Advies over het thema "De rol van lokale en regionale overheden in het kader van de onderwijs- en opleidingsprogramma's voor Midden- en Oost-Europa"

(96/C 100/20)

Het Comité van de Regio's heeft op 1 februari 1995 besloten overeenkomstig artikel 198 C van het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap een initiatiefadvies op te stellen over het voornoemde thema.

De commissie "Onderwijs - Opleiding" (commissie 6) heeft desbetreffende werkzaamheden voorbereid. Rapporteur was mevrouw McKenna.

Het Comité van de Regio's heeft tijdens zijn 9e zitting (20 en 21 september 1995) het volgende advies uitgebracht.

INLEIDING

HET COMITÉ VAN DE REGIO'S,

overwegende dat de Gemeenschap en de lid-staten krachtens de artikelen 126 en 127 van het Verdrag betreffende de Europese Unie de samenwerking met derde landen op het gebied van onderwijs en beroepsopleiding dienen te bevorderen;

overwegende dat de Europese Raad tijdens de Top van Kopenhagen op 21 en 22 juni 1993 heeft besloten dat de geassocieerde landen in Midden- en Oost-Europa lid van de Europese Unie kunnen worden indien zij dat wensen en zodra zij in staat zijn om aan de daaraan verbonden voorwaarden te voldoen, dat de samenwerking met deze landen voortaan dan ook als een voorbereiding op het lidmaatschap moet worden gezien en dat de landen in kwestie bijgevolg met het oog op hun integratie in de Europese Unie moeten kunnen deelnemen aan communautaire programma's;

overwegende dat de Europese Raad tijdens de Top van Essen op 9 en 10 december 1994 zijn goedkeuring heeft gehecht aan de algemene strategie ter voorbereiding van de toetreding van de Midden- en Oosteuropese landen tot de Europese Unie, waar de Europese Raad tijdens de Top van Corfu op 24 en 25 juni 1994 om had verzocht;

overwegende dat in het verslag aan de Europese Raad van Essen over deze toetredingsstrategie wordt verwezen naar het besluit van de Raad van 27 juli 1994 betreffende richtsnoeren voor de onderhandelingen over aanvullende protocols bij de Europa-akkoorden waarbij de communautaire programma's Leonardo en Socrates worden opengesteld voor de geassocieerde landen;

brengt de volgende opmerkingen naar voren:

1. Algemene opmerkingen

1.1. Via het Phare-programma en andere programma's voor het uitwisselen van ervaringen heeft de Europese Gemeenschap haar steentje bijgedragen aan het democratische, economische en maatschappelijke hervormingsproces in de geassocieerde Midden- en Oosteuropese landen (momenteel Bulgarije, Hongarije, Polen, Roemenië, Slowakije en Tsjechië; in het geval van de Baltische Staten is de ratificatieprocedure nog aan de gang). Zij is nu ook van plan deze landen in aanmerking te laten komen voor steun in het kader van het Leonardo- en het Socrates-programma. Het hervormingsproces in die landen heeft immers alleen kans van slagen als de nodige aanpassingen worden doorgevoerd in het onderwijs- en opleidingsbeleid. Daarbij moet een belangrijke rol worden toebedeeld aan de overheden op de lagere bestuursniveaus.

1.2. Enige tijd geleden hebben de Midden- en Oosteuropese landen de Europese Unie laten weten dat zij in aanmerking zouden willen komen voor steun in het kader van de onderwijs- en opleidingsprogramma's Force, Lingua en Petra. Sinds 1995 zijn deze programma's opgenomen in de programma's Socrates (onderwijs) en Leonardo (opleiding). Op 27 juli 1994 heeft de Raad besloten de programma's Leonardo en Socrates ook voor de geassocieerde Midden- en Oosteuropese landen te laten gelden. Ook programma's op andere beleidsterreinen worden meer en meer opengesteld voor de Midden- en Oosteuropese landen. Er zij evenwel op gewezen dat deze programma's zijn opgezet om de Europese integratie te bevorderen. De uitbreiding van de "actieradius" tot de Midden- en Oosteuropese landen moet dan ook worden gezien in het kader van de voorbereiding van de toetreding van deze landen tot de Unie. Het Comité hoopt dat geleidelijk aan alle Phare-landen en met name ook de Baltische Staten aan deze communautaire programma's zullen kunnen deelnemen.

1.3. Tijdens de Top van Straatsburg op 8 en 9 december 1989 heeft de Europese Raad besloten een Europese Stichting voor Opleiding in het leven te roepen. Deze Stichting heeft tot doel "bij te dragen tot de ontwikkeling van de beroepsopleidingsstelsels in de landen van Midden- en Oost-Europa". De Stichting is in januari 1995 operationeel geworden.

1.4. Ook bepaalde onderdelen van de programma's Ouverture en ECOS hangen nauw samen met de onderwijs- en opleidingsproblematiek, omdat zij zijn opgezet om de lokale democratie te versterken en op die manier de economische en sociale samenhang te verbeteren. Deze beide programma's hebben tot doel ervaringen uit te wisselen met en assistentie te verlenen aan lokaal en regionaal overheidspersoneel in de Midden- en Oosteuropese landen ten einde de lokale en regionale economische ontwikkeling en integratie te stimuleren.

1.5. Hét steuninstrument bij uitstek is tot dusverre het Phare-programma, dat de Midden- en Oosteuropese landen financiële steun verleent om hen te helpen aan de benodigde know-how te komen. Het Phare-programma is dus van groot belang voor het hervormingsproces in Midden- en Oost-Europa. Een belangrijk onderdeel ervan is het Tempus-programma, dat is opgezet om de hervorming van het hoger onderwijs in de Midden- en Oosteuropese landen in goede banen te leiden.

1.6. In dit advies worden de onderwijs- en opleidingsaspecten van bovengenoemde maatregelen onder de loep genomen.

1.7. De lokale en regionale overheden in de Europese Unie hebben heel wat ervaring met het uitstippelen van onderwijs- en opleidingsstrategieën en hebben ook een grote rol gespeeld bij het opzetten van grensoverschrijdende onderwijs- en opleidingsprogramma's. Het Comité is van oordeel dat deze ervaring van cruciaal belang zal zijn bij het opzetten van samenwerkingsprojecten tussen de Europese Unie en de Midden- en Oosteuropese landen. Deze zullen uit de ervaringen en "goede praktijken" in de Europese Unie de nodige lering kunnen trekken zonder dat het EU-model hun wordt opgedrongen. Belangrijk is wel dat bij het uitbouwen van nieuwe structuren in de Midden- en Oosteuropese landen rekening wordt gehouden met de specifieke lokale en regionale omstandigheden en met culturele verschillen. Het komt er namelijk op aan voort te bouwen op de troeven die de landen in kwestie al in handen hebben. Van cruciaal belang is verder ook dat in deze nieuwe structuren een plaats wordt ingeruimd voor de diverse vormen van dienstverlening in verband met onderwijs en opleiding, zodat zowel de overheidssector als de particuliere sector zich naar behoren van hun taak kunnen kwijten.

1.8. Het Comité vindt het goed dat in het kader van de toetredingsstrategie zo veel belang wordt gehecht aan intraregionale samenwerking tussen de betrokken landen en hun onmiddellijke buurlanden (zie de conclusies van de Europese Raad van Essen van 9 en 10 december 1994). Het is van oordeel dat een dergelijke samenwerking de uitbouw van onderwijs- en opleidingsstructuren alsmede de culturele diversiteit en de onderlinge verstandhouding ten goede zal komen. Verder wijst het ook op het belang van samenwerking tussen de lokale en regionale instanties van de Midden- en Oosteuropese landen en die van de Europese Unie, waarbij valt te denken aan het uitwisselen van ervaringen en het oprichten van netwerken, met name op het gebied van onderwijs en opleiding.

1.9. Het Comité dringt erop aan dat in het kader van de bepleite "gestructureerde relatie" tussen de geassocieerde Midden- en Oosteuropese landen en de Instellingen van de Europese Unie als onderdeel van de toetredingsstrategie (zie de conclusies van de Europese Raad van Essen van 9 en 10 december 1994) een plaats wordt ingeruimd voor een gestructureerde dialoog tussen representatieve vertegenwoordigers van de lokale en regionale overheden in de Midden- en Oosteuropese landen en de leden van het Comité van de Regio's, met name op het gebied van onderwijs en opleiding.

1.10. Voorts onderstreept het Comité het belang van intensievere samenwerking met de Raad van Europa; daar vele Midden- en Oosteuropese landen hierin vertegenwoordigd zijn, kan de Raad van Europa een significante bijdrage leveren door de gegevensuitwisseling op dit gebied te bevorderen.

2. Onderwijs en opleiding in het politieke, economische en maatschappelijke hervormingsproces

2.1. De overgang naar een nieuw politiek, economisch en maatschappelijk bestel brengt voor de Midden- en Oosteuropese landen ingrijpende gevolgen met zich mee. Hierbij is een belangrijke rol weggelegd voor het onderwijs- en opleidingssysteem, dat ervoor moet zorgen dat in deze landen de nodige kennis en kunde aanwezig is om de hervormingen ten uitvoer te kunnen leggen en in goede banen te kunnen leiden.

2.2. Bovendien spelen onderwijs en opleiding een cruciale rol in de persoonlijke ontplooiing van ieder individu. Zij brengen de mensen solidariteit, tolerantie en begrip voor culturele verscheidenheid bij - drie waarden die van essentieel belang zijn voor het leven van de mens in zijn persoonlijke omgeving en zijn relatie tot maatschappij en staat. Zij bevorderen ook de communicatie tussen verschillende culturele groepen en de participatie in democratische besluitvormingsprocedures. Dit laatste is in de Midden- en Oosteuropese landen van het grootste belang omdat het democratisch bestel daar nog in de kinderschoenen staat (zie in dit verband het advies over het "Europees jaar voor onderwijs en opleiding tijdens de gehele loop van het leven", CDR 244/94).

2.3. Onder het oude regime stonden onderwijs en opleiding in Midden- en Oost-Europa hoog in het vaandel. Vóór de recente politieke omwentelingen waren de Midden- en Oosteuropese landen sterk gecentraliseerde staten met een centraal geleide economie. Gemiddeld genoot zo'n 80 % van de bevolking middelbaar onderwijs of de een of andere vorm van technisch onderwijs of beroepsopleiding, maar het onderwijs- en opleidingssysteem was afgestemd op een andere economische structuur. De huidige behoeften worden bepaald door de regels van de markteconomie en zijn niet te vergelijken met die in de jaren '80. De Midden- en Oosteuropese landen hebben dus behoefte aan een nieuw onderwijs- en opleidingssysteem, maar daarnaast ook aan nieuwe, op een markteconomie afgestemde politieke, economische en maatschappelijke structuren. Het is dan ook van het grootste belang dat de lokale en regionale instanties in deze landen meer zeggenschap en verantwoordelijkheid krijgen, ook op het gebied van onderwijs en opleiding.

2.4. In de afgelopen vijf jaar hebben scholing en opleiding een belangrijke rol gespeeld in de veranderende Midden- en Oosteuropese samenlevingen. De Midden- en Oosteuropese landen moesten in de eerste plaats aan geschikt personeel zien te komen om het hervormingsproces in goede banen te kunnen leiden en nieuwe structuren in het leven te kunnen roepen. Er was een grote behoefte aan mensen uit de meest uiteenlopende kringen: ervaren politici, ambtenaren, managers, leerkrachten, enz.

2.5. In het onderwijs- en opleidingssysteem moeten voortaan totaal andere klemtonen worden gelegd. Vóór de omwentelingen van 1989 was het beroepsopleidingssysteem in de Midden- en Oosteuropese landen zeer eenzijdig gericht. De opleiding was veel te weinig algemeen en vaak zelfs volledig toegesneden op de specifieke behoeften van bepaalde fabrieken of ondernemingen, zodat na de omwentelingen een groot deel van de volwassenen herschoold moest worden.

2.6. Sinds 1989 zijn, door de overgang van een centraal geleide naar een markteconomie, vele werknemers zonder werk komen te zitten, met name de werknemers van de grote staatsbedrijven. Het Comité sluit zich aan bij de verklaring in het Witboek "Groei, concurrentievermogen en werkgelegenheid" dat in de toekomst de meest succesvolle economieën gedecentraliseerde economieën zullen zijn. Het is het er ook mee eens dat deze economieën onderling zullen verschillen naar gelang van de lokale en regionale behoeften. Nieuwe impulsen voor de werkgelegenheid zullen vooral van het midden- en kleinbedrijf moeten komen, dat een centrale plaats in het decentralisatieproces inneemt. Het MKB is echter een zeer heterogene sector: aard, omvang en structuur van de bedrijven variëren aanzienlijk naar gelang van het bedrijf. Het uitbouwen van een opleidingssysteem ten behoeve van deze sector vereist dan ook een gedecentraliseerde aanpak, waar de lokale en regionale overheden nauw bij moeten worden betrokken. De ineenstorting van de centraal geleide economieën heeft de verschillen in economische ontwikkeling binnen de betrokken landen nog vergroot. Het Comité is dan ook van oordeel dat de opleidingsproblematiek op een gedecentraliseerde manier moet worden aangepakt en dat de lokale gemeenschappen bij de besluitvorming over nieuwe onderwijs- en opleidingsstructuren moeten worden betrokken, zodat goed kan worden ingespeeld op de behoeften van lokale en regionale gemeenschappen aan economische ontwikkeling.

3. Uitbouw van gedecentraliseerde onderwijs- en opleidingsstructuren in Midden- en Oost-Europa

3.1. De Midden- en Oosteuropese landen zijn begonnen met de uitbouw van gedecentraliseerde en pluralistische onderwijs- en opleidingsstructuren waarin de democratische lokale en regionale overheidsinstanties een belangrijke rol spelen. Deze structuren vertonen nog grote lacunes, die zo spoedig mogelijk moeten worden opgevuld zodat de democratisch gekozen lokale en regionale politici hun stuwende rol kunnen gaan spelen en de lokale en regionale ondernemers, leraren en opleiders ertoe kunnen aanzetten hun steentje bij te dragen. Belangrijk is dat wordt gezorgd voor decentralisatie op politiek niveau, omdat decentralisatie op bestuurlijk niveau, waarbij de centrale overheid de touwtjes in handen blijft houden, voor de lokale en regionale gemeenschappen geen echte stimulans vormt. Een in politiek opzicht gedecentraliseerd systeem daarentegen kan een belangrijke bijdrage leveren aan de uitbouw van de nieuwe onderwijs- en opleidingsstructuren die nodig zijn om een groot deel van de bevolking een kwalitatief hoogstaand onderwijs- en opleidingspakket te kunnen aanbieden. In dit verband is het ook van groot belang dat de lokale en regionale overheidsinstanties voldoende middelen ter beschikking krijgen om op een efficiënte manier van deze gedecentraliseerde onderwijs- en opleidingsstructuur gebruik te kunnen maken.

3.2. Er moet een brede discussie op gang worden gebracht om ervoor te zorgen dat dit gedecentraliseerde onderwijs- en opleidingssysteem in een nationaal kader kan worden ingepast, zodat er nieuwe partnerschappen ontstaan. Ook moeten de bestuurders, opleiders, werkgevers, werknemers en andere voor de economische ontwikkeling belangrijke actoren nieuwe vaardigheden worden bijgebracht, zodat de hervormingen op lokaal en regionaal niveau kunnen aanslaan.

3.3. De meeste Midden- en Oosteuropese landen hebben inmiddels al de nodige wetten uitgevaardigd om de onderwijs- en opleidingsproblematiek onder de bevoegdheid van de lokale en regionale overheden te plaatsen. Het is dan ook zaak dat de lokale en regionale instanties over voldoende middelen en bevoegdheden beschikken om een modern onderwijs- en opleidingsprogramma te kunnen uitwerken.

3.4. Het Comité wijst erop dat er op nationaal, regionaal en lokaal niveau een coherent onderwijs- en opleidingssysteem tot stand moet worden gebracht. De Midden- en Oosteuropese landen hebben altijd al veel belang gehecht aan onderwijs en opleiding, maar de concrete organisatie ervan liet sterk te wensen over en bovendien was er te weinig geld voor beschikbaar en was het systeem sterk versnipperd. Bij het uitbouwen van nieuwe structuren moet bijzondere aandacht worden geschonken aan de samenhang tussen de verschillende onderdelen van het systeem, b.v. tussen schoolopleiding en basisberoepsopleiding. Ook moet worden gezorgd voor de nodige coördinatie op lokaal en regionaal niveau om lokale en regionale actoren met elkaar te laten samenwerken in het kader van een echt partnerschap. De verschillende bestuursniveaus - lokale, regionale en nationale instanties - hadden tot dusverre elk hun eigen verantwoordelijkheden. Het is van groot belang dat een dialoog tussen deze verschillende niveaus op gang wordt gebracht.

3.5. Het Comité wijst erop dat zou moeten worden gestreefd naar een zeker evenwicht tussen de in vele Phare-projecten toegepaste "top-down"-aanpak en de "bottom-up"-aanpak waarvoor o.m. in de programma's Ouverture, ECOS en Tempus is gekozen. Het zou namelijk graag zien dat er meer evenwicht komt tussen initiatieven die erop gericht zijn een nationaal kader tot stand te brengen en initiatieven die tot doel hebben het lokale innovatiepotentieel te stimuleren en de lokale gemeenschappen ertoe aan te zetten een actieve rol te spelen.

3.6. Het Comité is een fervent voorstander van een "bottom up"-benadering in het kader van de EU-programma's ten behoeve van Midden- en Oost-Europa, naar het voorbeeld van de aanpak in het kader van het Tempus-programma, dat tal van goede of zelfs uitstekende projecten heeft opgeleverd (uitwerking van leerplannen, verbetering van de mobiliteit van studenten en personeel, ontwikkeling van nieuwe leermiddelen, en totstandbrenging van contacten met de industrie...). Uit de evaluatie van het Tempus-programma kan ook heel wat lering worden getrokken met betrekking tot de totstandbrenging van partnerships en netwerken op andere onderwijs- en opleidingsgebieden.

3.7. Belangrijk is verder ook dat de programma's onderling worden gecoördineerd. Dit houdt in dat niet alleen steun moet worden verleend om in behoeften op korte termijn te kunnen voorzien en structurele veranderingen op langere termijn te bevorderen, maar ook om de overheid op alle niveaus ertoe te bewegen concrete initiatieven te ontplooien. In dit advies worden de diverse steunmaatregelen van de Europese Unie onder de loep genomen, met name de oprichting van een Europese Stichting voor Opleiding, de steunverlening in het kader van het Phare- en het Tempus-programma en de uitbreiding van het Leonardo- en het Socrates-programma tot Midden- en Oost-Europa.

4. De oprichting van de Europese Stichting voor Opleiding

4.1. Hoewel moet worden betreurd dat de oprichting van de Europese Stichting voor Opleiding zo lang op zich heeft laten wachten, moeten de Stichting als zodanig en het streven om via de Stichting de beroepsopleiding in de Midden- en Oosteuropese landen te bevorderen worden toegejuicht.

4.2. Het Comité vindt het goed dat voor een gedecentraliseerde aanpak is gekozen. Positief is z.i. ook dat er steeds naar zal worden gestreefd de in de betrokken landen zelf aanwezige kennis te benutten en een rol te laten spelen bij het opzetten van een beroepsopleidingsbeleid. Zonder meer toe te juichen is ten slotte ook dat de Stichting op meer dan één doelstelling gerichte projecten wil ondersteunen en de bestemming van de financiële middelen zó wil kiezen dat er een synergie-effect ontstaat.

4.3. Het Comité betreurt daarentegen dat in de bepalingen met betrekking tot de Raad van Bestuur en het Adviserend Lichaam geen melding wordt gemaakt van vertegenwoordigers van de lokale en regionale overheden, niettegenstaande de specifieke situatie van de federaal georganiseerde lid-staten.

4.4. In de regeling wordt bepaald dat de Raad van Bestuur op ad hoc-basis sectorale werkgroepen opricht, bestaande uit vertegenwoordigers van alle landen of organisaties die bijdragen in de financiering van de projecten, alsmede van andere betrokken partijen, met inbegrip van de sociale partners. Gelet op het belang van gedecentraliseerde opleidingsstructuren is het zaak dat ook de lokale en regionale overheden in deze werkgroepen vertegenwoordigd zijn en dat wordt overwogen een speciale werkgroep te belasten met het bestuderen van de problematiek rond gedecentraliseerde opleidingsstructuren en de oprichting van regionale netwerken.

4.5. Verder wordt bepaald dat de Raad van Bestuur een Adviserend Lichaam benoemt. De leden van dit Lichaam zullen worden gekozen uit opleidingsdeskundigen en deskundigen uit andere kringen die actief zijn op het werkterrein van de Stichting. Het Adviserend Lichaam zal o.m. bestaan uit vertegenwoordigers van de sociale partners, van de internationale organisaties die de opleiding in de Midden- en Oosteuropese landen financieel steunen, alsmede van de betrokken landen zelf. Uit elke lid-staat, uit elk begunstigd land en uit de Europese organisaties van de sociale partners zullen telkens twee deskundigen in het Adviserend Lichaam worden opgenomen. Het is evenwel zaak dat ook vertegenwoordigers van de lokale en regionale overheden in dit Lichaam vertegenwoordigd zijn.

4.6. De Commissie krijgt bij dit alles een coördinerende rol toebedeeld. Zo moet zij zorgen voor de nodige coherentie en complementariteit tussen de activiteiten van de Stichting en de overige communautaire acties. Deze coördinerende rol is van het grootste belang, aangezien D.-G. I verantwoordelijk is voor het Phare-programma, D.-G. XII verantwoordelijk is voor het Leonardo- en het Tempus-programma en D.-G. XVI verantwoordelijk is voor de uitwisseling van ervaringen van lokale en regionale overheden via het Ouverture- en het ECOS-programma.

4.7. Het Tempus-programma zal waarschijnlijk een belangrijke rol spelen in het kader van de werkzaamheden van de Stichting, wat het Comité een goede zaak vindt.

4.8. Het Comité staat volledig achter het werkprogramma van de Stichting. Positief is met name de oprichting van een sub-groep van het Adviserend Lichaam, die zal worden belast met het bestuderen van gedecentraliseerde beroepsopleidingsstructuren. Wel is het Comité van oordeel dat ook de lokale en regionale overheden in deze sub-groep vertegenwoordigd zouden moeten zijn. Verder staat het ook achter de oprichting van een "Waarnemingspost", de invoering van een beroepsopleidingsprogramma en de instelling van een beheerscomité voor het Tempus-programma.

5. Het Leonardo- en het Socrates-programma

5.1. De Europese Raad heeft er op de Top in Essen op gewezen dat het Leonardo- en het Socrates-programma moeten worden opengesteld voor de Midden- en Oost-Europese landen. Dit zal in grote trekken worden geregeld in de aanvullende protocols. De details moeten via bilaterale onderhandelingen tussen de Europese Unie en de afzonderlijke staten worden uitgewerkt. Het Comité juicht deze initiatieven toe.

5.2. Om een aantal redenen is het voor de Midden- en Oost-Europese landen evenwel moeilijk aan deze programma's deel te nemen. Hierbij valt o.m. te denken aan de financiële bijdrage die zij aan de projecten in kwestie moeten leveren, het ontbreken van de nodige structuren om de projecten en programma's ten uitvoer te kunnen leggen, en de gebrekkige kennis van de betrokken landen omtrent de programma's. De Commissie heeft voorgesteld om een deel van de Phare-middelen, nl. maximaal 10 % van het budget van het nationaal indicatief programma, te gebruiken voor de financiering van projecten in het kader van het Leonardo- en het Socrates-programma, maar door het feit dat de Midden- en Oost-Europese landen bij tal van EU-programma's betrokken willen worden is het niet zeker dat hiervoor voldoende Phare-middelen beschikbaar zullen zijn. Waarschijnlijk komt er in de EU-begroting een nieuwe begrotingslijn om de EU-programma's te kunnen openstellen voor de Midden- en Oosteuropese landen (B7-633). Het Comité dringt erop aan dat via die begrotingslijn meer middelen ter beschikking worden gesteld om de Midden- en Oosteuropese landen in staat te stellen deel te nemen aan het Leonardo- en het Socrates-programma.

5.3. Het Comité gaat ervan uit dat de Midden- en Oosteuropese landen slechts geleidelijk aan bij het Leonardo- en het Socrates-programma zullen worden betrokken. Verwacht wordt dat zij eerst als waarnemers aan de werkzaamheden van de comités zullen deelnemen, dat er eerst nationale "agentschappen" zullen worden opgericht en dat de betrokken landen bij het NARIC- en het EURYDICE-netwerk zullen worden betrokken. Het Comité stelt voor om, als voorbereiding op de deelname van de Midden- en Oosteuropese landen aan het Leonardo- en het Socrates-programma, conferenties voor vertegenwoordigers uit onderwijs- en opleidingskringen in de Europese Unie en de betrokken Midden- en Oosteuropese landen te organiseren ten einde de landen in kwestie te helpen bij het opzetten van onderwijs- en opleidingsstructuren. Verder stelt het in verband met het Leonardo- en het Socrates-programma nog voor om met het oog op de opleiding van ambtenaren van de lokale overheden en van gekozen plaatselijke en regionale vertegenwoordigers die een vitale rol spelen bij de ontwikkeling van nieuwe onderwijs- en opleidingsstructuren de regeling toe te passen die ook in het kader van Structuurfondsen - met succes - is toegepast. Voorts wijst het erop dat deelname van de Midden- en Oosteuropese landen aan het Arion-programma, een regeling inzake studiebezoeken voor degenen die betrokken zijn bij en verantwoordelijkheid dragen voor onderwijs- en opleidingsaangelegenheden, in belangrijke mate zou bijdragen tot het verspreiden van "goede methoden" en tot het uitwisselen van ervaringen met de Midden- en Oosteuropese landen. Ten slotte vestigt het er nog de aandacht op dat moet worden gezorgd voor een regeling die de Midden- en Oosteuropese landen in staat stelt de Europese Unie te informeren over de stappen die nodig zijn om de landen in kwestie bij al deze programma's te kunnen betrekken.

5.4. Verder zou ook kunnen worden overwogen om de Midden- en Oosteuropese landen te betrekken bij het "Europees Jaar voor onderwijs en opleiding tijdens de gehele loop van het leven" (1996) en bij sommige projecten van het Leonardo- en het Socrates-programma.

5.5. In een studie over beroepsopleiding en scholing in Midden- en Oost-Europa heeft de Commissie acht doelstellingen aangegeven. Zo stelt zij voor om in de Midden- en Oosteuropese landen een systeem van permanente scholing op te zetten met behulp van de ervaring die daarmee in het Westen is opgedaan, deze landen te helpen met het moderniseren van hun systeem voor basisberoepsopleiding, hen bij te staan bij het opleiden van personen die moeten zorgen voor een gedecentraliseerd pluralistisch opleidingsbeleid, hen te helpen bij het oprichten c.q. invoeren van instellingen en procedures die het mogelijk maken het beroepsopleidingsbeleid zo adequaat mogelijk uit te bouwen, de opleidingsmethoden te moderniseren, de opleiding van leerkrachten en opleiders verder uit te bouwen, te zorgen voor een grotere synergie tussen onderzoek en opleiding en, ten slotte, de totstandkoming van programma's ten behoeve van kleine en middelgrote ondernemingen te stimuleren.

5.6. Het Comité staat volledig achter deze doelstellingen, maar is van oordeel dat ook de nodige aandacht dient te worden besteed aan herscholing van de volwassen beroepsbevolking omdat het opleidingssysteem van vóór 1989 aanzienlijke tekortkomingen vertoonde. Verder is het van mening dat behalve aan de synergie tussen opleiding en onderzoek ook aandacht moet worden geschonken aan de relatie tussen schoolonderwijs, beroepsopleiding en hoger onderwijs en aan de opleiding van mensen met specifieke behoeften.

5.7. Verschillende van deze aspecten kunnen worden aangepakt binnen het kader van de drie onderdelen van het Leonardo-programma, maar waar zulks niet mogelijk is moet via andere kanalen voor de nodige steun worden gezorgd (b.v. via de aanvullende protocols).

5.8. Ook het Socrates-programma is een breed opgezet programma met negen soorten maatregelen. Verscheidene van die maatregelen kunnen ook Midden- en Oost-Europa ten goede komen. Wel moet de nodige aandacht worden geschonken aan de toegankelijkheid van de programma's voor de Midden- en Oosteuropese landen, de door deze landen te volgen procedures en de kansen van deze landen om voor steun in aanmerking te komen wanneer er sprake is van open concurrentie. Belangrijk is dat de beschikbare middelen zoveel mogelijk worden geconcentreerd op de meest adequate onderdelen van het Socrates-programma, omdat de Midden- en Oosteuropese landen hiervan het meeste profijt zullen trekken. De Europese Unie heeft veel aandacht geschonken aan de opleidingsproblematiek (getuige de studies over deze problematiek en de oprichting van de Europese Stichting voor Opleiding), maar de behoeften van het schoolonderricht in Midden- en Oost-Europa blijken enigszins onderbelicht te zijn gebleven. Dit aspect is een belangrijk onderdeel van het Socrates-programma, dat dan ook van groot belang is voor de Midden- en Oost-Europese landen.

5.9. Wat het hoger onderwijs betreft zouden in het kader van het Socrates-programma universitaire netwerken in het leven moeten worden geroepen om het onderwijsaanbod te verruimen en verder uit te bouwen. In dat geval zou het Socrates-programma nauw aansluiten bij het Tempus-programma. Wel zijn er op dit vlak een aantal problemen omdat in het kader van het Socrates-programma geen steun kan worden verleend voor zaken waarvoor in het Tempus-programma wèl de nodige middelen kunnen worden uitgetrokken, b.v. de aankoop van apparatuur en leermiddelen.

5.10. Ook de samenwerking op het niveau van het schoolonderwijs is een goede zaak omdat netwerken en partnerschappen op dit gebied de Midden- en Oosteuropese landen aan nieuwe leermiddelen en cursussen kunnen helpen. Verder is het van essentieel belang dat wordt gestreefd naar verbetering van de vakbekwaamheid van de leerkrachten die als gevolg van de sociaal-economische hervormingen met nieuwe leerprogramma's te maken krijgen. Het Comité heeft er in zijn advies over het Socrates-programma (CDR 43/94) bij de Commissie en de Raad op aangedrongen het belang van samenwerking tussen communautaire onderwijsinstellingen (op alle niveaus) en soortgelijke instellingen in de Midden- en Oosteuropese landen en van samenwerking op het vlak van het afstandsonderwijs te erkennen en deze aspecten in het programma op te nemen.

6. Het Phare- en het Tempus-programma

6.1. Het Phare-programma is het omvangrijkste hulpprogramma van de Europese Unie ten behoeve van Midden- en Oost-Europa. Het is in de eerste plaats opgezet om de overdracht van know how naar Midden- en Oost-Europa te bevorderen. De meeste projecten en programma's zijn bedoeld voor een specifieke sector (b.v. de landbouw, de banksector, enz.) en gericht op het uitwisselen van ervaringen en het doorgeven van kennis. Ongeveer 25 % van de uitgetrokken middelen gaat rechtstreeks naar opleidingsprojecten.

6.2. Het programma is zó opgezet dat de betrokken landen hun eigen prioriteiten kunnen vaststellen en niet slaafs de richtsnoeren van de Europese Unie moeten volgen. In sommige landen is een deel van de Phare-steun gebruikt voor het ontwikkelen van leerplannen, maar in de meeste gevallen hadden de gefinancierde onderwijs- en opleidingsprogramma's betrekking op het stimuleren van de beroepsopleiding en het hoger onderwijs. Er zou evenwel ook voldoende steun moeten worden verleend voor programma's ter bevordering van het algemeen vormend onderwijs, omdat het algemeen vormend onderwijs de "grondstof" levert voor de instellingen voor beroepsopleiding en hoger onderwijs.

6.3. De meeste programma's en projecten gaan uit van ministeries of niet-gouvernementele organisaties (NGO's). Het Comité is van oordeel dat er meer op lokaal en regionaal niveau beheerde projecten en programma's zouden moeten komen. Het ziet evenwel in dat op dit niveau misschien moeilijk partners kunnen worden gevonden zolang het lokale en regionale bestuursniveau in de Midden- en Oosteuropese landen niet volledig is uitgebouwd. Het wijst er dan ook op dat het niet mogelijk is een gedecentraliseerd onderwijs- en opleidingssysteem op te zetten zonder tevens het lokale bestuursniveau te versterken.

6.4. In een aantal projecten die gericht zijn op het ontwikkelen van leerplannen is met proefscholen gewerkt, een aanpak die volgens het Comité navolging verdient en waarbij de lokale en regionale instanties zouden moeten worden betrokken. Om de ontwikkeling van leerplannen, de invoering van nieuwe leermethoden en de ontwikkeling van nieuwe leermiddelen op een efficiënte manier te kunnen aanpakken zou ook steun moeten worden verleend voor projecten op het gebied van bijscholing en lerarenopleiding.

6.5. Bijzondere aandacht verdient verder ook de oprichting van lokale en regionale netwerken die moeten zorgen voor een evenwichtige spreiding van de steun en de projecten over de diverse Midden- en Oosteuropese landen. Dit zou de betrokkenheid van de lokale en regionale actoren ten goede komen en het mogelijk maken in te spelen op regionale verschillen en op de behoeften van de lokale en regionale arbeidsmarkten. In dit decentralisatieproces is een cruciale rol weggelegd voor opleidingsprogramma's ten behoeve van lokaal overheidspersoneel.

6.6. Bij de onderhandelingen over het Phare-programma wordt uitgegaan van de vraag in de steunontvangende landen en zijn de respectieve gesprekspartners de Europese Unie en de nationale overheden in de Midden- en Oosteuropese landen. In plaats van de huidige "top-down"-aanpak, waarbij het programma op nationaal niveau wordt uitgewerkt, zou er een gedecentraliseerde aanpak moeten komen. Dit is waarschijnlijk gemakkelijker te verwezenlijken als ook vertegenwoordigers van de lokale en regionale overheidsinstanties in de onderhandelingsgroepen, zowel aan de kant van de Midden- en Oosteuropese landen als aan de zijde van de Europese Unie, worden opgenomen.

6.7. Belangrijk is dat de Phare-middelen worden gebruikt voor het financieren van duurzame projecten en programma's, d.w.z. projecten die ook na de steunverlening zullen worden voortgezet.

6.8. Het Tempus-programma blijkt positieve resultaten te hebben opgeleverd en zou verder moeten worden uitgebouwd om Midden- en Oosteuropese universiteiten een grotere rol te laten spelen. Zij zouden b.v. als projectleider en/of -coördinator kunnen optreden, wat hun bijdrage aan en betrokkenheid bij de projecten en de daaruit voortvloeiende netwerken ten goede zou komen. Ten slotte zij er nog op gewezen dat bijzondere aandacht moet worden geschonken aan de toekomst van het Tempus-programma op lange termijn en aan de relatie tussen Tempus en de programma's Leonardo en Socrates.

7. Aanbevelingen

HET COMITÉ VAN DE REGIO'S

7.1. juicht de democratische, economische en maatschappelijke hervormingen in Midden- en Oost-Europa toe en vestigt de aandacht op de cruciale rol die daarbij is weggelegd voor onderwijs en opleiding;

7.2. vestigt er, tegen de achtergrond van een ruimtelijke-ordeningsconcept zoals dit in zijn advies over de mededeling van de Commissie inzake "Europa 2000+" wordt bepleit, de aandacht op dat maatregelen ter bevordering van onderwijs en opleiding in Midden- en Oost-Europa tot doel moeten hebben de economische ontwikkeling van een heel gebied (gemeente of regio) te stimuleren, zodat alle bedrijven in het betrokken gebied er profijt van kunnen trekken;

7.3. wijst op het belang van flexibele gedecentraliseerde onderwijs- en opleidingsstructuren en op de fundamentele rol die daarbij is weggelegd voor democratisch gekozen lokale en regionale overheidsinstanties, maar is bezorgd over het feit dat de Midden- en Oosteuropese landen zich al wel voor een democratisch en gedecentraliseerd overheidsbestel hebben uitgesproken, maar dat sommige landen dit voornemen nog niet in praktijk hebben gebracht;

7.4. vindt het goed dat in het kader van de strategie ter voorbereiding van de toetreding van de Midden- en Oosteuropese landen tot de Europese Unie zoveel belang wordt gehecht aan intraregionale samenwerking tussen de betrokken landen en hun onmiddellijke buurlanden (zie de conclusies van de Europese Raad van Essen van 9 en 10 december 1994) en wijst erop dat een dergelijke samenwerking de uitbouw van onderwijs- en opleidingsstructuren alsmede de culturele diversiteit en de onderlinge verstandhouding ten goede zal komen en dat samenwerking tussen de lokale en regionale instanties van de Europese Unie en de Midden- en Oosteuropese landen van groot belang is, waarbij valt te denken aan het uitwisselen van ervaringen en het oprichten van netwerken, met name op het gebied van onderwijs en opleiding;

7.5. dringt erop aan dat in het kader van de bepleite "gestructureerde relatie" tussen de geassocieerde Midden- en Oosteuropese landen en de Instellingen van de Europese Unie als onderdeel van de toetredingsstrategie (zie de conclusies van de Europese Raad van Essen van 9 en 10 december 1994) een plaats wordt ingeruimd voor een gestructureerde dialoog tussen representatieve vertegenwoordigers van de lokale en regionale overheden in de Midden- en Oosteuropese landen en de leden van het Comité van de Regio's, met name op het gebied van onderwijs en opleiding;

7.6. vestigt er de aandacht op dat de lokale en regionale overheden in de Europese Unie heel wat ervaring hebben opgedaan met het uitstippelen van onderwijs- en opleidingsstrategieën en dat deze ervaring van cruciaal belang zal zijn bij het opzetten van samenwerkingsprojecten die de Midden- en Oosteuropese landen in staat moeten stellen lering te trekken uit de "goede praktijken" in de Europese Unie en nieuwe structuren en methoden in te voeren, rekening houdend met de specifieke lokale omstandigheden en met de troeven die de landen in kwestie op onderwijs- en opleidingsgebied reeds in handen hebben;

7.7. wijst erop dat op nationaal, regionaal en lokaal niveau een coherent onderwijs- en opleidingssysteem tot stand moet worden gebracht, dat de diverse belangengroeperingen in staat moet stellen met elkaar samen te werken in het kader van een echt partnerschap;

7.8. is van oordeel dat de Europese Unie al een aantal uitstekende programma's heeft opgezet, maar is van mening dat al te vaak voor een "top-down"-benadering is gekozen en dat, ter compensatie, een aantal "bottom-up"-projecten zouden moeten worden opgezet;

De oprichting van de Europese Stichting voor Opleiding

7.9. staat volledig achter de oprichting van de Europese Stichting voor Opleiding, achter het streven om de in de Midden- en Oosteuropese landen zelf aanwezige kennis te benutten en achter het werkprogramma van de Stichting, en met name de geplande oprichting van een werkgroep die zal worden belast met het bestuderen van de problematiek rond gedecentraliseerde onderwijs- en opleidingsstructuren;

7.10. betreurt evenwel dat geen melding wordt gemaakt van vertegenwoordigers van de lokale en regionale overheden in de Raad van Bestuur en het Adviserend Lichaam, niettegenstaande de specifieke situatie van federaal georganiseerde lid-staten.

Het Leonardo- en het Socrates-programma

7.11. vindt het een goede zaak dat de Europese Unie van plan is het Leonardo- en het Socrates-programma open te stellen voor de Midden- en Oosteuropese landen;

7.12. wijst erop dat de Midden- en Oosteuropese landen om een aantal redenen moeilijk aan deze programma's kunnen deelnemen, b.v. wegens administratieve problemen of problemen in verband met de financiële bijdrage die zij moeten leveren, en dringt erop aan dat daar dringend iets aan wordt gedaan;

7.13. pleit voor een geleidelijke inschakeling van de Midden- en Oosteuropese landen in het Socrates- en het Leonardo-programma door deze landen aan de werkzaamheden van de desbetreffende comités te laten deelnemen, hen bij het NARIC- en het EURYDICE-netwerk te betrekken en ten behoeve van vertegenwoordigers uit de Europese Unie en de Midden- en Oosteuropese landen seminars/conferenties over het Leonardo- en het Socrates-programma te organiseren;

7.14. staat volledig achter de inspanningen die de Europese Unie reeds heeft geleverd en de publikaties die zij reeds heeft uitgebracht over de opleidingsproblematiek in de Midden- en Oosteuropese landen, maar wijst erop dat met het oog op de toepassing van het Socrates-programma eenzelfde inspanning zou moeten worden geleverd op het vlak van het schoolonderwijs;

7.15. is ten zeerste ingenomen met de studie van de Commissie over beroepsopleiding en scholing in Midden- en Oost-Europa en de acht doelstellingen die daarin worden aangegeven, maar wijst erop dat ook aandacht zou moeten worden geschonken aan herscholing van volwassenen en aan de relatie tussen schoolonderwijs, beroepsopleiding en hoger onderwijs;

Het Phare- en het Tempus-programma

7.16. pleit voor een meer gedecentraliseerde aanpak in het kader van het Phare-programma, met meer op lokaal en regionaal niveau beheerde projecten en programma's, maar is zich ervan bewust dat op deze niveaus misschien moeilijk partners kunnen worden gevonden zolang het lokale en regionale bestuursniveau in de Midden- en Oosteuropese landen niet volledig is uitgebouwd;

7.17. wijst erop dat de oprichting van lokale en regionale netwerken zouden zorgen voor een evenwichtige spreiding van de steun en de projecten over de diverse Midden- en Oosteuropese landen, de betrokkenheid van de lokale en regionale actoren ten goede zou komen en het op die manier mogelijk zou maken om bij het opzetten van projecten en programma's in te spelen op de behoeften van de lokale arbeidsmarkten;

7.18. pleit voor méér programma's ter bevordering van het schoolonderwijs, die moeten zorgen voor een betere aansluiting tussen onderwijs en opleiding en een tegenwicht moeten vormen tegen de al te talrijke programma's ter bevordering van de beroepsopleiding en het hoger onderwijs;

7.19. stelt vast dat bij de onderhandelingen tussen de Europese Unie en de Midden- en Oosteuropese landen over het Phare-programma wordt uitgegaan van de vraag in de steunontvangende landen en zou graag zien dat in de onderhandelingsgroepen van beide zijden ook vertegenwoordigers van de lokale en regionale overheidsinstanties worden opgenomen;

7.20. is verheugd over het succes van de gedecentraliseerde aanpak in het kader van het Tempus-programma, maar dringt erop aan dat bijzondere aandacht wordt geschonken aan de toekomst van dit programma op lange termijn en aan de relatie tussen Tempus en de programma's Leonardo en Socrates.

Brussel, 20 september 1995.

De voorzitter van het Comité van de Regio's

J. BLANC