Advies van het Comité van de Regio's over "De tweede conferentie van de Verenigde Naties over wonen en leefomgeving - Istanboel 1996 agenda 21 op lokaal en regionaal niveau"

(96/C 337/06)

HET COMITÉ VAN DE REGIO'S,

Gezien zijn besluit van 17 januari 1996, overeenkomstig artikel 198 C, vierde alinea, van het EG-Verdrag, een advies uit te brengen over "De tweede conferentie van de Verenigde Naties over wonen en leefomgeving - Istanboel 1996. Agenda 21 op lokaal en regionaal niveau" en commissie 4 te belasten met de voorbereiding van dit advies;

Gezien het op 29 maart 1996 goedgekeurde advies van commissie 4, dat is opgesteld door rapporteur Nordström (CDR 66/96 rev.);

heeft tijdens zijn op 12 en 13 juni gehouden 13e zitting (vergadering van 12 juni 1996) het volgende advies uitgebracht, dat met algemene stemmen is goedgekeurd.

1. Inleiding

1.1. Wereldwijd

1.1.1. Tijdens de VN-Milieuconferentie van 1972 in Stockholm werd een verklaring ondertekend waarin werd geconstateerd dat regeringen verantwoordelijk zijn voor de bescherming en verbetering van het milieu ten bate van zowel de huidige als toekomstige generaties. Diezelfde boodschap was terug te vinden in het VN-rapport "Onze gezamenlijke toekomst", in 1987 gepresenteerd door de commissie Brundtland. Centraal thema in dat rapport was het begrip "duurzame ontwikkeling".

Tijdens de VN-conferentie over Milieu en Ontwikkeling in Rio de Janeiro in 1992 (de UNCED) werd het begrip "duurzame ontwikkeling" verder ingevuld. De belangrijkste documenten die de UNCED opleverde, waren de Verklaring van Rio en Agenda 21. In deze documenten werd er de nadruk op gelegd dat het begrip duurzame ontwikkeling een rechtvaardige verdeling inhoudt van natuurlijke rijkdommen en toegang hiertoe, niet alleen onder de huidige wereldbevolking maar ook tussen nu levende en toekomstige generaties.

1.1.2. Agenda 21 is een actieprogramma voor de 21e eeuw dat een oproep doet aan iedereen (regeringen, regionale en lokale overheden, organisaties, ondernemingen, handel, wetenschappers en individuele burgers), om mee te werken aan een duurzame ontwikkeling van de samenleving. "Duurzame ontwikkeling" volgens Agenda 21 is niet alleen een uit ecologisch oogpunt duurzame ontwikkeling. Ook op economisch en sociaal vlak moeten in de samenleving voorwaarden gecreëerd worden die een duurzame ontwikkeling op de lange termijn mogelijk maken.

De lokale overheden worden op verschillende plaatsen in Agenda 21 genoemd, o.m. in hoofdstuk 7 over duurzame ontwikkeling van wonen en woonomgeving, en in hoofdstuk 9 over bescherming van de atmosfeer, o.a. door bevordering van een duurzame ontwikkeling op het gebied van energievoorziening, transport en industriële ontwikkeling. Hoofdstuk 28 is voor gemeenten en regio's van speciaal belang, omdat daarin op de schouders van deze organen een bijzondere verantwoordelijkheid wordt gelegd, nl. het initiatief nemen tot, en samenwerken met andere belanghebbenden bij het opstellen van een werkschema dat op zijn laatst in 1996 moet resulteren in een eigen Agenda 21.

De Europese Unie was vertegenwoordigd bij de conferentie van Rio en heeft daar de verantwoordelijkheid op zich genomen voor de uitvoering van Agenda 21 binnen de grenzen van haar bevoegdheden.

1.2. De Europese Unie

1.2.1. De zorg voor het milieu is geleidelijk uitgegroeid tot één van de belangrijkste aangelegenheden binnen de Europese Unie. Eind jaren '60 kwamen de eerste milieuregels tot stand, en in 1973 verscheen het eerste communautaire actieprogramma voor het milieu. In 1987 werd bij de Europese Akte de zorg voor het milieu in het Verdrag van Rome opgenomen. Volgens Artikel 2 van het EG-Verdrag heeft de Europese Unie de taak om een duurzame groei met inachtneming van het milieu te bevorderen. In Artikel 3 wordt het milieubeleid genoemd als vallende onder het werkterrein van de Unie, en volgens Artikel 130 R dient de Unie de doelstellingen van dit beleid o.a. te bereiken door eisen inzake milieubescherming te integreren in haar beleid op andere gebieden. Voordat de Raad een besluit neemt, dient volgens Artikel 130 S eerst het Economisch en Sociaal Comité te worden geraadpleegd.

1.2.2. In het vijfde actieprogramma voor het milieu - "op weg naar een duurzame ontwikkeling" - uit 1993 is verankerd dat de Europese Unie dient te streven naar een duurzame ontwikkeling voor de lange termijn. Volgens dit actieprogramma moet bij alle EU-besluiten, van welke aard dan ook, rekening worden gehouden met milieugevolgen. In het programma worden vijf sectoren genoemd, waarbij daarop in het bijzonder dient te worden gelet, nl. industrie, energievoorziening, transport, landbouw en toerisme. Besloten is dat het vijfde actieprogramma voor het milieu vóór het einde van 1995 moet worden herzien. Tijdens het proces dat moet leiden tot deze herziening heeft de Commissie diverse betrokkenen op Europees niveau en in de lid-staten geraadpleegd om hun visie op het voorbereidende werk van de Commissie te horen.

1.2.3. De Raad heeft, onder andere naar aanleiding van het besluit over het vijfde actieprogramma voor het milieu, de taak op zich genomen, zorg te dragen voor de integratie van Agenda 21 in het beleid van de EU en de afzonderlijke lid-staten waar dat beleid gevolgen heeft voor het milieu.

De Commissie ziet geen heil in pogingen om Agenda 21 via wetgeving op lokaal niveau te realiseren, en geeft er de voorkeur aan, een dialoog op te zetten en alle betrokkenen te stimuleren zodat iedere gemeente en iedere regio haar eigen Agenda 21 opstelt.

1.2.4. In haar streven naar een duurzame ontwikkeling heeft de Europese Unie speciale programma's en projecten opgezet en gesteund:

- Naar aanleiding van de discussie volgende op de publikatie van het "Groenboek over het stedelijk milieu" door de Commissie in 1991 werd een studiegroep voor het stedelijk milieu in het leven geroepen. Door deze studiegroep is het project "duurzame steden" opgezet, en in het kader hiervan wordt gewerkt aan het opstellen van de beleidsnota "Leefbare Europese steden".

Doelstelling van de nota is, met behulp van een gids met goede voorbeelden en een gegevensbank met feitenmateriaal uit de praktijk, praktische hulp te bieden bij de realisatie van Agenda 21 op lokaal niveau.

- De Europese Commissie heeft samen met een aantal andere belanghebbenden een campagne voor duurzame steden gelanceerd (Campaign for Sustainable Cities and Towns). Deze campagne is erop gericht een netwerk van steden op dit gebied te creëren en een dialoog met de EU over dit onderwerp tot stand te brengen. Ca. 140 steden hebben inmiddels door middel van een manifest in het kader van deze campagne verklaard, aan de campagne deel te nemen en zich daarbij onder meer verplicht om Agenda 21 ten uitvoer te leggen.

- Tot de andere door de Commissie gesteunde initiatieven en netwerken behoren b.v. Urban Local Initiative Centres (ULIC), samenwerkingsverbanden van zustergemeentes en zusterregio's in Midden- en Oost-Europa (in het kader van ECOS en Ouverture) en het Netwerk voor steden in het Middellandse Zeegebied (MedUrb).

1.2.5. In het Witboek Groei, Concurrentievermogen, Werkgelegenheid is een nieuw ontwikkelingsplan voor de Unie gepresenteerd. Belangrijke punten daarin zijn een voorstel om op grotere schaal gebruik te gaan maken van schone technologie en een voorstel om een gedeelte van de belasting op arbeid in de EU te vervangen door een belasting op energie en natuurlijke hulpbronnen.

1.2.6. Door middel van haar financiële instrument voor het milieu (LIFE) verleent de Commissie steun aan projecten die een bijdrage leveren aan het bereiken van de in het vijfde actieprogramma voor het milieu opgestelde doelstellingen. Ook verscheidene andere EU-initiatieven en -programma's zijn interessant in verband met het bereiken van een duurzame ontwikkeling, zoals b.v. het op een effectiever energiegebruik gerichte SAVE-programma.

In 1993 heeft de Raad een verordening aangenomen waardoor de industrie vrijwillig kon deelnemen aan een communautair milieubeheer-en-audit-systeem (EMAS), dat in april 1995 van start is gegaan. Andere belangrijke initiatieven die mede uit lokaal oogpunt van betekenis zijn voor het milieu, zijn de Milieurichtlijn en een voorstel aangaande een Europees milieukeurmerksysteem. Internationaal gezien speelt de EU een voortrekkersrol met name waar het de zorg voor het milieu in Midden- en Oost-Europa betreft.

1.2.7. De economische groei in de diverse regio's heeft grote gevolgen voor het milieu. In het regionale ontwikkelingsplan inzake samenwerking t.b.v. de ruimtelijke ordening, Europa 2000+, heeft de Commissie nog eens benadrukt dat regionale ontwikkeling dient te geschieden binnen de door het milieu bepaalde grenzen en conform het grondbeginsel van duurzame ontwikkeling.

1.2.8. In 1992 heeft de Commissie een voorstel ingediend voor belastingheffing op de uitstoot van kooldioxide om zo het vrijkomen van voor het klimaat schadelijke gassen te beperken. In mei 1995 kwam de Commissie met een herziene versie waarin zij voorstelde om de invoering van belastingheffing voor een overgangsperiode een facultatief karakter geven.

1.3. Habitat II

1.3.1. Van 3 tot 14 juni 1996 zal in Istanboel de tweede VN-conferentie over wonen en leefomgeving (Habitat II) plaatsvinden. De conferentie heeft twee hoofdthema's:

- acceptabele huisvesting voor iedereen, hetgeen o.a. inhoudt dat de wereldwijde huisvestingsstrategie van de VN (Global Strategy for Shelter by the year 2000) tijdens deze conferentie verder zal worden uitgewerkt;

- een duurzame ontwikkeling van de woonomgeving in een verstedelijkende wereld, waarbij de draad van de Wereldmilieutop van 1992 in Rio de Janeiro zal worden opgepakt voor wat betreft onderwerpen die te maken hebben met behuizing en woonomgeving in een breder perspectief.

Evenals de onderwerpen die tijdens de conferentie van Rio aan de orde kwamen, zijn zowel verstedelijking als ontwikkeling van duurzame woonomgevingen kwesties die in zeer hoge mate gemeenten en regio's aangaan. Om die reden wordt de conferentie ook wel de "Gemeententop" genoemd. Ter erkenning van het belang van de lokale overheden heeft de algemene vergadering van de Verenigde Naties in november 1995 besloten het voorstel van de tweede vergadering van het voorbereidende comité voor Habitat II over te nemen, nl. vertegenwoordigers uit de politieke organen van de gemeenten en regio's het recht te geven om als vertegenwoordigers voor de mensen daar aan de conferentie deel te nemen.

Tijdens de derde vergadering van het voorbereidende comité voor Habitat II, gehouden van 5 tot 16 februari in New York, is het ontwerp voor het mondiale actieplan voor Habitat II, de "Habitat Agenda" besproken. De passages in het document waarover overeenstemming is bereikt, laten opnieuw zien dat de zorg voor menselijke vestigingen een taak is voor alle betrokkenen op lokaal niveau, en dat lokale en regionale organen bij dit proces een hoofdrol spelen.

Tijdens de derde vergadering van het voorbereidende comité hadden veel staten in de nationale delegaties vertegenwoordigers van lokale en regionale overheden opgenomen. Van de EU-lid-staten had vijftig procent vertegenwoordigers van lokaal en regionaal niveau in zijn delegatie. Het "G4+ Local Authority Habitat II Steering Committee" heeft tijdens de voorbereidende vergadering een aparte bijeenkomst belegd van de Internationale Vereniging van steden en gemeenten, om de deelname van lokale overheden aan Habitat II, de rol van lokale overheden bij de implementatie en follow-up van de conferentie, en de samenwerking op de lange termijn tussen lokale overheden en VN-organen te bespreken. Het Comité van de Regio's werd, samen met de Permanente Conferentie van Regionale en Lokale Overheden bij de Raad van Europa, genoemd als een goed voorbeeld van deelname door gemeenten en regio's aan het officiële besluitvormingsproces op internationaal niveau.

2. Algemene opmerkingen

2.1. Agenda 21

2.1.1. Het verbeteren van het milieu bij diverse industriële bedrijven en op andere plaatsen waar schadelijke stoffen worden geloosd, is op zich niet voldoende om de in Agenda 21 vastgelegde doelstellingen voor een duurzame ontwikkeling te bereiken. Mensen dienen hun hele instelling, hun gewoontes en hun levenswijze te veranderen. Iedereen die deel uitmaakt van de samenleving moet op zijn manier ertoe bij te dragen dat deze doelstelling wordt bereikt. Het proces dient daarom te beginnen in het dagelijks leven van de mensen, op lokaal niveau en volgens de bottom up-benadering.

Bij een dergelijke benadering krijgen gemeenten en regio's een bijzonder belangrijke rol te vervullen als katalysatoren en coördinatoren van lokale processen, in samenwerking met overheidsorganen, niet-gouvernementele organisaties, plaatselijke ondernemers en andere groepen en personen. Doordat het werk op lokaal niveau betrokkenheid van zoveel belanghebbenden met zich meebrengt, is het werk i.v.m. het opstellen van een lokale en regionale Agenda 21 tevens een belangrijk instrument om de democratie te versterken en te verlevendigen.

2.1.2. Het Comité van de Regio's neemt dan ook de conclusie van de Commissie over dat regelgeving niet de juiste manier is om alle gemeenten en regio's een lokale Agenda 21 te laten opstellen. Als de EU doorgaat met het werken via campagnes en programma's, biedt dat lokale en regionale politieke organen de mogelijkheid Agenda 21 zelf af te stemmen op de specifieke plaatselijke omstandigheden.

Het Comité van de Regio's constateert dat een groot aantal Europese gemeenten en regio's de uitdaging van Agenda 21 heeft aangenomen en is begonnen met het uitwerken van een lokale Agenda 21. Het Comité van de Regio's is van mening dat gemeenten en regio's die hun werk op basis van hun specifieke omstandigheden en met steun en advies van regeringen en centrale organisaties vorm hebben kunnen geven, deze taak het best hebben vervuld.

Meer dan 500 gemeenten en regio's in de lid-staten zijn begonnen met het opstellen van een lokale Agenda 21. Er is grote variatie in de opzet van het werk op lokaal niveau. Gemeenten en regio's hebben niet alleen besluiten genomen over de opzet van het werk, er zijn tevens financiële middelen en personeel ter beschikking gesteld. Burgers, ondernemers en niet-gouvernementele organisaties zijn betrokken bij het werk via plaatselijke ronde-tafelbijeenkomsten en partnerships. Ook zijn cursussen en studiedagen georganiseerd. Afhankelijk van de plaatselijke omstandigheden zijn daarbij diverse onderwerpen aan bod gekomen, b.v. ruimtelijke planning, transport, energie, afvalverwerking, milieubeheer en economische ontwikkeling. Ter ondersteuning van het werk op lokaal en regionaal niveau zijn in veel lid-staten handleidingen opgesteld.

Tot op heden hebben ca. 140 steden de Verklaring van Aalborg ondertekend. Daarmee ligt hun deelname aan de Europese campagne voor de ontwikkeling van een duurzaam stadsmilieu vast en verplichten zij zich tot het opstellen van een lokale Agenda 21. Ook andere organisaties en netwerken van gemeenten en regio's hebben verklaard de uitwerking van Agenda 21 als deel van hun taak te zien. Dit geldt o.a. voor de REGR (Raad der Europese Gemeenten en Regio's), Eurocities, de UTO (United Towns Organisation), het Healthy Cities-project van de WHO en voor de ICLEI (International Council for Local Environmental Initiatives).

2.2. De Europese Unie

2.2.1. Alles wijst erop dat de activiteiten die EU heeft ontwikkeld in aansluiting op de presentatie van het vijfde actieprogramma voor het milieu, via de studiegroep "duurzame steden" en steun aan de gelijknamige campagne, als geslaagd kunnen worden beschouwd. De grote activiteit binnen de netwerken onderstreept dat de EU, door te werken via programma's en steun aan diverse netwerken, de juiste werkwijze heeft gekozen. Door het ondersteunen van gedecentraliseerde activiteiten vervult de EU een inspirerende en katalyserende rol bij de ontplooiing van werkzaamheden. In netwerken waarin Europese steden en regio's vertegenwoordigd zijn, kunnen kleinschalige initiatieven al grote effecten sorteren, doordat ze door een groot aantal betrokkenen op lokaal niveau worden opgepikt.

2.2.2. Krachtens het Verdrag van de Unie dient de EU zich in te zetten voor de bescherming en verbetering van het milieu evenals voor de integratie van milieubescherming in haar beleid op andere terreinen. De in Agenda 21 neergelegde beginselen voor een duurzame ontwikkeling hebben in het vijfde milieu-actieprogramma nog niet hun neerslag gevonden. Vooral binnen de geselecteerde sectoren industrie, vervoer en verkeer, energie, landbouw en toerisme zijn de beginselen van een duurzame ontwikkeling nog onvoldoende tot hun recht gekomen.

Hoofddoelstelling van het EU-beleid ten aanzien van de bewerkende/verwerkende industrie is de concurrentiepositie van deze sector te verbeteren. De gedachte dat de grote winnaars in de industriële structuur van het Europa van de toekomst terug te vinden zullen zijn in die sectoren waarin op grote schaal gebruik wordt gemaakt van schone technologie, zoals verwoord in o.a. het witboek "Groei, concurrentievermogen, werkgelegenheid", heeft in de praktijk nog geen gestalte gekregen. Het Comité van de Regio's constateert echter met voldoening dat er zowel bij bedrijven alsook bij overheidsinstellingen een toenemende belangstelling bestaat voor milieubeheer- en -auditsystemen.

2.2.3. Om de ontwikkelingen in Europa te kunnen bijsturen in de zin van het Witboek "Groei, concurrentievermogen, werkgelegenheid" moeten het rechtssysteem en het economisch beleid het bedrijfsleven en de lokale en regionale overheden de mogelijkheid bieden, zich te gaan richten op schonere technologie, meer werkgelegenheid en een geringer beslag op natuurlijke hulpbronnen. Daarvoor moet de EU - binnen de grenzen van haar bevoegdheden - de te vervullen voorwaarden voor verlening van b.v. landbouwsteun en steun ten bate van regionale ontwikkeling duidelijker koppelen aan criteria die gebaseerd zijn op duurzame ontwikkeling en de doelstellingen van Agenda 21.

3. Voorstellen

3.1. Agenda 21

3.1.1. Bij het uitwerken van Agenda 21 op regionaal en lokaal niveau zijn de grootste successen geboekt in lid-staten die een sterk lokaal zelfbestuur kennen, en waar men op lokaal niveau grote vrijheid heeft gekregen om Agenda 21 aan te passen aan de plaatselijke omstandigheden en de plaatselijke behoeften. Een belangrijke voorwaarde voor het slagen van lokale en regionale activiteiten is de aanwezigheid van een zelfstandig politiek orgaan dat de gesloten overeenkomsten kan omzetten in bindende besluiten.

Door steun te geven aan plaatselijke en regionale initiatieven voor duurzame ontwikkeling dient de EU ervoor te zorgen dat belemmeringen voor het werk op lokaal niveau worden weggenomen. Het steunen van het lokale en regionale niveau in dit opzicht is niet alleen van groot belang voor het succes van het milieubeleid, het is tegelijkertijd een belangrijk instrument ter versterking van de lokale en regionale democratie.

3.2. De Europese Unie

3.2.1. Bij de Verdragsherziening van 1996 dient de besluitvorming aangaande milieukwesties met consequenties voor gemeenten en regio's zó geregeld te worden, dat de Raad alvorens over dergelijke onderwerpen een besluit te nemen, verplicht is het Comité van de Regio's hierover te raadplegen.

3.2.2. De Commissie dient door middel van haar financiële instrumenten, zoals o.a. het milieufonds LIFE, steun te geven aan lokale en regionale projecten die tot doel hebben om in het kader van een lokale Agenda 21 uitwisseling van ervaringen te bevorderen en een duurzame ontwikkeling tot stand te brengen. Het Comité van de Regio's acht het zaak dat de LIFE-regels worden gepreciseerd, zodat hierin duidelijk tot uitdrukking komt dat steun kan worden toegekend aan lokale en regionale projecten gericht op een duurzame ontwikkeling en het opstellen van een lokale Agenda 21.

Financiële steun voor Agenda 21-activiteiten op lokaal en regionaal niveau dient uit te gaan naar Agenda 21-netwerken (met b.v. gemeenten, bedrijfsleven, organisaties en burgers als deelnemers) en zou in het bijzonder samenwerking over traditionele grenzen en sectoren heen moeten bevorderen. Zulks om te benadrukken dat Agenda 21 zich niet alleen bezighoudt met milieuzaken, maar milieu, economie, cultuur en welzijn omvat.

3.2.3. Bij de herziening van het vijfde actieprogramma voor het milieu dienen de verplichtingen die Agenda 21 met zich brengt voor lid-staten, regio's en gemeenten volledig in het actieprogramma te worden geïntegreerd. Van bijzonder belang is dat het beleid binnen de vijf in het actieprogramma genoemde sectoren beter wordt afgestemd op de doelstellingen van een duurzame ontwikkeling. Het Comité van de Regio's zou graag zien dat de Commissie - om zich een oordeel te kunnen vormen over de gevolgen van ingediende voorstellen - het Comité zou raadplegen over onderwerpen die op lokaal niveau consequenties kunnen hebben voor het milieu.

Het Comité van de Regio's pleit om deze reden tevens voor verwerking van het begrip "duurzame ontwikkeling" in al de beleidsonderdelen die betrekking hebben op steden, regio's en gemeenten.

3.2.4. Het Comité van de Regio's is van mening dat bij het toekennen van steun door middel van de verschillende EU-fondsen en -initiatieven het accent sterker moet komen te liggen op de criteria "duurzame oplossingen" en "haalbare milieuplannen". Projecten in het kader van de Structuurfondsen zullen moeten voldoen aan scherpe eisen voor wat betreft hun bijdrage aan zowel een geringere belasting van het milieu als aan een duurzame ontwikkeling. Het stellen van dergelijke eisen aan projecten die in aanmerking willen komen voor steun vereenvoudigt het werk van lokale en regionale overheden t.b.v. voor een duurzame ontwikkeling. De eventueel bestaande betere uitgangspositie van projecten waarin milieu-eisen worden genegeerd, kan daarmee teniet worden gedaan.

Volgens het CvdR kunnen de uitdagingen die Agenda 21 voor gemeenten en regio's inhoudt, aanleiding zijn om de financiële steun op dit vlak te verhogen. Deze steun dient te kunnen worden geboden aan netwerken en samenwerkingsverbanden tussen zustersteden en -gemeenten binnen de Unie alsook aan samenwerkingsverbanden met lokale en regionale organen in de aangrenzende landen.

3.2.5. De zorg voor het milieu dient ook bij besluiten op andere beleidsterreinen binnen de EU de hoogste prioriteit te krijgen. Dit geldt vooral voor de vijf sectoren genoemd in het vijfde actieprogramma voor het milieu. Zo ontbreken thans in de regels voor het landbouwbeleid milieucriteria volledig, terwijl duidelijk is dat tal van activiteiten in de landbouw, b.v. het gebruik van kunstmest en pesticiden, vragen om hogere eisen voor de rapportering van milieu-effecten.

In de energievoorzieningssector streeft men er heden ten dage hoofdzakelijk naar, te voldoen aan de energiebehoefte tegen lage kosten en met zo min mogelijk negatieve gevolgen voor het milieu. Wil men bereiken dat meer in lijn wordt gehandeld met de doelstelling van een duurzame ontwikkeling en met Agenda 21, dan moet prioriteit worden gegeven aan vermindering van het energieverbruik en aan een op grotere schaal gebruik gaan maken van onuitputtelijke energiebronnen. Economische besturingssystemen voor de industrie gericht op vermindering van de milieubelasting dienen verder te worden ontwikkeld. Het milieubeheer- en -auditsysteem EMAS is een voorbeeld van een dergelijk systeem. Ook kan de Commissie taken van gemeenten en regio's bij het geven van voorlichting en informatie en het vergroten van het milieubewustzijn van de burger als consument vergemakkelijken door milieu-normen op te stellen en een milieukeurmerksysteem te ontwikkelen.

Ook in de transportsector staat nog het nodige te doen. De nadelige gevolgen van de aanzienlijke groei van het goederenvervoer treffen voor een belangrijk deel het lokale milieu in de vorm van verkeersopstoppingen, lawaai, verontreiniging en ongevallen. Het beleid van de EU moet sterker gericht worden op het vinden van adequate oplossingen die de transportbehoefte tot een minimum beperken en tegelijkertijd de milieugevolgen van het goederenvervoer verminderen.

3.2.6. Het Comité van de Regio's is van mening dat binnen de Unie uiteenlopende vormen van economische besturingsinstrumenten moeten worden ontwikkeld. Toepassing van de in het Witboek "Groei, Concurrentievermogen, Werkgelegenheid" gepresenteerde grondbeginselen van schonere technologie en minder gebruikmaking van natuurlijke hulpbronnen door in plaats van de factor "arbeid" het gebruik van natuurlijke hulpbronnen zwaarder te gaan belasten, kan leiden tot grotere mogelijkheden voor gemeenten en regio's om een ontwikkeling tot stand te brengen die zowel ecologisch, economisch als sociaal duurzaam is. Met het oog hierop is b.v. voorgesteld CO2-belasting in EU-verband in te voeren.

3.2.7. Naar het oordeel van het Comité van de Regio's dient de EU bij haar werkzaamheden i.v.m. een duurzame ontwikkeling en Agenda 21 niet alleen te focussen op bepaalde sectoren, maar tevens te overwegen, steun te geven aan bepaalde groepen in de samenleving. Het Comité denkt daarbij voornamelijk aan de opgroeiende generatie: jongeren in opleiding en in jongerenorganisaties. De bij deze generatie aan te treffen inzet voor en betrokkenheid bij het milieu, vaak hand in hand gaand met democratie en vredesvraagstukken, verdienen grote steun van de Unie.

3.2.8. Ook door in diverse internationale fora en tegenover nationale regeringen het belang van Agenda 21 te benadrukken, kan de Commissie het werk voor lokale en regionale Agenda's 21 ondersteunen. Het Comité spreekt daarom zijn volledige steun uit voor de initiatieven die op nationaal, regionaal en lokaal niveau zijn genomen om in de steden, regio's en gemeenten van de lid-staten een duurzame ontwikkeling tot stand te brengen. Het Comité van de Regio's is van mening dat de Commissie nieuwe initiatieven dient te stimuleren door in het kader van de campagne "duurzame steden", binnen de studiegroep of in enig ander verband bij te dragen aan het overal bekendheid geven aan uitstekende voorbeelden. Om nog grotere nadruk te leggen op het belang van het werk op lokaal niveau zou de Commissie samen met andere organisaties een project moeten opzetten om de meest geslaagde voorbeelden van het werk ter verwezenlijking van een duurzame ontwikkeling en Agenda 21 naar voren te halen en onder de aandacht te brengen.

3.3. De Habitat II-conferentie

3.3.1. Tijdens de VN-conferentie over wonen en leefomgeving in 1996 in Istanboel, Habitat II, zal niet alleen gesproken worden over steden in ontwikkelingslanden, ook het streven van de Europese steden naar een duurzame ontwikkeling wordt onder de loep genomen. De onderwerpen die op deze conferentie aan bod komen, hebben niet alleen betrekking op de regeringen, zij zijn zelfs van essentieel belang voor de ontwikkeling van gemeenten en regio's.

Uit de voorbereidingen voor Habitat II is duidelijk het belang naar voren gekomen van de rol die het lokale en regionale niveau spelen bij kwesties op het stuk van wonen en woonomgeving. Het Comité dient daarom invloed te kunnen uitoefenen op het werk van de EU ter voorbereiding van de conferentie, en de in dit rapport verwoorde standpunten zouden daarbij als uitgangspunt moeten worden gezien.

3.3.2. De op de Habitat II-conferentie te behandelen onderwerpen zijn voor de Europese gemeenten en regio's van essentieel belang. Er bestaat een duidelijke link met het werk op het gebied van duurzame ontwikkeling en het uitwerken van lokale en regionale Agenda's 21. Het Comité van de Regio's dringt er daarom bij zijn leden op aan, ervoor te zorgen dat, overeenkomstig de tekst van het slotdocument van de commissie belast met de voorbereiding van de conferentie, in de nationale Habitat II-delegatie van de respectieve lid-staat vertegenwoordigers van gemeenten en regio's worden opgenomen.

Tevens zou het Comité van de Regio's zelf een delegatie naar de conferentie willen afvaardigen om daar namens de Europese gemeenten en regio's uiteen te zetten, aan welke eisen gezien de doelstellingen van de conferentie, nl. acceptabele huisvesting voor iedereen en een duurzame leefomgeving in de steden, de steden in Europa moeten voldoen.

Van zijn kant is het Comité van de Regio's bereid, mee te werken aan op de conferentie voor te stellen maatregelen, maar eist het tegelijkertijd dat regeringen realistische voorwaarden creëren voor gemeenten en regio's om hun taken te kunnen uitvoeren.

3.3.3. Het op de Habitat II-conferentie te presenteren document, de "Habitat Agenda", is niet helemaal besproken tijdens de vergadering van het voorbereidende comité. O.a. moeten nog behandeld worden:

- alle paragrafen die betrekking hebben op "het recht op onderdak";

- deel D van het mondiale actieplan, over capacity building en institutionele ontwikkeling;

- alle paragrafen over implementatie, follow-up en monitoring van de Habitat Agenda.

Het gedeelte over capacity building en institutionele ontwikkeling is zeer belangrijk voor lokale en regionale overheden, omdat dit hierin de rol wordt gedefinieerd van de verschillende betrokkenen, waaronder de gemeenten en regio's. In de ontwerp-versie van dit hoofdstuk is de uitspraak opgenomen dat het noodzakelijk is dat de positie van de lokale overheden wordt versterkt en dat zij door decentralisatie meer verantwoordelijkheid voor besluitvorming krijgen. De rol van gemeenten en regio's bij de implementatie en follow-up van de Habitat Agenda is eveneens van belang.

Ook in de teksten die tijdens de derde vergadering door het voorbereidende comité zijn goedgekeurd, wordt het belang van de lokale overheden op velerlei wijze benadrukt. Diverse paragrafen in de Habitat Agenda onderstrepen de belangrijke rol van steden en gemeenten bij het totstandbrengen van duurzame menselijke vestigingen.

Voor en tijdens de derde vergadering van het voorbereidende comité hebben de lid-staten van de Europese Unie gewerkt aan coördinatie van hun inbreng ten einde de Habitat Agenda te wijzigen. Als gevolg hiervan heeft de stem van Europa een beduidende invloed gehad op het resultaat van de conferentie.

Bij het lezen van de Habitat Agenda dient de lezer er opmerkzaam op te zijn dat de term "regio" in documenten van de VN anders wordt gebruikt dan binnen de Europese Unie. In mondiaal perspectief is een "regio" een groep aangrenzende landen, terwijl wat wij in de Unie een regio noemen in VN-teksten wordt aangeduid als "subnationaal niveau".

4. Conclusies

4.1. De zorg voor het milieu neemt een steeds grotere plaats in de werkzaamheden van de EU. Hetzelfde geldt voor het streven naar duurzame ontwikkeling. Gemeenten en regio's hebben de verantwoordelijkheid voor de ontwikkeling binnen hun gebied. Een groot gedeelte van de plannen die met het milieu hebben te maken, wordt opgesteld door gemeenten en regio's. Het is daarom van belang dat het Comité van de Regio's zich verdiept in deze onderwerpen en dat het wordt geraadpleegd wanneer er besluiten moeten worden genomen die lokaal en regionaal gevolgen hebben voor het milieu.

4.2. Het Comité van de Regio's is van mening dat de Commissie door moet gaan met het geven van steun aan programma's en campagnes in plaats van te trachten, een duurzame ontwikkeling en Agenda 21 door middel van regelgeving te implementeren. Eveneens is van het belang dat de Commissie laat zien dat zij zich serieus inzet voor de duurzame ontwikkeling van steden en woonkernen. Voorts dient zij haar inspanningen ter verbetering van de leefomgeving in de steden te vergroten. Zo dient o.a. de steun aan goede lokale en regionale programma's nog verder te worden uitgebreid via reeds bestaande financiële instrumenten.

4.3. Het Comité van de Regio's staat volledig achter de diverse lokale, regionale en nationale initiatieven die in de lid-staten zijn ontplooid voor het opstellen van een lokale en regionale Agenda 21. Van belang is dat de Commissie doorgaat met het vermelden van goede voorbeelden en het steunen van verschillende initiatieven en netwerken. Het is de taak van de gemeenten en de regio's om een dialoog op te zetten en daarmee de belangrijke processen op lokaal en regionaal niveau op gang te brengen.

4.4. Het feit dat er een duidelijke verantwoordelijkheid is neergelegd bij de Europese gemeenten en regio's voor de ontwikkeling op het gebied van wonen en leefomgeving, brengt naar de mening van het Comité van de Regio's met zich mee dat het Comité invloed dient te krijgen bij het voorbereidende werk van de EU voor de Habitat II-conferentie in 1996 in Istanboel. Ook moeten in de delegaties van de lid-staten voor de conferentie vertegenwoordigers van lokaal en regionaal niveau worden opgenomen.

In verband met het feit dat minder dan de helft van de EU-lid-staten bij de derde vergadering van het voorbereidende comité vertegenwoordigers van lokaal of regionaal niveau in zijn delegatie had, is het belangrijk dat de afgevaardigden van het Comité van de Regio's hun nationale regeringen duidelijk maken dat zij graag mogelijkheden zouden zien voor vertegenwoordigers van nationaal en regionaal niveau om als lid van de nationale delegatie deel te nemen aan de Habitat II-conferentie te Istanboel.

4.5. Eén van de belangrijkste onderwerpen voor discussie op de conferentie van Istanboel is de tenuitvoerlegging en de follow-up van Agenda 21. Het is, hoe uiteindelijk ook zal worden besloten, belangrijk dat lokale en regionale overheden actief deelnemen aan de follow-up werkzaamheden. De voornaamste taak van de gemeenten en regio's ligt op het gebied van methodes voor het beheer van menselijke vestigingen, rapportage over de geboekte vooruitgang bij de implementatie van de Habitat Agenda en verspreiding van de meest succesvolle werkwijzen.

Brussel, 12 juni 1996.

De voorzitter van het Comité van de Regio's

Pasqual MARAGALL i MIRA