COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN
Brussel, 4.6.2003
COM(2003) 226 definitief/2
Corrigendum
Footnote 29Concerne les 11 versions linguistiques
MEDEDELING VAN DE COMMISSIE
Investeren in onderzoek: een actieplan voor Europa
{SEC(2003) 489}
2Inhoud
1. Samenvatting................................................................................................................ 3
2. Een oproep tot actie...................................................................................................... 5
3. Gezamenlijk vooruitgang boeken ................................................................................ 8
3.1. Bevordering van een samenhangende ontwikkeling van nationaal en Europees
beleid......................................................................................................................... ... 8
3.2. Ontwikkelen van een geme enschappelijke visie op de  ontwikkeling en introductie
van sleuteltechnologieën ............................................................................................ 10
3.3. Alle regio's in staat stellen om te prof iteren van meer invester ingen in onderzoek... 10
3.4. Een coherent pakket beleid sinstrumenten ontwikkelen ............................................. 11
4. Meer overheidssteun voor onderzoek en innovatie.................................................... 124.1. Menselijk potentieel................................................................................................... 12
4.2. De publieke kennisinfrast uctuur en de relaties me t met het bedrijfsleven................. 14
4.3. Verbetering van de samenstelling en  doelmatigheid van het pakket publieke
financieringsinstrumenten.......................................................................................... 15
4.3.1. Samenstelling van he t pakket financieringsinstrumenten.......................................... 15
4.3.2. Directe maatregelen ten beho eve van onderzoek en innovatie .................................. 16
4.3.3. Fiscale maatregelen ten be hoeve van het onderzoek ................................................. 17
4.3.4. Steun aan garantiemechanismen voor onderzoek en innovatie in het MKB ............. 18
4.3.5. Steun aan risicokapitaal voor onderz oekintensieve kleine en middelgrote
ondernemingen........................................................................................................... 19
5. Meer overheidsuitgaven voor onderzoek en innovatie .............................................. 20
5.1. Het stabiliteits- en groeipact en de globale richtsnoeren voor het economisch
beleid......................................................................................................................... .2 0
5.2. Evenwicht tussen nationale overheidsfinanciering en EU-financiering tot 2010 ...... 21
5.3. Regels voor staatssteun .............................................................................................. 215.4. Overheidsopdrachten.................................................................................................. 22
6. Verbetering van de randvoorwaarden voor pa rticuliere investeringen in onderzoek 23
6.1. Intellectuele eigendom ............................................................................................... 246.2. Voorschriften voor produc ten en normalisatie........................................................... 25
6.3. Mededingingsregels ................................................................................................... 26
6.4. Financiële markten..................................................................................................... 266.5. Fiscaal klimaat ........................................................................................................... 2 8
6.6. Onderzoekstrategie, management en financiële rapportage  van bedrijven................ 28
7. Conclusie.................................................................................................................... 29
31. SAMENVATTING
Dit actieplan betreft initiatieven die nodig zijn om het publieke onderzoek in Europa te
versterken en particuliere investeringen in onderzoek en innovatie veel aantrekkelijker te
maken. Met deze acties zal de Europese Unie in  staat zijn om de toenemende kloof tussen
Europa en zijn voornaamste handelspartners op het gebied van invest eringen in onderzoek te
dichten, die een bedreiging vormt voor ons potentieel voor innovatie, groei enwerkgelegenheid op lange termijn. Het doel is de doelstelling te bereiken die deEuropese Raad van Barcelona in maart 2002 heeft vastgesteld, namelijk verhoging van de
gemiddelde investeringen in onderzoek van de huidige 1,9% van het BBP tot 3% van het BBP
in 2010, waarvan twee derde afkomstig zou moet en zijn van de particuliere sector.
Om de doelstelling van Barcelona  te bereiken, moeten de onde rzoekinvesteringen in Europa
gemiddeld 8% per jaar toenemen, in de vorm va n 6% groei per jaar voor de overheidsuitgaven
en 9% groei per jaar voor de pa rticuliere investeri ngen. Dit is een ambitieuze maar realistische
doelstelling gezien de krachtige steun die de doelstelling krijgt.
De Europese Raad van maart 2003 heeft de Co mmissie verzocht dit actieplan in te dienen.
Het is opgesteld op basis van een uitgebreide raadpleging van de Eu ropese Instellingen,
lidstaten, toetredende landen en kandidaat -lidstaten en van belanghebbenden uit de
bedrijfsleven, het publieke  onderzoek en de financiële sect or. Uit de raadpleging kwam naar
voren dat er zeer veel steun is voor de 3%-doe lstelling. Daarbij bleek dat de meeste landen al
maatregelen treffen om de investeringen in  onderzoek te stimulere n en dat veel landen
nationale doelstellingen hebben vastgesteld die aansluiten bij de Europese 3%-doelstelling.
Het is de bedoeling da t het actieplan voortbouwt op deze dy namiek door ervoor te zorgen dat
de nodige initiatieven op Eu ropees en nationaal niveau gestaag worden uitgevoerd, met elkaar
in overeenstemming zijn en zijn toegesneden op de uitdaging om het Europese systeem voor
onderzoek en technologische innovatie radicaal te  verbeteren. Europa ziet zich geplaatst voor
een situatie waarin de zwakste schakel in he t systeem investeringen kan ontmoedigen. Enkele
voorbeelden hiervan zijn: de tekortkomingen en starheid van onderzoekcarrières, waardoor
uitstekende krachten het onderzoe k of Europa verlaten, de versnippering en het gebrek aan
zichtbaarheid van het vaak uitstekende onderzoek in Europa, de problemen waarmee
technologie-intensieve kleine  en middelgrote onderneminge n te maken krijgen bij de
financiering van hun onderzoek- en innovatieprojecten en het gebrek aan bewustzijn van
onderzoekers en onderzoekmanagers op het gebi ed van de beschermin g en het management
van intellectuele eigendom.
Het actieplan vormt een aanvulling op een reeks elkaar versterkende Europese initiatieven om
het concurrentievermogen van de Unie te stimuleren, met name op het gebied van hetonderneming - en innovatiebeleid, en op een r eeks structurele hervormingen van de product-,
diensten-, kapitaal- en arbeid smarkten. Samen vormen zijn he t beleidsmatige antwoord van de
Commissie op de doelstelling van de Europese  Raad van maart 2000 in Lissabon om van
Europa tegen 2010 de meest concurrerende en dynamische kenniseconomie te maken.
Het actieplan omvat vier verzamelingen acties.De eerste verzameling acties dient ter onder steuning van de maatregelen die de Europese
landen en belanghebbenden hebben  getroffen, door ervoor te zo rgen dat deze onderling met
elkaar overeenstemmen en een doeltreffend pa kket beleidsmaatregelen vormen. Hiertoe wordt
4voorzien in coördinatie met en tussen de lidstaten en de to etredende landen. Tevens wordt
voorzien in de oprichting van een aantal "Europes e technologieplatforms" die de belangrijkste
belanghebbenden - onderzoekorga nisaties, bedrijfsleven, rege lgevers, gebruikersgroepen,
enz. - bijeenbrengen rond sleuteltechnologieën  om een gemeenschappelijke strategie uit te
stippelen en uit te voeren voo r de ontwikkeling, de invoeri ng en het gebruik van deze
technologieën in Europa.
De tweede verzameling acties moet leiden  tot aanzienlijk meer overheidssteun voor
onderzoek en technologische innovatie. Om in onderzoek in Europa te investeren moeten
bedrijven hier voldoende topteams van onderzo ekers, krachtig openbaar onderzoek dat goed
is afgestemd op het bedrijfsleven en doeltr effende financiële overheidssteun, waaronder
fiscale maatregelen, aantreffen. Het actieplan is gericht op acties om de carrières vanonderzoekers te verbeteren, om openbaar onderzoe k en het bedrijfsleven dichter bij elkaar te
brengen en om het potentieel van Europese en  nationale fina nciële overheidsinstrumenten
volledig te ontwikkelen en te  benutten. Zo wordt de overheidsinstanties gevraagd om
tegen 2005 een einde te maken aan de voor v eel regelingen voor overheidssteun geldende
regels en praktijken die Trans-Europese same nwerking en technologieoverdracht in de weg
staan en zodoende de onderzoek- en i nnovatiemogelijkheden voor de begunstigden
aanzienlijk beperken.
De derde verzameling maatregelen betreft de  noodzakelijke verhoging van het niveau van de
overheidssteun aan het onderzoek. Gezien de huidige economische recessie is het des te
belangrijker dat het begrotings beleid investeringen bevorder t die leiden tot meer duurzame
groei in de toekomst, waarbij onderzoek een be langrijke prioriteit is. De  acties betreffen het
aanmoedigen en monitoren van de bijstelling van de overheidsbegrotingen en het volledigbenutten van de moge lijkheden voor overheidssteun aan het bedrijfsleven die worden
geboden door de regels inzake staatssteun en  overheidsopdrachten. Zo wordt bijvoorbeeld
voorgesteld meer duidelijkheid te verschaffen over en bekendheid te geven aan de vormen
van overheidssteun die de overheidsinstanties kunnen verstrekken zonder de concurrentie te
vervalsen.
Tenslotte is de vierde ve rzameling acties gericht op verbetering van het klimaat voor
onderzoek en technologische innovatie in Europa: beschermin g van intellectuele
eigendomsrechten, regulering van de pr oductmarkten en bijb ehorende normen,
mededingingsregels, financiële markten, het fi scale klimaat en het management van en de
rapportage over onderzoek in de bedrijven. Zo is een doelste lling van het actieplan dat elke
student op het gebied van wetenschappen, te chnologie en bedrijfskunde op zijn minst een
basisopleiding krijgt op het gebied van in tellectueel eigendom en technologieoverdracht.
Het actieplan markeert het begin van een proces. De vooruitgang zal worden gevolgd en de
Commissie en de Raad zullen in de toekom st zonodig nadere richtsnoeren geven om de
gewenste koers te behouden. De  tijd dringt echter en de kloof tussen Europa en zijn
belangrijkste handelspartners groeit snel. De uitvoering moet op alle niveaus onmiddellijk terhand worden genomen, waarbij duidelijk voorop moet staan dat het hier gaat om het slagen of
falen van de Europese ambitie om uit te groeien tot de mees t dynamische plaats voor groei en
nieuwe werkgelegenheid  op basis van innovatie.
52. EEN OPROEP TOT ACTIE
De Europese Raad van Barcelona heeft in  maart 2002 opgeroepen tot actie om de
investeringen in onderzoek en  technologische ontwikkeling1 te verhogen en de kloof met de
voornaamste concurrenten van Europa te di chten. De Europese Raad besloot dat de
investeringen in onderzoek tot 2010 moeten s tijgen van 1,9% tot 3% van het BBP van de
Europese Unie, waarbij het aandeel dat gefi nancierd wordt door het bedrijfsleven moet
toenemen tot twee derde van het totaal. Sinds dien hebben alle betr okken partijen het belang
van die oproep onderschreven en benadrukt dat he t zaak is dat snel wordt opgetreden op basis
van de richtlijnen die de Commissie heef t voorgesteld in haar mededeling van
september 2002 getiteld "Meer onderzoek voor Europa: op weg naar 3% van het BBP"2. De
snelgroeiende kloof tussen de onderzoekinve steringen in de Europese Unie en de
Verenigde Staten bedraagt al meer dan 120 m iljard euro per jaar en heeft alarmerende
gevolgen voor het potentieel voor innovatie, groe i en het scheppen va n werkgelegenheid in
Europa op lange termijn. Zoals uiteengezet in  de mededeling van september 2002 hangt deze
kloof samen met de minder aan trekkelijke voorwaarden voor par ticuliere investeringen in
onderzoek in Europa als gevolg van enerz ijds minder en wellicht minder effectieve
overheidssteun en anderzijds ve rschillende hinderpalen in de  algemene randvoorwaarden voor
onderzoek en innovatie in Europa.
Sinds september 2002 heeft de Commissie de Eur opese Instellingen, de lidstaten, toetredende
landen en kandidaat-lidstaten en geïnteresseerde partijen, met name het Europesebedrijfsleven en de financiële sector uitgeb reid geraadpleegd. Uit de antwoorden bleek een
overweldigende steun voor de doelstelling van 3% en de nadruk op investeringen van het
bedrijfsleven in onderzoek. Veel antwoorden be vatten nuttige informatie  en voorstellen die
zijn gebruikt bij het opstelle n van dit actieplan. Alle lidstaten, toetredende landen en
kandidaat-lidstaten waren het eens over het be lang van meer investeringen in het onderzoek
en de meeste gaven te kennen dat zij daartoe al beleidslijnen en concrete maatregelen haddeningevoerd of daaraan werkten. Veel landen hebben ook nationale doels tellingen vastgesteld
die aansluiten bij de Europese doelstelling van 3%. Zo hebben Frankrijk en Duitsland de3%-doelstelling aangenomen, evenals een toekomstige lidstaat, Slovenië. Er worden dusvorderingen geboekt.
De 3%-doelstelling wordt gesteund door het Eu ropees Economisch en Sociaal Comité, het
Comité van de Regio's en de leden van het Europees Parlement die aan een openbarediscussie over dit onderwerp deelnamen.
De vele gedetailleer de antwoorden van het bedrijfsleven  en bedrijfsfederaties waren zonder
uitzondering positief. Veel organisaties, zoal s de Europese Unie van Industriefederaties
(UNICE) en de Europese Rondetafel van Industr iëlen (ERT) benadrukten dat het bereiken van
de 3%-doelstelling van cruciaal belang is voor het Europese co ncurrentievermogen, maar dat
het beleid ingrijpend moet wo rden gewijzigd om investeren in onderzoek in Europa weer
aantrekkelijk te maken. De ERT heeft de 3%-doelstelling centraal gesteld in zijnaanbevelingen aan de Europese Raad van ma art 2003 en UNICE heeft dit onderwerp tot één
van haar belangrijkste aandachtsgebieden gemaak t. Federaties van het midden- en kleinbedrijf
(MKB) benadrukten het belang van meer i nvesteringen in het onderzoek voor hun leden.
                                                
1"Onderzoek en technologische ontwikkeling" wordt in dit document kortweg aangeduid als
"onderzoek" of "O&O".
2COM(2002)499 van 11 september 2002.
6Een belangrijke uitkomst van de raadpleging is dat grote Europese bedrijven ondanks de
huidige zwakke conjunctuur en met name de ernstige recessie in sommige high-tech-sectoren
toch van plan zijn aanzienlijke bedragen in  het onderzoek te blijv en investeren. Deze
bedrijven zien zich echter als gevolg va n de moeilijker economische omstandigheden
genoodzaakt hun mondiale ontwikkeling te rationa liseren. Daarom maken zij momenteel geen
plannen voor nieuwe onderzoekinvesteringen in de  Europese Unie maar geven zij de voorkeur
aan andere regio's die zij aantrekkelijker vinden, zoals de Verenigde Staten en sommigeAziatische landen. Kleine en middelgrote ondern emingen in Europa stellen ondertussen vast
dat hun mogelijkheden om in onderzoek en innova tie te investeren vaak worden beperkt
doordat zij minder eigen financië le middelen hebben en moeilijker  toegang krijgen tot vreemd
kapitaal. De huidige economische omstandi gheden hebben hun toegang tot financiële
middelen voor onderzoek en  technologische innovatie
3 nog verder beperkt. Als gevolg van de
economische recessie is het dan ook des te belangrijker en dringender om
overheidsmaatregelen te richten op de ondersteuning van onderzoek en innovatie.
Volgens een voor de diensten van de Co mmissie uitgevoerde econometrische studie4 heeft het
bereiken van de 3%-doelstelling voor onderzoeki nvesteringen een belangrijk effect op groei
en werkgelegenheid in Europa op lange termijn, met ongeveer 0,5% extra output en
400.000 extra banen per jaar na 20105. De totale impact op de groei en werkgelegenheid kan
zelfs nog groter uitvallen om dat van meer onderzoek op wereldniveau een krachtige impuls
zal uitgaan voor het internati onale concurrentieve rmogen van het Europese bedrijfsleven en
de dienstensector en voor de  mondiale economische aantrekke lijkheid van Europa. Last but
not least zal meer onderzoek op gebieden van maatschappelijk en milie ubelang Europa helpen
de weg te wijzen naar een duurzamere toekom st. Zoals de Commissie he eft benadrukt in haar
verslag aan de Europese Raad in maart 20036 staat investeren in onderzoek centraal in de
strategie voor economische, sociale en ecologi sche vernieuwing die de Europese Raad in
maart 2000 in Lissabon heeft vastgesteld.
De Europese Raad van 21 maart 2003 heeft de  Commissie verzocht het onderhavige actieplan
op te stellen en de Commissie, de Raad en de lidstaten verzocht dit te gebruiken als
uitgangspunt voor maatregelen.
Het actieplan is gebaseerd op een brede, syst emische benadering van onderzoek en innovatie.
Uit de raadpleging en de ondersteunende studies  is naar voren gekomen dat een dergelijke
benadering de enige werkbare oplossing is om de aanzienlijke verhogingen van de publieke
en particuliere onderzoekinvest eringen te bewerkstelligen. Uitgaande van een gemiddelde
groei van het BBP in de EU van 2% per jaar tot 2010 vergen de streefcijfers van Barcelona
(3% en twee derde van de particuliere sector) een groei van de totale Europese
onderzoekinvesteringen met 8% per jaar in de vorm van een j aarlijkse toename van 9% van de
investeringen van het bedrijfsleven en een jaarlijkse groei van 6% van deoverheidsfinanciering.
                                                
3"Technologische innovatie" wordt hierna kortweg aangeduid als "innovatie".
4Studie uitgevoerd door het ERASME-onderzoekteam (Parijs) met een aangepaste versie van het
NEMESIS-model (nog te publiceren).
5Dit is vooral een gevolg van grote structurele veranderingen in de Europese Economie, met name eenverschuiving naar meer onderzoekintensieve en snelgroeiende sectoren en een aanzienlijke toename vanhet innovatievermogen in de Europese economie.
6Verslag van de Commissie aan de voorjaarsbijeenkomst van de Europese Raad "Kiezen voor groei:
kennis, innovatie en banen in een echte samenleving", COM(2003)5 van 14 januari 2 003.
7Om dit te bereiken wordt in het actieplan eerst inge gaan op de noodzaak om op alle
beleidsniveaus en ond er alle betrokkenen een consensus te bereiken  en om in geheel
Europa te zorgen voor aanhoude nde, samenhange nde vooruitgang . Dit kan met name
worden bereikt door in voorkome nd geval gebruik te maken van een open coördinatieproces,
Europese technologieplatforms en een wederzijd s leerproces voor Europese regio's en door
een pakket beleidsmaatregelen uit te werk en en uit te voeren waarin een grote
verscheidenheid aan beleidsinstrumenten op coherente wijze wordt gecombineerd. Geheel
Europa laten samenwerken is een bela ngrijk uitgangspunt (zie hoofdstuk 3).
Vervolgens behandelt het actieplan achteree nvolgens aspecten die betrekking hebben op de
doelmatigheid van overheidsste un voor onderzoek, de omvang va n de publieke middelen die
beschikbaar worden gesteld en verbetering van de randvoorwaarden:
– verbetering van de doelmatigheid van ov erheidssteun voor onderzoek en innovatie ,
zowel financieel als in de vorm va n menselijk potentieel en de publieke
kennisinfrastructuur (zie hoofdstuk 4);
– reallocatie van overheidsmiddelen met het oog op onderzoek en innovatie , door meer
aandacht voor de kwaliteit van de overheidsuitgaven, aanpassing van de regels voor
staatssteun, beter gebruik van overh eidsopdrachten (zie hoofdstuk 5);
– verbetering van de randvoorwaarden voor onderzoek en innovatie  zoals intellectuele
eigendomsrechten, regulering van de produc tmarkten, mededingings regels, financiële
markten, belastingvoorwaarde n en management van en rapportage over onderzoek in
ondernemingen (zie hoofdstuk 6).
Het actieplan moet worden gezien in de ruimere context van de verschillende
beleidsinitiatieven en he t coördinatieproces die deel uitma ken van de strategie van Lissabon,
met name op het gebied van economisch en werkgelegenheidsbeleid, ondernemingsbeleid,
onderwijs- en opleidingsbeleid en de strategie voor de interne markt. Zo moeten maatregelen
om onderzoekinvesteringen aan te moedigen hand in hand gaan met maatregelen om de
innovatiebereidheid van ondern emingen te bevorderen en hun vermogen om concreet
voordeel te behalen uit onderzoek te verbetere n, maatregelen die worden uitgevoerd in het
kader van het industrie-, onderne ming- en innovatiebeleid. In de  recente mededeling over het
innovatiebeleid7 wordt het belang benadrukt van niet-technologische vormen van innovatie8,
worden de verschillende beleidsgebiede n genoemd die van belang zijn voor de
innovatiebereidheid van de bedrijven en wordt een traject  uitgezet om het innovatiebeleid
door samenwerking en wederz ijds leren te versterken. He t nastreven van structurele
hervormingen van de product-, diensten-, kapit aal- en arbeidsmarkten is ook van belang voor
de totstandbrenging van een dynamischer en concurrerender bedrijfsk limaat dat bevorderlijk
is voor meer investeringen in onderzoek en i nnovatie. In het actieplan worden specifieke
aspecten behandeld die rechtstreeks van belang  zijn voor de investeringen in onderzoek.
                                                
7"Innovatiebeleid: actualisering van de aanpak van de Europese Unie in de context van de strategie van
Lissabon" COM(2003)112 van 11 maart 2003. Zie ook de Mededeling van de Commissie "Hetindustriebeleid na de uitbreiding" (COM(2002)714 van 11 december 2002) en het Groenboek"Ondernemersschap in Europa" (COM(2003)27 van 21 januari 2003).
8Technologische innovatie moet vaak worden gecombineerd met andere vormen van innovatie zoals
design, marketing en bedrijfsorganisatie, om de commerciële voordelen ten volle te plukken.
8In verband met het actieplan is een speciale website9 opgezet met ondersteunende
documenten en links naar andere sites die betr ekking hebben op aanverwante beleidsterreinen
en activiteiten. De site zal voor tdurend worden aangevuld en bijgewerkt, met name om de
uitvoering van het actieplan te volgen. Het b ijgevoegde werkdocument van de diensten van de
Commissie bevat specifieke informatie en analyses ter ondersteuning van het actieplan.
3. GEZAMENLIJK VOORUITGANG BOEKEN
De lidstaten zien de noodzaak in om invest eringen in onderzoek te stimuleren en zijn
begonnen daarvoor beleidslijnen en  -maatregelen uit te werken. Een Europees
coördinatieproces  is van belang om ervoor te zorgen dat de lidstaten van elkaars ervaringen
leren en maatregelen treffen die met elkaar in overeenstemming zijn. Bovendien zal eendergelijk proces de Europese Raad in staat st ellen om de vooruitgang in verband met de door
de Raad vastgestelde doelstelli ngen op regelmatige basis te volgen.
Er moet rekening worden gehouden met se ctorspecifieke aspect en, bijvoorbeeld door
specifieke doelstellingen en mijlpalen vast te stellen op gebieden als informatie- encommunicatietechnologieën. Meer  coherentie en coördinatie  is ook nodig wanneer het gaat
om de verschillende belanghebb enden die zijn betrokken bij de  ontwikkeling en invoering van
sleuteltechnologieën in Europa. Dit kan worden bevorderd door Europese
technologieplatforms  waarin de belangrijkste belanghebbenden worden bijeengebracht om
een gemeenschappelijk strate gisch programma op te stelle n waarin naast onderzoek waar
nodig ook regelgevings- en normalisatieaspecten aan bod komen.
Gezamenlijk vooruitgang boeken houdt ook in dat alle regio's in staat moeten worden
gesteld om te profiteren van meer onderzoek en innovatie. Er zijn grote verschillen en
discrepanties tussen de regio's in de uitgebreide EU. Terwijl sommige in staat zijn omtechnologisch leiderschap te handhaven of te  ontwikkelen, kunnen andere  zich beter richten
op het ontwikkelen van absorberend vermogen - met inbegrip van toegepast onderzoek en
ontwikkeling - dat hen in staat zal stellen om  te profiteren van onde rzoek van wereldklasse
dat elders in Europa wordt uitgevoerd. Alle re gio's hebben er echter baat bij wanneer zij bij
het uitstippelen van hun onderz oekstrategieën systematischer van elkaar leren.
Tenslotte zouden overheidsdiensten op alle niveaus een systemische kijk moeten
ontwikkelen op de verschillende beleidsdimensies  die in aanmerking moeten worden
genomen bij het definiëren en uitvoeren van het nodige pakket beleidsmaatregelen om
particuliere invest eringen in onderzoek en innova tie te stimuleren. Dit pakket
beleidsmaatregelen betreft vaak  verschillende onderdelen van de  publieke sector waartussen
meer coördinatie moet komen.
3.1. Bevordering van een samenhangende ontwikkeling van nationaal en Europees
beleid
Een open coördinatieproces, waarom de Eur opese Raad in het voorjaar van 2003 heeft
verzocht, zal wederzijds leren va n de lidstaten bij hun inspanningen om de investeringen in
onderzoek te verhogen en te verbeteren, vergemakkelijken. Het zal ook bijdragen tot de
doelmatigheid van de acties va n de lidstaten doordat op vrijwillige basis wordt gezorgd voor
meer onderlinge samenhang en met de gerelateerde acties van de Gemeenschap. Tenslotte
vergemakkelijkt het de verzame ling van gegevens en de rapportage die nodig zijn om de
                                                
9http://europa.eu.int/comm/research/era/3pct/
9Europese Raad in staat te stellen de vooruitgang met het oog op de door hem vastgestelde
doelstelling te volgen en de doelmatigheid van het proces te beoordelen10.
Uitgaande van de richtsnoeren die zijn vast gesteld door de Europe se Raad van Lissabon
omvat de open coördinatie in verband met de 3%-doelstelling een collectief continumonitoringproces, een rapportagemechanisme over nationale initiatieve n en vorderingen en
een evoluerend systeem van wederzijds leren dat:
– is afgestemd op Europese doelstellingen (in dit geval de 3%-doelstelling en het twee derde
aandeel van het bedrijfsleven) die door de  lidstaten worden vertaald in nationale
doelstellingen en acties die in overeenstemming zijn met de globale EU-doelstelling en
passen bij hun nationale s ituatie en prioriteiten;
– is opgezet volgens overeengekomen richtsnoere n (die in het onderhavige actieplan aan de
lidstaten worden voorgesteld);
– wordt ondersteund door een verzameling geselecteerde indicatoren en door
benchmarkingexercities over welbepaalde onderwer pen waar speciale behoefte bestaat aan
het verzamelen van gedetailleerde gegevens en het uitwisselen van informatie en aan hetbepalen en verspreiden van goede praktijken.
Een dergelijke benadering kan ook worden toegep ast op de initiatieven die voortvloeien uit de
implicaties van de 3%- doelstelling voor het mens elijk potentieel, door het bestaande proces
voor de internationale mobilite it van onderzoekers uit te br eiden tot de aspecten die
samenhangen met het leveren van meer en ad equate personele midde len op het gebied van
wetenschap en technologie.
Via het wederzijdse leerproces in verband me t het innovatiebeleid, dat is beschreven in de
mededeling over he t innovatiebeleid
11, zal worden gezorgd voor complementariteit en
samenhang.
Nieuwe acties
/g252 Het opzetten van een open coördinatieproces voor acties om investeringen in
onderzoek te verhogen, waarbij de lidstaten, de toetredende landen en de
kandidaat-lidstaten die wens en deel te nemen zijn be trokken, gebaseerd op de lichte
methode en de verzameling best aande indicatoren die zijn voorgesteld in de bijlage bij dit
actieplan  (Uitvoering: lidstaten en toetredende landen met steun van de Commissie; 2003).
/g252 Een open proces opzetten voor  de coördinatie van maat regelen om het menselijk
potentieel op het gebied van wetenschap en technologie te ontwikkelen , met speciale
nadruk op de implicaties van de 3%-doelstelling, als uitbreiding van het bestaande proces
ter bevordering van de mobiliteit (Uitvoering: lidstaten en to etredende landen met steun
van de Commissie; 2003) .
                                                
10Zie bijgevoegd werkdocument van de diensten van de Commissie.
11Op. cit.
103.2. Ontwikkelen van een gemeenschappelijke visie op de ontwikkeling en
introductie van sleuteltechnologieën
Op sommige gebieden is onderzoek van esse ntieel belang om grote technologische,
economische of maatschappelijke uitdagingen aan te pakken. Hier vormen Europesetechnologieplatforms een middel om effectieve  publiek private samenwerking te bevorderen,
waarbij in voorkomende geva llen publieke onderzoekinste llingen, het bedrijfsleven,
financiële instelli ngen, gebruikers, regelgevende instan ties en beleidvormers betrokken zijn.
Hiermee zal de impuls worden gegeven om onde rzoek en innovatie te mobiliseren en het
ontstaan van "leidende markten"
12 in Europa te vergemakkelijken.
In essentie zullen de technol ogieplatforms mechanismen z ijn om alle geïnteresseerde
belanghebbenden bijeen te brengen om een langetermijnvisie te ontwikkelen, een
samenhangende, dynamische strategie uit te werken om die visie te realiseren en om deimplementatie erva n te sturen. Een strategische onder zoeksagenda zal een cruciaal onderdeel
zijn van de strategie om de bijdrage van het onderzoek aan het proces te optimaliseren.
Technologieplatforms moeten ook aandacht sche nken aan de technische  en niet-technische
belemmeringen en de voorwaarden voor de op timale ontwikkeling, invoering en toepassing
van technologieën, zoals voor schriften, normen, financiële  aspecten, maatschappelijke
acceptatie, vaardigheden en opleidingsb ehoeften, enz., rekening houdend met de
desbetreffende communautaire beleidslijnen.
Bestaande initiatieven op gebieden als lu chtvaart en spoorvervoer vervullen een
voorbeeldfunctie en vormen in feite een eers te groep Europese technologieplatforms. De
Commissie is voornemens om met de belanghebbenden nieuwe Europese
technologieplatforms op te zetten op sleutelgebie den als plantgenomica, weg- en zeevervoer,
waterstoftechnologie, fotovoltaïsche technol ogie, nanotechnologie en informatie- en
communicatietechnologie en staaltechnologie.
Nieuwe acties
/g252 Het opzetten van Europese  technologieplatforms voor een aantal sleuteltechnologieën,
uitgaande van de criteria en methodes die z ijn beschreven in he t werkdocument van de
diensten van de Commissie dat b ij deze mededeling is gevoegd (Uitvoering:
belanghebbenden met steun van de Commissie; 2003).
3.3. Alle regio's in staat stellen om te profiteren van meer investeringen in
onderzoek
Er zijn en worden initiatieven genomen om  de regio's aan te moedigen hun eigen
innovatiestrategieën uit te werken, waarin ook onderzoeka specten zijn opgenomen. Deze
initiatieven blijken reeds buiteng ewoon waardevol te zijn wanneer  het erom gaat de regio's
bewust te maken van het be lang van onderzoek en innovatie13 en helpen hen ondersteunende
beleidsmaatregelen te treffen. De 3%-doelstelling is echter op Europees en nationaal niveaude aanleiding tot veel nieuwe beleidsontwi kkelingen die hun weerslag moeten vinden in
geactualiseerde en versterkte regionale strate gieën. Bovendien hebben de toetredende landen
en kandidaat-lidstaten specifieke behoeften, bijvoorbeeld wa t hun infrastructuur betreft (die in
                                                
12Zie mededeling van de Commissie "Innovatiebeleid: actualisering van de aanpak van de Europese Unie
in de context van de strategie van Lissabon", op. cit., waar "leidende markten" worden behandeld.
13Zie het bijgevoegde werkdocument van de diensten van de Commissie.
11de huidige lidstaten al grotendeels aanwezig is), waarmee rekening moet worden gehouden
wanneer zij hun eigen regionale  strategieën uitstippelen.
Nieuwe acties
/g252 Opzetten van een platform voor wederzijds leren om de regio's te helpen bij de verdere
ontwikkeling van hun onderzoekstrategieën re kening houdend met hun sp ecifieke situatie
en behoeften. Het platform bouwt voort op bestaande activiteiten. Centraal staan de
ontwikkeling van een typologie van de regio' s, een methode om re gionale prestaties te
vergelijken en specifieke acties om het gebr uik van wetenschappelijke en technologische
foresight studies op regionaal niveau te bevorderen. (Uitvoering: door de Commissie
ondersteund proces, samen met de regio's; 2004).
3.4. Een coherent pakket beleidsinstrumenten ontwikkelen
Ondernemingen zullen alleen meer investeren  in onderzoek wanneer zij uit de resultaten
concrete commerciële voorde len kunnen behalen. Zij moeten  kunnen beschikken over
voldoende goed gekwalificeerd personeel en toegang hebben tot krachtiger en een
responsievere publieke kennisinfrastructuur. Er  bestaat behoefte aan meer en efficiëntere
overheidssteun en gunstiger randvoorwaarden, zo als een goede regeling van het intellectuele
eigendom, een concurrentiegericht klimaat  met onderzoek- en innovatievriendelijke
voorschriften en mededi ngingsregels, ondersteunende fina nciële markten en een gunstig
fiscaal klimaat.
De recente mededelingen van de Commissie over industriebeleid, ondernemerschap en
innovatiebeleid14 vormen een aanvulling op dit actieplan in die zin dat zij mede aangeven hoe
een concurrerender bedrijfssector kan worden bere ikt die bereid is te investeren in onderzoek
en daarvan kan profiteren.
Zoals opgemerkt in een recent verslag aan de Commissie15 is het "gezien de schaal van de
structurele veranderingen die nodig zijn om de EU om te vormen tot een  onderzoekintensieve,
high-tech-kenniseconomie, uitermate onwaarschijnlijk dat één enkel, geïsoleerd, traject zalvolstaan." Het is duidelijk dat er een grotere verscheidenheid aan beleidsmaatregelen eninstrumenten nodig is die meer dan voorheen worden gecoördineerd om meer particuliere
investeringen in onderzoek en innovatie te stimuleren. Het ru imere pakket bele idsmaatregelen
dat nodig is moet leiden tot een optimaal ge bruik van de verschillende instrumenten voor
financiële steun en moet deze combineren  met maatregelen om de randvoorwaarden te
verbeteren. Het uitstippelen en implementeren  van goede beleidspa kketten op EU, nationaal
en regionaal niveau is dan ook een belangr ijke uitdaging voor de overheid. De optimale
samenstelling van deze beleidspakketten is afhankelijk van de specifieke sterke en zwakkepunten van de nationale of re gionale systemen voor onderzo ek en innovatie, terwijl tevens
waar nodig rekening moet worden gehouden me t sectorspecifieke aspecten. Een en ander
vereist een effectieve coördinatie tussen de verschillende betrokken overheidsdiensten ofministeries.
                                                
14Op. cit.
15Verslag aan de Commissie van de onafhankelijke groep van deskundigen over "Raising EU R&D
intensity: Improving the effectiveness of the mix of public support mechanisms for private sector
research and development", april 2003.
12De volgende actie is dan ook es sentieel voor een efficiënte vormgeving van het nationaal
beleid ter ondersteuning van onderzoek en innova tie. De Commissie volgt deze benadering bij
het uitstippelen van haar eigen beleid en zal de lidstaten bij de toepassing ervan steun
verlenen door middel van de  open coördinatiemethode.
Nieuwe acties
/g252 Verbetering van de doelmatigheid van overh eidsacties ter bevordering van onderzoek en
innovatie door het opstellen van beleidspakketten waarin op coherente wijze gebruik
wordt gemaakt van de verschillende beleidsinstrumenten en door de interactie met
het beleid in andere landen en op Europees niveau te ontwikkelen , met name op basis
van uitgewisselde informatie en lessen die zijn geleerd in het open coördinatieproces
(Uitvoering: alle niveaus me t steun van de Commissie voor  het open coördinatieproces).
4. MEER OVERHEIDSSTEUN VOOR ONDERZOEK EN INNOVATIE
De reacties van het bedrijfsleven  op "Meer onderzoek voor Europa"16 maakten
ondubbelzinnig duidelijk dat bedrijven  wanneer zij moeten besluiten of en zo ja waar zij
investeren in onderzoek, zich in de eerste pl aats laten leiden door de beschikbaarheid van
voldoende hooggekwalificeerde onderzoekers en onderzoekpersoneel, een dynamischepublieke kennisinfrastructuur va n wereldklasse, doelmatiger overheidssubsidies en een veel
gunstiger regelgevingsklimaat. In dit hoofdstuk wordt ingegaan op de noodzaak het menselijkpotentieel uit te breiden en te verbetere n, het publieke onderzoek te versterken en de
doelmatigheid van de verschille nde publieke financieringsins trumenten te verbeteren.
4.1. Menselijk potentieel
In Europa zijn meer goed geschoolde onderzo ekers nodig om de nagestreefde verhoging van
de investeringen in onderzoek tegen 2010 te be reiken. Meer investering in onderzoek gaat
gepaard met een grotere vraag naar onderzoeke rs: om de doelstelling te bereiken worden
ongeveer 1,2 miljoen extra onderzoekmedewerkers, waaronder 700.000 extra onderzoekers,nodig geacht
17 naast de verwachte vervanging va n de vergrijzende  onderzoekpopulatie.
Bovendien moet er rekening mee worden ge houden dat die toename te maken krijgt met de
algemene demografische druk18, de stagnerende instroom van studenten voor een aantal
wetenschappelijke disciplines en de internationale concurrentie bij het aantrekken vanhooggekwalificeerd personeel. Om het menselijk  potentieel aan te passen aan de verwachte
behoeften op het gebied van onderzoek en innovatie zullen dan ook alle belanghebbenden
gecombineerde en grotere inspanningen moeten leveren om in Europa voldoende
onderzoekers van wereldformaat aan te trekke n, onderzoek aantrekkelijker te maken voor
verschillende categorieën van de bevolking, met name vrouwen
19 en de uitval in de
verschillende opleidingsstadia en tijdens de onderzoekcarrière, ook op het meest ervaren
niveau, te verminderen. Dit be tekent dat op een aantal beleidsgebieden aandacht moet worden
                                                
16Op. cit.
17Aantal personen. Dit geeft de orde van grootte aan, de exacte cijfers zijn afhankelijk van de gemaakte
veronderstellingen. In 2000 waren er ongeveer 1,6 miljoen onderzoekers in de lidstaten en detoetredende landen.
18Naar verwachting zal de actieve beroepsbevolking omstreeks 2010 met 9 miljoen zijn gedaald.
19Het potentieel om het aantal vrouwelijke onderzoekers te verhogen is aanzienlijk, aangezien hetpercentage vrouwelijke onderzoekers in de publieke en de particuliere sector respectievelijk 31% en
15% bedraagt.
13geschonken aan onderzoekaspecten, met name het beleid inzake de arbeidsmarkt,
werkgelegenheid, onderwijs en opleiding en immigratie. Hoewel waar mogelijk de voorkeur
moet worden gegeven aan algemene maatregelen, moeten gezien de omvang en de urgentievan de behoefte aan onderzoe kers tijdelijke specifieke maat regelen worden overwogen.
Om het menselijk onderzoekpotentieel te verh ogen moeten dan ook initiatieven op nationaal,
regionaal en communautair nive au worden gecombineerd om:
– meer studenten aan te trekken voor het onderz oek, met name door verh oging van financiële
prikkels, de initiatieven inzake wetenschap en samenleving en vergemakkelijking van de
mobiliteit van de studenten;
– internationale onderzoekers na ar Europa te halen en de mobiliteit tussen de  universitaire
wereld en het bedrijfsleven te bevorderen;
– onderzoekers voor het beroep en voor de Europese onderzoekru imte te behouden door
gunstige carrièrevooruitzichten en een positief imago van het be roep van onderzoeker.
Voornaamste lopende initiatieven die van belang zijn voor de 3%-doelstelling
/g252 Uitvoering van de mobiliteitsstrategie voor de Europese onderzoekruimte, met name initiatieven
die tot doel hebben de toegang tot de Europese arbeidsmarkt voor onderzoekers te verbeteren,
bijvoorbeeld het opzetten van informatiehulpmiddelen voor onderzoekers, volledige toepassing van
de coördinatie van sociale zekerheidsstelsels, waaronder de bevordering van de invoering van
aanvullend pensioen, en de implementatie van de Europese ziekteverzekeringskaart;
/g252 Uitvoering van het actieplan voor wetenschap en samenleving, met name acties om de
beleidsintegratie van de gelijke behandeling van mannen en vrouwen te bevorderen en het opzetten
van een initiatief om het onderwijs in de wetenschappen te bevorderen en de kloof tussen
wetenschappelijke opleiding en wetenschappelijk werken te verkleinen.
Nieuwe acties
/g252 Opstellen van voorstellen voor de carrière van onderzoekers  om de openstelling van de
nationale systemen voor de aanwerving, beoo rdeling en verdere carrièreontwikkeling van
onderzoekers op Europees en internationaal niveau te vergemakkelijken, waarbij tevens
rekening wordt gehouden met de noodzaak van een specifiek regelgevingskader
(Uitvoering: mededeling van de Commissie 2003, lidstaten)
/g252 Onderzoek van de behoeften aan meer Europese of gecoördineerde maatregelen om de
voorwaarden voor onderzoekers in de EU aanzienlijk te verbeteren , in het kader van
het open coördinatieproces (Uitvoering: Commissie en lidstaten, vanaf 2003);
/g252 Goedkeuring en uitvoering van de geplande voorstellen voor een actieplan en een
richtlijn inzake de voorwaar den voor de binnenk omst en het verb lijf van onderdanen
van derde landen voor onderzoek in de EU (Uitvoering: Voo rstellen van de
Commissie 2003);
144.2. De publieke kennisinfrastuctuur en de relaties met het bedrijfsleven
De relaties tussen het bedrijfsleven en de publieke kennisinfrastru ctuur (universiteiten of
publieke onderzoekinstellingen) evolueren van voornamelijk "s ponsorschap" waarin bedrijven
publieke onderzoekers betaalden om bepa alde problemen op te lossen, naar meer
gestructureerde vormen van partnerschap die gericht zijn op permanente, langdurige
interactie. Er is een groeiend besef dat publieke onderzoekinstellingen waardevolle partnerskunnen zijn die beschikken ove r aanvullende deskundigheid, kennis en middelen die vaak
binnen de industriële wereld  ontbreken. Dergelijke partnerschappen vormen een krachtig
potentieel instrument om investeringen in  het onderzoek aantrekk elijker te maken voor
bedrijven, terwijl ook he t publieke onderzoek hiervan profiteert.
In Europa staat dit proces echter nog in de kinderschoenen. Veel be drijven zien het publieke
onderzoek nog steeds enkel als een bron van basiskennis en hoogopgeleide studenten.
Wanneer er sprake is van een partnerschap, wordt het proces niet altijd op de goede wijzegemanaged. Over het algemeen heerst in Eur opa nog steeds de opvattin g dat de kloof tussen
academisch onderzoek en op technologie ge baseerde innovatie nog steeds bestaat.
Voornaamste lopende initiatieven van de EU die van belang zijn voor de 3%-doelstelling
/g252 Initiatieven die voortvloeien uit de raadpleging over de mededeling van de Commissie "De rol van
universiteiten in het Europa van de kennis", met name over de wijze waarop nauwere
samenwerking tussen universiteiten en bedrijven tot stand kan worden gebracht.
Nieuwe acties
/g252 Voortzetting of initia tie van de nodige hervormingen op het ge bied van regelgeving en
administratie en ondersteunende maatrege len om publieke  onderzoekinstellingen in
staat te stellen effectievere banden met het bedrijfsleven aan te knopen , met name met
het MKB, zonder hun publieke  taak op het gebied van onderwijs en fundamenteel
onderzoek uit het oog te ver liezen. Hierbij moet met name worden gedacht aan het
opzetten van starterscentra, wetenschapspar ken, startkapitaalfondsen en nieuwe vormen
van publiek private samenwerking en de be oordeling van de pres taties van onderzoekers
(Uitvoering: lidstaten) ;
/g252 Vergroten van de inbreng van het bedrijfsleven en andere belanghebbenden bij het
vaststellen van de prioriteiten voor openbaar onderzoek (Uitvoering: alle niveaus) ;
/g252 Opstellen van richtsnoeren om de lidstaten te helpen bij de beoordeling en, waar nodig
aanpassing, van hun nationale regelingen voor  het eigendom, verl ening van licenties
en exploitatie van intell ectuele eigendomsrechten di e voortkomen uit door de
overheid gefinancierd bezoek  om technologieoverdracht naar het bedrijfsleven  en het
scheppen van spin-o ffs te bevorderen (Uitvoering: Commissie met lidstaten; 2004);
/g252 Opstellen van Europese richtsnoeren voor he t beheer en de exploitatie van
intellectuele eigendomsrechte n in publieke onderzoekinst ellingen en pub liek private
samenwerkingsvormen. Deze richtsnoeren zullen publieke  onderzoekinstellingen helpen
om vrijwillige overeenkomsten op te stellen en uit te voeren in verband met de
voornaamste beginselen die mo eten gelden voor de eigendom van en verlening van
licenties voor onderzoekres ultaten, de verdeling van inkomsten, enz. (Uitvoering:
Commissie in samenwerking met belanghebbenden; 2004).
154.3. Verbetering van de samenstelling en doelmatigheid van het pakket publieke
financieringsinstrumenten
Verhoging van de overheidssteun voor onderzoe k en innovatie impliceert ook verbetering van
de doelmatigheid ervan, met name de hefboomwerking op pa rticuliere inve steringen. Er is
nog ruimte om de verschillende publieke financieringsinstrum enten zowel afzonderlijk als
gecombineerd doelmatiger te gebruiken: directe maatregelen, belastingfaciliteiten,garantieregelingen, steun voor risicokapitaal. Er  is een pakket instrumenten nodig, aangezien
het niet mogelijk is om met één enkel instrument optimaal tegemoet te komen aan debehoeften van alle segmen ten van het bedrijfsleve n. Directe maatregelen en
belastingfaciliteiten kunnen nuttig zijn voor zowel grote ondernemingen als het MKB, terwijl
garantieregelingen en risicokapitaalregelin gen vooral voor het MKB van belang zijn.
Bij het opzetten en gebruiken van publieke  financieringsinstrumente n moet rekening worden
gehouden met de mededingingsregels, met name artikel 87 van het EG-Verdrag en, evenals
voor belastingsmaatrege len, met de verbintenissen die de  lidstaten zijn aangegaan met
betrekking tot de belasti ngen binnen de EU, met name de gedragscode inzake de
belastingregeling voor ondernemingen.
4.3.1.  Samenstelling van het pakke t financieringsinstrumenten
De belangrijkste uitdaging op Europees ni veau is vergroting van de inbreng van de
voornaamste financiële instrumenten en be vordering van hun onderlinge complementariteit
bij de ondersteuning van onderz oek en innovatie: het zesde ka derprogramma voor onderzoek
(KP6), de Structuurfondsen, Eureka en de financiële instrumenten van de EIB-groep
20.
Tevens moeten de mogelijkheden worden onderzocht  om een deel van de financiële steun van
de Europese Bank voor Weder opbouw en Ontwikkeling (EBWO) in de toetredende landen en
de kandidaat-lidstaten te besteden voor de ondersteuning van industr iële investeringen in
onderzoek en innovatie. Tevens moeten de lidst aten streven naar een  optimale samenstelling
van hun pakket instrumenten in het licht van de kenm erken van hun onderzoek- en
innovatiesysteem, de ervaring in andere landen en ontwikkelingen op Europees niveau.
Voornaamste lopende initiatieven die van belang zijn voor de 3%-doelstelling
/g252 Verdere ontwikkeling van complementariteit en synergieën tussen de Europese
financieringsinstrumenten; het zesde kaderprogramma voor onderzoek, de Structuurfondsen,
EIB/EIF en Eureka (gezamenlijke werkgroepen);
/g252 Effectieve uitvoering van het zesde kaderprogramma voor onderzoek, met name ter bevordering
van topkwaliteit, de integratie van middelen en de samenwerking tussen nationale programma's
(ERA-Net);
/g252 Tussentijdse evaluatie van de instrumenten van de Structuurfondsen met bijzondere aandacht voor
de potentiële voordelen voor de regio's van acties onder de prioriteit onderzoek en innovatie;
/g252 Start van het "Innovatie 2010"-initiatief van de EIB-groep als vervolg op zijn
innovatie 2000-initiatief met meer middelen (streefcijfer voor de investeringen: 20 miljard euro
voor 2003-2006) en betere instrumenten om in onderzoek- en innovatieactiveiten te investeren.
                                                
20Omvat de Europese Investeringsbank (EIB), die uitvoering geeft aan kredietinstrumenten en het
Europees Investeringsfonds (EIB) dat participatie- en garantie-instrumenten beheert.
16Nieuwe acties
/g252 Ontwikkeling van de prioriteit onderzoek en innovatie als hoofdlijn van de
Structuurfondsen na 2006  (Uitvoering: Commissie, de rde Cohesieverslag; 2003) ;
/g252 Stroomlijning van de financiering van samenwerkingsprojecten in het kader van
EUREKA  door de mogelijke opties te onderzoeke n, met name manier en om nationale
steun21 te synchroniseren of een gemeenschappelijk financieringsinstrument te creëren
(Uitvoering: lidstaten van Eureka) ;
/g252 Optimalisering van de samenstelling van het pakket financieringsinstrumenten
rekening houdend met de behoeften van de verschillende segmenten van het bedrijfsleven
en ontwikkelingen in andere landen en op Europees niveau (Uitvoering: lidstaten) ;
/g252 Ontwikkeling van  samenwerking tussen het zesde kaderprogramma voor onderzoek
en de Europese Bank voor We deropbouw en Ontwikkeling volgens het succesvolle
samenwerkingsmodel dat met de EIB-groep is opgezet (Uitvoering: Commissie en EBWO;
aanvang in 2003) .
4.3.2.  Directe maatregelen ten behoeve van onderzoek en innovatie
Rechtstreekse financiering, doorga ans in de vorm van subsidies22 is nog steeds de meest
voorkomende vorm van over heidssteun aan industrieel onderzo ek in de meeste landen. Met
subsidies kan de overheid speci fieke technologieën of wetens chappelijke gebieden gericht
stimuleren om cyclische of sectorale problemen  te overwinnen. Tevens kan zij door de aan de
subsidies verbonden voorwaarden invloed uitoefenen op het gedrag van de ontvangers,
bijvoorbeeld om het opzetten van partnerschap pen en technologieoverdracht te bevorderen.
Belangrijke aandachtsgebieden zijn de bevordering van de vorming van een kritische massa
voor onderzoek op sleutelgebieden, aangezien steed s vaker blijkt dat de nationale capaciteit
ontoereikend is om topcentra van wereldklasse  te creëren, de participatie van het MKB te
waarborgen, die cruciaal is om de innovati ecapaciteit van grote segmenten van de economie
te stimuleren en zorgen voor volledige benu tting van de resultaten van door de overheid
gefinancierd onderzoek23.
Een mogelijk Europees initiatief voor de aan besteding van defensieonderzoek, zoals
gesuggereerd door de Europese Raad van maar t 2003 naar aanleiding van de mededeling van
de Commissie over de defensie -industrie, zou eveneens de efficiëntie van het Europese
defensie-O&O verhogen en kan leiden tot meer financiële middelen voorspeerpunttechnologieën die zowel militaire al s niet-militaire toepassingen hebben.
                                                
21Subsidies, leningen of garanties.
22Voorwaardelijke subsidies of leningen, die minder vaak worden gebruikt dan subsidies, zijn eveneens
directe maatregelen; de terugbetaling is gekoppeld aan het slagen of falen van de commerciëleexploitatie.
23Zie verslag van de Commissie van de onafhankelijke groep van deskundigen over "Raising EU R&Dintensity: improving the effectiveness of public support mechanisms for private sector research and
development: direct measures”, april 2003.
17Nieuwe acties
/g252 Een einde maken aan regels en praktijken in nationale programma's die Europese
samenwerking en technologieoverdracht in de weg staan24 en in voorkomend geval
financiering mogelijk maken van organisaties uit andere lidstaten (Uitvoering:
lidstaten; voorgestelde datum: 2005) ;
/g252 Meer onderzoekprogramma's focussen op de vorming van toppolen en topnetwerken
door clustering of integratie van middelen op regionaal, nationaal en Europees niveau aan
te moedigen (Uitvoering: alle niveaus) ;
/g252 Vergroting van het innovatie -effect van O&O-programma's  door de integratie van
innovatiegerichte activiteiten in onderzoe kprojecten aan te moedigen en te steunen
(bijvoorbeeld kennismanagement en versprei ding van kennis, opleidingsactiviteiten,
maatregelen om de invoering in het MKB te bevorderen) (Uitvoering: alle niveaus);
/g252 Streefcijfers voor de deelname van het MKB  aan nationale programma's overwegen,
aansluitend bij de 15%-doelstelling die in het kaderprogramma voor onderzoek van de
Gemeenschap is opgenomen (Uitvoering: lidstaten);
/g252 Opstellen van een Europese agenda voor geavanceerd onderzoek in verband met
mondiale veiligheid en starten van een voorbereidende actie met het oog op de
eventuele oprichting van een Europese structuur voor het van onderzoek van
algemeen belang op veiligheidsgebied  naar aanleiding van de mededeling van de
Commissie over de defensie-industr ie en de conclusies van de Europese Raad ter zake
(Uitvoering: Commissie met lidstaten).
4.3.3.  Fiscale maatregelen te n behoeve van het onderzoek
Er worden steeds vaker belastingfaciliteite n verstrekt om het i ndustriële onderzoek te
stimuleren, aangezien hiermee steun kan worden verleend aan een grote groep bedrijven,
waaronder het MKB, die tegelijkertijd een  maximum aan onafhankelijkheid behouden. Om
effect te sorteren moeten fiscale maatregelen ten behoev e van het onderzoek zorgvuldig
worden opgezet en gecoördineerd met ande re instrumenten ter ondersteuning van het
onderzoek. Hoewel een optimale vormgeving landgebonden is en met name wordt bepaald
door het algemene nationale be lastingstelsel, kunnen de landen  zeker van elkaar leren. Een
recente inventarisatie van de belas tingfaciliteiten voor industrieel onderzoek25 suggereert
bijvoorbeeld dat op het volume gebaseerde  regelingen weliswaar meer kosten, maar
efficiënter kunnen zijn dan incrementele regelin gen wanneer het erom gaat verhoging van de
onderzoekuitgaven te stimuleren, met name in tijden van economis che achteruitgang; dat een
belangrijk aspect kan zijn dat de fiscal e regeling los wordt gekoppeld van de winst door
middel van voorzieningen voor voorwaartse of ach terwaartse verliesove rdracht of contante
                                                
24Bijvoorbeeld beperkingen op het gebruik van resultaten in andere landen en op uitbesteding aan
buitenlandse organisaties. Bovendien wordt ook wanneer nationale programma's geen formele regels
hebben die projecten waarin wordt samengewerkt met organisaties uit andere landen uitsluiten, hetontbreken van een uitdrukkelijke verklaring dat dergelijke projecten in aanmerking komen, vaak alsnegatief ervaren vanwege de praktijk bij de toewijzing van fondsen in het verleden.
25Zie verslag aan de Commissie van de onafhankelijke groep van deskundigen over "Raising EU R&Dintensity: improving the effectiveness of public support mechanisms for private sector research and
development: fiscal measures”, april 2003.
18terugbetalingen wanneer onderne mingen verlies lijden en dat een duidelijke definitie van in
aanmerking komende activiteiten essentieel is en  bij voorkeur zowel uitbesteed onderzoek als
eigen activiteiten omvat.
Nieuwe acties
/g252 Aanmoediging van gecoördineerd gebruik van belastingfaciliteiten ten behoeve van
onderdelen van het onderzoekbeleid van gemeenschappelijk belang , onder andere:
-om de oprichting en eerste groeifase van onderzoekintensieve bedrijven
te bevorderen;
-om de fondsenwerving van nieuwe  of bestaande stichtingen die
O&O-activiteiten in Europa steunen, te vergemakkelijken;
Tevens dient te worden gedacht aan het gecoördineerde gebruik van belastingfaciliteiten
om onderzoekcarrières aantrekkelijker te maken
(Uitvoering: Commissie met lidstaten in he t kader van de open  coördinatiemethode;
voortgangsrapport in 2004);
/g252 Verbetering van fiscale maatregelen ten behoeve van het onderzoek  op basis van:
- formele evaluaties waarva n de resultaten openbaar dienen te worden gemaakt;
- wederzijds leren;
- de toepassing van goede basis-principe s zoals eenvoud, geringe administratiekosten en
stabiliteit;
(Uitvoering: lidstaten);
/g252 Bekendmaking van gegeve ns over de kosten van fiscale maatregelen voor de schatkist
(Uitvoering: lidstaten).
4.3.4.  Steun aan garantiemechanismen voor onde rzoek en innovatie in het MKB
Garantieregelingen zijn bedoeld om het risico tussen de verschillende belanghebbenden te
spreiden. Deze kunnen worden gebruikt voor ka pitaalinvesteringen van risicokapitaalfondsen
of leningen en zijn met name  geschikt om de financieri ng van kleine en middelgrote
ondernemingen te steunen met een groot hef boomeffect op particuliere investeringen.
Kapitaalgaranties kunnen worden gebruikt om  de oprichting en eerste groeifase van
technologiegebaseerde ondernemingen te steunen, terwijl lening sgaranties meer in
aanmerking komen voor de financiering van onde rzoek- of innovatieproj ecten in gevestigde
kleine en middelgrote onderneminge n met een beperkt risicoprofiel.
De overheidssteun voor derge lijke regelingen is goed ontwi kkeld, met name op Europees
niveau door het Europees Investeringsfonds (EIF) dat een garantie faciliteit voor het MKB
heeft waarvan sinds 1998 zo'n 120 000 klei ne en middelgrote ondernemingen hebben
geprofiteerd. Deze steun wordt doorgaans verl eend door de kosten van garanties te delen
(medegarantie) of door een contragarantie te verstrekken. Ondanks gebleken tekortkomingen
van de markt wat betreft de fi nanciering van onderzoek en i nnovatie, blijkt het potentieel van
garantieregelingen om onderzoek- en innova tieactiviteiten gericht te ondersteunen in de
meeste lidstaten nog steeds grotendeels onbenut . Derhalve dient een beter gebruik van deze
regelingen eveneens te worden overwogen en waar nodig te worden bevorderd, waarbij ook
19dient te worden gedacht aan innovatieve instru menten zoals het opnemen van garanties in een
groter geïntegreerd pakket diensten en de securitisa tie van leningpools 26.
Nieuwe acties
/g252 Op basis van de ervaring in sommige lidstaten  beter gebruik maken van
garantiemechanismes om de toegang to t schuld- en kapitaalfinanciering voor
onderzoek- en innovatieactiviteiten in het MKB te verbeteren (Uitvoering: alle
niveaus);
/g252 Overwegen van versterking en uitbreiding va n toekomstige garantieregelingen die door het
EIF worden beheerd met gebruikmaking van zijn eigen middelen of in opdracht van de
Gemeenschap om de ontwikkeling te ondersteunen van nationale en regionale
garantieprogramma's om de toegang tot schuld- en met name kapitaalfinanciering
voor onderzoek en innovatie in het MKB te verbeteren (Uitvoering: EIB-groep en
Commissie).
4.3.5.  Steun aan risicokapitaal voor onderzo ekintensieve kleine  en middelgrote
ondernemingen
Onderzoekintensieve kleine en  middelgrote ondernemingen z ijn voor het opstarten en de
eerste groeifase doorgaans meer dan andere ondernemingen afhankelijk van risicokapitaal,
aangezien hun eigen financieringscapaciteit zeer be perkt is in vergelijkin g met de omvang van
de vereiste onderzoekinvester ingen, terwijl hun toegang tot kred ietverlening beperkt is door
de aan het onderzoek verbonden vermeende risi co's. De dramatische achteruitgang van de
risicokapitaalactiviteit sinds 2000 maakt het voor jonge onderzoekintensieve kleine en
middelgrote ondernemingen buite ngewoon moeilijk om onder de huidige omstandigheden te
groeien of zelfs maar te overl even. Aangezien de markt tekortschiet bij het verschaffen van
voldoende financiering voor start- en aanloopkapit aal en gezien de conjuncturele factoren die
hebben geleid tot het huidige fi nancieringstekort in de daaropv olgende stadia, is er dringend
behoefte aan overheidssteun voor start- en aanloopka pitaal en aan ruimere, in de tijd beperkte,
overheidssteun voor de risicokapitaalmarkten27. De overheidsmaatregelen moeten ook de
bewustmaking bevorderen.
Voornaamste lopende initiatieven van de EU die van belang zijn voor de 3%-doelstelling
/g252 Netwerkactiviteiten voor managers van risicokapi taalfondsen en "business angels" en bevordering
van trans-Europese gecoördineerde activiteiten voor het verstrekken van risicokapitaal.
                                                
26Zie het verslag aan de Commissie van de groep van onafhankelijke deskundigen over "Raising EU R1D
intensity: improving the effectiveness of public support mechanisms for private sector research anddevelopment: fiscal measures”, april 2003.
27Zie verslag aan de Commissie van de onafhankelijke groep van deskundigen over "Raising EU R1Dintensity: improving the effectiveness of public support mechanisms for private sector research and
development: fiscal measures”, april 2003.
20Nieuwe acties
/g252 Versterking en verruiming van de risicokapitaalactiviteiten van het EIF om beter in
te spelen op marktfalen en de huidige kapitaalbehoeften (start- en aanloopkapitaal, met
inbegrip van starterscentra en fondsen die gezamenlijk worden opgezet door netwerken
van universiteiten en gedurende een beperk te periode de kapitaalbehoefte in de
daaropvolgende fasen) en uitbreiding tot publieke onderzoekorganisaties van zijn
adviesdiensten voor het op zetten van nieuwe fondsen (Uitvoering: EIF en Commissie) ;
/g252 Bewustmaking van onderzoekintensieve kleine en middelgrote ondernemingen van
het juiste gebruik van risicokapitaal met name door acties op regionaal niveau in
overeenstemming met de gids van de Commissie over de financiering van risicokapitaal
(Uitvoering : alle niveaus).
5. MEER OVERHEIDSUITGAVEN VOOR ONDERZOEK EN INNOVATIE
Een kwalitatieve verbetering van de overheidssteun aan het onderzoek zal bijdragen tot een
aanzienlijke verhoging van de particuliere investeringen. Dit volstaat echter niet. Deoverheidsinvesteringen ter onde rsteuning van het onderzoek moeten ook worden verhoogd. In
de volgende hoofdstukken wordt hierop nader ingegaan in he t licht van het stabiliteits- en
groeipact en de globale richtsnoeren voor het economisch beleid, de regels voor staatssteun,
overheidsopdrachten en de financiële voor uitzichten voor de Europese Unie.
5.1. Het stabiliteits- en groeip act en de global e richtsnoeren voor het economisch
beleid
In de recente voorstellen van de Commissie voor de verbetering van de  coördinatie van het
begrotingsbeleid
28 wordt bevestigd dat de kwaliteit van de overheidsfinanciën wat hun
bijdrage tot de groei betreft onderworpen is aan het begrotingstoezicht in het kader van de
stabiliteits- en convergentieprogramma's. In d it verband heeft de Commissie herhaaldelijk
gepleit voor meer overheidsuitgaven aan pr oductieve investeringen, met name steun aan
onderzoek en innovatie, aangezien hiermee wordt bi jgedragen tot meer groei in de toekomst.
Om macro-economische stabiliteit en gezonde ove rheidsfinanciën op lange termijn te kunnen
verzekeren moet dit worden gedaan in het kader van het stabiliteits- en groeipact. Meeroverheidssteun voor onderzoek en innovatie is een van de uitgavencategorieën waarmee
wordt bijgedragen tot de doelstellingen va n Lissabon en waarvoor de Commissie van mening
is dat kleine, tijdelijke tekorte n op de overheidsbegroting zouden moeten worden toegestaan
in landen die in andere opzichten een positieve  of nagenoeg evenwichtige begroting hebben
bereikt. De huidige economische recessie maakt het des te belangrijker dat hetbegrotingsbeleid investerin gen stimuleert die leiden tot hogere duurzame groei in de
toekomst.
In de lijn van deze benadering wordt in het voorstel van de Commissie betreffende de globale
richtsnoeren voor het economisch beleid 2003-2006 aanbevolen de overheidsuitgaven meer te
richten op productieve investeringen, met na me onderzoek en innovatie en wordt deze
prioriteit vertaald in een aantal specifieke aanbevelingen aan de lidstaten
29.
                                                
28COM(2002)668 van 27 november 2002.
29Zie met name de aanbevelingen 13 en 14 van het voorstel van de Commissie betreffende de globale
richtsnoeren voor het economisch beleid, COM(2003)170 van 8 april 2003.
21Voornaamste lopende initiatieven die van belang zijn voor de 3%-doelstelling
/g252 Uitvoering van het stabiliteits- en groeipact, met name de meer gedetailleerde beoordeling van de
kwaliteit van de overheidsuitgaven die is voorgesteld in de mededeling van de Commissie van
november 2002 over de coördinatie van het begrotingsbeleid;
/g252 Goedkeuring door de Raad en follow-up van de aanbevelingen van de Commissie betreffende de
globale richtsnoeren voor het economisch beleid 2003-2006, met name wat betreft de kwaliteit van
de overheidsuitgaven en de verschuiving in de richting van kennis, met name onderzoek en
innovatie.
Nieuwe acties
/g252 Aanmoedigen en volgen van de  verschuiving van de overh eidsuitgaven in de richting
van kennis, met name onderzoek en innovatie (Uitvoering: alle niveaus).
5.2. Evenwicht tussen nationale overheidsfinanciering en  EU-financiering tot 2010
De financiële middelen die op de begroting va n de Europese Unie beschikbaar zijn voor de
ondersteuning van onderzoek en innovatie moeten  worden onderzocht in het licht van de
inspanningen die op nationaal niveau worden geleverd. In verband met degemeenschappelijke langetermijndoelstelling va n 3% van het BBP voor onderzoekuitgaven
moet zo spoedig mogelijk in samenwerking met de lidstaten en toetredende landen wordenonderzocht welke rol is weggelegd voor de ove rheidsuitgaven op EU- en nationaal niveau.
Nieuwe acties
/g252 Analyse en bespreking met de lidstaten en toetredende landen van de vereiste
begrotingsmiddelen  om de 3%-doelstelling te bereiken en met het oog op de verdeling
van de rol van en bijdrage uit de nati onale en communautaire begroting tot 2010
(Uitvoering: Commissie met lidstaten en toet redende landen, in he t kader van de open
coördinatiemethode).
5.3. Regels voor staatssteun
Veel vormen van overheidssteun aan het onderzoek leiden niet tot concurrentievervalsing en
vormen daarom geen staatssteun. Dit type steun moet in de eerste plaats worden
aangemoedigd. Een groot deel van de overheid ssteun aan het bedrijfsm atig onderzoek valt
echter nog steeds onder de staatssteun. Het co mmunautaire kader voor staatssteun aan O&O
moet een evenwicht bewerkstelligen tussen de noodzaak om er enerzijds voor te zorgen dat
concurrentievervalsing tot een minimum beperkt blijft en anderz ijds ervoor te zorgen dat het
Europese bedrijfsleven concur rerender wordt. Overheidssteun wordt gerechtvaardigd door het
gebleken falen van de markt om een optimaal niveau van zakelijke investeringen in hetonderzoek te bewerkstelligen. Het kader is in 2002 hernieuwd voor een periode tot 2005,
aangezien de maximaal toegestane steun niet  werd gezien als een belemmering voor het
bereiken van de 3%-doelstelling. Aangezien echter eind 2005 het huidige kader bijna tien jaar
van kracht zal zijn geweest, zal het nodig zijn  de fundamentele defi nities en concepten te
herzien om rekening te houd en met de ontwikkelingen die zich op O&O-gebied hebben
voorgedaan.
22Groepsvrijstellingsverordeningen verlichten de last van de kennisgeving van bepaalde vormen
van staatssteun en bespoedigen de verlening va n steun aan het bedrijfsleven. De Commissie is
voornemens de bestaande groeps vrijstelling voor staatssteun aan he t MKB te wijzigen en het
toepassingsgebied ervan uit te breiden tot zowel individuele steun voor O&O als
steunprogramma's voor O&O, waardoor het aan tal kennisgevingen aanzienlijk kan worden
verminderd. De herziening van het communautaire kader voor staatssteun voor O&O zal
worden aangegrepen om de mogelijkheid van een verdere groepsvrijstelling te onderzoeken.
Voornaamste lopende initiatieven van de EU die van belang zijn voor de 3%-doelstelling
/g252 Snelle goedkeuring van een herziene groepsvrijstelling voor het MKB, waarin staatssteun voor
O&O is opgenomen;
/g252 Verzamelen van gegevens en rapportage over de bijstelling van staatssteun met het oog op
horizontale doelstellingen, waaronder onderzoek.
Nieuwe acties
/g252 Verschaffen van duidelijkheid over en vergroten van de bekendheid van de vormen
van overheidssteun aan onderzoek die niet tot concurrentievervalsing leiden en
bijgevolg geen staatssteun vormen  (Uitvoering: Commissie);
/g252 Voorbereiding van de herziening van het communautaire kader voor staatssteun aan
O&O  met name via een grondige eval uatie van de volgende aspecten:
- de definitie van de scheid slijn tussen onderzoekactivite iten die voor overheidssteun
in aanmerking komen en zuiver commerc iële innovatieactiviteite n en differentiatie
tussen in aanmerking komende O&O-pr ojecten op basis van hun afstand tot
de markt;
- aanpassing van de rol van publieke onder zoekinstellingen in de richting vanmeer 
samenwerking met de  bedrijfsleven;
- de verschillende modellen van overheid ssteun voor O&O-activiteiten die worden
gebruikt door de voornaamste handelspartn ers van de Gemeensc hap en implicaties
daarvan wat betreft een horizontaal speel veld voor Europese  ondernemingen die
op wereldmarkten actief zijn
Ter gelegenheid van de herziening van het kader zullen de mogelijkheden worden
onderzocht van groepsvrijste llingen voor steunmaatregelen (Uitvoering: Commissie);
/g252 Bijstelling van staatssteun in de richting van O&O  als onderdeel van de algemenere
bijstelling van staatssteun in de richting van horizontale doelstellingen (Uitvoering: alle
niveaus).
5.4. Overheidsopdrachten
Overheidsopdrachten vormen naar raming 16% va n het Europese BBP. Zij zijn een leidende
of belangrijke component van de vraag in een  aantal sectoren, bijvoorbeeld gezondheidszorg,
onderwijs, vervoer, milieube scherming en defensie, waar de overheidssector kan optreden als
"launching customer"30. De regels voor overheidsopdr achten en de gevolgde praktijken
                                                
30Door overheidsopdrachten, met name in de defensiesector, treedt de Amerikaanse regering op als
"launching customer" voor innovatieve technologieën (met name informatie- encommunicatietechnolgoieën) waardoor het risico voor latere klanten wordt verkleind. In Europa is het
Europese satellietnavigatiesysteem Galileo een goed voorbeeld van een grootschalig Europees initiatief
23moeten ertoe leiden dat de overheid de beste waar voor haar geld krijgt. Dit betekent onder
andere dat de overheid als opdrachtgever in staat moet zijn producten in diensten te
verwerven met de technologie  die het best aan haar behoeften voldoet, waaronder in
voorkomend geval innovatieve pr oducten en diensten. Hiervoor bestaan al verschillende
mogelijkheden. Deze zullen in sommige opzichten worden verduidelijkt en uitgebreid met hetwetgevingspakket inzake overheidsopdrachten dat momenteel in behandeling is: bijvoorbeeld
met de nadruk die in het pakket wordt gelegd op prestaties en definities van technischespecificaties, en met de "concurrentiële dialoog" die het mogelijk maakt om de mededingingvoor complexe opdrachten te organiseren in dial oog met de leveranciers teneinde een of meer
technische oplossingen te be palen voordat de opdracht definitief wordt gegund. Andere
mogelijkheden worden wellicht geboden door elek tronische aankopen (e-procurement) en het
daaraan verbonden dynamische aankoopsysteem.
Een belangrijke doelstelling is de opdrachtgever s in de publieke sector beter te informeren
over de mogelijkheden die het juri dische kader hen biedt en de ontwikkeling en verspreiding
te ondersteunen van informatie die hen in st aat stelt deze mogelijkheden volledig en op de
juiste wijze te benutten. Dit kan belangrijk e gevolgen hebben voor de aanschaf van meer
innovatieve producten en dienst en en zodoende verder onderz oek en innovatie stimuleren.
Voornaamste lopende EU-initiatieven die van  belang zijn voor de 3%-doelstelling
/g252 Snelle goedkeuring van het pakket overheidsopdrachten door het Parlement en de Raad;
/g252 Voortgang van het initiatief voor elektronische aankopen (e-procurement);
/g252 Bewustmakingsacties die zijn voorgesteld in de recente mededeling van de Commissie over het
innovatiebeleid;
/g252 Voortgang met de mogelijke oprichting van een Europees intergouvernementeel agentschap voor
de ontwikkeling en aanschaf van defensievoorzieningen.
Nieuwe acties
/g252 Steun aan de ontwikkeling en verspreiding van informatie bijvoorbeeld over de beste
beschikbare technologieën voor  belangrijke productcategorieën om opdrachtgevers in de
overheidssector in staat te st ellen de technologieën aan te schaffen die het best aan hun
behoeften voldoen, met name in sectoren  als gezondheidszorg, milieu, vervoer en
onderwijs, waar zij vaak de eerste klant zijn (uitvoering: alle niveaus).
6. VERBETERING VAN DE RANDVOORWAARDEN VOOR PARTICULIERE INVESTERINGEN
IN ONDERZOEK
Meer en betere overheidssteun is nodig om onde rzoek en innovatie in Europa een stimulans te
geven, maar dit moet vergezeld gaan van aa nzienlijke verbeteringen van de randvoorwaarden
in ruimere zin om de Europese Unie werk elijk aantrekkelijk te maken voor particuliere
investeringen in onderzoek en  innovatie. Een aantal recente doorbraken moet worden
geconsolideerd en er zijn nieuwe acties nodig op gebieden als intellectueel eigendom,
                                                                                                                                                        
waarbij de eerste overheidsopdrachten een belangrijke rol spelen voor de ontwikkeling van de
kerntechnologieën, gevolgd door een partnerschap tussen de particuliere en de publieke sector voor het
opzetten en exploiteren van de infrastructuur.
24marktregulering, mededingingsregels, fi nanciële markten, be lastingsvoorwaarden en
rapportage van bedrijven over onderzoek.
6.1. Intellectuele eigendom
De bescherming van inte llectuele activa is van belang voor  het concurrentievermogen van de
meeste organisaties, zowel particuliere als publieke, en  voor hun aantrekkelijkheid voor
investeerders. Er is met name behoefte aan go ed afgewogen systemen voor de regeling van
intellectuele eigendom, die er enerzijds voor zorgen dat er voldoende stimulansen zijn voor
innovatie en investeringen in onderzoek en anderzijds voorkomen dat de verspreiding en
verdere ontwikkeling van onderzoe kresultaten onmogelijk worde n. De afgelopen jaren is op
internationaal en communautai r niveau aanzienlijke vooruitgang geboekt, bijvoorbeeld met de
goedkeuring van het eenvormige communautaire  modellenrecht dat in 2003 van kracht wordt
en de recente politieke overeenstemming over het opzetten van het communautaireoctrooisysteem. De Europese stelsels voor intellectuele eigendom kunnen echter nog verder
worden verbeterd zodat beter kan worden in gespeeld op de snelle evolutie van zowel
onderzoekprocessen als specifieke  technologische gebieden. Bovendien zijn er acties nodig
om een optimaal gebruik van de stelsels voor in tellectuele eigendom in Europa te bevorderen,
met speciale nadruk op universitaire in stellingen en kleine ondernemingen.
Voornaamste lopende initiatieven van de EU die van belang zijn voor de 3%-doelstelling
/g252 Opzetten van het communautaire octrooisysteem;
/g252 Behandeling van een voorstel voor een richtlijn betreffende de handhaving van intellectuele
eigendomsrechten;
/g252 Behandeling van een voorstel voor een richtlijn betreffende de octrooieerbaarheid van
computergerelateerde uitvindingen, rekening houdend met de noodzaak te vermijden dat
concurrentie en open-source-ontwikkeling onmogelijk worden gemaakt;
/g252 Snelle implementatie van Richtlijn 98/44/EG betreffende de rechtsbescherming van
biotechnologische uitvindingen en Richtlijn 2 001/29/EG betreffende het auteursrecht en de
naburige rechten in de informatiemaatschappij;
/g252 Bevordering van een gemeenschappelijke Europese benadering van de "grace period" in het kader
van internationale harmonisatie;
/g252 Gebruik van bestaande instrumenten van het kaderprogramma voor onderzoek om tijdelijke
uitwisselingen van deskundigen op het gebied van technologieoverdracht tussen
onderzoekorganisaties te steunen.
Nieuwe acties
/g252 Steun aan gecoördineerde activiteiten in de gehele EU voor bewustmaking en
opleiding op het gebied van intellectuele eigendomsrechten met name ten behoeve van
de Europese onderzoekgemeenschap (uitvoering: Commissie en andere betrokken
instellingen) ;
25/g252 Beoordeling van specifieke onderzoekgerelateerde aspecten van het intellectuele
eigendomsrecht, bijvoorbeeld uitzonderingen voor ex perimenten, rechten van eerdere
gebruikers, wetgeving inzake technologische knowhow en bepalingen inzake
mede-eigendom van intellectue le eigendomsrechten, om vast  te stellen welke acties
eventueel nodig zijn (uitvoering: Commissie met bel anghebbenden; voortgangsrapport in
2004) ;
/g252 Ervoor zorgen dat elke student, met name  op het gebied van natuurwetenschappen,
techniek en bedrijfskunde, voor zijn afstuderen elementaire voorlichting of opleiding
krijgt over intellectuele eigendom en technologieoverdracht (lidstaten en instellingen
voor hoger onderwijs) .
6.2. Voorschriften voor  producten en normalisatie
De effecten van bestaande en nieuwe ma rktregelingen op onderzoe k en innovatie moeten
worden onderzocht en waar nodig worden geoptimaliseerd. Dit moet aansluiten bij hetinitiatief inzake "betere regelgeving" en me t name het nieuwe kader van de Commissie voor
effectbeoordeling. Wat onderzoek en innovatie betreft is een be langrijke doelstelling ervoor te
zorgen dat de voorschriften technologieneutraal  blijven. Een goed voorb eeld is de zogeheten
"nieuwe aanpak" die beperkt is tot de eisen di e essentieel zijn om het openbaar belang te
waarborgen en het aan de Europese normalisatie-instituten (CEN, CENELEC, ETSI) overlaatom deze eisen in technische termen weer te geven door middel van op consensus gebaseerde
normen. Deze aanpak heeft zeer positieve effecten op onderzoek  en innovatie doordat wordt
gezorgd voor technologische neutraliteit en  voor het noodzakelijke evenwicht tussen
flexibiliteit en rechtszekerheid. Deze aanpak houdt tevens in dat de  inspanningen gericht
moeten zijn op een tijdig, doelmatig, open en transparant normalisatieproces dat, evenals deregelgeving, technologieneutraal moet blijven doordat wordt uitgegaan van
prestatie-indicatoren. In de l oop van dit jaar zal in een me dedeling van de Commissie nader
worden ingegaan op aspecten van het Euro pese normalisatiebeleid. De volgende twee
aspecten zijn met name van belang voor onde rzoek en innovatie: in de eerste plaats de
middelen die beschikbaar moeten worden gest eld om het onderzoek te  financieren dat nodig
is voor de voltooiing van veel Europese norme n; in de tweede plaats moeten de normen
voldoende bekendheid genieten om het Eur opese bedrijfsleven, met name kleine en
middelgrote ondernemingen, in staat te  stellen hiermee in hun onderzoek- en
innovatieprojecten meer rekening te houden.
Voornaamste lopende EU-initiatieven die van  belang zijn voor de 3%-doelstelling
/g252 Komende mededeling van de Commissie over normalisatie;
/g252 Implementatie van de algemene richtsnoeren voor samenwerking tussen de Europese
normalisatie-instellingen en de Europese Commissie31;
/g252 Gebruik van het zesde kaderprogramma voor onderzoek om onderzoek te financieren dat nodig is
voor normalisatie, met name in het kader van geïntegreerde projecten en topnetwerken.
                                                
31Te publiceren in het Publicatieblad.
26Nieuwe acties
/g252 Bepalen op welke technologische gebieden bestaande wetgeving of het ontbreken van
wetgeving een belemmering vormt voor de ontwikkeling en invoering van nieuwe
technologieën ; waar nodig vaststellen van maatregele n om de problemen op te lossen; dit
zal met name plaatsvinden in het kader van Europese technologieplatforms (Uitvoering:
Commissie met belanghebbenden);
/g252 Versterken van de banden tussen het zesde  kaderprogramma voor  onderzoek en de
Europese normalisatie-instellingen (CEN, CENELEC en ETSI) om waar nodig
onderzoek te definiëren en te ondersteunen  dat nodig is voor het opstellen van Europese
normen (Uitvoering: Commissie en Eur opese normalisatie-instellingen).
6.3. Mededingingsregels
Behalve het communautaire kader voor staa tssteun aan O&O worden ook de Europese
mededingingsregels momenteel herzien zodat bij de beoordeling van het marktdynamisme ende concurrentievoorwaarden beter rekening kan worden  gehouden met onderzoek- en
innovatieaspecten. Zo is met name  bij de recente herziening va n de anti-trustwetgeving van de
EU meer nadruk gelegd op economische beoorde ling. In dit verband zou bij de komende
herziening van de groepsvrijstelling en de richtsnoeren voor overeenkomsten inzake
technologieoverdracht moeten worden gestreefd naar een minder legalistisch proces met meer
nadruk op economische beoordeling. Ook b ij besluiten over concentraties moet
uitdrukkelijker rekening worden gehoude n met de effecten van onderzoek- en
innovatieactiviteiten, in overeenste mming met de concentratieverordening, waarin is bepaald
dat rekening moet worden gehouden met "d e ontwikkeling van de technische vooruitgang"
32.
Voornaamste lopende EU-initiatieven die van  belang zijn voor de 3%-doelstelling
/g252 Komende herziening van de groepsvrijstelling en richtsnoeren voor overeenkomsten inzake
technologieoverdracht (externe raadpleging gepland in het najaar van 2003).
Nieuwe acties
/g252 Opstellen van richtsnoeren voor de wijze waarop de potentiële efficiëntiewinst dank
zij technologische vooruitgang moet word en beoordeeld bij co ncentratiebesluiten
(Uitvoering: Commissie).
6.4. Financiële markten
Efficiënte, ondersteunende en geïntegreerde financiële markten zijn een belangrijke
sleutelfactor voor de bevordering van investeringen in onde rzoek, met name door
technologiegebaseerde kleine en middelgrote ondernemingen in de ve rschillende stadia van
hun ontwikkeling. Sleutelmarkten in  dit verband zijn risicokap itaalmarkten in het start- en
groeistadium, secundaire markten voor de financ iering van de eerste openbare emissies en
daaropvolgende expansie en schuldenmarkten. Voor onderzoek en innova tie is met name de
volledige uitvoering van het actieplan voor de financiële dienst en van belang, met name
aspecten als de integratie van de kapit aalmarkten in Europa en de ontwikkeling van
                                                
32Artikel 2, lid 1, onder b).
27ratingmechanismes die geschikt zijn voor t echnologiegebaseerde o ndernemingen, waaronder
het MKB.
Even belangrijk is de snelle voltooiing van het actieplan voor risicokapitaal en de mogelijke
follow-up daarvan. In dit verband dient met na me aandacht te worden geschonken aan het
belasting- en regelgevingsklimaat voor risic okapitaal, aangezien investeerders, met name
institutionele beleggers, uiterm ate gevoelig zijn voor kosten en  complexiteit en waarschijnlijk
in andere activa zullen invester en tenzij de voorwaarden voor i nvesteringen in risicokapitaal
aanzienlijk worden verbeterd. Hierbij dien t vooral aandacht te worden geschonken aan
dubbele belastingen en aan de mogelijke nade lige effecten van buitensporige prudentiële
verplichtingen voor banken en a ndere financiële instellingen.
Voornaamste lopende EU-initiatieven die van  belang zijn voor de 3%-doelstelling
/g252 Volledige uitvoering van het actieplan voor de financiële diensten;
/g252 Snelle voltooiing van het actieplan voor risicokapitaal en in voorkomend geval uitwerken van
follow-up-acties.
Nieuwe acties
/g252 Waar nodig aanpassing van de financiële behandeling van risicokapitaal om dubbele
belastingen voor investeerders en fondsen te vermijden33 (Uitvoering: lidstaten);
daarbij moet tevens worden gekeken naar de verdiensten van en  mogelijkheden voor het
opzetten van een geharmoniseerde Europese juridische fondsstructuur  om in de gehele
Unie voor risicokapitaalope raties belastingtransparan tie te bewerkstelligen (Uitvoering:
Commissie met belanghebbenden);
/g252 In het licht van de recente wereldw ijde dramatische achteruitgang van de
risicokapitaalfinanciering en va n de belangrijke rol van de ba nken bij de financiering van
risicokapitaal in Europa ervoor zorgen dat in de co mmunautaire wetgeving inzake
kapitaaltoereikendheid, die zal worden gebaseerd op het toekomstige Basel
II-akkoord inzake kapitaal, naar behoren rekening wordt gehouden met de behoeften
van de verstrekkers van risicokapitaal (Uitvoerende Commissie: wetgevingsvoorstel in
2004) ;
/g252 Onderzoeken van mogelijkheden om het gebruik van ratingmechanismes te bevorderen
die ook voorzien in beoordeling van technologische risico's (technology rating)34 om
potentiële investeerders in staat te stelen de specifieke risico's en baten van investeringen
in op technologie gebaseerde kleine en middelgrote ondernemingen te beoordelen
(Uitvoering: alle nive aus, met inbegrip van de Commi ssie, met belanghebbenden; rapport
in 2005) .
                                                
33Dubbele belastingen (investeerders en fondsen) verlagen de rentabiliteit van investeringen in
risicokapitaalfondsen ten opzichte van investeringen die rechtstreeks worden gedaan in ondernemingen
en verminderen daardoor de aantrekkelijkheid van dergelijke fondsen. Dit heeft een beperkend effect opinvesteringen van zowel Europese als internationale investeerders.
34Oude jaarrekeningen zijn geen betrouwbare richtsnoer voor de toekomstige prestaties vantechnologiegebaseerde ondernemingen, omdat deze vaak met nieuwe producten nieuwe marktenbetreden. Technology rating is toekomstgericht in die zin dat het een hulpmiddel is om de waarde van
een op innovatieve technologie gebaseerd product of dienst te bepalen.
286.5. Fiscaal klimaat
De acties die de Commissie onderneemt om een eer lijk en efficiënt Europees fiscaal klimaat
te bevorderen, zullen waarschijnlijk een zeer gunstig effect hebben op de aantrekkelijkheidvan de EU voor investeringen in onderz oek en innovatie. De Commissie volgt een
tweesporenbeleid om de belastingbelemmering en voor grensoverschrijdende activiteiten op
de interne markt aan te pakken: op korte ter mijn de invoering van specifieke wetgeving om
elke afzonderlijke belemmering aan te pakken; op langere te rmijn het uitwerken van een
systematische brede oplossing voor alle gren soverschrijdende kwesties waardoor bedrijven
voor hun economische activiteite n binnen de EU de beschikking krijgen over een
gemeenschappelijke geconsolideerde belastinggr ondslag. Acties die van bijzonder belang zijn
voor onderzoekinvesteringen zijn hieronder vermeld.
Voornaamste lopende EU-initiatieven die van  belang zijn voor de 3%-doelstelling
/g252 Komend initiatief van de Commissie inzake de grensoverschrijdende verrekening van verliezen
voor belastingdoeleinden (gepland in 2004) die gunstig zal zijn voor onderzoekactiviteiten en ertoe
zal bijdragen dat deze op efficiëntere wijze binnen multinationale groepen worden verdeeld,
aangezien deze activiteiten per definitie bijna altijd als verliespost worden geboekt;
/g252 Werkzaamheden van het gezamenlijk forum voor verrekenprijzen van de EU, om met name de
belastingbehandeling van transacties tussen verschillende onderdelen van multinationale
ondernemingen te verbeteren (bijvoorbeeld overdracht van immateriële activa);
/g252 Snelle goedkeuring van de ontwerprichtlijn inzake belastingen op grensoverschrijdende betalingen
van rente en royalty's, waarbij de inhouding van belasting op royalty's op octrooien in de EU zal
worden afgeschaft;
/g252 Verdere ontwikkeling van een geconsolideerde belastinggrondslag voor ondernemingen in de EU
op basis van de vóór eind 2003 geplan de mededeling van de Commissie.
6.6. Onderzoekstrategie, management en financiële rapportage van bedrijven
Bedrijven, met name het MK B, zouden beter bewust kunnen worden gemaakt van de
voordelen van en mogelijkhede n voor de integratie van onderzoek en innovatie in hun
bedrijfsstrategie en -management. Deze bewustmaking kan plaatsvinden in het
onderwijssysteem en ook door nieuwe methodes va n financiële rapportage. In de curricula
van bedrijfskundige opleidingen zou meer aandacht moeten worden geschonken aan een
geïntegreerde benadering van het beheer va n O&O in de globale bedrijfsstrategie. Meer
transparantie in de financiële  rapportage wat de rol van inve steringen in onderzoek en andere
vormen van intellectueel kapitaal  betreft, zal ook leiden tot m eer inzicht in de wijze waarop
binnen bedrijven waarde wordt gecreëerd en een betere basis verschaffen voor de
besluitvorming van managers en  investeerders. Bij de exte rne financiële rapportage van
bedrijven zou meer aandacht moeten worden ge schonken aan de uitvoering van richtsnoeren
voor de rapportage over O&O en andere  vormen van intellectueel kapitaal in
overeenstemming met de nieuwe  IAS-regels voor de boekhouding  (International Accounting
Standards). Bij deze nieuwe vormen van rapportage zullen ook ge gevens worden verstrekt die
statistiekbureaus in staat zullen st ellen betere informa tie te verschaffen over de omvang van
de investeringen in intellectueel kapitaal.
29Voornaamste lopende EU-initiatieven die van  belang zijn voor de 3%-doelstelling
/g252 Acties in het kaderprogramma voor onderzoek om ruime toepassing en harmonisatie van
richtsnoeren voor het meten van onderzoek in bedrijven en andere vormen van intellectueel
kapitaal te stimuleren;
/g252 Ontwikkeling en regelmatige publicatie van statistieken van de investeringen van bedrijven in
intellectueel kapitaal.
Nieuwe acties
/g252 Opzetten van een activiteit ter monitoring van het industriële onderzoek, waarin een
scorebord is opgenomen,  om tendensen te analyseren en benchmarking van
onderzoekinvesteringen en onderzoekmanag ementpraktijken van ondernemingen te
vergemakkelijken, waarbij wordt voortgebouw d op de ervaring in de lidstaten (Uitvoering:
steun van de Commissie; eerste rapport begin 2005);
/g252 Aanmoedigingen van meting van en rapportage over onderzoek en andere vormen van
intellectueel kapitaal in bedrijven  zowel intern als exter n, uitgaande van bestaande
internationale richtsnoeren (Uitvoering: bedrijfsleven);
/g252 Aanmoedigen van de ontwikkeling en in tegratie van moderne
O&O-managementmodules in natuurwetenschappelijke, technische en
bedrijfskundige leerplannen (Uitvoering: Commissie met instellingen voor hoger
onderwijs en het bedrijfsleven).
7. CONCLUSIE
Dit actieplan vormt het begi n van een proces dat het potentieel heeft om Europa
aantrekkelijker te maken voor i nvesteringen in onderzoek en in  de Unie de voorwaarden te
creëren voor het bereiken va n de doelstelling van 3% van het BBP voor onderzoek tegen
2010. Hiervoor is echter een vastberaden en co herent optreden van de lidstaten, toetredende
landen en kandidaat-lidstaten en alle bela nghebbenden vereist. De Commissie zelf zal
onmiddellijk een begin maken me t de noodzakelijke maatregelen om uitvoering te geven aan
de hierboven beschreven lijnen en diegenen aan te moedigen die bereid zijn de voorwaarden
voor meer en beter onderzoek in Europa te ve rbeteren. Voorts zal zij jaarlijks voorafgaand aan
de voorjaarsbijeenkomst van de Europese Raad verslag uitbre ngen, zodat de Europese Raad
de vooruitgang kan volgen en op basis daar van waar nodig verdere richtsnoeren kan
vaststellen of de st rategie kan aanpassen.