Advies van het Comité van de Regio's over het "Eerste actieplan voor innovatie in Europa"

(97/C 244/02)

HET COMITÉ VAN DE REGIO'S,

gelet op het eerste actieplan voor innovatie in Europa (COM(96) 589 def.);

gelet op zijn besluit van 8 maart 1996 om overeenkomstig artikel 198 C, lid 4, van het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap hierover advies uit te brengen en commissie 7 "Europa van de burgers - Onderzoek - Cultuur - Jeugd- en Consumentenzaken" met de voorbereiding hiervan te belasten;

gelet op het ontwerp-advies van commissie 7 (CDR 68/97 rev.), dat op 11 april 1997 werd goedgekeurd (rapporteur: mevrouw du Granrut);

overwegende dat in het Witboek "Groei, concurrentievermogen en werkgelegenheid" het belang van immaterieel kapitaal (opleiding, kwalificaties, innovatief vermogen, industriële tradities) voor de economische en sociale welvaart van Europa wordt beklemtoond;

overwegende dat de Europese Raad tijdens de Top van Florence duidelijk heeft aangegeven dat "de strijd voor werkgelegenheid de eerste prioriteit voor de Unie en haar lid-staten moet blijven" en in het kader van een strategie hiervoor de Commissie heeft verzocht "een actieplan op te stellen voor maatregelen op het gebied van innovatie";

overwegende dat het Comité van de Regio's al eerder aandacht heeft besteed aan problemen in verband met innovatie, nl. in:

- het advies over het geïntegreerd programma ten behoeve van het MKB en de ambachtelijke sector (),

- het advies over "Europa op weg naar de informatiemaatschappij: een actieplan" (),

- het advies over een beleid ten behoeve van het concurrentievermogen van de Europese industrie (),

- het advies over een programma ter aanmoediging van het gebruik van multimedia-inhoud - INFO 2000 (),

- het advies over het Groenboek inzake innovatie (),

- het advies over een derde meerjarenprogramma voor het midden- en kleinbedrijf (MKB) in de Europese Unie (1997-2000) "Het potentieel van het Europese MKB op het gebied van werkgelegenheid, groei, concurrentievermogen maximaal versterken" (),

heeft tijdens zijn 18e zitting van 11 en 12 juni 1997 (vergadering van 12 juni) het volgende advies goedgekeurd.

1. Inleiding

1.1. In artikel 130 van het Verdrag betreffende de Europese Unie wordt bepaald dat "de Gemeenschap en de lid-staten er zorg voor dragen dat de omstandigheden nodig voor het concurrentievermogen van de industrie van de Gemeenschap aanwezig zijn. Hiertoe is hun optreden erop gericht een betere benutting van het industrieel potentieel van het beleid inzake innovatie, onderzoek en technologische ontwikkeling te stimuleren, alsook een gunstig klimaat voor het ontplooien van initiatieven en voor de ontwikkeling van ondernemingen in de gehele Gemeenschap, met name van het midden- en kleinbedrijf, te bevorderen."

1.2. Tijdens de Europese Raad van Madrid op 20 december 1995 presenteerde de Europese Commissie een Groenboek over innovatie, waarin een Europese strategie ter bevordering van innovatie werd voorgesteld met als doel enerzijds de activiteiten en werkgelegenheid in deze sector te stimuleren en anderzijds de economische, sociale en culturele vooruitgang van de burgers in de Europese Unie te bevorderen.

1.3. Dit Groenboek heeft iedereen die belang heeft bij de ontwikkeling en de verspreiding van innovatie, onder wie met name de regionale en lokale overheden, stof tot nadenken gegeven en heeft een grote weerklank gevonden bij het publiek, de overheid en de communautaire instellingen. Bovendien zijn er niet alleen in de lid-staten van de Unie maar ook in de buurlanden, zoals Hongarije of IJsland, diverse studiebijeenkomsten aan dit thema gewijd.

1.4. Tijdens een conferentie in Rome op 29 mei 1996 maakte de Commissie de eerste resultaten van de raadpleging bekend en kreeg het Comité van de Regio's de gelegenheid zijn advies over het Groenboek te presenteren. De Commissie besteedde vooral aandacht aan de rol van het regionale en lokale innovatiekader, dat drijft op het contact tussen de verschillende actoren op het gebied van innovatie, zoals onderzoekscentra, laboratoria, universiteiten, ondernemingen, regionale en lokale overheden, centra voor beroepsopleiding, permanente educatie en leerlingwezen. Voorts werd gewezen op de complementariteit van de beschikbare financiële middelen op dit territoriale niveau en op de exploitatie van het innovatiepotentieel dat eigen is aan ieder gebied.

2. Algemene opmerkingen

2.1. De Commissie heeft in haar eerste actieplan drie prioriteiten vastgesteld, die elk betrekking hebben op een gebied waarop in de eerste plaats door de communautaire autoriteiten en de lid-staten actie moet worden ondernomen:

1) bevordering van een echte innovatiecultuur in economie en maatschappij;

2) totstandbrenging van een gunstig wet- en regelgevend en financieel kader;

3) het beter structureren van onderzoek en innovatie, zowel op nationaal als op communautair niveau.

2.2. Ten aanzien van het optreden van de Commissie

2.2.1. Het Comité van de Regio's is ingenomen met het succesvol gebleken initiatief van de Commissie om met de publicatie van een Groenboek meteen een uitgebreide raadpleging van de institutionele, economische en sociale partners over de innovatieproblematiek te starten. De overweldigende belangstelling is te danken aan zowel het belang van het thema innovatie als het algemene perspectief waarin de Commissie het probleem heeft gepresenteerd.

2.2.2. Onderzoek is erop gericht nieuwe technieken te ontdekken, terwijl innovatie het proces is dat de omzetting en de exploitatie van wetenschappelijke research mogelijk maakt. De innovatieve kracht van een bedrijf ligt in zijn vermogen om technologische vindingen tot nieuwe producten te combineren, bestaande producten beter te benutten of commercieel interessanter te maken, de kennis van zijn medewerkers te verbeteren, alsook banen te scheppen en de ontwikkeling van de Europese economie te stimuleren. Het is dus zaak eerst en vooral de activiteiten van ondernemingen in deze verschillende stadia van het innovatieproces te bevorderen.

2.3. Ten aanzien van de toepassing van het subsidiariteitsbeginsel

2.3.1. Het Comité van de Regio's betreurt het dat de maatregelen die door de Commissie in dit actieplan worden voorgesteld, in eerste instantie uitsluitend tot de Commissie zelf en tot de lid-staten gericht zijn. Toch zijn sommige van de voorgestelde maatregelen rechtstreeks van belang voor de regionale en lokale autoriteiten, omdat zij ten dele via hun budget worden bekostigd en zich op hun bevoegdheidsterrein begeven.

2.3.2. Het Comité van de Regio's herinnert eraan dat de Europese Commissie tijdens de conferentie van Rome heeft bevestigd dat de regionale en lokale overheden in belangrijke mate verantwoordelijk zijn voor het mobiliseren van de bij innovatie betrokken partijen en dat het regionaal en lokaal partnerschap een belangrijke rol speelt als motor achter innovatie en het scheppen van werkgelegenheid, alsook als pleitbezorger van de idee dat "het subsidiariteitsbeginsel strikt moet worden toegepast", niet alleen ten behoeve van de burgers, de bedrijven en hun vertegenwoordigers, maar ook en vooral ten behoeve van de regionale en lokale overheden.

2.4. Ten aanzien van het verband tussen innovatie en het scheppen van werkgelegenheid

2.4.1. Het Comité van de Regio's vindt het een goede zaak dat het actieplan voor innovatie in Europa deel uitmaakt van de prioriteiten die door de voorzitter van de Commissie in het tijdens de Europese Top van Florence in juni 1996 gepresenteerde vertrouwenspact voor de werkgelegenheid werden geformuleerd. Daarin staat immers dat "innovatie onontbeerlijk is, zowel voor de lid-staten als voor het bedrijfsleven. Om groei, concurrentievermogen en werkgelegenheid te behouden moeten de nieuwe ideeën snel in technische en commerciële successen worden omgezet."

2.5. Ten aanzien van de grotere rol van het MKB en de nadruk die in het Groenboek op de regionale en lokale dimensie wordt gelegd

2.5.1. Het Comité van de Regio's betreurt dat de in het Groenboek bepleite gedecentraliseerde aanpak van het innovatieproces niet in het actieplan is overgenomen.

2.5.2. Of het nu door de in het kader van de structuurfondsen gefinancierde programma's is, door de dank zij het innovatieprogramma opgerichte steunpunten voor technologische ontwikkeling (Relais de développement technologique - AIRE) of door de uitvoering van het Vierde Kaderprogramma voor onderzoek en ontwikkeling: de aldus door de Europese Unie gesubsidieerde innovatie levert een belangrijke bijdrage aan de ontwikkeling van de regio's en lokale gemeenschappen.

2.5.3. Het Comité van de Regio's wijst met klem op het belang van het MKB voor de economische en sociale ontwikkeling en de ruimtelijke ordening en op de rol van de regionale overheid als stimulator van de belangstelling voor technologie en potentiële financier. De regionale en lokale instanties zorgen in hun hoedanigheid van steun en toeverlaat van het bedrijfsleven voor plaatselijk kapitaal, geven raad en helpen bij het opleiden van medewerkers of het recruteren van hoger personeel.

2.6. Ten aanzien van de drie actiegebieden

2.6.1. Het Comité van de Regio's is verheugd over de keuze van de Commissie. De drie voorgestelde actiegebieden vullen elkaar aan en omvatten alle facetten van het probleem "hoe innovatie te bevorderen". Het Comité hoopt dat uit de veelheid van maatregelen blijkt hoe complex het innovatieproces is.

2.6.2. Het Comité van de Regio's zou willen dat de rationalisering van het communautair en nationaal innovatiebeleid voorrang krijgt, d.w.z. dat de communautaire en nationale steunprocedures en -regelingen ter bevordering van innovatie worden vereenvoudigd zonder dat er nieuwe procedures respectievelijk regelingen bijkomen. Zo kan een grotere samenhang tussen de verschillende acties tot stand worden gebracht en kunnen zij tevens inzichtelijker worden voor de betrokken partijen.

2.6.3. Het Comité van de Regio's moet helaas vaststellen dat dit actieplan geen maatregelen bevat om de informatie over de verschillende communautaire en nationale steunmogelijkheden voor innovatie te verbeteren, en hoopt dat iedere regio of gemeente haar eigen, gebruikersvriendelijke informatie voorhanden heeft voor eventuele gegadigden. Deze overheden kunnen meewerken aan deze informatieverspreiding via het beleid dat zij voeren in het gebied dat onder hun bevoegdheid valt.

2.6.4. Het Comité van de Regio's zou graag willen dat er voorstellen voor interdisciplinaire activiteiten opgesteld worden. Dergelijke activiteiten zijn noodzakelijk om tegemoet te komen aan de behoefte aan nieuwe kennis die binnen zowel bedrijven als openbare bestuurslichamen bestaat. In het werkdocument van de Commissie () over het Vijfde kaderprogramma voor onderzoek en wetenschappelijke ontwikkeling worden voorstellen voor zulke activiteiten genoemd.

3. Bijzondere opmerkingen

3.1. Ten aanzien van actiegebied nr. 1: de bevordering van een echte innovatiecultuur

3.1.1. Innovatie is een nieuw begrip in de werking en het bewustzijn van onze maatschappij, waarin zowel producten en productieprocessen als de ondernemingsgeest en creativiteit van de mensen die ervan deel uitmaken, een belangrijke plaats innemen. Gebleken is dat vooral de jongere generaties, de werkenden of werklozen een opleiding willen volgen en dat vooral diegenen die van het belang van innovatie zijn doordrongen, zich een innovatiecultuur eigen kunnen maken. Daarom steunt het Comité van de Regio's het initiatief van de Commissie om in het kader van de structuurfondsen en van andere programma's, zoals Leonardo en Socrates, maatregelen inzake onderwijs en opleiding te nemen.

3.1.2. Het Comité van de Regio's is van mening dat de communautaire initiatieven Adapt en Emploi en de programma's in het kader van de doelstellingen 1, 2, 3, 4, 5b en 6 - wegens hun gewicht in de zin van kredieten uit de Europese structuurfondsen die ten behoeve van regio's en gemeenten kunnen worden aangewend - ook al het noodzakelijke pedagogische materiaal moeten aanwenden om de verspreiding van een innovatiecultuur te bevorderen. Daarbij moet bekendheid met de nieuwe informatie- en communicatietechnologieën voorop staan.

3.1.3. Het Comité van de Regio's wenst ook de nadruk te leggen op de rol van de regionale en lokale overheden, die via het uitoefenen van hun bevoegdheden op het vlak van onderwijs en opleiding (inrichting van middelbare scholen en opleidingscentra, uitwerken van onderwijsplannen) een innovatiecultuur kunnen bevorderen.

3.1.4. Het Comité van de Regio's is ingenomen met het in 1997 door de Commissie opgerichte forum "Opleiding en Innovatie" voor de uitwisseling van ervaring en de verspreiding van optimale werkwijzen. Dit forum moet ook aandacht schenken aan regionale en lokale ervaringen, m.n. op het gebied van onderwijs, opleiding en exploitatie van onderzoeksresultaten. Het Comité hecht voorts veel belang aan de organisatie van studiebijeenkomsten, conferenties en ontmoetingen tussen medewerkers van Europese universiteiten over het thema innovatie.

3.1.5. Het Comité van de Regio's vindt het belangrijk dat in het Vijfde Kaderprogramma voor OT& O naast de, meer technische maatregelen ook een maatregel wordt opgenomen ter bij- en omscholing van het personeel van ondernemingen. De maatregelen ten behoeve van de mobiliteit van onderzoekers en met name de plaatsing van jonge onderzoekers en ingenieurs in ondernemingen in het buitenland zijn noodzakelijk om de innovatieprojecten of de overdracht van technologie van deze ondernemingen te begeleiden. Deze overplaatsingen kunnen vlotter verlopen indien samenwerkingsakkoorden met de betrokken Europese regionale en lokale overheden worden gesloten.

3.1.6. Ten aanzien van de experimentele actie "Stimuleren van transnationale Industrial PhD (plaatsing van onderzoekers en ingenieurs in ondernemingen)" voor 1997 is het Comité van de Regio's van oordeel dat er een centrale dienst moet komen die de vraag naar en het aanbod van in ondernemingen te plaatsen onderzoekers coördineert, zoals dat ook het geval is met de plaatsingen in laboratoria (cf. de Marie-Curiebeurs van het Vierde Kaderprogramma voor OT& O).

3.1.7. Het Comité van de Regio's vindt dat de bij innovatie betrokken partijen gemakkelijker een beroep moeten kunnen doen op de steunprogramma's en -regelingen en dat de informatie beter moet worden gecoördineerd. Hierbij zou b.v. gebruik kunnen worden gemaakt van informatietechnologie en Internet. Het Comité wijst nogmaals op de rol van de regio's en lokale overheden, die de partners van het bedrijfsleven, de onderzoekscentra en de universiteiten zijn bij het verspreiden van informatie en bewustmaken van het publiek.

3.1.8. Het Comité van de Regio's is voorstander van de wijze waarop de Commissie het verzamelen en analyseren van informatie over onderzoek en innovatie wil verbeteren. Het Comité stelt voor deze informatie eveneens ter beschikking te stellen van de regionale en lokale instanties die verantwoordelijk zijn voor de verspreiding en de exploitatie van de resultaten, m.n. de steunpunten voor innovatie (Centres Relais Innovation - CRI). Hierdoor kunnen deze centra het onderzoek beter volgen en beter nagaan welke technologische mogelijkheden en onderzoeksresultaten nuttig kunnen zijn voor het bedrijfsleven. Tevens is het zaak een betere methode te vinden om deze centra aan te wijzen.

3.2. Ten aanzien van actiegebied nr. 2: een gunstig wet- en regelgevend en financieel kader tot stand brengen

3.2.1. Het Comité van de Regio's is van mening dat het opzetten van one-stop-shops voor innovatieondersteuning noodzakelijk is. Bovendien moeten de netwerken voor de verspreiding van technologische kennis (Réseaux de diffusion technologique - RDT) verder worden uitgebouwd om een zo groot mogelijk gebied te bestrijken en de uitwisseling van informatie en ervaringen per regio of geografische zone te kunnen organiseren.

3.2.2. Het Comité van de Regio's verzoekt de Commissie duidelijker te maken in welke gevallen een beroep kan worden gedaan op de structuurfondsen bij het aantrekken van risicokapitaal, zodat het door de regionale en lokale overheden bijeengebrachte plaatselijke kapitaal met Europese middelen kan worden aangevuld. Hierbij is enige haast geboden, zodat de uitvoering van de nieuwe programma's voor 1997-1999 in het kader van doelstelling 2 vlotter kan verlopen.

3.2.3. Innovatie kent vaak een lange aanloopfase en rijpingstijd waaraan een prijskaartje hangt waarvoor het eigen vermogen van ondernemingen, en met name het MKB, veelal niet toereikend is. Het bedrijfsleven moet daarom toegang hebben tot "geduldig kapitaal", pensioenfondsen, lange-termijnsparen of plaatselijk kapitaal. De rente die de banken in rekening brengen, is te hoog en de belastingdruk te zwaar voor zowel ondernemingen als financieringsmaatschappijen.

3.2.4. Door het opzetten van plaatselijke structuren voor kapitaalverschaffing die voor een deel door de Commissie zouden kunnen worden gefinancierd, kunnen innoverende ondernemingen worden opgericht en kunnen met een nieuwe techniek ontwikkelde producten op de markt worden gebracht.

3.2.5. Het Comité van de Regio's wil de nadruk leggen op het belang van de regionale dimensie van de financiering van innovatie en met name op de rol van de regionale en lokale overheden, die vaak garant staan voor innoverende projecten waarvoor het benodigde kapitaal door de particuliere banksector wordt verschaft.

3.2.6. Het Comité van de Regio's is van mening dat de procedure voor de aanbesteding van communautaire contracten moet worden vereenvoudigd en dat meer rekening moet worden gehouden met de prestaties/doelstellingen van de ondernemingen. Bovendien moeten de communautaire subsidies sneller worden uitgekeerd en moet steun worden verleend aan initiatieven van samenwerkende bedrijven, alsook aan de technologieoverdracht tussen opdrachtgevers en toeleveranciers.

3.2.7. Het Comité van de Regio's vindt dat het Gemeenschapsoctrooi en de Europese vennootschap snel een juridisch statuut moeten krijgen omdat het ontbreken daarvan de innovatie vooralsnog in de weg staat.

3.3. Ten aanzien van actiegebied nr. 3: onderzoek en innovatie beter op elkaar afstemmen

3.3.1. Het Comité van de Regio's beklemtoont dat lokale en regionale overheden, bedrijven en universiteiten momenteel al samenwerken op het gebied van lokale en regionale ontwikkeling. Binnen deze samenwerkingsverbanden zouden ook strategieën voor steun aan innovatieve werkzaamheden ontwikkeld kunnen worden. Het Comité van de Regio's wijst erop dat er in de regio's die steun voor innovaties krijgen, behoefte bestaat aan nieuwe strategieën voor zulke steun, en dat de beslissingsorganen van de structuurfondsen deze dienen te ontwikkelen. Dit moet gebeuren in samenwerking met andere actoren op lokaal en regionaal niveau die zich met dergelijke steun bezighouden. Dit initiatief kan parallel lopen aan de uitvoering van de territoriale werkgelegenheidspacten.

3.3.2. Het Comité van de Regio's stelt voor de band tussen onderzoek en innovatie te verstevigen aan de hand van onderwijsprogramma's die de reguliere opleiding van onderzoekers kunnen verlengen met een stage in een bedrijf dat met geavanceerde technologie werkt. Het doel hiervan is de organisatie en technologische behoeften van het bedrijf beter te leren kennen en de basis te leggen voor een innovatieproject als voortzetting van het in het laboratorium ontwikkelde onderzoeksprogramma.

3.3.3. Het Comité van de Regio's vindt dat de onderzoekscentra over speciale middelen moeten beschikken waarmee van meet af aan kan worden nagegaan of er rekening wordt gehouden met de eventuele praktische toepassing van de resultaten. Met behulp van deze middelen kunnen de centra zelf nagaan welke resultaten geschikt zijn voor een groter publiek. Een juridisch en financieel kader kan de exploitatiemogelijkheden van de onderzoekscentra, alsook de oprichting van bedrijven helpen bevorderen.

3.3.4. Wat betreft het streven naar een hechtere band tussen onderzoekswereld, universiteiten en bedrijfsleven, steunt het Comité van de Regio's over het algemeen de ideeën voor een Vijfde kaderprogramma zoals die in het werkdocument van de Commissie () vermeld staan.

3.3.5. Het Comité van de Regio's stelt voor om, naar het voorbeeld van het programma Sprint, een groep Europese deskundigen te belasten met het doorlichten van de innovatieve acties. De controle kan bijvoorbeeld betrekking hebben op regionale of lokale projecten van bijzonder belang, die door universiteiten of door de overheid zijn opgezet.

3.3.6. Het Comité van de Regio's vindt het belangrijk dat de sleutelsectoren en het groeipotentieel van regio's en gemeenten worden blootgelegd, zodat de sterke en zwakke punten in kaart kunnen worden gebracht en een waarnemingspost kan worden belast met de overdracht van technologie en innoverende ideeën tussen deze en andere regio's en gemeenten.

4. Conclusies

4.1. Het Comité van de Regio's is weliswaar verheugd over het initiatief van de Commissie om een specifiek actieplan voor innovatie in Europa uit te voeren maar betreurt dat in dit actieplan, in tegenstelling tot wat tijdens de Conferentie van Rome naar voren was gekomen, geen plaats is ingeruimd voor de regionale en lokale overheden en dat het plan niet uitdrukkelijker op het MKB is gericht.

4.2. Het Comité van de Regio's is van mening dat de drie door de Commissie voorgestelde actiegebieden alle aspecten van de problematiek van de innovatiebevordering omvatten:

1) de bevordering van een echte innovatiecultuur;

2) de totstandbrenging van een gunstig wet- en regelgevend en financieel kader;

3) het beter structureren van onderzoek en innovatie zowel op nationaal als op communautair niveau.

4.3. Ten aanzien van actiegebied nr. 1 hecht het Comité zijn goedkeuring aan het initiatief van de Commissie om maatregelen ten behoeve van onderwijs en opleiding te nemen, die immers de grondslag vormen van de innovatiecultuur, en in de diverse, door de Commissie gefinancierde programma's alle noodzakelijke pedagogische instrumenten aan te wenden om de verspreiding van een innovatiecultuur te bevorderen. Ook alle programma's die gericht zijn op de uitwisseling van ervaringen en de verspreiding van goede werkwijzen, kunnen de goedkeuring van het Comité wegdragen.

4.4. Het Comité van de Regio's vindt het eveneens belangrijk de mobiliteit van onderzoekers te verbeteren en de plaatsing van jonge ingenieurs in ondernemingen te bevorderen.

4.5. Het Comité van de Regio's wijst op de belangrijke rol die de regionale en lokale overheden spelen bij de verspreiding van innovatie in bedrijven en op het belang van de plaatselijke instanties, zoals de steunpunten voor innovatie (Centres Relais Innovation - CRI), die helaas nog weinig bekendheid genieten en technologisch onderzoek uitvoeren dat erg nuttig is voor het MKB.

4.6. Wat actiegebied nr. 2 betreft en afgezien van het opzetten van one-stop-shops en netwerken voor het verspreiden van technologische kennis, dringt het Comité erop aan "geduldig kapitaal" en pensioenfondsen e.d. aan te spreken om de innovatie te financieren. Het wijst eveneens op de rol van plaatselijke financiële instellingen, die financiële steun kunnen bieden en borg staan voor het belang van de projecten.

4.7. Ten aanzien van actiegebied nr. 3 vestigt het Comité de aandacht op het feit dat enerzijds de onderzoekers en universiteiten meer oog moeten hebben voor de behoeften van het bedrijfsleven en anderzijds prioritaire sectoren moeten worden gedefinieerd.

4.8. Ten slotte hoopt het Comité dat er een netwerk van Europese deskundigen wordt opgezet om controle uit te oefenen op de feitelijke resultaten van de innovatieprogramma's, m.n. op het gebied van de regionale en lokale werkgelegenheid, en dat er regionale en lokale waarnemingsposten worden ingesteld, die voor de overdracht van technologie en kennis tussen de verschillende gebieden in Europa moeten zorgen.

Brussel, 12 juni 1997.

De voorzitter van het Comité van de Regio's

Pasqual MARAGALL i MIRA

() PB C 210 van 14. 8. 1995, blz. 92.

() PB C 210 van 14. 8. 1995, blz. 109.

() PB C 100 van 2. 4. 1996, blz. 14.

() PB C 129 van 2. 5. 1996, blz. 39.

() PB C 182 van 24. 6. 1996, blz. 1.

() PB C 34 van 3. 2. 1997, blz. 34.

() COM(97) 47 def.

() COM(97) 142 def.