Voortgangsverslag over de uitvoering van de aanbeveling van de Raad van 20 september 2016 over de oprichting van nationale comités voor de productiviteit

1.Inleiding en voornaamste bevindingen

Beleidsmaatregelen ter bevordering van de productiviteitsgroei en ter versterking van het concurrentievermogen zijn niet alleen prioritair voor de lidstaten, maar ook voor de Unie als geheel en vooral voor de eurozone. De productiviteitsgroei laat al tientallen jaren een neerwaartse tendens zien en is sinds de economische en financiële crisis nog sterker teruggelopen. Bovendien hebben uiteenlopende ontwikkelingen van het concurrentievermogen en de productiviteit in de eurozone voordat de crisis uitbrak, bijgedragen tot de accumulatie van macro-economische onevenwichtigheden, waarvan de correctie veel tijd en middelen in beslag heeft genomen. Daar nationale productiviteit de grootste drijvende kracht vormt achter de welvaart en de inkomensgroei, hebben deze ontwikkelingen aanzienlijke gevolgen, zowel voor het economische welzijn en de inkomensongelijkheid, als voor de goede werking van de economische en monetaire unie.

Hoewel reeds enige vorderingen zijn gemaakt, moet nog meer worden gedaan om de economische veerkracht van de eurozone te vergroten en de Unie voor te bereiden op uitdagingen op lange termijn, zoals de vergrijzing, de mondialisering en technologische veranderingen. Zowel in de lidstaten als op het niveau van de Unie als geheel moet beleidsactie worden ondernomen. Het bevorderen van de productiviteit krijgt veel aandacht in de jaarlijkse groeianalyse en de aanbevelingen voor de eurozone . Via het Europees Semester wordt de tenuitvoerlegging van structurele hervormingen sterker ondersteund. De Unie onderneemt ook stappen om de investeringen te stimuleren, voor een beter regelgevingsklimaat te zorgen en de interne markt, de digitale eengemaakte markt, de kapitaalmarktenunie, de bankenunie en de energie-unie te voltooien. De lidstaten zijn echter niet allemaal even ver gevorderd bij het doorvoeren van hervormingen en de hervormingen zelf verlopen al bij al te langzaam.

Het is een hele uitdaging om productiviteitsbevorderende beleidsmaatregelen uit te werken en te implementeren. Om deze uitdaging tot een goed einde te brengen, is bovendien een sterk nationaal draagvlak vereist. Deze beleidsmaatregelen moeten stoelen op solide bewijsmateriaal en op een alomvattende aanpak van de complexe drijvende krachten achter de productiviteit, die tot op zekere hoogte eigen zijn aan elke lidstaat. Om die reden wordt in het verslag van de vijf voorzitters over Europa's voltooiing van de economische en monetaire unie aanbevolen dat elke lidstaat van de eurozone een instelling opricht die het economische concurrentievermogen dient te monitoren en met beleidsaanbevelingen ter zake dient te komen. Doel van deze instellingen is de tenuitvoerlegging van structurele hervormingen te bevorderen en te ondersteunen door een solide analytische grondslag te verschaffen en een inhoudelijk openbaar debat mogelijk te maken. De regeringen van de lidstaten kunnen dan van het door deze instellingen bijeengebrachte bewijsmateriaal gebruikmaken om een politiek en publiek draagvlak voor de vereiste hervormingen te creëren.

Op voorstel van de Commissie heeft de Raad in september 2016 een aanbeveling vastgesteld waarin de lidstaten van de eurozone werd verzocht uiterlijk in maart 2018 nationale comités voor de productiviteit op te richten . De aanbeveling is weliswaar tot de eurozonelidstaten gericht, maar ook de niet-eurozonelidstaten worden aangemoedigd om soortgelijke instellingen op te zetten of aan te wijzen. De comités voor de productiviteit zouden objectief, neutraal en onafhankelijk moeten zijn met betrekking tot analyse en inhoud. Het moeten instellingen zijn die onderzoek naar de productiviteitsuitdagingen kunnen doen en aan een empirisch onderbouwde beleidsvorming kunnen bijdragen. Uitgaande van de gemeenschappelijke kenmerken en taken van dergelijke comités kan elke lidstaat voor zichzelf uitmaken hoe hij zijn comité voor de productiviteit precies vormgeeft.

In de aanbeveling van de Raad wordt de Commissie ook uitgenodigd om uiterlijk 20 maart 2019 een voortgangsverslag op te stellen over de uitvoering en de geschiktheid van de aanbeveling. Met dit verslag wordt hieraan gevolg gegeven. Het is gebaseerd op de antwoorden op een enquête die de diensten van de Commissie in december 2018 aan de aangewezen comités voor de productiviteit en aan de leden van het Comité voor de economische politiek hebben toegezonden. In het verslag wordt een overzicht gegeven van de ontwikkelingen die zich in de Unie en de eurozone hebben voorgedaan op het gebied van productiviteit en concurrentievermogen. Voorts wordt beschreven in hoeverre er eind 2018 werk was gemaakt van de oprichting van comités voor de productiviteit. Tot slot wordt kort ingegaan op de samenwerking tussen de nationale comités voor de productiviteit en de rol van de Commissie. De voornaamste bevindingen van dit verslag luiden als volgt:

·In het merendeel van de eurozonelidstaten zijn reeds nationale comités voor de productiviteit opgericht en het aantal comités neemt gestaag toe. Tot dusver hebben reeds tien lidstaten van de eurozone hun eigen comité voor de productiviteit opgericht (België, Cyprus, Finland, Frankrijk, Ierland, Litouwen, Luxemburg, Nederland, Portugal en Slovenië). De overige eurzonelidstaten hebben bevestigd voornemens te zijn een comité voor de productiviteit op te richten en in sommige onder hen bevindt het oprichtingsproces zich reeds in een gevorderd stadium (Griekenland, Malta en Slowakije). Daarnaast hebben drie niet-eurozonelidstaten soortgelijke instellingen aangewezen of opgericht (Denemarken, Hongarije en Roemenië).

·De door de lidstaten gekozen opzet van de comités loopt sterk uiteen, wat veelal aan landspecifieke omstandigheden is toe te schrijven. De vormgeving van de aangewezen comités voor de productiviteit lijkt overal grotendeels te stroken met de vereisten vervat in de aanbeveling van de Raad. In diverse gevallen zijn sommige van deze vereisten echter niet uitdrukkelijk in de nationale wetgeving vastgelegd. Zo ontbreken soms bepalingen om de functionele autonomie en een passende toegang tot informatie te waarborgen. Ook is het mandaat van sommige comités voor de productiviteit beperkt in de tijd. Het valt te bezien of deze factoren van invloed zullen zijn op de prestatie van de betrokken comités voor de productiviteit. De meeste onder hen zijn immers vrij nieuw en zullen tijd nodig hebben om een reputatie op te bouwen.

·Het is bemoedigend vast te stellen dat sommige comités voor de productiviteit al een actieve bijdrage leveren aan de binnenlandse discussies over productiviteitsgerelateerde uitdagingen. Doorgaans zijn het de comités voor de productiviteit die op bestaande instellingen leunen, die het meest succesvol zijn op dit gebied. Verscheidene comités hebben reeds hun jaarverslag gepubliceerd en nemen actief deel aan het productiviteitsdebat, onder meer door evenementen, conferenties en workshops te organiseren en verslagen te publiceren.

·De Europese Commissie heeft een netwerk voor de comités voor de productiviteit opgericht om de uitwisseling van standpunten, praktijken en ervaringen te vergemakkelijken en de comités tevens beter rekening te helpen houden met de ruimere eurozone- en Uniedimensie. De Commissie beschouwt de comités voor de productiviteit als belangrijke gesprekspartners en als organen die de creatie van een nationaal draagvlak voor de hervormingen moeten bevorderen. De Commissie zal regelmatig standpunten uitwisselen met alle deelnemende comités voor de productiviteit, onder meer tijdens onderzoeksmissies in de lidstaten in het kader van het Europees Semester.

2.Productiviteit en concurrentievermogen in de Unie en de eurozone

Lang voor het uitbreken van de crisis vertoonde de groei van de arbeidsproductiviteit in de Unie en andere geavanceerde economieën reeds een neerwaartse tendens. Hoewel deze tendens zich in de meeste geavanceerde economieën aftekende, is de productiviteitskloof tussen de Unie en de Verenigde Staten de afgelopen twintig jaar breder geworden (grafiek 1). Ondanks een recent herstel ligt de groei van de arbeidsproductiviteit en van de totale factorproductiviteit in zowel de Unie als de eurozone nog steeds onder het niveau van vóór de crisis (grafiek 2). Bovendien gaan achter de recente verbetering grote verschillen tussen de lidstaten schuil . De verschillen in arbeidsproductiviteitsgroei in Europa hangen samen met factoren zoals het inhaalproces van sommige lidstaten: landen met een lagere initiële arbeidsproductiviteit hebben sinds 1995 gemiddeld genomen een hogere productiviteitsgroei laten zien (grafiek 3).





Grafiek 1: Arbeidsproductiviteit in de eurozone en de EU28 in vergelijking met de VS en Japan Grafiek 2: Groei van de arbeidsproductiviteit en van de totale factorproductiviteit Grafiek 3: Arbeidsproductiviteit in 1995 (hor. as) en gemiddelde productiviteitsgroei 1995-2017 (vert. as) Grafiek 4: Bijdragen aan de groei van de arbeidsproductiviteit

Bron: AMECO. Noot: In grafiek 3 wordt de arbeidsproductiviteit in 1995 gemeten in koopkrachtstandaarden.

De drijvende krachten achter de groei van de arbeidsproductiviteit zijn productieve investeringen en technologische vorderingen, die allebei nog steeds een vrij zwak verloop te zien geven. Het tempo van de technologische vooruitgang in de Unie, gemeten aan de hand van de groei van de totale factorproductiviteit, is vertraagd tijdens de crisisperiode en heeft nog niet helemaal het niveau van vóór de crisis bereikt. Ook de investeringen zijn teruggelopen tijdens de mondiale economische en financiële crisis en hebben zich nog niet volledig hersteld. Doortastende beleidsmaatregelen op het niveau van de Unie (bv. via het investeringsplan voor Europa) en op nationaal niveau hebben tot een aanzienlijk herstel van de investeringen bijgedragen, maar dat neemt niet weg dat deze nog steeds onder het niveau van voor de crisis liggen.

De productiviteitsgroei is vertraagd, terwijl de tussen toonaangevende en zwak presterende ondernemingen bestaande kloof wat het benutten van technologische vorderingen betreft, breder is geworden . Dat wordt aangetoond door de toegenomen kloof tussen het productiviteitsniveau van de best presterende ondernemingen op de markt en dat van de minst productieve ondernemingen, waarbij de technologische vooruitgang het sterkst ten goede is gekomen aan de best presterende ondernemingen, die hun marktdominantie nog hebben vergroot. De minst productieve ondernemingen zijn daarentegen niet in staat gebleken nieuwere technologieën snel te benutten en zijn daardoor nog verder achterop geraakt. Dit verschijnsel heeft ook sociale gevolgen, aangezien een groter verschil in productiviteit tussen ondernemingen kan leiden tot een groter verschil in lonen in de economie, en aldus tot een toenemende inkomensongelijkheid.

Macro-economische, institutionele en regelgevingsvoorwaarden zijn van invloed op de productiviteitsgroei en het concurrentievermogen. Deze voorwaarden omvatten: i) voortdurende innovatie en verbetering van het onderwijs- en opleidingsniveau, ii) goed functionerende arbeids- en productmarkten, iii) toegang tot financiering en doeltreffende insolventieraamwerken, en iv) een gunstig ondernemingsklimaat. In een aantal lidstaten hebben diverse factoren (zoals een tragere invoering van nieuwe technologieën, concurrentiebelemmerende productmarktregelgeving en slecht functionerende arbeidsmarkten) een belangrijke rol gespeeld in de matige productiviteitsgroei , .