NL    NL NL 
 
NL 1   NL  COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN 
Brussel, 26.10.2009 
SEC(2009) 1405 definitief 
  
WERKDOCUMENT VAN DE DIENSTEN VAN DE COMMISSIE 
Samenvatting van de effectbeoordeling  
 
Begeleidend document bij de 
 
MEDEDELING VAN DE COMMISSIE AAN HET EUROPEES PARLEMENT, DE 
RAAD, HET EUROPEES EC ONOMISCH EN SOCIAAL COMITÉ EN HET COMITÉ 
VAN DE REGIO'S 
 
betreffende de bestrijding van hiv/aids in de Europese Unie en de naburige landen, 
2009-2013 
  
{COM(2009) 569 definitief} 
{SEC(2009) 1403} {SEC(2009) 1404} 
 
NL 2   NL 1. P ROBLEEMSTELLING  
Op basis van de meest recente bevindingen ove r hiv/aids, de voorlopi ge beoordeling van het 
actieplan voor 2006-2009 en ove rleg met de belanghebbenden zijn de volg ende punten 
bepaald waarop actie moet worden ondernomen: 
1.1. Politieke toezeggingen zijn niet waargemaakt 
Ondanks enige vooruitgang is een aantal afgesp roken politieke toezeggingen niet nagekomen. 
De internationale gemeenschap staat nog st eeds achter afgesproke n streefcijfers en 
realiseerbare doelstellingen (universele to egang tot preventie, behandeling, zorg en 
ondersteuning), maar maatschappelij ke organisaties worden niet in  alle lidstaten en naburige 
landen systematisch betrokken bij de ontwikkelin g, uitvoering en monitoring van het beleid. 
1.2. Ontbrekende gegevens in het gecentraliseerde monitoring- en 
rapportagesysteem van de EU  
Het ECDC heeft vooruitgang geboekt met de surveillancewerkzaamheden op het gebied van 
hiv/aids. Om een volledig beeld van de epidem ie te krijgen, moeten voor de surveillance 
echter nog meer volledige, vergelijkbare en compatibele gegevens beschikbaar zijn.  
1.3. Gebrekkige preventie- en behandelingsac tiviteiten en mogelijke bezuinigingen 
in de gezondheidszorg 
De preventiestrategieën zijn nog steeds niet doeltreffend genoeg. Er leven nog steeds grote 
aantallen mensen in Europa met hiv/aids bi j wie nog geen diagnose is gesteld. Deskundige 
begeleiding en vrijwillig testen  zijn belangrijke middelen voor hi v-preventie maar zijn nog 
niet in heel Europa beschikba ar. Hetzelfde geldt voor de toeg ang tot behandeling, zorg en 
ondersteuning. Het beleid moet gericht zi jn op de risicogroe pen (bv. intraveneuze 
drugsgebruikers, mannen met homoseksuele cont acten en immigranten uit regio's met een 
hoge prevalentie van hiv/aids). 
De ziekte is veranderd van een dodelijke dreiging in een chroni sche aandoening; de 
ondersteuning in Europa en de naburige la nden varieert en is verre van universeel1. Nog 
steeds lacunes in de kennis  
Het blijft ontbreken aan ke nnis op de volgende gebieden: 
i) sociale wetenschappen en met name de gedragsaspecten van hiv-overdracht;  
ii) een sociaaleconomische analyse van de kosteneffectiviteit van preventie; 
iii) de ontwikkeling en toepassing va n nieuwe preventietechnologieën; 
iv) het grensoverschrijdende aspect in de EU en de naburige landen; 
v) geïntensiveerd biomedisch onderz oek naar behandelingen en vaccins. 
                                                 
1 De kosten van antiretrovirale hiv-behandeling (arv) en de behandeling van aidsgerelateerde symptomen 
kunnen aanzienlijk zijn en de kosten van de arv-medicijnen zijn slechts een fractie van de totale 
behandelings- en opvolgingskosten voor mensen met een voortschrijdende ziekte. 
 
NL 3   NL 1.4. Zorgwekkende ontwikkelingen in v erschillende Oost-Europese landen 
Oost-Europa (de Baltische lidstaten, Oekraïne, Moldavië en de Russische Federatie) is een 
van de regio's in de wereld waar hiv zich in  een alarmerend tempo verspreidt, vaak met co-
infecties zoals (meervoudig resistente ) tuberculose of hepatitis.  
2.  R EDEN VOOR EUROPEES OPTREDEN  
De aanpak van het hiv/aids-probleem op EU -niveau maakt deel uit van het algemene 
gezondheids- en sociaal beleid, waarbij de na druk ligt op preventie en nieuwe strategieën 
gericht op mensen met hiv/aids en  risicogroepen om de versprei ding van infecties in de EU 
tegen te gaan. 
2.1. Subsidiariteit 
De verantwoordelijkheid voor de bescherming en verbeteri ng van de gezondheid van de 
burgers berust primair bij de EU-lidstaten en de naburige lande n. Artikel 152 van het 
EG-Verdrag vereist dat bij de be paling en de uitvoeri ng van elk beleid en  elk optreden van de 
Gemeenschap een hoog niveau van bescherm ing van de menselijke gezondheid wordt 
verzekerd.  
2.2. Noodzakelijkheidscriterium 
Hiv/aids is een overdra agbare ziekte die de nationale regeringen in een gecoördineerde 
aanpak moeten bestrijden. Grensoverschrijdend verkeer beïnvloedt de verspreiding van hiv, 
maar het vrije verkeer van personen is een essentiële politieke pijler van de EU.  
Momenteel wonen in de EU naar schatting 64 miljoen migranten uit landen buiten de EU. 
Hoewel zij uit een groot aantal landen afkomstig zijn, zijn immigranten in de EU verantwoordelijk voor een belangrijk deel va n de nieuwe door hete roseksuele contacten 
overgedragen hiv-infecties. Deze groep wordt o ok bedreigd met sociale uitsluiting en heeft 
derhalve mogelijk beperkte toegang tot test s, preventie, behandeling, zorg en ondersteuning.  
De EU heeft een geharmoniseerd surveill ancesysteem nodig om epidemiologische 
ontwikkelingen te volgen en de lidstaten te helpen passende m aatregelen op het gebied van de 
volksgezondheid te nemen. Zij heeft een ge meenschappelijke onderzoeksagenda nodig om 
schaalvoordelen te behalen. Het is  in het belang van de EU om de naburige landen hierbij te 
betrekken gezien de hoge prevalentie van hi v/aids in een aantal van deze landen.  
2.3. Toegevoegde waarde van de EU  
De Commissie moet een belangrij ke rol blijven spelen in de coördinatie van de inspanningen 
in heel Europa om hiv/aids aan te pakken. Hiv-infecties zijn te voorkomen. De Commissie 
biedt een gedegen arsenaal aan kennis en een forum voor discussie en uitwisseling tussen de 
lidstaten om de overdracht va n ideeën en benaderingen te stimuleren. De lidstaten kunnen 
afzonderlijk een dergelijke grensoverschrijd ende samenwerking moeilijk in stand houden. 
De EU kan hiv als volksgezondheidsprobleem inte greren in de relevant e EU-beleidsgebieden, 
met name het vrije verkeer van personen, me nsenrechten, onderzoek en non-discriminatie. 
Landen kunnen er baat b ij hebben als zij hun eigen beleid aa n de goede praktijken van Europa 
aanpassen. 
 
NL 4   NL 3. B ELEIDSDOELSTELLINGEN  
Het algemene doel is bij te dragen aan de  preventie en bestri jding van ziekten en 
aandoeningen bij de mens die het gevolg zijn va n hiv-infecties, risico's voor de menselijke 
gezondheid weg te nemen, zoals bepaald in arti kel 152 van het Verdrag, en de kwaliteit van 
leven van mensen met hiv/aids en degenen die het grootste risico op infectie lopen, te 
verbeteren.  
3.1. Specifieke doelstellingen:  
(a) Het politieke leiderschap en de inzet en betrokkenheid van de belanghebbenden 
in stand houden. 
(b) De epidemiologische gegevens over hi v/aids door monitoring verbeteren.  
(c) De EU-lidstaten en de naburige la nden helpen bij he t ontwikkelen van 
volksgezondheidsmaatregelen om: 
– de nationale strategieën toe te spitsen  op de belangrijkste risicogroepen; 
– de levensomstandigheden van kwetsbar e personen die een groot risico 
lopen met hiv te worden geïnfect eerd te verbeteren en universele 
toegang tot preventie, behande ling, zorg en ondersteuning te 
waarborgen;  
– de nationale strategieën aan te passen om het hoofd te bieden aan nog 
onopgeloste problemen (onderd iagnosticering, nieuwe 
preventiemethoden, nieuwe behandelingsmogelijkheden enz.); 
– er ondanks de huidige economische cr isis voor te zorgen dat voldoende 
middelen voor hiv/aids worden uitgetrokken. 
(d) Lacunes in kennis aanpakken op het ge bied van behandeling, de ontwikkeling 
van vaccins en microbiciden, onderzoek met betrekking tot de volksgezondheid, gedragswetenschapp en, sociaaleconomische analyse.  
4. B
ELEIDSOPTIES  
Om deze doelstellingen te realiseren, zijn drie  verschillende opties met elkaar vergeleken.  
4.1. Optie 1: Uitgangssituatie — voortzetting  van het huidige actieplan en evaluatie 
Bij de eerste optie van de uitgangssituatie zou het huidige actieplan  worden verlengd en 
lopende acties worden voortgezet. Hiermee zou de politieke steun van de EU behouden 
blijven, waardoor de Commissie en de bela nghebbenden lopende activiteiten kunnen afronden 
en succesvolle activiteiten kunnen voortzetten. Er  zouden indicatoren kunnen worden 
geïntroduceerd om de resultaten te monitore n, zodat het huidige actieplan uitvoerig kan 
worden geëvalueerd. De surveillance en he t onderzoek zouden doorgaan op basis van de 
huidige prioriteiten en instrumenten. 
 
NL 5   NL 4.2. Optie 2: Geen EU-beleid of actieplan voor hiv/aids  
Bij deze optie zou de Commissie niet kiezen voor een nieuw beleidsinitiatief voor hiv/aids. 
De Commissie zou zich richten op bestaande financieringsactivit eiten/-programma's, zoals de 
onderzoekprogramma's, het Gezondheidsprogr amma, het Europees Sociaal Fonds, het 
Europees nabuurschaps- en partnerschapsinstrum ent (ENPI), het buitenlandse hiv-beleid, en 
op steun via gespecialiseerde agentschappen zo als het ECDC of het EMCDDA. Maar zonder 
een nieuw EU-actieplan voor hiv/aids kunne n hiv-gerelateerde uitgaven een andere 
bestemming krijgen. De surveillance van het ECDC zou worden voortgezet zonder dat deze 
wordt afgestemd op nieuwe, over eengekomen beleidsbehoeften.  
4.3. Optie 3: Status quo plus — een nieuw be leids- en actieplan van de Commissie  
Bij deze optie zou de Commissie een nieuwe po litieke stimulans geven om ervoor te zorgen 
dat hiv/aids op de politie ke agenda blijft staan.  
Zij zou de belangrijkste beleidsprioriteiten v oor de bestrijding van hiv/aids in Europa 
uiteenzetten. Een nieuw beleid van de Commis sie zou de brede actielijnen aangeven en de 
diensten van de Commissie en de bela nghebbenden, die in de denktank en het 
maatschappelijk forum bijeenkomen, zouden een operationeel actieplan kunnen uitwerken, 
met indicatoren om de vooruitgang te meten. Deze optie zou beantwoorden aan de nieuwe 
ontwikkelingen en uitdagingen (preventie, prio ritaire regio's, prio ritaire groepen). De 
activiteiten van de EU en de belanghebb enden zouden voortbouwen op het eerste 
EU-actieplan 2006-2009, waarbij de nadruk zou ve rschuiven naar relevante gebieden zoals 
preventie, behandeling en onderzoek.  
4.4. Optie 4: Verworpen opties 
Wetgeving:  hiv/aids is een gezondheids- en m aatschappelijk probleem met een belangrijke 
politieke dimensie, maar het Ve rdrag biedt geen grondslag voor een specifieke richtlijn of 
verordening voor hiv. De lidstaten en de naburige landen ontwikke len hun eigen nationale 
plannen en programma's, maar na tionale benaderingen hebben veel baat bij het uitwisselen 
van goede praktijken, ervaringen en  empirisch onderbouwde oplossingen. 
Campagne:  in een Europese campagne over hiv kan geen rekening worden gehouden met 
alle situaties en culturele gevoeligheden in Europa. Dit zou niet vo or alle risicogroepen 
werken en daarom niet kosteneffectief of efficiënt zijn.  
5. E FFECTBEOORDELING  
5.1. Optie 1: Uitgangssituatie — voortz etting van het huidige actieplan  
Economische gevolgen 
De directe kosten voor de EU  zouden waarschijnlijk vergelijkbaar zijn die van de vorige 
periode (2006-2009). In de evaluatie  die deel uitmaakt van deze opt ie, zou het effect van de 
Europese en nationale maatregelen tegen de epidemie worden gemeten. 
Deze optie zou een bewijs van continuïteit zijn en meerdere belanghebbenden  aanmoedigen 
hoge investeringen te blijven doen. 
 
NL 6   NL De uitgaven voor activiteiten die uit de na tionale begrotingen worden gefinancierd,  
zouden waarschijnlijk stabiel blijven ten opzichte van 2006-2009. Geen van de activiteiten in 
het actieplan zou bindend voor de partijen zijn.  
Een overeengekomen actieplan dat gebaseerd is op een krachtig politiek engagement, een 
doeltreffende uitwisseling van goede praktijken  en een gedegen arsenaal aan kennis, zou 
ondoelmatigheden en dubbel werk verminderen en kan steun bieden bij de planning op nationaal niveau. 
In een economische neergang  wordt echter meestal bezuinigd op de nationale uitgaven aan 
gezondheidszorg, vooral op de korte en middellange termijn. Er is een risico dat de uitgaven 
met betrekking tot hiv/aids deze trend zullen vo lgen. Er worden geen extra kosten voor de 
lidstaten verwacht vanwege de rapportage, aangezi en de surveillance door het ECDC uit de 
EU-begroting wordt gefinancierd. 
Maatschappelijke gevolgen  
Deze optie zou de toegang tot preventie, be handeling, zorg en ondersteuning moeten 
verbeteren en tegelijk een positieve maatscha ppelijke impact moeten hebben. Doeltreffende 
preventieprogramma's helpen verdere overdracht van hiv tegen te gaan . Preventie, 
vroegere diagnosticering en behandeling kunnen het verloop van de ziekte stopzetten of 
vertragen en patiënten aan het werk houden , waardoor de kwaliteit van leven van 
mensen met hiv/aids  kan verbeteren. 
De surveillance door het ECDC zou zonder een nieuw EU-beleid niet aan de nieuwe 
uitdagingen en gegevensbehoe ften kunnen beantwoorden.  
5.2. Optie 2: Geen EU-beleid of actieplan voor hiv/aids  
Economische gevolgen 
De directe kosten voor de EU  zouden waarschijnlijk dalen, maar niet veel. Politieke en 
financiële steun kunnen minder doeltreffend zijn vanwege een gebrek aan politieke leiding bij het bepalen van de prioriteiten.  Het ontbreken van politieke mo tivatie voor EU-samenwerking 
op het gebied van hiv/aids kan invloed he bben op de jaarlijkse prioriteiten van de 
programma's ten gunste van prioriteiten die ge en verband houden met hi v/aids die door een 
EU-beleid worden gesteund. Aangezien er elk jaar wereldwijd 2,7 miljoen nieuwe hiv-
infecties bij komen en een vaccin of remedie nodig is, lijkt dit moeilijk  te rechtvaardigen. 
Minder nadruk op hiv/aids als prioriteit zou ook ernstige gevolgen hebben voor verschillende 
belanghebbenden  die zich bezighouden met onderzoe k, dienstverlening, scholing en 
ondersteuning. In een economische crisis zou het ontbreken van een politiek engagement op 
EU-niveau niet noodzakelijk worden gecompenseerd  door bilaterale of multilaterale 
samenwerking zonder medewerking van de EU.  
Het grootste minpunt is de politieke boodschap die hier door zou worden gegeven. Hiv/aids-
preventieprogramma's zijn bijzonder gevoelig  voor bezuinigingen op de begroting voor de 
gezondheidszorg. Minder preventie kan de gezondheidskosten  doen toenemen door een 
groter aantal infecties en hogere behande lingskosten, naast de maatschappelijke en 
economische gevolgen en de gevolgen voor de ar beidsmarkt. Er worden geen extra kosten 
voor de lidstaten voor rapportage en surveillance  verwacht.  
 
NL 7   NL Maatschappelijke gevolgen  
Deze optie brengt het risico met zich mee da t hiv/aids zonder de politieke steun van de 
Commissie van de radar van een aanta l financieringsrege lingen verdwijnt. 
Het is moeilijk te zeggen welke extra maatrege len de lidstaten en de belanghebbenden zonder 
de politieke sturing van de EU zouden nemen. Het valt aan te nemen dat de internationaal 
afgesproken doelstellingen  niet in alle Europese lande n zouden worden gehaald. Dat kan 
leiden tot negatieve maatschappelijke ge volgen en een toename van hiv/aids.  
Er zouden minder mogelijkheden zijn om ngo's te versterken  die kwetsbare groepen 
beschermen in de EU en de naburige landen.  
Deze optie is mogelijk niet doeltreffend genoeg om samenwerking in heel Europa te 
ondersteunen, met name om de  actie in de richting van nieuwe uitdagingen te sturen of om 
de maatschappelijke kwesties  aan te pakken. Evenal s bij optie 1 zou de surveillance door 
het ECDC niet aan  de nieuwe uitdagingen en gegevensbehoeften beantwoorden. 
5.3. Optie 3: Status quo plus — een nieu w beleids- en actieplan van de EU  
Economische gevolgen 
Bij deze optie zouden de taken voor de uitvoeri ng van het nieuwe actieplan worden verdeeld 
onder alle betrokken belanghebbenden.  
De directe kosten voor de EU  zouden waarschijnlijk vergelijkbaar zijn met die van de vorige 
periode (2006-2009). Met politie ke steun en meer aandacht voor nieuwe uitdagingen en 
ontwikkelingen zouden de effecten positie ver zijn en zouden middelen kunnen worden 
toegewezen voor andere, meer effici ënte maatregelen. De geplande evaluatie  zou het effect 
van de Europese en nationale maatregelen te gen de epidemie helpen meten. Bij deze optie 
blijft hiv/aids een prioriteit op EU-niveau, waar bij de continuïteit wordt onderstreept en een 
stimulans wordt gegeven aan verschillende belanghebbenden  die zich bezighouden met 
onderzoek, dienstverlening, scholing enz. 
Bij deze optie zouden de  uitgaven voor activiteiten die uit de nationale begrotingen 
worden gefinancierd , waarschijnlijk stabiel blijven te n opzichte van 2006-2009. Geen van de 
activiteiten zou bindend voor de partijen zijn. Doordat de  nadruk op nieuwe activiteiten zou 
komen te liggen, zouden echter nationale middelen kunne n worden uitgetrokken voor 
nieuwe preventiemethoden, die meer gericht z ijn op de belangrijkste risicogroepen en op 
sterkere oostelijke grensoverschrijdende sa menwerking, hetgeen zou resulteren in meer 
kosteneffectieve maatregelen. 
De economische neergang kan invloed hebben  op de steun op het gebi ed van hiv/aids en kan 
de preventieprogramma's  in gevaar brengen vanwege mogelijke bezuinigingen op de 
begroting voor de gezondheidszorg. Optie 3 z ou de EU-lidstaten en  de naburige landen 
stimuleren de overheidsuitgaven toe te spitse n op de belangrijkste ri sicogroepen en middelen 
voor de meest kosteneffectieve maatregelen uit te trekken.  
Betere rapportage en surveillance kunnen leiden tot extra koste n voor de zeer weinige 
landen die vooralsnog niet vol doende gegevens aan het ECDC  verstrekken. Voor andere 
landen zou dit geen extra kosten opleveren. Zij profiteren van betere planning op basis van betere gegevens – dit is over  het algemeen kosteneffectief. 
 
NL 8   NL Maatschappelijke gevolgen  
Een mededeling en actieplan van de Commissie zouden de continuïteit  en politieke wil  
benadrukken om de bestaande internationale verplichtingen  na te komen. Hierin zouden 
nauwkeurige streefcijfers worden va stgelegd, hetgeen kan leiden tot een betere verdeling 
van de middelen en een doeltreffender infrastructuur  op nationaal niveau. 
Optie 3 zou een positief effect  moeten hebben op maatschappelijke organisaties, mensen 
met hiv/aids  en het bedrijfsleven.  Dankzij een sterker politiek leiderschap en de 
betrokkenheid van maatschappelijk e organisaties zouden de leve nsomstandigheden voor alle 
mensen die door de ziekte zijn getroffen, moeten verbeteren.  
Deze optie zou: – steun bieden voor inspanningen om de sociale kwesties  rond hiv/aids aan te pakken met 
betrekking tot stigmatisatie, discriminatie en gebrek aan respect voor  de mensenrechten; 
– civiele organisaties ee n grotere stem geven, hetgeen onmis baar is in de strijd tegen 
hiv/aids;  
– de omvang van de epidemie en co-infecties zoals tuberculose, he patitis en seksueel 
overdraagbare infecties op na tionaal en grensoverschrijd end niveau monitoren;  
– leiden tot een betere reactie erop;  
– deskundigen bijeenbrengen om reacties op toekomstige uitdagingen te plannen.  
Een betere surveillance en monitoring op Europ ees niveau, vooral door het ECDC en andere 
gespecialiseerde en normbepalende organen  zou een sterkere basis  bieden  voor doeltreffende 
en duurzame maatregelen voor de gezondheidszorg. 
 
NL 9   NL De volgende tabel geeft een samenvatting va n de gevolgen van de drie opties voor de 
specifieke doelstellingen.  
Specifieke doelstellingen  Optie 1  Optie 2  Optie 3  
Politiek leiderschap en sturing om afgesproken streefcijfers t e
bereiken  + - ++ 
Versterkte surveillance en epidemiologie ter ondersteuning va n
het beleid  + + ++ 
Meer aandacht van de lidstaten en naburige landen voor de
belangrijkste risicogroepen  + - ++ 
Aanmoediging van de lidstaten en naburige landen om de
levensomstandigheden van personen die een groot risico lope n
met hiv te worden geïnfecteerd,  en zorgen voor universel e
toegang tot hoogwaardige zorg en behandeling  + - ++ 
Aanmoediging van de lidstaten en naburige landen om hiv/aids-
strategieën af te stemmen op onopgeloste en/of nieuw e
uitdagingen  + - ++ 
Aanmoediging van de lidstaten en naburige landen om ondanks
de economische crisis de publieke en private financiering voo r
de bestrijding van hiv/aids te beschermen  + - ++ 
Opvullen van de lacunes op het gebied van onderzoek doo r
middelen en activiteiten te integreren  + + ++ 
Kosten van specifieke doelstellingen  Alle cijfers zijn ramingen  
Gevolgen voor de begroting van de EU 
Gezondheidsprogramma 
   
20 miljoen 
euro   
20 miljoen euro o f 
minder, toewijzing
van hiv-
financiering aan 
ander 
gezondheidsbeleid  
20 miljoen euro 
toegewezen aan 
nieuwe 
prioriteiten van 
het actieplan  
Kaderprogramma voor onderzoek   100 miljoen 
euro  100 miljoen euro 
of minder, 
toewijzing van 
hiv-financiering 
aan ander beleid   100 miljoen euro 
toewijzing aan 
nieuwe 
prioriteiten  
ECDC (surveillance en monitoring)   4,4 miljoen 
euro   4,4 miljoen euro  
  4,4 miljoen euro 
toewijzing aan 
nieuwe prioriteite n
Gevolgen voor de begroting van de lidstaten:  
Kosten voor gezondheids- en onderzoeksbegroting 
 
  
n.v.t. 
stabiel 
 
  
n.v.t. 
risico van 
bezuinigingen op d e
begroting door 
economische crisis 
n.v.t. 
stabiel 
toewijzing aan 
nieuwe 
prioriteiten  
 
NL 10   NL Kosten van rapportage (surveillance)   
geen extra 
administratie v
e lasten voor 
de EU-
lidstaten  geen extra 
administratieve 
lasten voor de EU-
lidstaten  administratieve 
kosten door 
nieuwe eisen 
voor gegevens-
rapportage  
 
Op basis van de uitgevoerde effectbeoordeling zou optie 3, een nieuw beleid en actieplan van de 
Commissie, het grootste effect hebben en verdient deze optie de voorkeur. 
6. M ONITORING EN EVALUATIE  
De resultaten kunnen worden gevolgd en de Commissie kan uiterlijk in 2012 
monitoringverslagen publicere n. Regelmatige monitoring stimu leert alle belanghebbenden om 
hun resultaten en prestaties snel met elkaar te delen. Zo komen goede praktijken en kansen 
voor samenwerking gemakkelijker binnen handbereik voor alle partijen.