en arbeidsomstandigheden (Eurofound) om een Best Practice Guide voor overheidsfunctionarissen op te stellen inzake het toezicht op en de handhaving ten aanzien van uitzendbureaus en bemiddelingsbureaus, zoals arbeidsbureaus, ter voorkoming van mensenhandel. In deze gids moeten ook vergunningsstelsels en aspecten inzake de aansprakelijkheid van dergelijke bureaus aan de orde komen. — De slachtoffers moeten worden beschermd, hun rechten moeten worden gewaarborgd en gerecupereerd (de betaling van achterstallig loon, sociale bescherming), en hun schade moet worden vergoed. Zij mogen niet worden vervolgd voor hun immigratie, het bezit van valse documenten of delicten die zij onder dwang hebben begaan (16). Mensenhandelaren zijn criminelen en moeten als zodanig worden vervolgd. De van mensenhandelaren inbeslaggenomen goederen moeten het mogelijk maken de slachtoffers schadeloos te stellen. — Slachtoffers moeten naar de rechter kunnen stappen, en moeten voor de duur van het proces op het grondgebied mogen blijven, zelfs als zij de Europese Unie illegaal zijn binnengekomen. Of zij een verblijfsvergunning krijgen mag niet afhangen van de bereidheid van de slachtoffers om samen te werken met politie en justitie, omdat zij vaak getraumatiseerd zijn en zeer negatieve ervaringen hebben met de politie. Zij kunnen bang zijn voor represailles tegen hun familie in hun land van herkomst wanneer zij getuigen tegen de personen die hen hebben uitgebuit. Richtlijn 2011/36 houdt een aantal verplichtingen in voor de lidstaten, inzake het verlenen van bijstand en bescherming aan slachtoffers. Deze maatregelen moeten op de meest doeltreffende manier ten uitvoer worden gelegd, om een adequate bescherming van slachtoffers, zelfs de meest kwetsbare, te waarborgen.

3.3.2 Buiten de Europese Unie moet meer rekening worden gehouden met de komst van nieuwe actoren als gevolg van de mondialisering, te weten ngo's en multinationals. De regels van de WTO nemen de IAO-conventies niet expliciet genoeg over. Een waarnemer van de IAO zou aan de werkzaamheden van de WTO moeten deelnemen. De tenuitvoerlegging van de conclusies en aanbevelingen van de controlemechanismen van de IAO op de wetgeving en praktijken van de WTO-lidstaten moet worden versterkt. Deze aanbevelingen blijven vaak zonder gevolg wegens gebrek aan politieke wil en/of financiële middelen en onvoldoende administratieve capaciteiten om deze ten uitvoer te leggen.

3.3.3 De Europese Unie bereidt een richtlijn voor over maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO) (17) waarin ondernemingen met meer dan 500 werknemers worden verplicht om in hun activiteitenverslag een niet-financiële verklaring op te nemen over de impact van hun activiteiten met betrekking tot milieu-, maatschappelijke en personeelsaangelegenheden, naleving van de mensenrechten en bestrijding van corruptie. Deze richtlijn sluit aan op de regels van de IAO (advies INT/698 van het EESC).

3.3.4 Het beleid voor ontwikkeling en externe bijstand zou als hefboom kunnen fungeren indien de steun afhankelijk werd gemaakt van de eerbiediging van de grondrechten, zowel door de staten als door de andere actoren, met name multinationale ondernemingen die de hulpbronnen van de betreffende landen exploiteren. Bovendien zou de ontwikkelingshulp projecten moeten omvatten voor verbetering van de administratieve capaciteit, waaronder een adequate opleiding voor arbeidsinspecteurs en sociale partners inzake de uitvoering van de IAO-conventies. Het handelsbeleid en het ontwikkelingsbeleid zouden elkaar moeten versterken, voor een betere toepassing van de mensenrechten. De ratificatie en doeltreffende tenuitvoerlegging van de IAO-conventies inzake dwangarbeid (nrs. 29 en 105) en andere fundamentele conventies van de IAO zouden in de handels-, samenwerkings- en associatieovereenkomsten tussen de EU en derde landen moeten staan, en onderwerp moeten zijn van een regelmatige follow-up. De maatschappelijke organisaties moeten via speciale toezichthoudende instanties worden betrokken bij de follow-up van de handelsovereenkomsten en de hoofdstukken over handel en duurzame ontwikkeling.

3.3.5 Rekenen op het maatschappelijk middenveld

3.3.5.1 Een grotere rol voor ondernemingen bij de naleving en bevordering van de mensenrechten, dat is wat de OESO aanbeveelt in haar richtsnoeren voor multinationale ondernemingen (18). Dat is ook wat wordt voorgesteld in het VN-rapport van John Ruggie (19), waarin wordt aangedrongen op een grotere rol voor regeringen, ondernemingen, het maatschappelijk middenveld en investeerders. Ook worden daarin ondernemingen aangespoord om risicobeoordelingen uit te voeren (due diligence). Ondernemingen moeten voorzorgsmaatregelen treffen, om zo actoren van de strijd tegen schendingen van de grondrechten te worden. Multinationals en investeerders moeten worden geresponsabiliseerd, niet alleen omdat dit in hun eigen belang is maar ook om hen te kunnen vervolgen wanneer zij het zorgvuldigheidsbeginsel niet nakomen. De ondernemingen moeten ook ter verantwoording kunnen worden geroepen voor de toepassing van de IAO-normen. De juistheid van hun verklaringen moet worden gecontroleerd door onafhankelijke niet-financiële beoordelingsbureaus.

3.3.5.2 Veel multinationals komen uit Europa, en zij lopen voorop als het gaat om de ondertekening van internationale kaderovereenkomsten met internationale vakbondsorganisaties, met name over MVO en de bestrijding van dwangarbeid. De nieuwe EU-strategie (20) 2011-2014 voor MVO verwacht dat Europese ondernemingen hun verantwoordelijkheid inzake de eerbiediging van de mensenrechten op zich nemen (21).

3.3.5.3 Ook investeringen fungeren als een hefboom: veel investeerders houden zich aan de VN-beginselen inzake verantwoord investeren (22), en de maatschappelijke verantwoorde investeringen vertegenwoordigen momenteel 22 % van alle investeringen, waarvan 49 % uit Europa afkomstig zijn.

3.3.5.4 Ondernemingen kunnen iets doen via een verantwoord aankoopbeleid, maar ook de territoriale overheden kunnen iets doen, door er bij overheidsopdrachten op te letten dat de ondernemingen waarmee zij in zee gaan maatregelen hebben genomen om dwangarbeid uit te sluiten.

3.3.5.5 Europese ngo's lopen voorop als we kijken naar het recht van consumenten om te weten waar en in welke omstandigheden onze kleding en schoenen zijn geproduceerd (23), of levensmiddelen die afkomstig zijn uit derde landen. Door aan te dringen op een grotere transparantie en traceerbaarheid van alle onderdelen van een product of dienst zou het mogelijk moeten zijn om dwangarbeid uit te roeien.

3.3.5.6 Verschillende vakbondsorganisaties hebben ervaring opgedaan met het geven van trainingen voor de omgang met slachtoffers van dwangarbeid en samenwerking met ngo's die zijn gespecialiseerd in het verlenen van steun aan illegale migranten, maar niet alle ngo's zijn zich bewust van het globale karakter van dit probleem; vele denken dat dit niet in hun land gebeurt, of dat zij er niets tegen kunnen doen. De staten zouden de vakbondsorganisaties kunnen helpen om werknemers uit de informele sector bij de vakbond te doen aansluiten. Vakbondsorganisaties in de opdrachtgevende landen zouden het vakbondslidmaatschap in de landen die de opdrachten uitvoeren, en de aanspraken van werknemers in derde landen op fatsoenlijke lonen en arbeidstijden, moeten steunen. De comités voor de Europese sociale dialoog behoren tot de instrumenten die kunnen worden ingezet om het bewustzijn te vergroten en dwangarbeid te bestrijden.

Brussel, 30 april 2014 De voorzitter van het Europees Economisch en Sociaal Comité Henri MALOSSE

(1) 2011/36/EU

(2) http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:52012DC0286:NL:NOT

(3) PB L 101/1 van 15.4. 2011

(4) De IAO en de Europese Commissie hebben een groep deskundigen gevraagd operationele indicatoren op te stellen voor de opsporing van mensenhandel. In dat document is één pagina specifiek aan arbeidsuitbuiting gewijd http://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/---ed_norm/---declaration/documents/publication/wcms_105023.pdf

(5) http://www.unodc.org/documents/data-and-analysis/glotip/Trafficking_in_Persons_2012_web.pdf

(6) EUROSTAT (2013) Trafficking in Human Beings (Mensenhandel) http://ec.europa.eu/anti-trafficking/EU+Policy/Report_DGHome_Eurostat.

(7) De Eurostat-cijfers over 2013 zijn uitsluitend gebaseerd op de cijfers die de lidstaten zelf hebben doorgegeven, en houden geen rekening met niet geregistreerde slachtoffers van mensenhandel. Niet alle lidstaten hebben gegevens verstrekt. De nationale autoriteiten gebruiken ook niet allemaal dezelfde methodologie. Daarom kunnen rechtstreekse vergelijkingen tussen landen bedrieglijk zijn.

(8) ILO Global Estimate of Forced Labour 2012: Results and Methodology, Geneva, 2012. De gegevens van de IAO hebben betrekking op het geschatte aantal personen in een situatie van dwangarbeid (dus niet het aantal officieel geregistreerde gevallen). Het betreft een minimumschatting, omdat strikte criteria zijn gehanteerd voor de validatie en extrapolatie van de gegevens. De schattingen zijn uitgesplitst per regio. De uitsplitsing per land is niet beschikbaar, omdat maar heel weinig landen hebben geprobeerd een nationale schatting te maken.

http://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/---ed_norm/---declaration/documents/publication/wcms_182004.pdf.

(9) Zo kreeg een Ierse werkgever een boete van 90 000 euro opgelegd wegens het niet uitbetalen van salaris aan een dwangarbeider. De werkgever is in beroep gegaan met het argument dat de werknemer geen recht op vergoeding had omdat hij illegaal in het land verbleef, en hij won deze zaak (http://www.mrci.ie/resources/publications/mrciupdates/the-fight-for-justice-muhammads-story-part-ii/).

(10) Patrick Belser, „Forced Labor and Human Trafficking: Estimating the Profits”, werkdocument, Genève, Internationaal Arbeidsbureau, 2005. http://www.ilo.org/sapfl/Informationresources/ILOPublications/WCMS_081971/lang--en/index.htm.

(11) Verenigde Naties (2011), rapport van de speciale vertegenwoordiger van de secretaris-generaal op het gebied van mensenrechten en transnationale bedrijven en andere zakelijke ondernemingen, John Ruggie, UN GA A/HRC/17/31 www.ohchr.org/Documents/.../GuidingPrinciplesBusinessHR_FR.pdf.

(12) OESO (2011) Richtsnoeren voor multinationale ondernemingen http://www.oecd.org/daf/inv/mne/oecdguidelinesformultinationalenterprises.htm

(13) ISO 26000 — Maatschappelijke verantwoordelijkheid http://www.iso.org/iso/home/standards/iso26000.htm.

(14) IAO (2006) Tripartiete verklaring over multinationale ondernemingen en sociaal beleid — 4e editie

http://www.ilo.org/empent/Publications/WCMS_124923/lang--en/index.htm.

(15) http://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/---ed_norm/---declaration/documents/publication/wcms_105023.pdf

(16) OSCE guidelines on non-punishment 2013 (OESO-richtsnoeren inzake niet-bestraffing), http://www.osce.org/cthb/101083.

(17) „Voorstel voor een richtlijn van het Europees Parlement en de Raad tot wijziging van de Richtlijnen 78/660/EEG en 83/349/EEG van de Raad met betrekking tot de bekendmaking van niet-financiële informatie en informatie inzake diversiteit door bepaalde grote ondernemingen en groepen” — COM(2013) 207 final — 2013/0110 (COD)

(18) http://www.oecd.org/daf/inv/mne/oecdguidelinesformultinationalenterprises.htm.

(19) http://www.ohchr.org/Documents/Issues/Business/A.HRC.17.31.pdf.

(20) http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=COM:2011:0681:FIN:nl:PDF.

(21) EU (2011) Een vernieuwde EU-strategie 2011-2014 ter bevordering van maatschappelijk verantwoord ondernemen

COM(2011) 681 final http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=COM:2011:0681:FIN:nl:PDF

(22) Zie de website over „Principles for Responsable Investment” van de Verenigde Naties: http://www.unpri.org/ (in het Engels).

(23) Zie de website van de „Clean Clothes”-campagne (schone kleren): http://www.cleanclothes.org/ (in het Engels).