Verder is de zichtbaarheid van het EFG beperkt, zelfs bij de begunstigden. Het is aan de lidstaten om informatie over het EFG te verstrekken; zij besteden echter consequent te weinig geld aan informatie- en communicatieactiviteiten. Van de kant van de Commissie is duidelijke informatie beschikbaar op het internet en worden tweemaal per jaar netwerkingsseminars georganiseerd waar de lidstaten hun ervaringen kunnen uitwisselen. Sinds 2019 deelt de Commissie ook informatie over het EFG via de sociale media (Twitter). Toch is er nog ruimte om de zichtbaarheid van de resultaten van specifieke EFG-dossiers te verbeteren.

De beperkte voorschriften inzake gegevensverzameling en toezicht in de EFG-verordening vormen een belemmering voor het uitvoeren van een diepgaandere analyse van de prestaties van het EFG. Deze beperking is aangepakt in de EFG-verordening 2021‑2027 door de opname van een gedetailleerde lijst van indicatoren waarover verslag moet worden uitgebracht.

Vertragingen bij het opstarten van de uitvoering van een EFG-dossier belemmeren de doeltreffendheid ervan. De redenen voor deze vertragingen zijn onder andere het langdurige en ingewikkelde besluitvormingsproces op EU-niveau (gemiddeld 28,8 weken vanaf de datum van de aanvraag), de nationale administratieve procedures in de lidstaten, het beheer van de dossiers op nationaal/regionaal niveau en het gebrek aan ervaring van de lidstaten met het gebruik van het EFG. In ongeveer 15 % van de dossiers waren de lidstaten niet bereid het risico te nemen om de EFG-maatregelen met hun eigen overheidsmiddelen voor te financieren in afwachting van de formele goedkeuring van de EU. Wanneer zich dergelijke vertragingen voordoen, kan het gebeuren dat werknemers uit eigen beweging een nieuwe baan vinden of dat ze hun belangstelling voor deelname aan de EFG-maatregelen verliezen.

Een ruimer gebruik van het EFG wordt bemoeilijkt doordat in een aanvraag het verband moet worden aangetoond tussen enerzijds de ontslagen en anderzijds “de globalisering” of de “financiële en economische crisis”. Dit bleek een uitdaging te zijn, omdat het steeds moeilijker wordt de doorslaggevende factor die tot een herstructurering heeft geleid, te identificeren en aan te tonen. Voor de aanvragen die worden ingediend op grond van de criteria van kleine arbeidsmarkten of uitzonderlijke omstandigheden, moet ook worden aangetoond dat de ontslagen een “aanzienlijke impact” hebben op de economie, met name op de werkgelegenheid. Volgens de gedachtewisselingen met belanghebbenden tijdens de door de Commissie georganiseerde bijeenkomsten van EFG-contactpersonen waren de meeste lidstaten van mening dat het vinden van het juiste bewijsmateriaal als een belemmering wordt beschouwd.

Vijf lidstaten (België, Griekenland, Ierland, Spanje en Portugal) hebben in twaalf van de 49 EFG-dossiers gebruikgemaakt van de mogelijkheid om steun te verlenen aan NEET’s. De algemene indruk was dat het EFG niet het beste instrument is om jongeren te bereiken en dat andere EU-instrumenten, zoals het jongerenwerkgelegenheidsinitiatief, beter geschikt zijn. Niettemin hebben de jongeren voor wie de hulp bestemd is er grotendeels gebruik van gemaakt (ongeveer 62 %). In sommige gevallen werd de mogelijkheid om NEET’s te ondersteunen als een belangrijke toegevoegde waarde van het EFG beschouwd.

De ex-postevaluatie wordt gepresenteerd als een werkdocument van de diensten van de Commissie (WDC). Het WDC is hoofdzakelijk gebaseerd op de resultaten van een ondersteunende studie door onafhankelijke externe deskundigen. De ondersteunende studie is besproken met de leden van de interdepartementale stuurgroep van de Commissie, die is samengesteld uit de voornaamste belanghebbenden uit verschillende diensten van de Commissie, en is in december 2020 door het directoraat-generaal Werkgelegenheid, Sociale Zaken en Inclusie van de Commissie aanvaard. Aanvullende informatie voor het WDC is verzameld uit en geanalyseerd op basis van eerdere verslagen en evaluaties van het EFG, de ervaring van het personeel van de Commissie dat het EFG beheert, kennisdeling met de desbetreffende belanghebbenden van het EFG uit alle lidstaten en de interne EFG-gegevensbank van de Commissie, die gegevens bevat over alle EFG-dossiers tussen 2007 en 2020. Uit de resultaten van deze evaluatie worden lessen getrokken voor de uitvoering en de opzet van het EFG.

De ex-postevaluatie heeft betrekking op 49 goedgekeurde EFG-aanvragen (d.w.z. dossiers) die tussen 2014 en mei 2020 bij de Commissie zijn ingediend. De dossiers hebben betrekking op twaalf lidstaten (België, Estland, Finland, Frankrijk, Duitsland, Griekenland, Ierland, Italië, Nederland, Portugal, Spanje en Zweden) en bestrijken 27 economische sectoren, waarbij de detailhandel (zes dossiers), de motorvoertuigensector (vijf dossiers) en de automobielsector (vijf dossiers) de meeste aanvragen voor hun rekening nemen. Het aantal EFG-aanvragen is sinds 2017 gedaald dankzij het economisch herstel, waardoor er minder gegevens beschikbaar zijn voor analyse. Er zijn tegen het einde van 2020 evenwel zes aanvragen ingediend, waarvan vier in verband met de gevolgen van de COVID-19 pandemie.

Overeenkomstig artikel 20 van de EFG-verordening heeft de Commissie een ex-postevaluatie uitgevoerd om na te gaan of de doelstellingen van het EFG in de periode 2014‑2020 zijn verwezenlijkt.

Het Europees Fonds voor aanpassing aan de globalisering (EFG) is in 2006 opgericht om solidariteit te betonen met en steun te verlenen aan werknemers die worden ontslagen als gevolg van door de globalisering veroorzaakte grote structurele veranderingen in de wereldhandelspatronen. Het toepassingsgebied van de oorspronkelijke EFG-verordening is in 2009 verbreed om er de ontslagen als gevolg van de wereldwijde financiële en economische crisis in op te nemen. Het EFG medefinanciert maximaal 60 % van de maatregelen die de lidstaten nemen om ontslagen werknemers weer aan het werk te helpen. Voor de periode 2014‑2020 werd het toepassingsgebied verder verruimd om ontslagen ten gevolge van een nieuwe wereldwijde financiële en economische crisis op te vangen. Ook konden lidstaten met een hoge jeugdwerkloosheid onder bepaalde voorwaarden in EFG-aanvragen jongeren opnemen die “geen werk hebben en ook geen onderwijs of opleiding volgen” (NEET).

In het algemeen is het EFG doeltreffend en heeft het met succes zijn doelstelling bereikt om solidariteit te betonen met mensen die ontslagen zijn als gevolg van grootschalige herstructureringen en hen te helpen bij het vinden van een nieuwe baan. Het gemiddelde re-integratiepercentage van ontslagen werknemers op de arbeidsmarkt is verbeterd ten opzichte van de vorige financieringsperiode (van 49 % naar 60 %). De resultaten zijn echter specifiek voor elk afzonderlijk dossier en hangen af van verschillende factoren, zoals de economische situatie en de situatie op de arbeidsmarkt in de regio. Het is moeilijk om de re-integratiepercentages over de verschillende dossiers te vergelijken en om geschikte indicatoren te vinden om een vergelijking te maken tussen soortgelijke maatregelen. Met het oog op een betere prestatiemeting wordt aanbevolen dat de lidstaten in de toekomst specifieke doelstellingen voor afzonderlijke dossiers ontwikkelen.

Naast de terugkeer op de arbeidsmarkt heeft het EFG langdurige positieve effecten gehad op de algemene inzetbaarheid van de begunstigden, zoals nieuwe vaardigheden en diploma’s, het vergroten van hun zelfvertrouwen en het leren omgaan met sociale netwerken. De lidstaten moeten een kwalitatieve beoordeling van de resultaten uitvoeren, bijvoorbeeld door de begunstigden van het EFG periodiek te ondervragen over hun ervaringen.

Efficiëntie van het EFG

In het algemeen geldt dat bij EFG-dossiers een deel van de aan hen toegewezen middelen wordt besteed (het absorptiepercentage). De absorptiepercentages zijn ten opzichte van de vorige periode verbeterd, van gemiddeld 55 % tot 59 %, met grote verschillen tussen de dossiers. Het lage absorptiepercentage is ten dele toe te schrijven aan het feit dat de lidstaten de achtergrond en de specifieke behoeften van de doelgroep vaak niet kennen wanneer zij in de aanvraagfase het totale budget ramen. Tijdens de uitvoering is budgettaire flexibiliteit van belang om herbestemming mogelijk te maken naar gelang van de specifieke behoeften van de begunstigden.

In de periode 2014‑2020 was herbestemming van middelen mogelijk en de lidstaten hebben daarvan gebruikgemaakt bij de uitvoering van ongeveer 30 % van de dossiers voor herbestemmingen van minder dan 20 % van de geplande begroting. De lidstaten moeten de Commissie inlichten over herbestemmingen van meer dan 20 %. Dit is slechts in ongeveer 10 % van de dossiers gebeurd.

Wat de bestede middelen betreft, zijn er geen duidelijke trends in vergelijking met het aantal begunstigden dat is geholpen of weer aan het werk is gegaan. De kosten hangen grotendeels af van de nationale en regionale specificiteiten, van de aard van de aangeboden maatregelen en van de achtergrond van de begunstigden. Toch was 80 % van de EFG-dossiers kostenefficiënter dan verwacht en was het werkelijk uitgegeven bedrag per geholpen begunstigde lager dan gepland. In 68 % van de dossiers verbeterde in de loop der tijd de kosteneffectiviteit van het EFG.

Het langdurige besluitvormingsproces op EU-niveau veroorzaakt vertragingen bij de uitvoering. De procedures op nationaal/regionaal niveau zijn echter een belangrijkere bron van inefficiëntie. De aanvraagprocedure duurt gemiddeld ongeveer tweehonderd dagen voor de periode 2014‑2020, vergeleken met ongeveer driehonderd dagen in de voorafgaande programmeringsperiode. Aanzienlijke vertragingen werden ook veroorzaakt door een langere goedkeuringsprocedure van de begrotingsautoriteit, die in de meeste gevallen gemiddeld negen weken in beslag nam, in plaats van de zes weken waarin de EFG-verordening voorziet. Een snellere procedure op EU-niveau en een vereenvoudigde aanvraagprocedure, waarbij minder bewijs en statistieken nodig zijn om het verband tussen de ontslagen en de globalisering of het criterium van de crisis aan te tonen, zouden de doeltreffendheid van het fonds ten goede komen.

Coherentie van het EFG

Op dossierniveau werden geen overlappingen met andere vormen van EU- of nationale financiering vastgesteld. Het EFG is een aanvulling op andere EU-fondsen, zoals het Europees Sociaal Fonds (ESF). Het ESF biedt anticiperende, voorgeprogrammeerde steun ter bevordering van de werkgelegenheid, terwijl het EFG reactieve steun biedt naar aanleiding van een groot aantal onverwachte ontslagen. Het EFG heeft in dit opzicht een toegevoegde waarde, omdat het wordt ingezet op basis van de behoeften wanneer de lidstaten financiële steun nodig hebben om ontslagen werknemers te helpen. Er is echter ruimte om het EFG en het ESF beter op elkaar af te stemmen, aangezien sommige lidstaten ervoor kiezen om maatregelen van het EFG-type met het ESF te financieren, vanwege het hogere medefinancieringspercentage van het ESF. Dit geldt met name voor steun aan jongeren, aangezien het EFG en het jongerenwerkgelegenheidsinitiatief beide steun verlenen aan NEET’s in regio’s met een hoge jeugdwerkloosheid.

Het EFG is afgestemd op het nationale beleid en biedt voldoende flexibiliteit om de arbeidsmarktmaatregelen van de lidstaten op nationaal, regionaal en/of lokaal niveau te completeren en/of aan te vullen. De lidstaten moeten het EFG echter beter afstemmen op de aanbevelingen van het EU-kwaliteitskader voor anticipatie op veranderingen en herstructurering.

Relevantie van het EFG

Hoewel het toepassingsgebied van het EFG in de periode 2014‑2020 relevant was, zou het ook gebaat zijn bij een verbreding in het licht van de nieuwe uitdagingen waarmee de Europese arbeidsmarkt te maken krijgt (zoals automatisering, digitalisering, overgang naar een koolstofarme economie) en in overeenstemming met de strategische en langetermijnprioriteiten van de EU.

Door het beperkte gebruik van de clausule voor NEET’s, namelijk in twaalf van de 49 dossiers, en de aard van het EFG als een noodfonds om mensen te helpen nadat zij zijn ontslagen, in plaats van structurele werkloosheidsproblemen aan te pakken, is het minder relevant om steun te verlenen aan jongeren. Verscheidene belanghebbenden vroegen zich af of het EFG het juiste instrument is om bijstand te verlenen aan NEET’s. Er zijn andere mechanismen op EU-niveau, namelijk het ESF en het bijbehorende jongerenwerkgelegenheidsinitiatief, die beter in staat zijn om steunmaatregelen voor deze specifieke groep te treffen.

In het algemeen is het EFG relevant en blijft het een belangrijk instrument om hulp te bieden aan en solidariteit te tonen met mensen die getroffen worden door herstructureringen ten gevolge van de globalisering en door crisisgerelateerde uitdagingen. Terzelfdertijd gaven belanghebbenden uit de meeste lidstaten te kennen dat een aanpassing van het toepassingsgebied van het fonds, waarbij rekening wordt gehouden met elke oorzaak van het banenverlies, minder bewijsmateriaal nodig is om een aanvraag te staven en de drempel van ontslagen werknemers wordt verlaagd, de beschikbaarstelling van middelen uit het EFG en de relevantie ervan ten goede zou komen.

Toegevoegde waarde van het EFG voor de EU

Het EFG biedt een meerwaarde die veel verder gaat dan wat de lidstaten alleen zouden kunnen verwezenlijken. Het EFG creëert “volume-effecten”, doordat het de financiële steun voor de begunstigden vergroot en meer mensen aan een baan helpt dan mogelijk zou zijn met alleen nationale en andere EU-fondsen. Het biedt ook steun die intensiever en doelgerichter is dan de nationale maatregelen, waarbij ernaar gestreefd wordt niemand achter te laten.

Wat het “ Het biedt lidstaten de mogelijkheid steun te bieden die zij normaal niet kunnen geven, zoals opleidingen voor kleinere groepen deelnemers of financiële stimulansen om een bedrijf te beginnen.

Het EFG creëert ook “roleffecten”, aangezien de experimenten met innovatieve maatregelen en de uit de implementatie getrokken lessen zijn of worden opgenomen in de reguliere maatregelen op nationaal of regionaal niveau (zie kader 1).