ARCHIVES HISTORIQUES 
DE LA COMMISSION 
 
 
 
COLLECTION RELIEE DES 
DOCUMENTS "COM" 
 
 
 
 
COM (84) 006 
 
 
 
Vol. 1984/0 002 
  
 
Disclaimer  
Conformém ent au règlement (CEE, Euratom) n° 354/83 du Conseil du 1er février 1983 
concernant l'ouverture au public des archives historiques de la Communauté économique 
européenne et de la Communauté européenne de l'énergie atomique (JO L 43 du 15.2.1983, 
p. 1), tel que modifié par le règlement (CE, Euratom) n° 1700/2003 du 22 septembre 2003 
(JO L 243 du 27.9.2003, p. 1), ce dossier est ouvert au public. Le cas échéant, les documents 
classifiés présents dans ce dossier ont été déclassifiés conformément à l'article 5 dudit 
règlem ent. 
In accordance with Council Regulation (EEC, Euratom) No 354/83 of 1 February 1983 
concerning the opening to the public of the historical archives of the European Econom ic 
Communit y and the European Atom ic Energy Communit y (OJ L 43, 15.2.1983, p. 1), as 
amended by Regulation (EC, Euratom) No 1700/2003 of 22 September 2003 (OJ L 243, 
27.9.2003, p. 1), t his file is open to the public. Where necessary, classified documents in this 
file have been declassified in conformity with Article 5 of the aforementioned regulation.  
In Übereinstimmung mit der Verordnung (EWG, Euratom) Nr. 354/83 des Rates vom  1. 
Februa r 1983 über die Freigabe der historischen Archive der Europäischen  
Wirtschaftsgemeinschaft und der Europäischen Atomgem einschaft (ABI. L 43 vom  15.2.1983,  
S. 1), geändert durch die Verordnung (EG, Euratom) Nr. 1700/2003 vom 22. Septem ber 2003  
(ABI. L 243 v om 27.9.2003, S. 1), ist diese Datei der Öffentlichkeit zugänglich. Soweit  
erforderlich, wurden die Verschlusssachen in dieser Datei in Übereinstimmung mit Artikel 5  
der genannten Verordnung freigegeben.  
COMMISSIE V A N  D E  EUROPESE GEMEENSCHAPPEN
COM(84) 6 def.
Brussel, 8 februari 1984
TECHNOLOGISCHE ONTWIKKELING EN SOCIALE VERANDERINGEN
(Mededeling van de Commissie aan de Raad)
COM(84) 6 def.

TECHNOLOGISCHE ONTWIKKELING EN SOCIALE VERANDERINGEN
(Mededeling van de Commissie aan de Raad)

T E C H N O L O G I S C H E  O N T W I K K E L I N G  E N  S O C I A L E  V E R A N D E R I N G E N
I N H O U D
A C T I E V O O R S T E L L E NParagrafen
1  - 3 I. D O E L S T E L L I N G E N
II. D E  S O C I A L E  G E V O L G E N  V A N  D E  T E C H N O L O G I S C H E  4 - 5
O N T W I K K E L I N GIII. D E  N O O D Z A A K  V A N  E E N  G E M E E N S C H A P P E L I J K E  A C T I E  6-11
IV . N I E U W E  O N T W I K K E L I N G E N , N I E U W E  M A A T R E G E L E N  1 2
IV . 1. - Eerste actieterrein :  onderwijs en  opleiding 1 3  - 1 6
IV . 2. - T w e e d e  actieterrein :  arbeidstijd, arbeids- 1 7  - 1 8
om standigheden en  leefklimaat
IV . 3. - D erd e actieterrein :  inspraak bij d e 1 9  - 2 1
technologische ontwikkeling 
IV . 4. - Flankerende acties :. bevordering en verspreiding van experimenten 2 2  - 2 3  
. financiële bijdrage van d e com m unautaire 2 4  - 2 8
financiële instrumenten
Bijlage :  P U N T E N  T E R  O V E R W E G I N G
I. D E  N I E U W E  T E C H N O L O G I E Ë N  E N  D E  W E R K G E L E G E N H E I D  1  - 2
I. 1. - D e  gevolgen voor het werkgelegenheidsvolum e 3-12
I. 2. - D e  gevolgen voor d e structuur en  w erking 1 3  - 1 7
van d e arbeidsmarkt
I. 3. - D e  m eest bedreigde groepen 18-20
I. 4. - D e  nieuw e technologieën en  d e arbeidstijd 2 1  - 2 3
II. S C H O L I N G , O P L E I D I N G E N , O N D E R W I J S  E N  N I E U W E  2 4  - 3 7
T E C H N O L O G I E Ë N
III. D E  N I E U W E  T E C H N O L O G I E Ë N , A R B E I D S O M S T A N D I G H E D E N  
E N  L E E F K L I M A A T
III. 1. - D e  arbeidsomstandigheden 3 8  - 4 2
III. 2. - H e t leefklimaat 4 3  - 4 7
IV . I N V O E R I N G  V A N  D E  N I E U W E  T E C H N O L O G I E Ë N  I N  D E  4 8  - 5 9
O N D E R N E M I N G  :  V O O R L I C H T I N G  E N  R A A D P L E G I N G  
V A N  D E  W E R K N E M E R S

S A M E N V A T T I N G
H et doel van deze m ededeling is een com m unautaire strategie m e t 
betrekking tot d e nieuw e technologieën voor te stellen die naast het 
reeds gevoerde industriebeleid en  het beleid inzake 0  S  .  0  en  innovatie 
een positief antw oord helpt geven o p  d e maatschappelijke uitdaging.
N adat gehandeld is over de sociale gevolgen van d e technologische 
ontwikkeling en  over d e noodzaak van een gemeenschappelijke actie w ordt 
een aantal voorstellen geformuleerd :  uitbreiding van reeds bestaande 
activiteiten en  nieuw e maatregelen.
D e z e  voorstellen kan m e n  indelen naar drie prioritaire terreinen :
I. O N D E R W I J S  E N  O P L E I D I N G
D e  resoluties van de R a ad  van juni 1 9 8 3  betreffende d e invoering 
van de nieuw e informatietechnologieën in het onderwijs en  d e beroepsop­
leiding o p  het gebied van de nieuw e informatietechnologieën vo rm en  reeds 
een uitgangspunt voor com m unautaire actie. D e  m eest energieke maatregelen 
o p  het terrein van onderzoek, innovatie en industriebeleid zullen echter 
o p  moeilijkheden stuiten en  lopen zelfs het gevaar te m islukken w anneer 
zij niet w orden geflankeerd door gelijkaardige maatregelen o p  het terrein 
van de initiële opleiding en  van d e bij- en  nascholing van technici en  
specialisten van h o o g  niveau. D e  C om m issie overw eegt nieuw e maatregelen 
o m  tot gemeenschappelijke program m a's ("partnership-programma's") tussen 
bedrijfsleven en  instellingen voor hoger algem een en  beroepsonderwijs 
en  voor onderzoek te k o m en, die, opgesteld naar gelang van d e plaatselijke 
o p  regionale behoeften, een verbreding betekenen van d e opleiding o p  h o o g  
niveau en  helpen deze opleiding onder financiële deelnem ing van d e G em eenschap 
aan d e behoeften van het bedrijfsleven aan te passen.
A ls aanvulling o p  de lopende acties o p  onderwijsterrein en  m e t d e 
bedoeling een brug te slaan naar d e "partnership-programma's" stelt d e  
C om m issie o p  G em eenschapsniveau modelacties o p  d e scholen of voor het 
grote publiek voor ten einde d e m ensen bekend en vertrouwd te m a k e n  m e t 
d e nieuw e technologieën.
II. A R B E ID S T IJ D , A R B E I D S O M S T A N D I G H E D E N  E N  L E E F K L I M A A T
In het kader van de technologische innovatie zijn d e verkorting en  
reorganisatie van d e arbeidstijd en  de stimulering van een o p  d e toekom st 
gericht arbeidsmarktbeleid, m e t n a m e  o p  plaatselijk niveau, van groot 
belang. D e  C om m issie w il prioriteit verlenen aan d e ontwikkeling van 
kennis en  inzicht m et betrekking tot d e gevolgen van de nieuw e technolo­
gieën o p  ondernemings- en  sectorieel niveau voor d e werkgelegenheid, d e 
arbeidstijd, d e bezoldiging en  andere elementen van d e levens- en  arbeids­
omstandigheden.

-  2 -
Zij stelt tevens een gerichte actie voor o m  d e ergonom ische aspecten 
en  d e gebruikswijze van de apparatuur te verbeteren en  o m  te k o m e n  tot 
com m unautaire n o rm en  voor veiligheid en  gezondheid.
III. D E  I N S P R A A K  B IJ D E  T E C H N O L O G I S C H E  O N T W I K K E L I N G  I N  D E  O N D E R N E M I N G
In het verlengde van d e conclusies van het Perm anent C om ité voor 
Arbeidsmarktvraagstukken van novem ber 1 9 8 1  is d e C om m issie voornem ens het 
reeds begonnen onderzoek te verdiepen en  te bevorderen dat d e sociale 
partners o p  Europees niveau gemeenschappelijke beginselen gaan formuleren 
die d e w e g  zouden m oeten openen voor overeenkom sten over d e wijze w aarop 
de nieuw e technologieën n a h u n  invoering in d e ondernem ing w orden toegepast. 
Zij is eveneens voornem ens initiatieven te ondersteunen die ten doel hebben 
kennis en  inzicht inzake d e technologische innovatie bij d e sociale partners 
te versterken.
D e  actie o p  deze drie terreinen m o et versterkt w orden door d e bevor­
dering en  verspreiding van innoverende experimenten en door een m eer stel­
selmatige inschakeling van d e bestaande financiële fondsen en instrumenten; 
d e vraag h o e deze het best kunnen w orden ingezet ter bevordering van d e  
om schakeling en  d e technologische innovatie k o m t in deze m ededeling o o k  aan 
d e orde.
D e  innoverende experimenten zouden vooral betrekking m oeten hebben 
o p  d e ontwikkeling van plaatselijke initiatieven tot schepping van w erk­
gelegenheid onder gebruikm aking van d e nieuw e technologieën en o p  nieuw e 
goederen en  diensten die, gebaseerd o p  deze technologieën, voorzien in 
sociale behoeften van bijvoorbeeld gehandicapten en bejaarden.
E e n  bijlage is gewijd aan een aantal punten w aardoor de C om m issie 
zich heeft laten inspireren en  die stof kunnen leveren voor d e discussie, 
w elke naar haar m ening o p  Europees niveau m o et plaatsvinden.

A C T I E V O O R S T E L L E N
I. D O E L S T E L L I N G E N
1. D e  Europese G em eenschap m o et de basis L eg g en  voor een nieuw e 
econom ische groei door gebruik te m a k e n  van d e door d e innovatie 
geboden mogelijkheden. H et voortbestaan van d e Europese industrie e n  
de noodzakelijke versterking van haar concurrentiepositie in een vrije 
m arkteconom ie vereisen een aanpassing aan d e nieuw e v o rm en  van vraag
en  aan d e nieuw e technologieën, vooral o p  het terrein van d e informatie.
2. H et econom isch herstel berust echter niet alleen o p  ons verm ogen 
nieuw e goederen en  diensten tot ontwikkeling te brengen of, m eer
in het algem een, een groeipotentieel te realiseren, zow el in d e v o rm  
van produktiviteitsstijging als van het veroveren van nieuw e m arkten. 
H et vereist bovendien dat de sociale gevolgen van d e technologische 
ontwikkeling zo  goed mogelijk w orden opgevangen. Hiervoor m o et een 
positief antw oord gegeven w orden o p  d e maatschappelijke uitdaging 
w aarvoor w ij staan :  o p  de eerste plaats de werkloosheid, d o ch  o o k  
het verlangen naar een betere spreiding van de w erkzaam heden in 
d e tijd (het probleem  van de arbeidsorganisatie), in d e ruim te 
*  (regionale verschillen) en  tussen individuen (toegang tot het 
arbeidsproces).
3. H e t doel van deze m ededeling is een com m unautaire strategie 
voor te stellen die naast het beleid o p  andere terreinen zoals 
industrie, 0  &  0  en  innovatie een antw oord helpt geven o p  deze 
uitdagingen.

-  2 -
N adat gehandeld is over de sociale gevolgen van d e technologische 
ontwikkeling e n  over d e noodzaak van een gemeenschappelijke actie w ordt 
een aantal voorstellen geformuleerd :  uitbreiding van reeds bestaande 
activiteiten en  nieuw e maatregelen.
D e  C o m m issie w il d e G em eenschap volledig d e haar toekom ende 
rol zien spelen o m  het bereiken van een sociale consensus ten opzichte 
van d e nieuw e technologieën in de hand te w erken en  bij te dragen 
tot d e versterking van d e innovatie en  d e concurrentiepositie van het 
bedrijfsleven. Zij deelt daarbij d e onder m eer door het Europese 
Parlem ent e n  d e sociale partners uitgesproken bezorgdheid.
II. D E  S O C I A L E  G E V O L G E N  V A N  D E  T E C H N O L O G I S C H E  O N T W I K K E L I N G
4. D it is geen nieuw  probleem  en  o p  dit terrein is reeds veel 
studie en  onderzoek verricht. Z onder d e analyse te herhalen 
w aarvan m e n  elem enten in de bijlage vindt is het duidelijk, dat d e 
nieuw e technologieën veranderingen brengen, mogelijk zelfs zeer 
grondige, in d e werkgelegenheid en  in het leefklimaat.
D e  aard en  d e o m v a n g  van deze veranderingen is afhankelijk van 
een groot aantal beslissingen dat vanaf n u  g en o m en  m o et w orden onder 
verdiscontering van d e volgende factoren :
i) de gevolgen van de technologische ontwikkeling voor volum e en  
structuur van d e werkgelegenheid hangen in de eerste plaats af 
van d e aard zelf v an  de innovatie :  vernieuwingen in d e processen, 
w aardoor d e produktiekosten gedrukt en  de concurrentiekracht van 
het produkt versterkt wordt, zijn meestal voorw aarden voor het 
behoud en  zeker voor de wederopleving van de econom ische 
bedrijvigheid. In veel gevallen evenw el leiden zij tot verminderde

■4»jS
werkgelegenheid vooral bij een econom ische stagnatie. O m g ek eerd  
openen nieuw e goederen en  diensten nieuw e m arkten als gevolg 
w aarvan in het algem een nieuw e werkgelegenheid ontstaat;
ii) de versnelde verspreiding van de nieuw e technologieën leidt 
tot herstructurering van d e werkgelegenheid, die onder m eer 
tot uiting k o m t in de overgang van w erknem ers van de ene bedrijfs­
tak naar d e andere; dit geldt uiteraard niet voor alle groepen 
in dezelfde m ate;
iii) d e invoering van de nieuw e technologieën accentueert n o g
d e veranderingen in d e werkgelegenheidsstructuur :  vermindering 
van de werkgelegenheid in de industrie, relatieve groei van d e 
werkgelegenheid in d e dienstensector en  m eer in het algem een 
een duidelijke tertiarisering van de produktiefuncties (uit­
breiding van d e functies voor ontwerpen, controle, onderhoud 
en  beheer). R eeds thans w erkt tussen 6 5  en  7 0  %  van d e beroeps­
bevolking in E uropa in de tertiaire sector;
iv) doordat de inhoud van d e arbeid in steeds m eer sectoren verandert 
leiden d e nieuw e technologieën tot nieuw e eisen o p  het terrein 
van scholing en  dus van opleiding, vooral o p  d e nieuw e ont- 
wikkelingsterreinen. E e n  van de factoren die de volledige

- 4  -
ontwikkeling van d e nieuw e technologieën n o g  afremt is, 
ondanks alles w a t o p  dit punt reeds is gedaan, een grote 
kwantitatieve e n  kwalitatieve achterstand o p  het terrein 
van onderwijs en  opleiding in verband m e t d e nieuw e techno­
logieën;
v ) de nieuw e technologieën, vooral de informatietechnologieën, 
m a k e n  d e decentralisatie van d e beroepsw erkzaam heden ge­
makkelijker, hoew el de gebieden waarin de werkgelegenheid 
het m eest behoefte aan stimulering heeft juist die zijn, 
die tot o p  heden het m inst werkgelegenheidscheppende 
technologische investeringen hebben aangetrokken. B ovendien 
w erken deze technologieën het afstoten in de hand van een 
aantal bedrijvigheden (door onderaannem ing bijvoorbeeld) 
die het m idden- e n  kleinbedrijf verdere kansen zullen bieden, 
o o k  al m o e t van d e daaruit voortvloeiende werkgelegenheid 
vaak gezegd w orden dat zij weinig zekerheid biedt;
vi) de invoering van de nieuw e technologieën in de ondernem ing 
betekent een verandering in de verdeling, d e duur en  d e 
organisatie van de arbeidstijd. E e n  van d e gevolgen k an  d e 
toenem ing zijn van vrije tijd die een gunstig effect k an  
hebben o p  d e vraag naar goederen en  diensten in de ont- 
spanningssector. D e  eersten die hiervan zullen profiteren 
kunnen de elektronische industrieën zelf en  het toerisme 
zijn, w aarin d e personeelsbehoefte bijzonder groot is;

- 5  -
vii) d e nieuw e technologieën k u n n en  d an k  zij ergonom isch g o ed  
ontw orpen apparatuur e n  een nieuw e taakorganisatie leiden 
tot verbetering v an  d e arbeidsomstandigheden, bijvoorbeeld 
door m eer flexibiliteit en  soepelheid in d e werkroosters;
viii) d e invoering van d e nieuw e technologieën in het bedrijfs­
leven versterkt d e noodzaak van een dialoog tussen d e 
betrokken partijen; deze dialoog zal niet altijd g e m a k ­
kelijk zijn o m d a t d e oplossingen, die een consensus 
in d e ondernem ing in d e h an d  w erken, o p  korte termijn 
extra kosten m e t zich k u n n en  brengen.
5. O p  grond v an  het bovenstaande en  van d e  overw egingen 
in de bijlage acht d e C o m m issie het wenselijk voorrang te ver­
lenen aan een aantal acties m e t betrekking tot de sociale 
gevolgen v an  d e technologische ontwikkeling o p  het raakvlak 
van het sociale beleid en  het beleid inzake industrie, 0  &  0  
en  innovatie.

- o  -
III- D E  N O O D Z A A K  V A N  E E N  G E M E E N S C H A P P E L I J K E  A C T I E
6. A ls m e n  d e G em een sch ap  dezelfde verantwoordelijkheden zo u  geven als 
d e  Lid-Staten zo u  m e n  niet alleen voorbijgaan aan d e beperkte aard v an  haar 
bevoegdheden e n  middelen, d o ch  o o k  onnutte doublures veroorzaken. D e  bijdrage 
w elk e d e G em een sch ap  o p  het bedoelde terrein m o et leveren is een gedeeltelijke, 
d o ch  d aaro m  niet m inder essentieel. D e  G em een sch ap  heeft reeds een aantal 
initiatieven o p  het terrein v an  d e technologische ontwikkeling e n  het sociale 
beleid g enom en, vooral m et betrekking tot de werkgelegenheid, d e arbeid, d e 
vakscholing, het onderwijs, d e industriële innovatie en  het onderzoek. D e  
tabel o p  bladzijde 7  geeft een beknopt overzicht van d e voornaam ste initiatieven 
en  acties o p  deze terreinen.
7. D e  reeds gestarte activiteiten m oeten w o rd en  uitgebreid e n  nieuw e 
maatregelen m oeten w o rd en  getroffen. D e  voorw aarden - technologische, o m v a n g  
v an  de m arkten, enz. - w aaraan voldaan m o et w o rd en  w il deze technologische
e n  industriële innoverende ontwikkeling o p  wereldschaal meetellen, w o rd en  
steeds stringenter; het is niet langer mogelijk daaraan o p  nationaal vlak 
te voldoen. Terwijl de econom ische uitdaging voor de Lid-Staten steeds 
groter wordt, w ordt de specifieke bijdrage van de G em een sch ap  steeds m eer 
bepalend :  d e com m unautaire initiatieven m a k e n  het m o g e  lijk te v o o rk o m en  dat 
d e econom ische en  sociale versnippering binnen de G em een sch ap  toeneem t e n  
openen eveneens d e w e g  o m  onze handicaps in de concurrentie o p  wereldvlak 
te verkleinen.

V O O R N A A M S T E  A C T I E S  E N  IN IT IA T IE V E N  V A N  D E  G E M E E N S C H A P  
M E T  B E T R E K K I N G  T O T  D E  T E C H N O L O G I S C H E  O N T W I K K E L I N G  E N  D E  S O C I A L E  V E R A N D E R I N G E N
T E C H N O L O G I S C H E  E N  I N D U S T R I Ë L E  O N T W I K K E L I N G B E L E I D  I N Z A K E  W E R K G E L E G E N H E I D , A R B E I D  E N  B E R O E P S O P L E I D I N G
- Stimulering v an  het wetenschappelijk en  technisch poten­
tieel van d e G em eenschap, C 0 M (8 2 )8 0 8  def.
- K aderprogram m a 1984-1987, C O M (8 3 )2 6 0  def.
- E S P R IT , C O M (8 3 )2 5 8  def.
- Biotechnologie, C 0 M (8 3 )6 7 2  def.
- Telecommunicatie, C O M (8 3 )5 7 3  def.
- M eerjarenprogram m a voor 0  &  0  :  fundam entele 
technologieën en  toepassingen, C 0 M (8 3 )3 5 0  def.
- M eerjarenprogram m a o p  het terrein v an  d e informatica, 
C 0 M (8 2 )3 5 6  e n  C 0 M (8 3 )6 5 8
- C om m unautaire strategie voor d e ontwikkeling v an  d e 
industrie in E uropajC 0M C 81)639 def.
T E C H N O L O G I S C H E  I N N O V A T I E  E N  O V E R D R A C H T
- Industriële ontwikkeling en  innovatie,
C 0 M (8 0 )7 5 5  def.
- E e n  beleid inzake industriële innovatie :  strategische 
lijnen voor een com m unautaire aanpak, C 0 M (8 1 )6 2 0  def.
- Toepassing van de resultaten van door d e 
G em een sch ap  gesteund 0  &  0, C 0 M (8 3 )1 8  def.
- P ro g ram m a ter bevordering van een transnationale 
infrastructuur voor innovatie, C 0 M (8 3 )2 7 7  def.
- Voorstel voor e e n  besluit over d e financiering v an  d e 
innovatie, C 0 M (8 3 )2 4 1  def.- N ieu w e informatietechnologieën en  sociale verandering 
C Q M (8 1 )5 7 8  def.
- Beroepsopleiding in d e Europese G em eenschappen in d e  
ja ren '80, P B  nr. C  1 9 3  v an  11.7.1983
- Beroepsopleiding e n  nieuw e informatietechnologieën,
P B  nr. C  1 6 6  v an  25.6.1983
- N ieu w e informatietechnologieën en  onderwijs, P B  nr. C  2 5 6  
van 24.9.1983
- A ctieprogram m a ter bevordering v an  gelijke kansen voor 
d e vrouw , C 0 M (8 1 > 7 5 8  def.
- W erkgelegenheid voor jongeren, C 0 M (8 3 )2 1 1  def.
- Ontwerp-aanbeveling betreffende d e verkorting en  reor­
ganisatie van d e arbeidstijd, C 0 M (8 3 )5 4 3  def.
- D e  plaatselijke initiatieven tot schepping v an  w erk ­
gelegenheid, C 0 M (8 3 )6 6 2  def.
- Besluit betreffende d e taken van het Fonds, P B  nr. L  2 8 9  
van 22.10.1983
- Richtsnoeren voor het beheer v an  het Sociaal F o n d s 
1984-1986, P B  nr. C

-  8 -
8. H e t is overbodig te wijzen o p  de betekenis van onderwijs, opleiding 
en  bij- en  nascholing als factor voor het welslagen van sociale verande­
ringen. M e n  bedenke slechts hoe noodzakelijk het is dat E uropa k an  beschikken 
over wetenschappelijke en  technische vakbekw aam heid v an  hoog niveau. In
dit verband w orden drie eisen gesteld. M e n  m o et :
i) d e inhoud van het onderwijs en  van de initiële bij- en  nascholing 
aanpassen aan d e nieuw e eisen van de wetenschappelijke vooruitgang;
ii) d e barrières doorbreken tussen het initiële onderwijs en  volwassen­
vorm ing;
iii) d e postsecundaire opleidingen zien als een fase in een levenslang 
proces van scholing, herscholing en  bij- en  nascholing.
9. D e  arbeidstijd, de arbeidsomstandigheden en  het leefklimaat m a k e n  
o m  verschillende redenen deel uit van het econom isch aanpassingsproces :
i) d e reorganisatie en  verkorting van de arbeidstijd kunnen d e
invoering v an  nieuw e technologieën vergemakkelijken en, indien geen 
afbreuk w ordt gedaan aan de concurrentiepositie van het bedrijfs­
leven, bijdragen tot het behoud van het niveau van werkgelegenheid;
ii) de nieuw e technologieën kunnen tegem oetkom en aan de individuele 
verlangens naar m eer flexibiliteit in de arbeidstijd;

- 9 -
iii) de dank zij de nieuw e technologieën so m s aanzienlijke verbetering in 
de arbeidsomstandigheden en  de vermindering dank zij gebruik van deze 
technologieën, van gevaren en  belastende om standigheden v o rm en  voor­
w aarden voor het welslagen van d e invoering ervan in de ondernem ing 
en, m eer in het algemeen, voor het sociaal en  econom isch welslagen 
v an  de technologische ontwikkeling;
iv) d e nieuw e technologieën kunnen positieve gevolgen hebben voor het
leefklimaat, bijvoorbeeld door de toenem ing van de vrije tijd w aardoor 
een betere benutting van collectieve diensten en  voorzieningen mogelijk 
w ordt en  door h u n  bijdrage aan de sociale integratie van d e gehandi­
capten.
10. W a t de inspraak bij de technologische ontwikkeling betreft heeft d e 
ervaring uitgewezen, dat voor de concurrentiepositie van het Europese bedrijfs­
leven vaak d e aanpassing van de arbeidsbetrekkingen van groot belang is.
W a a r m e n  m e t het betrokken personeel overleg heeft gepleegd en een beroep 
heeft gedaan o p  zijn k n o w -h o w  en  inzet, k o n  de technologische innovatie 
en  de strijd o m  de werkgelegenheid m e t succes bekroond w orden, zonder dat 
te kort w erd gedaan aan de beslissingsbevoegdheid van de ondernem ers w a t 
betreft de invoering van de nieuw e technologieën.
11. E en  com m unautaire actie langs deze lijnen kan evenzeer een bijdrage 
betekenen tot de ontwikkeling van het sociale beleid als tot d e ontwikkeling 
van het beleid inzake industrie, 0 &  0  en  innovatie. Dit blijkt uit d e 
hierna volgende tabel :

-  10  -
BELEID INZAKE INDUSTRIE,
0 & 0, INNOVATIESOCIAAL BELEID
Onderwijs en - hogere produktiviteit - soepelheid van de
opleiding arbeidsmarkt
- ontwikkelingsvermogen - persoonlijke
van de spitssectoren ontplooiing
- sociaal welzijn  
bevordert
Arbeidsti jd - meer flexibilitei t - tegemoetkoming aan
van het produktie- de verlangens naar
bestel goede levensomstan-  
di gheden
- verdeling van de  
beschikbare arbeid
Inspraak bij de - betere beheersing - attitudewijziging
technologische van gereedschappen en
ontwikkeling machines- betere vaststelling  
van de behoeften

-  11  -
IV. NIEUWE ONTWIKKELINGEN, NIEUWE MAATREGELEN
12. De Commissie is voornemens reeds ondernomen acties verder te  
ontwikkelen - onder meer in het verlengde van de conclusies van het  
Permanent Comité voor Arbeidsmarktvraagstukken van november 1981 - en  
nieuwe maatregelen voor te stellen, waarbij voorrang wordt gegeven aan  
de drie volgende hoofdterreinen :
- onderwijs en opleiding
- arbeidstijd en organisatie van de arbeidsomstandigheden
- inspraak bij de technologische ontwikkeling in de onderneming.
De Commissie meent dat deze maatregelen, willen zij volledig  
doeltreffend zijn, geflankeerd moeten worden door
- een actie ter bevordering en verspreiding van innoverende experimenten  
op deze terreinen;
- een meer stelselmatige inschakeling van de bestaande financiële fondsen  
en instrumenten (ESF, EFRO, NCI, EIB, enz. ...).

-  12  -
IV. 1. Eerste actieterrein :  onderwijs en opleiding
13. In de resolutie, die in juni 1983 door de Raad en de ministers van  
Onderwijs in het kader van de Raad bijeen werd aanvaard inzake maatregelen  
betreffende de invoering van de nieuwe informatietechnieken in het  
onderwijs (1), is het kader geschapen dat de Gemeenschap de mogelijkheid  
biedt aanvulling te geven op de actie van de Lid-Staten. Op grond hiervan  
kan de Commissie reeds nu initiatieven op Gemeenschapsniveau starten of  
ondersteunen die betrekking hebben op de opneming van de nieuwe informatie­
technologieën in het onderwijs, op de docentenopleiding, op de ontwikkeling  
van programmatuur en apparatuur en op de uitwisseling van gegevens over  
experimenten. De Lid-Staten dienen snel uitvoering te geven aan de uit  
deze resolutie voortvloeiende actievoorstellen die aan het Onderwijscomité  
werden meegedeeld (2).
14. De resolutie van de Raad inzake de beroepsopleiding op het gebied  
van de nieuwe informatietechnologieën (3) vormt een tweede deel voor  
communautaire actie. De belangrijkste punten van deze resolutie hebben  
betrekking op :
- de uitvoering van demonstratieprojecten;
- de herziening van de profielen en de inhoud van bepaalde opleidingen  
ten einde tot betere vergelijkbaarheid te komen van de getuigschriften  
van vakbekwaamheid. In dit verband dient de Raad snel zijn goedkeuring  
te hechten aan het ontwerp-besluit dat thans in behandeling is (4).
(1) PB nr. C 256 van 24.9.1983
(2)
(3) PB nr. C 166 van 25.6,1983
(4) C0M(83)482 def.

- 13 -
Deze activiteiten vallen binnen het meer algemene kader van de  
resolutie van de Raad betreffende het beleid inzake de beroepsopleiding  
in de Gemeenschap in de jaren 1980 (1).
15. Aangezien er op de nieuwe ontwikkelingsterreinen een tekort aan  
interdisciplinair geschoolde mensen is vastgesteld overweegt de Commissie  
nieuwe maatregelen om de opleiding en herscholing van technici en  
specialisten van hoog niveau te verbeteren en uit te breiden.
Het is de bedoeling in het verlengde van de actie ter stimulering  
van het wetenschappelijk en technisch potentieel van de Gemeenschap (2)  
gemeenschappelijke programma’s ("partnershipTprogramma'  s") tussen het  
bedrijfsleven en de instellingen voor hoger algemeen en beroepsonderwijs  
en voor onderzoek te bevorderen die een verbreding verbeteren van de  
opleiding op hoog niveau en die helpen deze opleiding, onder financiële  
deelneming van de Gemeenschap, aan te passen aan de zich ontwikkelende  
behoeften van het bedrijfsleven. Deze naar gelang van de plaatselijke en  
regionale behoeften opgestelde programma's zouden in verschillende  
Lid-Staten tegelijk in uitvoering worden genomen. Het accent zou daarbij  
moeten liggen op de deelneming van het midden- en kleinbedrijf dat  
innoverend actief is, zodat wat het menselijk potentieel betreft de basis 
gelegd wordt voor een op de nieuwe technologieën gerichte plaatselijke en  
regionale ontwikkeling. Men zal voor deze programma's ongeveer dezelfde  
technische richtlijnen moeten volgen als voor de 0 & O-programma's op  
Gemeenschapsniveau. Deze maatregelen zouden dé deelnemers helpen een meer  
actieve rol te spelen in de communautaire programma's.
(1) PB nr. C 193 van 11.7.1983
(2) PB nr. L 181 van 6.7.1983

- 14 -
Een dergelijk initiatief vraagt eveneens om de versterking van  
de middelen tot waarneming en analyse van de Commissie als zij dooi  
lopend de aard en de nieuwe behoeften aan hoog gekwalificeerd personeel  
op de terreinen van technologische ontwikkeling wil kunnen beoordelen.
16. Als aanvulling op de lopende acties op onderwijsterrein en  
tegelijk als brug naar de "partnership-programma's" stelt de Commissie  
voor op Gemeenschapsniveau modelacties op scholen of voor het grote  
publiek te organiseren ten einde de mensen bekend en vertrouwd te maken  
met de nieuwe technologieën.
Deze maatregelen dienen onder meer betrekking te hebben op de  
invoering van micro-computers in het onderwijs en op de ontwikkeling  
van een specifieke informaticaopleiding.

- 15 -
IV. 2. Tweede actieterrein :  arbeidstijd, arbeidsomstandigheden en leefklimaat
17. De in de ontwerp-aanbeveling van de Commissie (1) met betrekking  
tot de verkorting en reorganisatie van de arbeidsduur geformuleerde  
beginselen zijn van bijzonder belang bij de invoering van de nieuwe  
technologieën vanwege de gevolgen van deze laatste voor het niveau en
de structuur van de werkgelegenheid alsmede voor de arbeidsomstandigheden  
en -organisatie in heel het bedrijfsleven.
Zoals men in de arbeidstijdovereenkomsten rekening moet kunnen  
houden met de invoering van de nieuwe technologieën, moet in die  
betreffende de invoering en het gebruik van deze technologieën de weg  
geopend worden om de door de verkorting en reorganisatie van de arbeids­
tijd geboden mogelijkheden te benutten.
In dit verband wil de Commissie voorrang schenken aan de ontwikkeling  
van kennis en inzicht betreffende de gevolgen van de nieuwe technologieën  
voor de arbeidsmarkt en betreffende hun sociale effecten, zowel op  
ondernemings- en bedrijfstakniveau als op het terrein van de vrijetijds­
besteding.
18. In dit verband dient men voort te gaan
J  i) met de sociale partners zich op Gemeenschapsniveau te beraden op  
en te zoeken naar oplossingen, die rekening houdend met de eisen
(1) C0M(83)543 def.

- 16 -
inzake concurrentievermogen van het bedrijfsleven en met de belangen  
van de werknemers, de mogelijkheid bieden de arbeidsomstandigheden  
in verband met het gebruik van de nieuwe technologieën te verbeteren;
ii) een op de toekomst gericht arbeidsmarktbeleid te bevorderen onder  
actieve inschakeling van alle betrokken partijen op plaatselijk  
en regionaal niveau;
iii) op Commissieniveau de mogelijkheden te versterken om de gevolgen op  
korte en middellange termijn van de technologische ontwikkeling  
waar te nemen en vast te stellen die van invloed zijn op de werk­
gelegenheid, de arbeidstijd, de bezoldiging en andere elementen van  
het leef- en werkmilieu, rekening houdend met de sectoriële ont-  
wi kkeli ngen;
iv) op Gemeenschapsniveau, in het verlengde van het Meerjarenprogramma
Informatica (1) een gerichte actie te voeren om de arbeidsomstandig­
heden te verbeteren, vooral wanneer het gaat om het fysieke arbeids­
milieu en de ergonomische aspecten en de gebruikswijze van de  
apparatuur;
v) het actieprogramma inzake gezondheid en veiligheid op de arbeids­
plaats aan te vullen door communautaire normen ter zake op te stellen;
(1) C0M(82)356 en C0M(83)573 def.

- 17 -
vi) de betrokken kringen te stimuleren ten einde de sociale integratie  
en de levensomstandigheden voor de gehandicapten te verbeteren  
door gemeenschappelijk geschikte voorzieningen te ontwerpen waarin  
de nieuwe technologieën zijn verwerkt (1).
(1) PB nr. C 347 van 31.12.1981

- 18 -
IV. 3. Derde actieterrein :  inspraak bij de technologische ontwikkeling
19. Ten einde zoveel mogelijk voordeel te trekken uit de invoering van  
de nieuwe technologieën, zowel voor de concurrentiepositie van het  
bedrijfsleven als wat betreft de gevolgen voor de werkgelegenheid, de  
opleidingen en de arbeidsomstandigheden is het van belang dat de  
werknemers en hun vertegenwoordigers betrokken worden bij de beslissingen  
als gevolg van deze invoering, voor zover die hen raken.
20. In de richtlijnen die een betere voorlichting en raadpleging van  
de werknemers bij massaontslag (1) of overdracht van ondernemingen (2)  
ten doel hebben, is de weg reeds gewezen ter oplossing van dit probleem.  
Andere reeds bij de Raad ingediende voorstellen voor richtlijnen (3)  
dienen om de werknemers te beschermen in meer algemene gevallen,  
waarin besloten wordt tot "belangrijke wijzigingen in de organisatie"
of tot "de invoering van nieuwe arbeidsmethoden".
21. In dit verband en in het verlengde van de conclusies van het  
Permanent Comité voor Arbeidsmarktvraagstukken van november 1981 is de  
Commissie voornemens :
i) het onderzoek en de verspreiding van informatie uit te breiden over  
de ervaring en praktijk in verband met de inspraak van de werk­
nemers bij de invoering van de nieuwe technologieën in de onder­
neming;
· · · / · · ·
CD Richtlijn 75/129/EEG van 17.2.1975
(2) Richtlijn 77/187/EEG van 14.2.1977
(3) PB nr. C 240 van 9.9.1983 en PB nr. C 217 van 12.8.1983

- 19 -
ii) de formulering tussen de sociale partners op Europees niveau
te bevorderen van gemeenschappelijke beginselen die de mogelijk­
heid zouden moeten bieden, rekening houdend met de verschillende  
instrumenten op het terrein van wet en cao die in de Lid-Staten  
bestaan, tot sluiting van overeenkomsten te komen over de wijze  
waarop de nieuwe technologieën na hun invoering in de ondei—  
neming worden toegepast;
iii) initiatieven te ondersteunen die ten doel hebben kennis en  
inzicht inzake de technologische innovatie bij de sociale  
partners te versterken.

-  20  -
IV. 4. Flankerende acties
22. Ter versterking van haar actie op de hierboven beschreven  
terreinen dient de Gemeenschap maatregelen te treffen ter bevordering  
en verspreiding van experimenten en ter verbetering van het gebruik  
van de communautaire financiële instrumenten.
i) De bevordering en verspreiding van experimenten
23. De weerstand tegen en de afwijzing van de nieuwe technologieën  
vloeien meestal voort uit een negatieve beoordeling van hun sociale  
gevolgen, vooral wanneer voldoende alternatieve werkgelegenheid ont­
breekt. Om dit te helpen ondervangen zouden communautaire acties de  
mogelijkheid moeten beiden op Europees niveau de resultaten te onder­
steunen en verspreiden van plaatselijk gerealiseerde innoverende  
projecten met betrekking tot bijvoorbeeld :
- de oprichting van ondernemingen en meer in het algemeen de versterking  
van initiatieven tot schepping van werkgelegenheid onder gebruik­
making van de nieuwe technologieën;
- nieuwe goederen en diensten die, gebaseerd op de nieuwe technologieën,  
voorzien in sociale behoeften, met name van gehandicapten en bejaarden;

-  21  -
- "dorpen-technologieën-arbeidsplaatsen"-programma's die de werkge-  
legenheid op het platteland kunnen stimuleren;
- de toegang van gehandicapten tot hoog gekwalificeerde technologische  
functies.
i  i) Verbetering van de actie van de communautaire financiële instrumenten
24. Het Europees Sociaal Fonds kan een belangrijke roL spelen bij de  
technologische en sociale ontwikkeling door scholingsacties te onder­
steunen. De door de Commissie op 21 december 1983 vast^estelde richt­
snoeren voor het beheer van het Europees Sociaal Fonds gedurende de  
jaren 1984 tot 1986 (1) zijn mede gericht op de aanpassing van de arbeids­
krachten aan de veranderingen op de arbeidsmarkt als gevolg van de  
technologische ontwikkelingen. Daarin wordt bepaald dat voor tussenkomst  
van het Fonds onder meer prioriteit geldt voor :
- maatregelen ter bevordering van de werkgelegenheid door omschakeling  
of herstructurering;
- opleidingsmaatregelen ten behoeve van personeel in het midden- en  
kleinbedrijf dat als gevolg van de invoering van de nieuwe technologieën  
herschoold moet worden;
- opleidingsmaatregelen ten behoeve van opleiders op het terrein van de  
nieuwe technologieën.
(1) PB nr. C 5/2 van 10.1.1984

-  22  -
25. De Commissie vraagt de Lid-Staten aan de hand van deze richt­
snoeren aanvragen om bijstand in te dienen
- die erop gericht zijn de eerste toepassing van een nieuwe technologie  
in een Lid-Staat te realiseren die mogelijk ten goede zal komen aan een  
gehele bedrijfstak;
- die betrekking hebben op opleidingsacties voor kwalificaties met  
innoverend karakter bij maatregelen die in groeiende bedrijfstakken  
nieuwe arbeidsplaatsen scheppen indien er een dusdanig tekort aan arbeids­
krachten is, dat de invoering van nieuwe technologieën of produktie-  
technieken daardoor mogelijk belemmerd wordt.
26. In het kader van zijn steunverlening aan innoverende maatregelen  
kan het Fonds eveneens bijstand verlenen aan opleidingsprojecten die,  
met name op het terrein van de nieuwe informatietechnologieën, gericht  
zijn op stimulering van "veelbelovende innovaties" (1) en op de over­
dracht van ervaringen die de Lid-Staten van nut kunnen zijn bij de ont­
wikkeling van hun beleid en praktijk, bijvoorbeeld op de volgende  
terreinen :
- de behoeften aan opleiding in de nieuwe technologieën van het bedrijfs­
leven, vooral van het midden- en kleinbedrijf met inbegrip van de  
coöperaties en van het personeel van andere ondernemingen die op bij­
zondere wijze bij de toepassing van deze technologieën betrokken zijn;
(1) PB nr. C 166 van 25.6.1983

- 23 -
- de integratie in het arbeidsproces van jeugdige werklozen, met name  
van hen die niet over voldoende of voldoende aansluitende kwalificaties  
beschikken, door gerichte opleidingsmaatregelen in de nieuwe technologieën;
- het behoud of de wederopneming in het arbeidsproces van al dan niet  
werkloze geschoolde werknemers, vooral ouderen, wier werkgelegenheid  
getroffen is of dreigt te worden getroffen door herstructurering in het  
bedrijfsleven, door hun beroepsmobiliteit te bevorderen;
- de aanpassing of opneming in het arbeidsproces van vrouwen wier arbeids­
plaats door de invoering van de nieuwe technologieën bedreigd wordt
of die graag willen terugkeren tot het arbeidsproces;
- de opleiding van opleiders voor de toepassing van de nieuwe technologieën  
in samenwerking met de wereld van de arbeid.
27. Het EFRO kan, wanneer de door de Commissie voorgestelde herziening  
haar beslag heeft gekregen, meer doelmatig bijstand verlenen om de  
belemmeringen weg te nemen die de ontwikkeling van nieuwe economische  
bedrijvigheden in de weg staan door een ruimere verspreiding van de  
nieuwe technologieën in de hand te werken door middel van communautaire  
programma's of van nationale programma's van communautair belang.

- 24 -
Met zijn ervaring onder meer in het kader van de projecten hors quota  
kan het EFRO niet alleen de verspreiding van de innovatie in onderzoek  
en produktie bevorderen, doch ook steun verlenen aan bijvoorbeeld :
- de oprichting of ontwikkeling van maatschappijen of andere organen  
voor adviesverlening inzake beheer en organisatie, door directe of  
indirecte steunverlening. Deze maatschappijen of organen zouden onder­
nemingen tijdelijk kunnen bijstaan bij de tenuitvoerlegging van de door  
hen geformuleerde aanbevelingen;
- de oprichting of ontwikkeling van gemeenschappelijke diensten voor  
meerdere ondernemingen waarin gebruik wordt gemaakt van nieuwe techno­
logieën;
- de bevordering van de verspreiding van de nieuwe technologieën in industrie  
en dienstverlening onder meer door
.  het verzamelen van informatie over de innovatie van produkten en  
produktieprocessen en over de verspreiding daarvan in het bedrijfs­
leven, met inbegrip van het uitproberen van deze innovaties;
.  het stimuleren van de toepassing van de innovatie in produkten en  
produktieprocessen.

- 25 -
28. Als aanvulling op de reeds bestaande financiële instrumenten  
heeft de Commissie aan de Raad, die daarover snel dient te beslissen,  
het in het leven roepen voorgesteld van een communautaire financiering  
van de innovatie, de "Europese innovatielening". Dit in financiële  
termen bescheiden voorstel om het nieuw communautair instrument (NCI)  
ten dienste te stellen van de invoering op de markt van door het  
midden- en kleinbedrijf voortgebrachte innoverende goederen of diensten  
kan een belangrijk multiplier-ëffect hebben. Zo kan het algemeen  
innovatieklimaat verbeterd worden door de bevordering van de ontwikkeling  
en eventueel de schepping van financiële voorzieningen die gespecia­
liseerd zijn in de financiering van de innovatie.

BIJLAGE :  PUNTEN TER OVERWEGING  
I. DE NIEUWE TECHNOLOGIEËN EN DE WERKGELEGENHEID
1. Het vraagstuk van de gevolgen van de technologische ontwikkeling voor  
de werkgelegenheid is niet nieuw; wel blijft het centraal staan in de  
discussie over de maatschappelijke aanvaardbaarheid van de nieuwe  
technologieën. Twee conclusies die voortvloeien uit talrijke studies in het  
verleden behoeven geen nader bewijs :
- het verband tussen werkgelegenheid en technologische ontwikkeling is zeer  
complex en mag niet los gezien worden van de algemene economische situatie;
- de gevolgen voor de werkgelegenheid van de niet-aanvaarding van de nieuwe  
technologieën zouden op middellange en lange termijn veel ernstiger zijn  
dan de directe gevolgen van hun toepassing.
2. Daarom wil deze bijlage enkele trendontwikkelingen en vooruitzichten  
met betrekking tot de werkgelegenheid - zowel in de bedrijfstakken die nieuwe  
technologieën toepassen als in sectoren die deze produceren - aan de orde  
stellen en een aantal vragen opwerpen over de wijze waarop gereageerd dient  
te worden op de veranderingen in de werkgelegenheidsstructuur als gevolg van  
de technologische innovatie. Ook worden elementen aangedragen voor een  
analyse en een bezinning op de sociale gevolgen van de technologische  
ontwikkeling op andere terreinen zoals onderwijs en opleiding,  
arbeidsomstandigheden en leefklimaat en inspraak bij de technologische
ontwi kkeling.
I. 1. De gevolgen voor het werkgelegenheidsvolume
a) De bedrijfstakken waarin de nieuwe technologieën worden toegepast
3. Vooraf zij opgemerkt dat de onderzoeken op dit terrein tot  
uiteenlopende conclusies leiden naar gelang van het niveau waarop het  
onderzoek is verricht - onderneming, bedrijfstak, meerdere bedrijfstakken  
samen - en naar gelang van de vraag of de nieuwe technologie in de produkten  
dan wel in de produkti eprocessen is toegepast.
4. Op het niveau van de onderneming wijzen de gebruikers die de nieuwe  
technologieën in een nieuw produkt hebben verwerkt in het algemeen op een  
lichte toeneming van het aantal arbeidsplaatsen vanwege de toegenomen vraag  
naar het nieuwe produkt. Wanneer de technologie verband houdt met het  
produktieproces zijn de gevolgen voor de werkgelegenheid minder zeker :  zij  
zijn dan afhankelijk van de vraag of de stijgende verkoop van het produkt,  
dank zij kostenvermindering of kwaliteitsverbetering, voldoende opweegt tegen  
de arbeidsbesparende effecten van het nieuwe procédé dan wel of de  
vrijgekomen arbeidsplaatsen worden gecompenseerd door functies in de sfeer  
van ontwerpen, toezicht en onderhoud.

-  2 -Bi j  Lage
5. Per bedrijfstak is het moei Lijker de directe en indirecte effecten van  
de nieuwe technologieën te beoordelen, omdat de ondernemingen die deze  
technologieën niet overnemen een deel van hun markt kunnen verliezen zonder  
dat de negatieve effecten hiervan gecompenseerd worden door uitbreiding van  
de werkgelegenheid in meer concurrentiële ondernemingen.
6. De vooruitzichten zijn gunstiger in de bedrijfstakken waarin de nieuwe  
technologieën in de produkten verwerkt kunnen worden.  Zo zou de toepassing  
van micro-computers in huishoudapparaten kunnen leiden tot een groei van de  
werkgelegenheid in de Gemeenschap tot 1995 met 75.000 tot 165.000  
arbeidsplaatsen. Deze toeneming is groot in vergelijking met het huidige  
werkgelegenheidsniveau (van 100 tot 500 X naar gelang het produkt), doch in  
absolute cijfers bescheiden.
7. In de metaalnijverheid en de machinebouw, waar vooral het  
produktieproces voorwerp is van innovatie - robots, numeriek bestuurde  
werktuigen, ontwerpen met behulp van de com puter, flexibele
produktiesystemen - verwacht men dat de invoering van robots en  
geautomatiseerde machines zou kunnen leiden tot het verlies van 160.000 tot  
400.000 directe arbeidsplaatsen in de Gemeenschap (1). Hetzelfde  
verschijnsel vindt men in steeds meer andere industrietakken, waarin steeds  
meer handelingen zich lenen tot automatisering (chemie, textiel en kleding,  
farmaceutische produkten, enz.). Hetzelfde zou kunnen geschieden in de  
diensten- en kantoorsector, waarin de nieuwe technologieën tot een  
aanzienlijke produktiviteitsstijging kunnen leiden.
8. Hoewel de directe gevolgen in deze laatste sectoren negatief kunnen  
zijn hangt het totale effect op het, werkgelegenheidsniveau af van een  
aantal factoren :  de wijze waarop de technologie wordt toegepast, het  
vraagniveau en de concurrentiepositie van de betrokken ondernemingen op de  
nationale en internationale markten. Als men ziet wat bepaalde ondernemingen  
hebben gedaan om in de recessie bij geringere capaciteitsbenutting - vaak  
dank zij de toepassing van de nieuwe technologieën - verantwoord te kunnen  
blijven werken, is het niet uitgesloten dat deze bedrijven in staat zijn met  
eén betrekkelijk geringe uitbreiding van kapitaalsinvesteringen of van  
personeel een toeneming van de vraag op te vangen.
b) De industrietakken die nieuwe technologieën produceren
9. In deze sectoren gaat de ontwikkeling zo snel en is de concurrentie zo  
groot dat de werkgelegenheid op lange en zelfs op middellange termijn er pp  
geen enkel terrein gewaarborgd is.  In de uiterst concurrentiële sectoren van  
onderdelen en micro-computers zag men werkgelegenheid verloren gaan toen een  
aantal bedrijven moest sluiten omdat men achterop was geraakt in onderzoek  
en ontwikkeling op micro-elektronisch terrein. Daarentegen ontstaan op dit
(1) Bulletin nr. 10 van EPOS :  "Sociale verandering en technologie in  
Europa", december 1982

- 3 -Bi j  Lage
terrein nieuwe ondernemingen waardoor de plaatselijke ontwikkeling en de  
schepping van rijkdom in het algemeen gestimuleerd wordt, hoewel de gevolgen  
voor het werkgelegenheidsniveau onzeker blijven.
10. Ook voor de micro- en huiscomputers zijn er goede vooruitzichten.
In het FAST-programma verwacht men voor deze sector 50.000 nieuwe  
arbeidsplaatsen in de Gemeenschap.
11. Wat betreft de ontwikkeling van programmatuur zijn de verwachtingen  
voor de werkgelegenheid nog bemoedigender, omdat het hier gaat om een sector  
waarin vooral het midden— en kleinbedrijf werkzaam is dat in staat is kansen  
te benutten en in te spelen op de behoefte van de gebruikers in industrie en  
op cultureel en educatief terrein. In 1931 waren er in de EEG, Spanje en  
Portugal naar schatting 900.000 werknemers bij het ontwerpen of produceren  
van programmatuur betrokken; in deze activiteiten groeide de werkgelegenheid  
met ongeveer 10 % per jaar. Volgens studies in het kader van het  
FAST-programma zullen in het begin van de jaren 1990 in Europa 1.700.000 tot  
2.100.000 personen werkzaam zijn op het terrein van de programmatuur als de  
verschillende prognoses en veronderstellingen over de concurrentiepositie  
van het Europese bedrijfsleven uitkomen.
12. De bovenstaande ramingen hebben betrekking op bestaande goederen en  
diensten. Het is mogelijk dat de voornaamste bron van
werkgelegenheidsschepping gevormd zal worden door nieuwe goederen en  
diensten die verband houden met de nieuwe technologieën.  Op het terrein van  
de informatie- en telecommunicatietechnologie zal het gebruik van  
satellieten en televisiekabel leiden tot nieuwe werkgelegenheid in de  
audio-visuele sector, terwijl de geavanceerde kabelsystemen bovendien de  
mogelijkheid zullen bieden tot een breder scala van interactieve  
dienstverlening. Ook produkten die gecreëerd worden uit de biomassa en  
nieuwe materialen kunnen een bron van nieuwe werkgelegenheid worden; hoever  
deze mogelijkheden in al deze sectoren zullen reiken is evenwel geenszins  
duidelijk. Volgens de ramingen in een beknopt rapport van het FAST-programma  
zou het tot 1995 kunnen gaan om vier è vijf miljoen arbeidsplaatsen.
I. 2. De gevolgen voor de structuur en werking van de arbeidsmarkt
13. Naast de kwantitatieve effecten op de werkgelegenheid is een ander  
belangrijk gevolg van de nieuwe technologieën de kwalitatieve verandering in  
de aard en structuur van de werkgelegenheid. Vooral de nieuwe  
informatietechnologieën lijken een versterking te betekenen van de  
trendmatige daling van de werkgelegenheid in de verwerkende sector en van de  
groei in de tertiaire sector (met inbegrip van de dienstverlening in de  
zogenaamde secundaire sector). Zij zijn eveneens van invloed op de besluiten  
van de grote ondernemingen inzake decentralisatie en onderaanneming, door  
welke beslissingen de ontwikkeling bevorderd kan worden van kleine  
ondernemingen, ook al moet van de daaruit voortvloeiende werkgelegenheid  
vaak gezegd worden dat zij weinig zekerheid biedt.

- 4 -
Bi j Lage
14. Overigens heeft de geografische verspreiding van de nieuwe  
technologieën vaak tot gevolg dat de verschillen tussen de regio's groter  
worden :  de nieuwe technologieën zijn niet in dezelfde mate plaatselijk  
gebonden voor grondstoffen of produktiefactoren als industrieën zoals de  
ijzei en staalindustrie en de textielindustrie en de gebieden waar de  
werkgelegenheid het meeste behoefte aan stimulering heeft - zowel in "oude"  
industriegebieden als plattelandsgebieden - zijn tegelijk de gebieden die het  
minst de technologische investeringen aantrekken die voor nieuwe  
werkgelegenheid kunnen zorgen, omdat er ter plaatse onvoldoende de innovatie  
ondersteunende dienstverlening en vakkennis beschikbaar is.
15. De hierboven geschetste tendensen in de bedrijfstakken en in het  
bedrijfsleven in het algemeen vindt men geconcretiseerd in veranderingen in  
volume en structuur van de werkgelegenheid in ondernemingen en in  
industriegebieden en daar zou men juist moeten zorgen voor de aanpassing van  
de arbeidsmarkt aan de nieuwe behoeften zoals die ontstaan door de nieuwe  
technologieën. De Gemeenschap heeft reeds gewezen op de noodzaak van een op  
de toekomst gericht arbeidsmarktbeleid (1), waarbij op plaatselijk niveau de  
officiële diensten voor arbeidsvoorziening en de sociale partners betrokken  
worden. De gevolgen van de verspreiding van de nieuwe technologieën konden  
optimaal benut worden waar een dergelijke preventieve en op de toekomst  
gerichte aanpak de mogelijkheid heeft geopend :
- vroeger inzicht te krijgen in de kwantitatieve en kwalitatieve  
ontwikkelingen in de ondernemingen en de industriegebieden;
- de nodige preventieve (nieuwe arbeidsorganisatie - omschakeling) en  
corrigerende maatregelen (van overheidswege :  loonsuppletie, stimulering  
van de schepping van arbeidsplaatsen en de oprichting van ondernemingen,  
enz...) te nemen;
- de ontwikkeling te stimuleren van plaatselijke initiatieven (2) door een  
positieve houding van de regionale en plaatselijke overheid en dank zij de  
beschikbaarheid van ontwikkelingsconsulenten en -diensten.
1'6. Wanneer men deze op de toekomst gerichte aanpak beschouwt als gericht  
op de integratie van het werkgelegenheidsaspect in de strategie voor de  
plaatselijke ontwikkeling, heeft zij een dubbele functie :
1) de onderlinge relaties vast te stellen tussen het plaatselijk milieu en de  
onderneming alsmede tussen de ondernemingen zelf;
2) kennis te vergaren omtrent het menselijk potentieel, de ontwikkelingen op  
de arbeidsmarkt en de met deze ontwikkeling corresponderende  
opleidingsbehoeften.
17. Een dergelijk op de toekomst gericht arbeidsmarktbeleid vergt dat op  
ondernemingsniveau de factor arbeid (werkgelegenheidsvolume en  
kwalificatiestructuur) op dezelfde wijze als de financiële en technische  
factoren, beschouwd wordt als bepalend voor de algemene ondernemingsstrategie  
en niet alleen als een gevolg daarvan. Voorts vergt een dergelijk beleid dat
(1) C0M(80)186 Richtsnoeren voor een communautair arbeidsmarktbeleid
(2) C0M(83)662 def. - de plaatselijke initiatieven tot schepping van  
werkgelegenheid

- 5 -
Bi j  Lage
naast de officiële bemiddelingsdiensten ook de ondernemingen en  
vakorganisaties evenals de regionale en plaatselijke overheid, de onderwijs-  
en opleidingsinstellingen en alle die bij de sociaal~economische  
ontwikkeling betrokken zijn een actieve rol kunnen spelen.
I. 3. De meest -bedreigde groepen
*
18. In de komende 10 tot 15 jaar zal de invoering van de nieuwe  
technologieën het beeld van de arbeidsmarkt aanzienlijk veranderen zonder dat  
men nu al precies alle veranderingen kan voorspellen die zich zullen  
voordoen. Duidelijk is wel dat het werkloosheidsrisico het grootst is voor de  
minst beschermde groepen zoals jongeren, vrouwen (vooral de weinig  
geschoolde), buitenlandse werknemers en werknemers die dicht voor hun  
pensioen staan.
19. Er bestaat in de Lid-Staten en in de Gemeenschap reeds een op deze  
verschillende groepen van de beroepsbevolking gericht beleid; de verspreiding  
van de nieuwe technologieën vraagt meer om versterking daarvan dan om het  
inslaan van nieuwe wegen. De positie van de vrouwelijke werknemers is evenwel  
bijzonder zorgwekkend (1), ook al kon men aanvankelijk denken dat deze nieuwe  
technologieën een betrekkelijk positieve invloed zouden hebben op de  
werkgelegenheid voor vrouwen ~ al was het alleen maar door de groei van de  
industrieën voor de produktie van elektronisch materiaal, die een zeer grote
,  behoefte hebben aan meestal weinig geschoold vrouwelijk personeel. In de  
dienstensector, waar de vrouwen voornamelijk werkzaam zijn in de  
informatieverwerking, lijden zij onder de geleidelijke verdwijning van de  
routinematige kantoorwerkzaamheden en de invoering van meer presterende  
apparatuur, waarvoor vaak een hogere vakkennis is vereist. Hetzelfde ziet men  
in de verwerkende industrie waar de vrouwen routinematige en laaggeschoolde  
arbeid verrichten, d.w.z. de arbeid die het gemakkelijkst te automatiseren  
is. Deze zwakke positie vindt mede haar oorsprong in het feit dat vrij weinig  
vrouwen technologische en wetenschappelijk onderwijs volgen, hetgeen nefaste  
gevolgen heeft voor hun inschakeling en verdere kansen in het arbeidsproces  
in een wereld waarin technologisch kennen en kunnen een belangrijke troef is.
20. Voor de oudere werknemers dient men op de eerste plaats de nodige  
scholingsmaatregelen te "nemen zodat zij de technologische ontwikkeling in de  
onderneming kunnen bijhouden of kunnen overgaan naar een ander beroep.
Wanneer deze omscholing te moeilijk is zou men maatregelen dienen te  
overwegen om hun vakkennis en beroepservaring in andere functies te blijven  
benutten (begeleiding van de opleiding van nieuwkomers in de onderneming -  
vervroegde uittreding zodat men zich aan andere activiteiten kan wijden).
(1) C0M(83)853 def. de werkloosheid onder vrouwen

-  6 -
Bi j  Lage
1.  4. De nieuwe technologieën en de arbeidstijd
21. De beginselen met betrekking tot de verkorting en reorganisatie van  
de arbeidstijd, zoals neergelegd in de ontwerp-aanbeveling van de  
Commissie (1), zijn in verband met de invoering van de nieuwe technologieën  
van bij zonder belang, niet alleen vanwege de moge lijke invloed van deze  
laatste op het werkgelegenheidsniveau, doch ook op de arbeidsorganisatie  
in de verschillende ondernemingen. De invoering van nieuwe technologische  
systemen of procédés biedt mogelijkheden tot meer flexibiliteit en vraagt  
derhalve om herbezinning op en meestal reorganisatie van de arbeid. De  
reorganisatie van de werkroosters kan kortere individuele arbeidstijd tot  
gevolg hebben hetgeen, wanneer de concurrentiepositie van het bedrijfsleven  
daaronder niet lijdt, kan helpen werkgelegenheid te behouden of te creëren.
22. De invoering van de nieuwe technologieën kan ook mogelijkheden bieden  
tot verruiming van de deeltijdarbeid. Opgemerkt zij dat de ontwikkeling  
van de deeltijdarbeid vraagt om een verbetering van de positie van de  
betrokken werknemers, hetgeen een argument te meer is om te stellen dat de  
Raad zijn goedkeuring dient te hechten aan de ontwerp-richtlijn ter zake.
23. De verkorting en reorganisatie van de arbeidstijd kunnen ook de  
invoering van de nieuwe technologieën vergemakkelijken en helpen de  
investeringen zo rendabel mogelijk te maken door een meer doorlopend  
gebruik van de bedrijfsmiddelen of vermindering van de wachttijden.
11 ·  SCHOLING, OPLEIDINGEN, ONDERWIJS EN NIEUWE TECHNOLOGIEËN
n ·  1’  Opleiding in de bedrijven die gebruik maken van de nieuwe technologieën
24. Vooraf zij opgemerkt dat het verband tussen de functie-inhoud nu en  
in de toekomst en de opleiding een onrechtstreeks en ingewikkeld verband  
is. Wij spreken niet louter over technische ontwikkelingen van onder­
geschikt belang, doch over nieuwe taken waarvoor nieuwe kwalificaties en  
vaardigheden nodig zijn. De sociale veranderingen als gevolg van de  
technologische ontwikkeling vragen om een herbezinning op de plaats en de  
aard van zowel de initiële als de voortgezette vakopleiding, en vooral  
om de zorg te voorkomen dat de ter zake genomen maatregelen beschouwd  
worden als achterhoedegevechten. Krachtige en volgehouden maatregelen  
zijn noodzakelijk omdat de ontwikkeling in het onderwijs- en opleidings-  
bestel nu eenmaal traag gaat en omdat het tempo van de technologische  
ontwikkeling om voortdurende bij— en nascholing vraagt.
(1) C0M(83)543 def.

- 7 -Bi j  lage
25. Een tweede belangrijk punt dat men niet uit het oog mag verliezen  
i  s"dat de technologie zelf niet beslissend is voor het niveau van werk­
gelegenheid; evenmin worden de beroepskwalificaties en de daarmee  
corresponderende opleidingsbehoeften rechtstreeks en strikt door de 
technische innovatie bepaald. Er is een zekere speelruimte :  de beslissingen  
over de te verdisconteren aspecten van de technologie verschi llen naar  
gelang van de betrokken maatschappelijke groepen en zijn afhankelijk van  
beslissingen op het stuk van werkgelegenheid en arbeid alsmede van de
soci aal-economi sche situatie waarin deze genomen worden. Wanneer eenenkel  
element verandert kunnen de uitkomsten wat betreft de vereiste kwalificaties  
volkomen anders komen te liggen.
26. Tegen deze achtergrond moet men bepaalde ontwikkelingen in de industrie  
en de dienstensector zien. De concrete wijze en aard van ingrijpen van
de mens in het fabricageproces heeft verreikende en tegelijk subtiele ver­
anderingen doorgemaakt, die verschillend zijn naar gelang de mate van  
automatisering, de plaats van de automatisering in de produktieketen en  
vanzelfsprekend de aard van de geproduceerde goederen en diensten :
1) in de volcontinubedrijven waarin de hoeveelheid verkregen produkt in  
een gegeven tijd niet afhankelijk is van het arbeidssysteem en waarin  
het er vooral om gaat dat de fysisch-chemische processen normaal ver­
lopen, ontstaan nieuwe beroepsgroepen met corresponderende opleidingen  
rondom de toezichthoudende en onderhoudsfuncties.  Het is van belang
dat de werknemers betrekkelijk polyvalent zijn, want de vrijwel volledige  
automatisering van de continuproduktie eist, dat de werknemers in staat  
zijn de signalen die langs de hele produktieketen worden gegeven te  
i  nterpreteren;
2) in de produktie van massagoederen, waarin de produktiviteit nog samenhangt  
met het arbeidstempo, zijn de gevolgen van de nieuwe technologieën  
uiteraard verschillend naar gelang de taak en de aard van het werk :  
vooral bij de assemblage en de machinebewerking kan de automatisering
tot gevolg hebben dat een behoorlijk aantal haLfgeschoolde en geschoolde  
fabricagefuncties verdwijnt en tegelijk het aantal toezichthoudende,  
controlerende en leidende functies alsmede plannings- en onderhouds-  
functies toeneemt. Bij deze herschikking van functie/kwalifixatiegroepen  
ziet men tevens een verschuiving van het ene soort beroep naar het andere  
met enerzijds "ontscholing" (de insteller wordt bedieningsman) en andei—  
zijds een verdere specialisatie (de insteller krijgt veel ingewikkelder  
taken in verband met onderhoud, diagnose en reparatie);
3) in de dienstensector (banken, verzekeringen, handel, doch ook administraties  
alsmede de dienstenafdelingen in de verwerkende ondernemingen die onder
de twee vorige sectoren vallen) ziet men eveneens een herschikking en  
polarisatie van taken die leidt tot grondige veranderingen in de  
functie/kwalificatiegroepen :  standaardisering leidt tot taakverarming

-  8 -
Bi j Lage
en dit Leidt weer tot "ontscholing". Daar tegenover staat een concentratie  
van bevoegdheden in de diensten die zich bezighouden met analyse,  
planning, marketing en beheer. Men kan dit proces van polarisatie/  
ontscholing zelfs waarnemen in de beroepen die tot de nieuwe  
technologieën behoren.
27. Een analyse van de gevolgen van de technologische ontwikkeling voor  
de kwalificaties mag niet beperkt blijven tot uitsluitend de veranderingen  
die de individuele werknemer in zijn vakbekwaamheid raken. Andere factoren  
maken dat de arbeidsorganisatie grondig verandert. De groeiende tertiari-  
sering van produktiefuncties en de uitbreiding van onderaanneming en  
ploegenarbeid zijn evenveel factoren die van invloed zijn op de mogelijkheden  
van de werknemer tot integratie in zijn werk- en leefmilieu.
28. Deze veranderingen houden in dat bij de met de technologische ontwikke­
ling samenhangende scholingseisen de waarde toeneemt van sociale kwaliteiten  
en gedragspatronen en van specifieke vaardigheden die samenhangen met het  
vermogen zijn weg te vinden in nieuwe vormen van arbeidsorganisatie :  daarom  
moeten deze nieuwe kwalificaties en de opleiding welke nodig is om deze te  
verwerven een fundamenteel element vormen in de maatschappelijke discussie.
29. Men moet de term "nieuwe kwalificaties" evenwel niet mis verstaan :  
de door de nieuwe technologieën vereiste kwalificaties maken niet alle 
vroegere kennis overbodig, veeleer het tegendeel. Zoals men beter een  
technicus kan leren programmeren dan een programmeur omvormen tot een  
technicus, zo doen de nieuwe functies die ontstaan als gevolg van de  
technische vernieuwingen ook een beroep op de vroegere beroepservaring.
Als men dit element relateert aan het begrip sociale vaardigheden zal men  
pleiten voor het behoud van de bestaande kwalificaties omdat men een even­
tuele polarisatie van de kwalificaties afwijst.
30. Een tweede effect van deze veranderingen is dat men meer aandacht  
dient te schenken aan de opleiding van degenen die in de ondernemingen  
direct met de nieuwe technologieën te maken krijgen :  op de eerste plaats  
het hoger en middelbaar kader, doch ook de vertegenwoordigers van de  
werknemers „
De veranderingen in de interne structuur van.de ondernemingen als gevolg  
van de nieuwe technologieën vergen een betere opleiding van het kaderpersoneel,  
niet alleen bij het technisch omgaan met de nieuwe apparaten maar ook bij  
het maatschappelijk omgaan met de nieuwe technologieën. Hetzelfde geldt  
voor de werknemersvertegenwoordigers, voor wie maatregelen getroffen dienen  
te worden op drie elkaar aanvullende niveaus :  de bewustraaki ng van aJ.te  
werknemers, de maatregelen om hen die op ondernemingsniveau direct bij de  
voorlichting en raadpleging betrokken zijn meer vertrouwd te maken met de  
materie en tenslotte de opleiding van deskundigen van de vakbeweging.

Bi jLage
31 Naast speciale maatregelen voor bepaalde bevolkingsgroepen (jongeren,  
volwassenen, vrouwen, enz.) in bepaalde institutionele kaders (onderwijs,  
opleiding, enz.) moet de gehete bevolking in contact worden gebracht met  
de nieuwe technologieën, die een grondige wijziging gaan brengen in de  
relaties van het individu met zijn omgeving. De segmentering die, zoals  
reeds opgemerkt, in het arbeidsproces speelt, kan ook op sociaal terrein  
gaan spelen. Het streven naar de ontwikkeling van initiatief en zelfstan­
digheid op plaatselijk niveau bijvoorbeeld (1) kan zeer wel gepaard gaan  
met een vertrouwdmaking met de nieuwe technologieën, vooral omdat de  
jongeren niet de minst belanghebbenden zijn bij deze ontwikkelingen.
II. 2. Opleidingen op hoog niveau
32. Een ander belangrijk aspect van de ontwikkeling van onderwijs en  
opleiding met het oog op de nieuwe technologieën zijn de rechtstreeks met  
onderzoek en innovatie op het terrein zelf van de nieuwe technologieën  
samenhangende behoeften.
33. De lang niet volledige informatie waarover de Commissie beschikt  
wijst erop dat er een voortdurend ernstig tekort is aan hoog gekwalificeerd  
personeel dat in staat is op het raakvlak tussen zuiver onderzoek en  
bedrijfsleven te werken aan de ontwikkeling van op de nieuwe technologieën  
gebaseerde goederen, diensten en procédés. Weinig wijst erop dat hierin op  
korte termijn verandering zal komen; integendeel, in bedrijfsleven en  
onderwijs maakt men zich steeds meer zorgen over het uitblijven van maat­
regelen die moeten verzekeren dat op middellange en lange termijn voorzien  
zal worden in de snel toenemende personeelsbehoeften in de industrieën die op  
het terrein van onderzoek en toepassingen voorop lopen.
34. Men dient te beseffen dat de meest energieke maatregelen op het terrein  
van onderzoek, ontwikkeling en industriebeleid op moeilijkheden zullen  
stuiten en zelfs kunnen mislukken wanneer zij niet worden geflankeerd door  
soortgelijke maatregelen op het terrein van initiële opleiding en bij- en  
nascholing van hoog gekwalificeerde specialisten en technici. Dit geldt vooral  
op recente ontwikkelingsterreinen zoals de interdisciplinaire kwalificaties  
die nodig zijn wanneer verschillende nieuwe technologieën samengaan :  tele­
communicatie en informatica, elektronika: en machinebouw, systeemontwerpen
en gedragswetenschappen, biochemie en landbouw.
35. Er is niet alleen een aanzienlijke kwantitatieve verruiming nodig  
van de mogelijkheden tot initiële opleiding en bij- en nascholing op een  
aantal sleutelterreinen zoals de informatietechnologie en de biotechnologie;  
er bestaat ook behoefte aan nieuwe vormen van onderwijs en opleiding op  
hoger niveau ter overbrugging van de al te vaak voorkomende kloof tussen  
hoger onderwijs, bedrijfsleven en onderzoekinstituten, ten einde te zorgen  
dat onderzoek en ontwikkeling, industriële innovatie en opleiding hand in
(1) C0M(83)662 def. - de plaatselijke initiatieven tot schepping van  
werkgelegenheid

-  10  -
Bi j  lage
hand gaan. Het gaat er niet alleen om de opleiding als zodanig te verbeteren,  
doch ook om acties tot wederzijdse ondersteuning van bedrijfsleven en hoger  
onderwijs te stimuleren.
36. De nieuwe communautaire initiatieven op het terrein van onderzoek,  
ontwikkeling en industriebeleid - vooral ESPRIT - zijn geen beperkte acties  
maar betekenen het begin van een belangrijke inspanning op lange termijn,  
waarvoor de noodzaak van samenwerking en pooling van middelen op  
Gemeenschapsniveau duidelijk is aangetoond.
37. De maatregelen op het terrein van de communautaire actie betreffende  
de opleiding voor de nieuwe technologieën kunnen er ten dele toe bijdragen  
doch volstaan op zich niet om te bewerkstelligen, dat het voor het wel­
slagen van deze initiatieven noodzakelijk menselijk potentieel inderdaad  
beschikbaar komt. De mogelijkheden tot bijstand van het Europees Sociaal 
Fonds zijn beperkt omdat degenen die hiervoor in aanmerking komen (behalve  
de beneden 25-jarigen) in het algemeen werkzoekende of werkloos moeten zijn.
In elk geval ligt het niet op de weg van het Fonds - hetgeen essentieel is  
voor een instrument van het werkgelegenheidsbeleid - acties tot onderlinge  
steun tussen de instellingen voor hoger onderwijs, het bedrijfsleven en
de onderzoekinstituten te financieren.
Omgekeerd ligt het niet op het terrein van de communautaire onderzoek­
programma's maatregelen te stimuleren die inspelen op de behoeften aan  
arbeidskrachten, gaande van de initiële opleiding tot de opleiding van  
in de toepassingen gespecialiseerde technici, ook al kent men in bepaalde  
onderzoekprogramma's van de Gemeenschap - vooral biomoleculaire techniek -  
beperkte maatregelen die onderzoekers de gelegenheid te bieden door uitwisse­
lingen in het kader van deze programma's hun kennis te verruimen.
H I "  DE NIEUWE TECHNOLOGIEËN, ARBEIDSOMSTANDIGHEDEN EN LEEFKLIMAAT
III. 1. De arbeidsomstandigheden
38. Evenals op de terreinen van werkgelegenheid en opleiding worden de  
arbeidsomstandigheden niet uitsluitend bepaald door de nieuwe technologieën,  
doch hangen zij ook af van de beslissingen op verschillende niveaus zoals  
onderzoek en ontwikkeling, ontwerpen van produkten of systemen en uitvoering.

-  11 -Bi jlage
39. De nieuwe technologieën kunnen bijdragen tot betere algemene  
arbeidsomstandigheden, onder meer door de automatisering van moeilijke,  
gevaarlijke, ongezonde, eentonige en routinematige arbeid. De ontwikke­
ling op dit terrein gaat echter zo snel dat men ze op de voet moet vol­
gen en bereid moet zijn tot onderzoek en maatregelen om beter de geva­
ren te begrijpen die de veiligheid en gezondheid zouden kunnen bedreigen,  
om in dit verband normen in te voeren en om te verzekeren dat alle moge­
lijkheden van de nieuwe technologieën worden uitgebuit om tot de gewenste  
verbetering van de arbeidsomstandigheden te komen.
40. In dit verband is het raadzaam de vragen met betrekking tot gezond­
heid, veiligheid en arbeidsomstandigheden in drie groepen te verdelen :
de nieuwe materialen en procédés, de biotechnologie en de toepassingen  
van de micro-elektronika en van de informatietechnologieën.
i) Nieuwe materialen en procédés
y/oorbeelden van dergelijke procédés, die waarschijnlijk elk jaar aan­
zienlijk bredere toepassing zullen vinden, zijn de ontwikkeling van de  
lasertechnologie, het elektronisch lassen en van de deeltjestechnologie  
en de technologie van niet-ioniserende stralingen. Deze en ook andere  
technieken zoals het gebruik van elektromagnetische velden, radio­
frequenties en micro-golven in de industrie houden gevaren in voor de  
gezondheid en de veiligheid, doch bij de beschikbare gegevens is het  
nog niet mogelijk vast te stellen welke beschermende maatregelen ge­
troffen moeten worden.
Andere technieken in verband met metalliseren, polymeren, composiet­
en andere materialen en voor katalyse gebruikte materialen vergen vei  
der toxicologisch onderzoek om de gevaren voor de gezondheid tot een  
minimum te beperken. Een voorbeeld van een dergelijk noodzakelijk ondei—  
zoek heeft betrekking op de als katalysoren gebruikte zeolieten, omdat  
recente studies hebben aangetoond dat bepaalde kankerverwekkende kunnen  
zijn.
ii) Biotechnologie
De snelle ontwikkeling in de laatste jaren op het terrein van de bio­
technologie hebben in bepaalde kringen bezorgdheid doen ontstaan in  
verband met de mogelijkheid dat ongecontroleerd nieuwe produkten en  
procédés zullen worden uitgevonden. Men vreest dan dat veranderingen  
in de genetische structuur kunnen leiden tot ernstige beschadigingen,  
zodat reeds spelregels werden opgesteld voor het toezicht op de expe­
rimenten op het terrein van genetische manipulatie. Uit de tot nu toe  
verrichte evaluaties en analyses zou blijken dat de gevaren werden

-  12 -
Bi j Lage
overschat. Dit neemt niet weg dat precieze veiligheidsmaatregelen op  
het terrein van de manipulatie van voor de mens gevaarlijke micro—  
organismen noodzakelijk blijven. Zoals bij elk proces kan alleen met  
volledige kennis van de aard van de werkzaamheden en een goede oplei­
ding voorkomen worden, dat men zich blootstelt aan gevaren of al te  
voorzichtig is. De Commissie is van mening dat de ontwikkelingen op  
dit terrein van nabij gevolgd moeten worden, onder meerock via de studies  
van de OESO en de Raad van Europa, zodat men tijdig de nodige maat­
regelen kan invoeren.
ii'') Micro-elektronika en informatietechnologie
Het aantal terreinen waarop deze technologieën de lichamelijke gezond­
heid en veiligheid in gevaar kunnen brengen zijn beperkt. De studies  
met betrekking tot de specifieke problemen van de apparatuur voor vi­
suele weergave moeten worden voortgezet, opdat rnen kan vaststellen  
welke voorzorgen en gezondheidsmaatregelen in de toekomst genomen  
moeten worden; anderzijds wijst de groeiende informatie over aan de  
automatisering en aan robots toe te schrijven ongevallen op de nood­
zaak reeds vanaf het eerste ontwerp rekening te houden met de gezond­
heids- en veiligheidsaspecten. Men moet deze problemen echter in het  
ruimere kader zien van de ontmoeting tussen mens en machine en van  
de ergonomische conceptie, waarin psychologische overwegingen een  
even belangrijke zoniet belangrijker rol spelen dan louter fysieke  
overwegingen. Om reeds bij het ontwerpen de veiligheidsproblematiek  
van geautomatiseerde apparatuur op te lossen kan het nodig zijn niet  
alleen de uiteindelijke gebruiker te raadplegen, doch ook ergonomisten  
en ontwerpers van machines, die in staat zijn een verband te leggen  
tussen de technische prestaties en het kunnen en niet-kunnen van de­
genen die met deze apparatuur werken. Soortgelijke overwegingen gelden  
voor het ontwerpen en gebruiken van systemen die onder de informatie­
technologie vallen en waarbij de van de gebruiker vereiste concentra­
tie of de moeilijkheden in verband met het gebruik van weinig gebrui­
kersvriendelijke machinetalen of computersystemen ernstige stress-  
problemen kunnen veroorzaken.
Aan een en ander mag men ook niet l/oorbijgaan wanneer men zich buigt  
over de bredere aspecten van de arbeidsomstandigheden en van het werk­
klimaat. Op lange termijn zullen de belangrijkste werkzaamheden op het  
terrein van onderzoek en ontwikkeling worden verricht - van een betere  
aanpassing van de machinetaal aan het scheppend denken van de mens tot  
aan de uitgangspunten inzake arbeidsmethodiek en menselijke communica­
tie waarop de kantoorautomatisering van de toekomst zal berusten -,  
die voor de nieuwe informatietechnologieën de weg openen bij te dragen  
tot de verbetering van de arbeidsomstandigheden.

- 13 -Bi jlage
Op k orte termijn vergen de grote informatiesystemen waaraan thans  
gewerkt wordt vaak, dat men bij het ontwerpen zoveel mogelijk tracht  
apparatuur en programmatuur op de mens af te stemmen. Dan dient men  
van meet af aan rekening te houden met de gevolgen voor de kwaliteit  
van het werk.
Tenslotte moet men bij de toepassing rekening houden met het feit  
dat bij de keuze van geautomatiseerde apparatuur en processen een  
zekere vrijheid bestaat, met name dat polarisatie van bevoegdheden  
of verkokering van taken, die het gevaar inhouden bepaalde werkzaam­
heden nog zwaarder en eentoniger te maken, voorkomen kunnen worden.  
Uit studies in het kader van het FAST-programma blijkt dat de in­
voering van de nieuwe technologieën het beste slaagt wanneer de be­
slissingen zo genomen worden dat men tracht de werknemers individu­
eel of in groepsverband meer verantwoordelijkheid te geven, de be­
staande kennis te benutten en de manier van werken te versoepelen.
41. Men moet niet alleen de ontwikkeling voortzetten van gezondheids-
en veiligheidsnormen in het kader van het communautaire actieprogramma;
op grond van de bovenstaande beknopte analyse blijkt duidelijk dat men :
a) in de onderzoekprogramma’s betreffende de kantoorautomatisering of de  
produktietechnologie (op Gemeenschapsniveau bijvoorbeeld de correspon­
derende hoofdstukken van het ESPRIT-programma) voldoende de nadruk moet  
leggen op de ergonomische aspecten en op de problematiek mens-technolo-  
gie;
b) specialisten moet opleiden die voldoende thuis zijn op het terrein van  
de ergonomie en van de technische aspecten van bijzondere (sectoriële)  
toepassingen;
c) de arbeidsomstandigheden moet opnemen in de programma's voor management­
opleiding, waarbij de betrokkenen dan ook vertrouwd worden gemaakt met  
de manier waarop systemen worden ontworpen, zodat de gebruikers van deze  
systemen al bij het ontwerpen ervan betrokken kunnen worden;
d) op Gemeenschapsniveau moet overgaan tot verzameling en uitwisseling van  
voorbeelden van geslaagde experimenten en praktijken bij de benutting  
van de nieuwe technologieën ten einde langs die weg de arbeidsomstandig­
heden in bepaalde bedrijfstakken te verbeteren.
42. Ook dient men rekening te houden met het verschijnsel van de afstands-  
arbeid, dat wil zeggen met de decentralisatie van een meer of minder belang­
rijk deel van de activiteiten van een onderneming of organisatie dat dan  
wordt toevertrouwd aan kleine plaatselijke eenheden of aan thuiswerkenden,  
die door de nieuwe communicatie- en kantoortechnologieën met het centrum  
en eventueel ook onderling verbonden zijn. Dit verschijnsel kan vanzelfsprekend

- 14 -
Bi jlage
van directe invloed zijn op de arbeidsomstandighëden en het leef­
klimaat, ten goede - men behoeft zich minder te verplaatsen, in  
bepaalde gebieden kunnen arbeidsplaatsen behouden of geschapen  
worden, gezinsleden houden contact en soepeler arbeidstijden zijn  
mogelijk - of mogelijk ook ten kwade - minder sociaal contact (met  
name bij thuiswerk), onvoldoende mogelijkheden de belangstelling  
van de werknemers vast te houden en algemene versnippering van de  
betrekkingen tussen leidingen werknemers. Verdere studie en onder­
zoek zijn nodig om tijdig vast te stellen voor welke maatschappe­
lijke keuzen men staat, om gegevens te verzamelen over de gevolgen  
voor de schepping van werkgelegenheid, voor het leefklimaat, voor  
gezondheid en veiligheid, over de eventuele consequenties voor be­
loning, belastingheffing en sociale zekerheid alsook over de effec­
ten op de structuur van vakbeweging en arbeidsbetrekkingen, en ten­
slotte om deze gevolgen met de regeringen en de sociale partners  
verder te analyseren.
III. 2. Het leefklimaat
43. Een grondige bestudering van de gevolgen van de hieuwe tech­
nologieën voor het leefklimaat zou buiten het kader van dit document  
vallen. Dit hoofdstuk wil alleen op bepaalde verschijnselen wijzen,  
die op middellange termijn aan belang kunnen winnen en die ten nauw­
ste samenhangen met de arbeidsomstandigheden of met de mogelijkheden  
tot schepping van nieuwe economische bedrijvigheden en nieuwe arbeids­
plaatsen, zoals die door de nieuwe technologieën geboden worden.
44. De wijze waarop het menselijk leven in de tijd is gestructu­
reerd, is aan voortdurende verandering onderhevig :  in 1900 besloeg  
de arbeidstijd van iemand met een levensverwachting van 50 jaar ruim
25 % van zijh totale levensduur. Op het ogenblik is dit bij een levens­
verwachting van 72 jaar slechts ongeveer 10 %, terwijl er voor vrije  
tijd meer dan 25 % is.
45. Hieruit blijkt hoe belangrijk de vermaaksindustrieën en het toe­
risme zijn en welke ontwikkelingsmogelijkheden hier nog liggen. De nieuwe  
technologieën kunnen niet alleen bijdragen tot nog meer vrije tijd op zich,  
doch ook de ontwikkeling bevorderen van nieuwe goederen en diensten op dit  
terrein zoals gespecialiseerde informatienetten voor allerlei verenigingen,  
plaatselijke informatiediensten en afstandsonderwijs.
46. Een tweede aspect, dat voor de rechtstreekse verbinding zou kunnen  
zorgen tussen de doelstellingen van het sociale en van het industriebeleid  
in het kader van de nieuwe technologieën, is de groei van de spitsindus­
trieën - telecommunicatie, informatica, biotechnologie, vervangingsenergie-  
bronnen, nieuwe materialen - voor de produktie van nieuwe goederen en  
diensten die vooral zijn afgestemd op de behoeften en problemen van de mens :  
gezondheid, ontspanning, voortdurende vorming en scholing van volwassenen,  
bejaarden, eenzaamheid, enzovoort. Al deze terreinen kunnen op middellange  
termijn belangrijke kweekplaatsen van werkgelegenheid worden en zouden in  
aanmerking moeten komen voor steun van de financiële fondsen en instrumenten  
van de Gemeenschap.

- 15 -
Bi jlage
47. Een van de terreinen waarop de bijdrage van de nieuwe tech­
nologieën zieker belangrijk zal zijn is de sociale integratie van de  
gehandicapten. Men kan micro-elektroden inplanten in de geconser­
veerde zenuwcellen van tetraplegiepatiënten, waardoor de elektrische  
intensiteit ven de volgende stap geregeld wordt, of een videocom ter  
beschikking stellen van door hersenletsel motorisch gehandicapten,  
zodat zij met hun omgeving kunnen communiceren. De nieuwe technolo­
gieën bieden talloze mogelijkheden voor de gehandicapten, zoals reeds  
gesteld in de resolutie van de Raad betreffende de maatschappelijke  
integratie (1) van gehandicapten en in de resolutie betreffende de in­
voering van de nieuwe informatietechnieken in het onderwijs (2). Omdat  
hier bovendien een belangrijke markt ligt en de meeste ontwikkelingen  
op dit terrein plaatsvinden in het midden- en kleinbedrijf, dat zelf  
niet over de nodige middelen beschikt, kan men de hulp aan gehandicap­
ten beschouwen als een prioritair toepassingsterrein voor de nieuwe  
informatietechnologieën op het snijvlak van sociaal en industriebeleid,  
in het bijzonder in onderwijs en opleiding.
II/. INVOERING VAN DE NIEUWE TECHNOLOGIEËN IN DE ONDERNEMING :  VOORLICHTING  
EN RAADPLEGING VAN DE WERKNEMERS
48. Meerdere malen werd erop gewezen dat de nieuwe technologiën en  
meer in het algemeen de technologische ontwikkeling dringend de inspraak  
vereist van de werknemers in de beslissingen die hen raken, al was het  
alleen maar omdat er zoveel onzekerheid bestaat over de omvang en de  
draagwijdte van de veranderingen die hiervan het gevolg zijn, met name  
in de werkgelegenheid. Dit betekent niet dat de beslissingsbevoegdheid  
niet bij de ondernemer blijft.
49. Als men wil dat de technologische ontwikkelingen onder sociaal  
bevredigende omstandigheden aanvaard kunnen worden en dat de sociale  
veranderingen die er het gevolg van zijn beheersbaar blijven, dan moet  
men streven naar een consensus tussen de sociaal-economische krachten  
die bij dit proces betrokken zijn.
Het ontbreken van procedures tot voorlichting en raadpleging met betrek­
king tot de technologische ontwikkeling kan alleen maar leiden tot weer­
stand en afwijzing, waardoor het innovatievermogen van het bedrijfsleven  
wordt afgeremd.
50. In verschillende Lid-Staten van de Gemeenschap hebben de sociale  
partners onderhandeld over "technologische akkoorden" :  deze regelen de  
invoering van speciale mechanismen en procedures voor voorlichting en  
raadpleging van de werknemers en bevatten voorschriften ter bescherming  
van de werknemers op het punt van werkgelegenheid, scholing en her­
scholing, arbeidsomstandigheden, gezondheid en hygiëne, enzovoort. Daar­
naast heeft de wetgever in enkele Lid-Staten wijziging gebracht in de  
bevoegdheden en prerogatieven van de vertegenwoordigende organen van de  
werknemers in de ondernemingen op het punt van voorlichting en raadpleging,  
waardoor de werknemers soms het recht hebben gekregen zich gezamenlijk  
rechtstreeks uit te spreken over de arbeidsomstandigheden en de arbeids­
organisatie.
____________ ___ .. ■!...
(1
) PB nr„ C 347 van 31.12.1981
(2) PB nr. C 256 van 24.9.1983

- 16 -Bij lage
51. In de conclusies van de discussies had het Permanent Comité  
voor Arbeidsmarktvraagstukken in bovember 1981 al de noodzaak erkend  
de werknemers en hun vertegenwoordigers te betrekken bij de invoering  
van de nieuwe technologieën in de onderneming. De Commissie werd toen  
verzocht haar vergelijkende studie voort te zetten van de ter zake  
bestaande voorschriften, waarbij aan een "gemeenschappelijke verklaring"  
van de sociale partners werd gedacht als één van de mogelijke elementen  
van de flater te voeren actie.
52. Op grond van deze uitspraken heeft de Commissie getracht de dia­
loog tussen de sociale partners te bevorderen door in 1982 in alle  
Lid-Staten op centraal niveau rondetafelconferenties te organiseren.
Door deze ontmoetingen werd aanvullende informatie verkregen over de  
voorschriften en de praktijk in de Lid-Staten wat betreft de inschake­
ling van de werknemers bij de technologische besluitvorming in de ondei—  
nemingen en kon nagegaan worden welke belemmeringen in ae verschillende  
Lid-Staten eventueel aan communautaire richtsnoeren in de weg zouden  
kunnen staan.
53. Vervolgens heeft de Commissie ter voortzetting van deze informele  
ontmoetingen op twee seminaria in mei en juli 1983 gedachtenwisselingen  
georganiseerd met het Europees Verbond van Vakverenigingen enerzijds en  
het Verbindingscomité van Werkgevers en het Europees Centrum van  
Gemeenschapsbedrijven anderzijds. Het doel was vooral volledige informa­
tie te krijgen over de lopende ontwikkelingen en over de over en weer  
gebezigde argumenten.
54. Uit deze verschillende bijeenkomsten bleek, dat de werkgevers- en  
werknemersorganisaties tegen-, respectievelijk voorstanders zijn wan een  
communautaire aanpak van de gehele problematiek, die voor de werknemers  
uit de technologische ontwikkelingen voortvloeit en die van invloed is
op het geheel van de arbeidsbetrekkingen (werkgelegenheid, opleiding,  
arbeidsomstahdigheden, arbeidsveiligheid, hygiëne, enz.).
55. Dat de vraag van de inspraak van de werknemers in de technolo­
gische beslissingen bij de hierboven gememoreerde discussies centraal  
stond bewijst slechts hoe belangrijk het probleem is en wat daarbij  
op het spel staat. De onzekerheid ten aanzien van de werkgelegenheid,  
wanneer die tenminste niet op korte termijn ook nog gepaard gaat met  
ontslagen, rechtvaardigt in de ogen van de werknemers en van hun vei—  
tegenwoordigers dat zij betrokken worden bij de besluitvorming in de  
onderneming over de technologische innovatie; de werkgevers vinden  
dat zij, ook uit concurrentie-overwegingen, de verantwoordelijkheid  
moeten behouden over de (investeringsbeslissingen, ook al omdat voor­
tijdig uitlekken van plannen het ondernemingsbelang kan schaden.

-  17  -
Bi jlage
56. Hoewel de ervaring heeft uitgewezen dat de dialoog tussen  
de sociale partners over dit vraagstuk moeilijk is - de partijen  
hebben zich bij voorbaat op onwrikbare standpunten vastgelegd -  
acht de Commissie de voortzetting van deze dialoog, ongeacht de  
uitgangspositie, van vitaal belang ten einde te komen tot de for­
mulering van de beginselen waardoor, rekening houdend met de be­
staande instrumenten, de voorlichting en raadpleging van de werk­
nemers verzekerd wordt over de gevolgen van de invoering van nieuwe  
technologieën in de onderneming. Omdat de verspreiding van de  
nieuwe technologieën in het produktieproces en in de interne 
bedrijfscommunicatie steeds sneller voortschrijdt is een dergelijke  
dialoog dringend vereist. De Commissie meent dat een dergelijke  
dialoog op de volgende grondslagen zou moeten berusten.
57. Het is wenselijk dat de voorlichting en raadpleging van de  
werknemers plaatsvinden gedurende het gehele proces van technolo­
gische ontwikkeling en dat daarbij wordt vastgesteld wat de even­
tuele gevolgen voor de werknemers zijn, rekening houdend met de  
noodzaak de belangen van de ondernemingen te beschermen (en het  
vertrouwelijk karakter van de informatie niet te schenden) en zonder  
dat de beslissingsbevoegdheid in de ondernemingen in het geding komt.  
Hierbij zouden aan de orde moeten komen punten zoals ontslag en over­
plaatsing, bezoldiging, scholing en herscholing, arbeidsomstahdigheden  
en arbeidsorganisatie en dit alles tegen de achtergrond van de eco­
nomische vooruitzichten van de onderneming.
58. De onderneming met haar eigen karaktertrekken de plaats bij  
uitstek om de werknemers te betrekken bij de invoering van de nieuwe  
technologieën. Wil dit overleg volledig doel kunnen treffen, dan moet  
de afstand tot de werkplek zo klein mogelijk zijn, zodat de verschil­
lende betrokken partijen op de sociale veranderingen kunnen inspelen.
59. De sociale partners zouden bijzondere aandacht moeten schenken  
aan de opleiding van deskundigen in technologische innovatie in de  
vakorganisaties zelf en meer in het algemeen aan de bewustmaking van  
de werknemers. Zo zouden de werknemers beter gebruik kunnen maken van  
de door de bestaande voorschriften inzake voorlichting en raadpleging  
geboden mogelijkheden, de draagwijdte en de gevolgen van de technolo­
gische ontwikkeling kunnen begrijpen en met kennis van zaken aanvaar­
den. Soms kan het nuttig en doeltreffend zijn zich te doen bijstaan  
door deskundigen van buiten de onderneming. Wel moet men bedenken dat  
de aanwezigheid van buitenstaanders eventueel de hierboven reeds ge­
signaleerde problemen in verband met de vertrouwelijkheid van de in­
formatie kan vergroten.