EUROPESE COMMISSIE Brussel, 18.11.2020 COM(2020) 745 final VERSLAG VAN DE COMMISSIE AAN HET EUROPEES PARLEMENT, DE RAAD, DE EUROPESE CENTRALE BANK EN HET EUROPEES ECONOMISCH EN SOCIAAL COMITÉ







































































Waarschuwingsmechanismeverslag 2021







































































(opgesteld overeenkomstig artikelen 3 en 4 van Verordening (EU) No 1176/2011 betreffende de preventie en de correctie van macro-economische onevenwichtigheden {SWD(2020) 275 final}



Dit waarschuwingsmechanismeverslag markeert het begin van de tiende ronde van de procedure voor macro-economische onevenwichtigheden (PMO). Met de procedure wordt beoogd onevenwichtigheden te detecteren, te voorkomen en te corrigeren die de goede werking van de economieën van de lidstaten, van de economische en monetaire unie of van de Unie als geheel hinderen, en een aanzet te geven tot passende beleidsreacties. De implementatie van de PMO past in het Europees Semester voor de coördinatie van het economisch beleid om de consistentie te verzekeren met de analyses en aanbevelingen in het kader van andere instrumenten voor de uitoefening van het economisch toezicht (artikelen 1 en 2 van Verordening (EU) nr. 1176/2011). De toezichtcyclus van het Europees Semester van dit jaar, inclusief de uitvoering van de PMO, wordt aangepast in het licht van de oprichting van de faciliteit voor herstel en veerkracht. In de jaarlijkse strategie voor duurzame groei, die medio september 2020 is aangenomen, is de balans opgemaakt van de economische en sociale situatie in Europa en zijn ook strategische richtsnoeren gegeven voor de uitvoering van de faciliteit voor herstel en veerkracht. De analyse in het waarschuwingsmechanismeverslag is gebaseerd op een economische interpretatie van een scorebord van geselecteerde indicatoren, gecompleteerd met een ruimere reeks aanvullende indicatoren, analytische instrumenten, beoordelingskaders en bijkomende relevante informatie, waaronder recent gepubliceerde gegevens en prognoses. Het waarschuwingsmechanismeverslag van dit jaar bevat een versterkte toekomstgerichte beoordeling van de risico’s voor de macro-economische stabiliteit en voor de ontwikkeling van macro-economische onevenwichtigheden. Het waarschuwingsmechanismeverslag analyseert ook welke implicaties de macro-economische onevenwichtigheden van de lidstaten hebben voor de eurozone in haar geheel. In het waarschuwingsmechanismeverslag wordt aangegeven voor welke lidstaten een diepgaande evaluatie nodig is zodat kan worden nagegaan of zij kampen met onevenwichtigheden die beleidsoptreden vereisen (artikel 5 van Verordening (EU) nr. 1176/2011). Rekening houdend met besprekingen over het waarschuwingsmechanismeverslag met het Europees Parlement en binnen de Raad en de Eurogroep, zal de Commissie dan diepgaande evaluaties voor de betrokken lidstaten opstellen. De diepgaande evaluaties zullen in het voorjaar van 2021 worden gepubliceerd en zullen de basis vormen voor de beoordeling door de Commissie van het bestaan en de ernst van macro-economische onevenwichtigheden, en voor de vaststelling van leemten in het beleid. 1.Samenvatting Dit waarschuwingsmechanismeverslag wordt opgesteld tegen de achtergrond van de COVID-19-crisis. Gezien de snelle en duidelijke verandering van de economische omstandigheden die de COVID-19-crisis heeft veroorzaakt, bevat de economische interpretatie van dit verslag een versterkte toekomstgerichte beoordeling van de risico’s voor de macro-economische stabiliteit en voor de ontwikkeling van macro-economische onevenwichtigheden. Daartoe moet verder worden gekeken dan de definitieve jaarlijkse gegevens van het scorebord van het waarschuwingsmechanismeverslag, die dit jaar betrekking hebben op de periode tot en met 2019. In het verslag van dit jaar wordt dus in vergelijking met voorgaande jaren meer gebruikgemaakt van prognoses en hoogfrequente gegevens om de mogelijke gevolgen van de COVID-19-crisis te meten. De huidige toezichtcyclus van het Europees Semester wordt tijdelijk aangepast om een consistente en doeltreffende uitvoering van de faciliteit voor herstel en veerkracht te garanderen, en dit zal ook gevolgen hebben voor de uitvoering van de PMO. De jaarlijkse strategie voor duurzame groei voor 2021, die half september werd goedgekeurd, gaf de aanzet tot de cyclus van het Europees semester van dit jaar en bevatte strategische richtsnoeren voor de uitvoering van de faciliteit voor herstel en veerkracht. De faciliteit voor herstel en veerkracht voorziet erin dat de lidstaten plannen voor herstel en veerkracht goedkeuren waarin hervormingen en investeringen worden beschreven die belangrijke economische uitdagingen aanpakken en die zijn afgestemd op de prioriteiten van de EU, waaronder de landspecifieke aanbevelingen (LSA’s) die de afgelopen jaren, en met name tijdens de semestercycli 2019 en 2020, tot de lidstaten zijn gericht. De faciliteit voor herstel en veerkracht biedt dus een gelegenheid voor de lidstaten om hervormingen en investeringen uit te voeren die stroken met de PMO-gerelateerde aanbevelingen en die de onderliggende en al lang bestaande structurele oorzaken van macro-economische onevenwichtigheden aanpakken. Specifieke monitoring van beleidsreacties op bestaande macro-economische onevenwichtigheden vindt niet plaats in het najaar van 2020, maar in plaats daarvan zal monitoring plaatsvinden in de context van de beoordeling van de plannen voor herstel en veerkracht. De volgende reeks diepgaande evaluaties zal in het voorjaar van 2021 worden gepubliceerd, samen met de beoordeling van de stabiliteits- en convergentieprogramma’s, en zal de ernst en de ontwikkeling van reeds vastgestelde onevenwichtigheden onder de loep nemen en de risico’s van het ontstaan van nieuwe onevenwichtigheden onderzoeken. Tot de COVID-19-uitbraak waren de meeste bestaande macro-economische onevenwichtigheden dankzij gunstige macro-economische omstandigheden een proces van correctie aan het ondergaan. Stroomonevenwichtigheden, zoals buitensporig grote tekorten op de lopende rekening of een krachtige kredietgroei, zijn in de jaren na de financiële crisis van 2008 gecorrigeerd in het kader van een brede schuldafbouw in de particuliere sector. De economische expansie die in 2013 begon, ondersteunde de correctie van voorraadonevenwichtigheden, die later begon en langzamer vorderde, door de aanzet te geven tot de verlaging van particuliere, publieke en externe schuldquoten en door de bankbalansen te versterken. Tegelijkertijd heeft de economische expansie de afgelopen jaren een aantal oververhittingsrisico’s meegebracht, voornamelijk wat betreft de dynamiek van de huizenprijzen en de ontwikkelingen in het kostenconcurrentievermogen, vooral in landen waar de economische groei krachtig was. Een aantal bestaande macro-economische onevenwichtigheden wordt verergerd door de COVID-19-crisis, en er kunnen nieuwe risico’s opdoemen. Met name de overheids- en particuliere schuldquoten stijgen. In de toekomst komt de schuldaflossing in de particuliere sector wellicht in het gedrang, gezien de gematigde economische bedrijvigheid, faillissementen en een zwakke arbeidsmarkt. Dergelijke schuldproblemen zouden negatieve gevolgen hebben voor de balansen van banken en hun winstgevendheid verder aantasten. Tegelijkertijd wordt verwacht dat de te snel stijgende arbeidskosten en huizenprijzen die het recente verleden kenmerkten, zullen afzwakken, maar er kan bezorgdheid ontstaan als dit zou omslaan in buitensporige neerwaartse correcties, met name van de huizenprijzen in lidstaten waar de schuld van de huishoudens al hoog is. De horizontale analyse in het waarschuwingsmechanismeverslag leidt tot een aantal conclusies: ·In de meeste lidstaten van de EU zullen de ontwikkelingen op de lopende rekening na de COVID-19-crisis waarschijnlijk niet ingrijpend zijn. In de meeste landen blijft het tekort op de lopende rekening gematigd. Er blijft sprake van enkele grote overschotten op de lopende rekening, maar deze nemen de laatste jaren af. De lopende rekeningen zullen naar verwachting relatief weinig bewegen met de COVID-19-crisis. Dit is in sterk contrast met de ontwikkelingen tijdens de wereldwijde financiële crisis, toen de tekorten in de EU-landen aanzienlijk waren en de crisis heeft geleid tot het afbouwen ervan. De stabiliteit van de cijfers van de lopende rekening maskeert echter grote verschuivingen in de bijdrage van verschillende sectoren aan de algehele externe positie, aangezien grote stijgingen van het vorderingenoverschot van de particuliere sector worden gecompenseerd door een aanzienlijke verslechtering van het vorderingenoverschot van overheden als gevolg van hun inspanningen om de gevolgen van de crisis op te vangen. ·Aan de verbeteringen in de netto internationale investeringspositie (NIIP) van de meeste lidstaten in de afgelopen jaren zal naar verwachting een einde komen. Hoewel in een aantal lidstaten sprake blijft van een groot aantal externe onevenwichtigheden, is de NIIP in 2019 in de meeste EU-landen blijven verbeteren dankzij resultaten van de lopende rekening boven het niveau van stabilisatie van de NIIP, nominale bbp-groei en soms grote positieve waarderingseffecten. In de toekomst zal de verbetering van de NIIP-quote tot stilstand komen als gevolg van de grote krimp van het bbp in 2020 en de relatief stabiele resultaten van de lopende rekening. ·Aan het begin van de COVID-19-crisis hebben zich in sommige lidstaten buiten de eurozone enige spanningen op het gebied van externe financiering voorgedaan. Het kapitaalverkeer en de wisselkoersen van sommige lidstaten buiten de eurozone stonden gedurende een korte periode eind maart-april onder marktdruk door de toegenomen risicoaversie. Die druk is sindsdien afgenomen gezien de verbeterde resultaten op de financiële markten. ·Vergeleken met de omvang van de recessie is de impact van de COVID-19-crisis op de arbeidsmarkt tot dusver relatief gering, mede dankzij beleidsmaatregelen zoals werktijdverkortingsregelingen, maar de werkloosheid zal naar verwachting stijgen. De crisis heeft een einde gemaakt aan jaren van verbeterende arbeidsmarkten in de hele EU. Tot op heden heeft dit vooral geleid tot een daling van het gemiddelde aantal uren per werknemer, terwijl het aantal werklozen slechts licht is gestegen. Dit verschijnsel van hamsteren van arbeid, d.w.z. bedrijven die hun werknemers aanhouden, dat veel economieën in de EU in 2020 kenmerkt, is grotendeels toe te schrijven aan door de overheid gesubsidieerde initiatieven om banen te behouden, met name tijdelijke werktijdverkortingsregelingen. Verwacht wordt echter dat de werkloosheid met enige vertraging zal stijgen, zoals doorgaans gebeurt na recessies. Met name in sterk door de pandemie getroffen sectoren dreigt een aanzienlijk banenverlies, wat afhankelijk zal zijn van zowel de duur van deze effecten als de kracht van de beleidsrespons. ·De arbeidskosten per eenheid product zijn de afgelopen jaren in verschillende EU-landen sneller gestegen door loonstijgingen en zwakke productiviteitsgroei, maar zullen in de toekomst naar verwachting worden getemperd na een sterke stijging in 2020. De afgelopen jaren is in verscheidene Midden- en Oost-Europese en Baltische landen door de robuuste economische groei een sterke dynamiek van de arbeidskosten per eenheid product opgetekend. De dalende arbeidsproductiviteit, als gevolg van de productiedaling in combinatie met het behoud van banen, zal er naar verwachting voor zorgen dat de arbeidskosten per eenheid product in 2020 stijgen, ondanks een duidelijke vertraging van de loongroei. In 2021 zal het herstel van de economische bedrijvigheid naar verwachting een opleving van de nominale productiviteit meebrengen, wat de stijging van de arbeidskosten per eenheid product in 2020 gedeeltelijk zou compenseren. ·Verwacht wordt dat de schuld van de ondernemingen in 2020 over de hele linie aanzienlijk zal toenemen, met name als gevolg van liquiditeitsbehoeften. Het aangaan van leningen voor de financiering van werkkapitaal nam door de COVID-19-uitbraak een hoge vlucht, en de kredietverlening aan niet-financiële vennootschappen is in de meeste landen toegenomen. Kredietgaranties hebben bedrijven geholpen om ter ondersteuning van hun activiteiten leningen aan te gaan en ook hun liquiditeitspositie te versterken. Ook moratoria op schuldaflossing droegen bij tot de stijging van de schuld. Stijgende schuldniveaus, in combinatie met de aanzienlijke daling van het bbp in 2020, zullen naar verwachting zorgen voor een sterke stijging van de schuldquoten, met name op de korte termijn. Op langere termijn zal de dynamiek van de schuldquoten waarschijnlijk verbeteren met het herstel, maar schuldaflossing kan moeilijk worden, vooral in sectoren die langduriger onder de pandemie te lijden hebben. Dit zou ook gevolgen hebben voor de balansen van kredietverstrekkers. ·De dynamiek van de schuld van de huishoudens lijkt relatief beperkt. Vóór de COVID-19-crisis begon de kredietverlening aan huishoudens in een aantal landen weer in een dynamisch tempo te groeien na jaren van schuldafbouw of gematigde dynamiek. De ontwikkeling van de schuld van de huishoudens lijkt in 2020 enigszins te vertragen. Dit gebeurt ondanks het effect van schuldmoratoria, die de liquiditeitsdruk van huishoudens met schulden hebben verlicht en het aflossingstempo hebben vertraagd. De schuldquoten van huishoudens stijgen in 2020 automatisch door de daling van het bbp. Tegelijkertijd zijn de besparingen van huishoudens gestegen door een scherpe daling van het verbruik. De verslechtering van de arbeidsmarkten werpt een schaduw over de aflossingsvooruitzichten voor huishoudens.

·De groei van de huizenprijzen bleef tot in 2020 robuust, met in sommige landen versnellingen, maar een matiging en mogelijke neerwaartse correcties lijken waarschijnlijk. In 2019 bleven de huizenprijzen snel stijgen, ook in een aantal landen met een risico op overwaardering. De impact van de crisis op de werkgelegenheidsvooruitzichten en de inkomens van huishoudens zal normaal gesproken tot uiting komen in een matiging van de dynamiek van de huizenprijzen. De laatste kwartaalgegevens wijzen al op een verzwakking van de huizenmarkt in meer dan de helft van de EU-landen. De prognoses voor de groei van de huizenprijzen wijzen op neerwaartse correcties in een grote meerderheid van de lidstaten in de periode 2020-2021. ·De overheidsschuld, die de laatste jaren een dalende trend volgde dankzij een sterkere nominale bbp-groei, vertoont momenteel een snelle stijging in alle lidstaten, met name daar waar de COVID-19-crisis de grootste impact had. De laatste jaren is de overheidsschuld in de meeste lidstaten blijven dalen, maar in enkele landen met hoge schuldenlast verminderden de schulden niet of slechts in beperkte mate. Tijdens de crisis hebben regeringen overal in de EU automatische stabilisatoren hun werk laten doen en directe budgettaire en liquiditeitssteun verleend om de gezondheidscrisis te beperken en de bezuinigingen in de particuliere sector te verzachten. De overheidsschuldquoten stijgen sterker in landen waar het schuldniveau vóór de crisis al het hoogst was, wat ook het feit weerspiegelt dat de recessie in die landen dieper is. Een uitzonderlijke versoepeling van het monetaire beleid en diverse initiatieven van de EU en de eurozone hebben de financieringskosten op historisch lage niveaus gehouden en het vertrouwen ondersteund. Hoewel sommige landen de hoge liquiditeit en de grote vraag van beleggers hebben gebruikt om de looptijdstructuur van hun overheidsschuld te verlengen, kan de structuur van de overheidsschuld voor andere landen risico’s meebrengen, met name als gevolg van korte looptijden en een hoog percentage schuld dat in vreemde valuta luidt. ·De omstandigheden in de banksector zijn de afgelopen jaren verbeterd, maar de COVID-19-schok zou de veerkracht van de bankensector op de proef kunnen stellen. De omstandigheden in de banksector zijn sinds de wereldwijde financiële crisis aanzienlijk verbeterd, met sterkere kapitaalratio’s en liquiditeitsbuffers dan tien jaar geleden. De sector blijft echter onder druk staan door lage winstgevendheid in een klimaat van lage rente en, in enkele landen, nog steeds betrekkelijk hoge percentages niet-renderende leningen. De ruime liquiditeit die door centrale banken is verstrekt, heeft bijgedragen tot het voorkomen van een kredietcrisis na de COVID-19-uitbraak, en de opschorting van dividenduitkeringen en enige tijdelijke versoepeling van de regels geven banken ook meer ademruimte. Verwacht wordt dat de crisis de kwaliteit van de activa en de winstgevendheidsvooruitzichten zal schaden. Wanneer ondernemingen en huishoudens steeds meer moeite hebben om schulden af te lossen, zou dat leiden tot meer niet-renderende leningen, vooral zodra de schuldmoratoria zijn verstreken. Neerwaartse correcties van de huizenprijzen kunnen gevolgen hebben voor onderpandtaxaties en dus voor de balansen van banken. De COVID-19-schok verergert bestaande onevenwichtigheden in de eurozone en daarom moeten de steunmaatregelen van de EU zo goed mogelijk worden gebruikt. Volgens de economische najaarsprognoses 2020 van de Commissie worden de lidstaten die economisch het zwaarst door de COVID-19-crisis zijn getroffen als gevolg van de ernst van de pandemie of hun afhankelijkheid van zeer kwetsbare sectoren, gekenmerkt door relatief grote overheidsschulden en externe schulden. De COVID-19-crisis lijkt dus bestaande patronen in de eurozone ten aanzien van binnenlandse en buitenlandse schuldenlast te versterken. Een aantal zwaar door de COVID-19-crisis getroffen landen werd in het recente verleden gekenmerkt door zeer zwakke potentiële groei. De pandemie kan dus ook de economische verschillen verergeren. Daarnaast wordt, ondanks de sterke daling van de mondiale vraag, verwacht dat voor de eurozone als geheel een handelsoverschot blijft bestaan, waaruit blijkt dat er meer ruimte zou kunnen zijn om de binnenlandse vraag op geaggregeerd niveau van de eurozone te vergroten om het herstel te bevorderen en tegelijkertijd de inspanningen van de ECB om de inflatiedoelstelling te bereiken, te ondersteunen. Gezien de toenemende schuldenlast in alle lidstaten kunnen de faciliteit voor herstel en veerkracht en andere instrumenten voor financiële steun op het niveau van de eurozone en de EU, waaronder SURE, React-EU en een grotere flexibiliteit bij het gebruik van de resterende EU-middelen, de lidstaten helpen de voorwaarden te scheppen voor een duurzaam herstel en versterking van de veerkracht. Voor de toekomst is het belangrijk dat ondersteunende beleidsmaatregelen, hervormingen en investeringen in de eurozone zodanig worden gecombineerd dat macro-economische onevenwichtigheden doeltreffend worden aangepakt, met name wanneer het gaat om buitensporige onevenwichtigheden. Alles bij elkaar lijken de risico’s door de COVID-19-crisis vooral te stijgen in landen waar al (buitensporige) onevenwichtigheden zijn vastgesteld. Tot op zekere hoogte is de COVID-19-crisis een terugval in de geleidelijke vermindering van de onevenwichtigheden in veel lidstaten, die voornamelijk werd aangedreven door de economische expansie vanaf 2013. Tegelijkertijd lijkt de al bestaande oververhitting in verband met de sterke groei van de huizenprijzen en de arbeidskosten per eenheid product nu een minder groot risico op middellange termijn. Mogelijk zal er zelfs sprake zijn van neerwaartse correcties. Hoewel de druk op de kapitaalstromen en de wisselkoersen in 2020 van korte duur bleek te zijn, zou het marktsentiment volatiel kunnen blijven. Het toezicht moet zich dan ook toespitsen op landen waar de risico’s lijken toe te nemen. Daarbij gaat het voornamelijk om landen waar al onevenwichtigheden zijn geconstateerd. Voorts moeten ook de ontwikkelingen in andere lidstaten nauwlettend worden gevolgd, waaronder in enkele niet tot de eurozone behorende economieën waar de bezorgdheid over de houdbaarheid van de externe positie in het voorjaar tot uiting is gekomen in marktdruk, alsook in lidstaten met zeer hoge schuldniveaus. De stijging van de particuliere en de overheidsschuldquote in 2020 noopt tot zorgvuldige monitoring, maar vergt in dit stadium geen nieuwe diepgaande evaluaties. De risico's op macro-economische onevenwichtigheden nemen toe, met name die in verband met stijgende schuldquoten en vooral in landen waar reeds onevenwichtigheden of buitensporige onevenwichtigheden zijn vastgesteld. De aanzienlijke stijgingen van de schuldquote in 2020 houden in hoge mate verband met het mechanische effect van tijdelijke maar grote recessies die de noemer van die quote verminderen. Deze stijging van de overheids- en de bedrijfsschulden houdt ook verband met de aanpassing aan de grote eenmalige COVID-19-schok en het resultaat van doelbewuste en tijdelijke beleidsinspanningen (ook gekoppeld aan maatregelen als bankgaranties en moratoria op terugbetaling) om de impact van de crisis op te vangen en een nog grotere weerslag van de pandemie op de economische activiteit, de inkomens en de macro-economische stabiliteit in de toekomst te voorkomen. Voorkomen dat de recessie steeds dieper en hardnekkiger wordt, is een noodzakelijke reactie om de schuldvooruitzichten te verbeteren, zelfs als dat tijdelijke schuldverhogingen meebrengt. Er zullen diepgaande evaluaties worden opgesteld voor de lidstaten waarvoor reeds onevenwichtigheden of buitensporige onevenwichtigheden zijn vastgesteld. In overeenstemming met de gangbare prudentiële praktijk zullen diepgaande evaluaties worden verricht om te beoordelen of de bestaande onevenwichtigheden worden weggewerkt, voortduren of verergeren, en om tegelijkertijd de balans op te maken van het gevoerde correctiebeleid. Er zijn dan ook diepgaande evaluaties gepland voor de 12 lidstaten waarvoor op basis van de bevindingen van de diepgaande evaluaties van februari 2020 onevenwichtigheden en buitensporige onevenwichtigheden waren vastgesteld . Voor negen lidstaten zijn momenteel onevenwichtigheden vastgesteld (Duitsland, Frankrijk, Ierland, Kroatië, Nederland, Portugal, Roemenië, Spanje en Zweden) terwijl voor Cyprus, Griekenland en Italië buitensporige onevenwichtigheden zijn vastgesteld. Dit waarschuwingsmechanismeverslag wijst op potentieel riskante ontwikkelingen in een aantal lidstaten waarvoor geen diepgaande evaluaties zullen worden verricht. Na de COVID-19-uitbraak hebben zich in sommige landen buiten de eurozone risico’s voorgedaan in verband met externe financiering. Hongarije lijkt een geval te zijn waarin de wisselwerking tussen overheidsleningen en externe financiering monitoring vergt. De overheidsschuld is gedeeltelijk gefinancierd in vreemde valuta, wat een weerspiegeling is van het open karakter van de economie en het feit dat een deel van de inkomsten van de overheidssector en de particuliere sector in vreemde valuta luidt. De overheidsschuld heeft echter een zeer korte looptijd en omvat relevante deelnemingen van de binnenlandse banksector, terwijl de officiële reserves begin 2020 dicht bij de prudentiële minima lagen. Hoewel de marktdruk sinds het voorjaar is afgenomen en er momenteel geen solide aanwijzingen zijn dat er risico’s op onevenwichtigheden zijn, kunnen dergelijke risico’s zich in de toekomst opnieuw voordoen, zodat zorgvuldige monitoring geboden is. De gevolgen van stijgende schuldquoten moeten ook worden gemonitord in een aantal lidstaten die momenteel niet onder PMO-toezicht staan. In België zal zowel de particuliere als de overheidsschuld naar verwachting stijgen tot boven de PMO-drempels. De lidstaten waar de particuliere schuld naar verwachting stijgt en boven de drempel uitkomt, zijn Denemarken, Finland en Luxemburg. Verwacht wordt dat de overheidsschuld in Oostenrijk en Slovenië verder zal toenemen tot meer dan 60 % van het bbp. Er bestaat grote onzekerheid over de mate waarin deze ontwikkelingen extra risico’s voor de macro-economische stabiliteit meebrengen, met name omdat er ook rekening moet worden gehouden met de groeivooruitzichten op middellange en lange termijn, en hoe die door de COVID-19-crisis zullen worden beïnvloed. Daarom is het momenteel niet nodig om voor meer lidstaten een diepgaande evaluatie uit te voeren, ook al vergt de verwachte stijging van de schuldquoten zorgvuldige monitoring. 2. De veranderende economische vooruitzichten: gevolgen voor de macro-economische onevenwichtigheden in de eurozone De COVID-19-pandemie heeft gefungeerd als een eenmalige schok voor de economie. De uitbraak van de pandemie werd gevolgd door beperkende maatregelen om besmetting tegen te gaan vanaf maart 2020, die in mei geleidelijk werden versoepeld in de meeste lidstaten. De ingevoerde maatregelen waren grofweg evenredig aan de ernst van de noodsituatie op gezondheidsgebied, maar met relevante verschillen tussen de landen. Als gevolg van de COVID-19-pandemie werd een enorme schok aan de vraagzijde met gevolgen voor de consumptie verergerd door aanbodbeperkingen tijdens lockdowns. De consumptiedynamiek blijft gematigd in vergelijking met pre-COVID-trends, met name voor dienstenactiviteiten waarbij menselijk contact moeilijker te vermijden is. De investeringen worden nog steeds gehinderd door aanzienlijke onzekerheid. Een verminderde inkomens- en werkgelegenheidsgroei en een gematigde dynamiek op de exportmarkt zullen de vraag blijven afremmen. De verstoring van sommige waardeketens en de maatregelen inzake afstand houden op de werkplek blijven het aanbod beïnvloeden, wat de productiviteit schaadt. De EU en andere delen van de wereld zitten momenteel midden in een nieuwe uitbraak van de pandemie, over de ernst en de duur waarvan grote onzekerheid bestaat. Al met al gaan de economische najaarsprognoses 2020 van de Commissie uit van een daling van het bbp in 2020 met -7,8 % in de eurozone en -7,4 % in de EU. Ondanks het voor 2021 verwachte herstel zal het bbp naar verwachting onder de niveaus van 2019 van vóór de crisis blijven (grafiek 1). Uitzonderlijke beleidsreacties hebben de economische gevolgen van de COVID-19-crisis helpen opvangen. In de hele EU en in grote delen van de wereld werden vele beleidsmaatregelen genomen om te voorkomen dat de inkomens als gevolg van beperkende maatregelen instorten, en om het risico van groot banenverlies en vele faillissementen te verminderen. Regeringen hebben begrotingssteun verleend in de vorm van werktijdverkortingsregelingen en hogere inkomenssteun voor werklozen. Er werden moratoria op belastingbetaling en hypotheekaflossing ingesteld. Er werden garanties voor bankleningen verstrekt om kredietkrapte te voorkomen. De ECB heeft een breed scala aan ondersteunende maatregelen genomen om de financiële stabiliteit en de goede werking van de financiële markten te behouden, waaronder aanvullende liquiditeitsverschaffing voor banken, versoepeling van de onderpandvereisten en aanzienlijke extra aankopen van activa uit de publieke en de private sector in het kader van het programma voor de aankoop van activa en het pandemie-noodaankoopprogramma. Het gemeenschappelijk toezichtsmechanisme heeft de regelgevingsvereisten voor banken op anticyclische wijze versoepeld. Het Europees stabiliteitsmechanisme heeft aan alle lidstaten van de eurozone crisisondersteuning bij een pandemie ter beschikking gesteld op basis van de kredietlijn tegen aangescherpte voorwaarden. De EU en haar lidstaten hebben drie vangnetten opgezet voor werknemers, bedrijven en overheden: een faciliteit voor tijdelijke steun om het risico op werkloosheid te beperken in een noodtoestand (SURE), het pan-Europees Garantiefonds van de Europese Investeringsbank en de crisisondersteuning bij een pandemie van het Europees stabiliteitsmechanisme. De Commissie heeft voorstellen gedaan voor nieuwe instrumenten ter bevordering van het herstel (Next Generation EU), waarover de Europese Raad in juli overeenstemming heeft bereikt, met name een grootschalige faciliteit voor herstel en veerkracht. Deze faciliteit verstrekt subsidies en leningen om hervormingen en investeringen te stimuleren teneinde het groeipotentieel te vergroten, de economische en sociale veerkracht te versterken en de groene en digitale transitie te vergemakkelijken, in overeenstemming met de doelstellingen van de Unie in dat verband. Er is een reeks andere beleidsmaatregelen genomen, waaronder een sneller en flexibeler gebruik van de resterende EU-middelen, de invoering van een tijdelijke kaderregeling voor staatssteun en het activeren van de algemene ontsnappingsclausule in het kader van het stabiliteits- en groeipact



Grafiek 1: Bbp tegen constante prijzen in vergelijking met het niveau van vóór de crisis Grafiek 2: Economisch vertrouwen en beursindex, 2013-2020 Bron: Economische najaarsprognoses 2020 van de Europese Commissie Bron: Europese Commissie en ECB, verstrekt door DataStream De COVID-19-uitbraak werd gevolgd door krachtige eerste reacties op de financiële markten. De financiële markten verwachtten een grote recessie kort na het uitbreken van de COVID-crisis. De effectenbeurzen kelderden tegen de achtergrond van bijgestelde winstverwachtingen van bedrijven. De obligatiemarkt weerspiegelde de dynamiek van een vlucht naar veiligheid, met stijgende risicopremies op overheidsobligaties die door beleggers als risicovoller worden gezien, en bedrijfsobligatiespreads die met name voor segmenten met een lage rating toenemen. De wisselkoersdynamiek weerspiegelde de druk op opkomende markten bij kapitaaluitstromen en belangrijke neerwaartse correcties in de olie- en grondstoffenprijzen. Ook de valuta’s van enkele lidstaten buiten de eurozone hadden met enige neerwaartse druk te maken. Er werden ook met name spanningen geconstateerd in sommige valuta’s en obligatierendementen van lidstaten buiten de eurozone die flexibele wisselkoersstelsels hanteren bij toenemende volatiliteit van de kapitaalstromen. De omstandigheden op de financiële markten zijn na de steunmaatregelen van de overheid aanzienlijk verbeterd, door loskoppeling van de vooruitzichten voor de reële economie. De aandelen- en obligatiemarkten herstelden zich bij dalende risicopremies. De valutamarkten en de grondstoffenmarkten stabiliseerden zich. De geaccumuleerde verliezen als gevolg van de COVID-19-uitbraak zijn aanzienlijk verminderd, en de marktvolatiliteit is beperkt. In een context van massale, tijdige en geloofwaardige interventies van de overheid lijken de financiële markten zich te hebben losgekoppeld van de vooruitzichten voor de reële economie, die nog steeds worden omgeven door aanzienlijke neerwaartse risico’s ( grafiek 2 ). Er is een hoge mate van onzekerheid over de economische vooruitzichten in verband met de ontwikkeling van de pandemie, alsook over de beleidsreacties en de gedragsveranderingen van economische subjecten. De effecten van de recessies van het voorjaar van 2020 zijn nog niet volledig duidelijk wat betreft de gevolgen voor de werkgelegenheid, faillissementen en bankbalansen. De tweede uitbraak van de pandemie, die nu plaatsvindt, heeft gevolgen voor de groeivooruitzichten door de invoering van nieuwe inperkingsmaatregelen. Deze zullen naar verwachting op de korte termijn de economische activiteit en het vertrouwen drukken, met negatieve gevolgen voor de consumptie en de investeringen, zij het in mindere mate dan in het voorjaar, aangezien de aanpak nu gerichter is. De bbp-groei van de EU zal dan ook, na een sterke opleving in het derde kwartaal, in het vierde kwartaal van 2020 waarschijnlijk tot stilstand komen. Daarnaast kunnen spanningen op handelsgebied en geopolitieke spanningen opnieuw de kop opsteken. De ondersteunende houding van de budgettaire en monetaire autoriteiten is tot dusver door de financiële markten als geloofwaardig beoordeeld, en een voortijdige intrekking van beleidsmaatregelen zou een risico inhouden. Een herbeoordeling van risico’s en mogelijke nieuwe perioden van financiële stress kunnen niet worden uitgesloten, vooral in landen met een hoge schuldenlast, zwakke externe posities en grote financieringsbehoeften waarin niet volledig in eigen land kan worden voorzien. Anderzijds zouden een snellere vooruitgang bij de beheersing van de pandemie en de uitvoering van ambitieus en gecoördineerd beleid binnen de EU een sneller herstel mogelijk kunnen maken. De huidige economische ontwikkelingen hebben gevolgen voor de macro-economische onevenwichtigheden. De overheids- en particuliere schuldquoten stijgen in de meeste landen. Dit is te wijten aan de mechanische uitkomst van de recessies die de noemer van de schuldquote verminderen, en aan het feit dat de overheid en het bedrijfsleven meer lenen om de impact van de COVID-19-crisis op te vangen. Uiteindelijk vormen verslechterende vooruitzichten voor de overheidsschuld en de particuliere schuld een risico dat kan doorwerken op de balansen in de financiële sector, die ook rechtstreeks zouden worden beïnvloed door de COVID-19-schok in de vorm van verminderde winstgevendheid. Tegelijkertijd zullen de trends die in een aantal lidstaten werden waargenomen met betrekking tot het verslechterende kosten- en prijsconcurrentievermogen en de sterke groei van de huizenprijzen nu waarschijnlijk tot stilstand komen. Dit roept echter vragen op over de gevolgen van een omkering in die patronen. Met name zwakke of negatieve ontwikkelingen van het inkomen uit arbeid kunnen leiden tot een verminderde terugbetalingscapaciteit voor huishoudens, terwijl neerwaartse correcties voor de huizenprijzen, vooral wanneer die in landen met een hoge schuld van de huishoudens plaatsvinden en op ongeordende wijze verlopen, de bankbalansen kunnen beïnvloeden door lagere onderpandwaarden.

Bron: Eurostat, economische najaarsprognoses 2020 van de Europese Commissie en de pagina van de universiteit van Oxford waar de respons van de regering op COVID-19 kan worden gevolgd. Bron: Ameco en economische najaarsprognoses 2020 van de Europese Commissie. Opmerking: hoewel het verschil tussen het bbp en de binnenlandse vraag per definitie gelijk zou moeten zijn aan de handelsbalans, zijn de gegevens onderling niet volledig afgestemd vanwege verschillen in de rapportage binnen de eurozone. De COVID-19-schok lijkt de bestaande onevenwichtigheden in de eurozone te verergeren. Hoewel het schuldniveau geen factor lijkt te zijn geweest die de recessies na de COVID-19-crisis aanzienlijk heeft verergerd, werd een meerderheid van de landen die het hardst door de COVID-19-pandemie werden getroffen en die inperkingsmaatregelen moesten nemen, gekenmerkt door relatief grote publieke of particuliere schulden ( grafiek 3 ). Dit betekent dat de schuldquote als gevolg van relatief sterke recessies toeneemt, vooral in landen waar de schuldenlast al betrekkelijk hoog was. Sommige van de nettodebiteurlanden die door de pandemie zwaar werden getroffen, worden ook gekenmerkt door een relatief groot aandeel inkomsten uit toerisme (bv. Cyprus, Griekenland, Portugal, Spanje), die bijzonder gevoelig zijn voor de COVID-19-crisis, wat ook gevolgen heeft voor hun externe saldo. Kortom, de COVID-19-crisis lijkt bestaande patronen in de eurozone ten aanzien van economische verschillen en binnenlandse en buitenlandse schuldenlast te versterken. Gezien de enorme daling van de totale vraag zal er naar verwachting een einde komen aan de geleidelijke afname van het handelsoverschot van de eurozone. Het handelsoverschot van de eurozone neemt sinds 2017 af en zal naar verwachting in 2020 en 2021 ruwweg stabiel blijven. De daling van het bbp in 2020 en het herstel ervan in 2021 zullen naar verwachting grotendeels gelijklopen met de ontwikkeling van de binnenlandse vraag. Evenzo zal de dynamiek van de invoer in de eurozone nauw aansluiten bij die van de uitvoer. Naar verwachting zal het handelsoverschot op het niveau van de eurozone dus niet verder afnemen, tegen de achtergrond van een verslechtering van de outputgap in 2020, die volgens de prognose groter zal zijn dan die welke in 2009 na de financiële crisis werd waargenomen. Daarnaast zal de kerninflatie naar verwachting gematigd blijven ( grafiek 4 ). Grafiek 5: Ontwikkeling van de lopende rekening in de eurozone: uitsplitsing naar land Grafiek 6: Vorderingenoverschot c.q. -tekort in de eurozone Bron: Eurostat (betalingsbalansstatistieken) en economische najaarsprognoses 2020 van de Europese Commissie. Opmerking: De lopende rekening van de EZ19 voor 2020 en 2021 stemt overeen met het aangepaste cijfer van de najaarsprognoses 2020 van de Europese Commissie, dat rekening houdt met verschillen in rapportage door diverse nationale statistische autoriteiten binnen de eurozone (zie voetnoot 17). Bron: Ameco, Eurostat en economische najaarsprognoses 2020 van de Europese Commissie. Opmerking: De cijfers voor de totale economie van de EZ19 voor 2020 en 2021 stemmen overeen met de aangepaste cijfers van de najaarsprognoses 2020 van de Europese Commissie. Voor eerdere jaren komen de cijfers voor de totale economie van de EZ19 overeen met het vorderingenoverschot/-tekort in de betalingsbalansgegevens van Eurostat. De gegevens over huishoudens en ondernemingen voor 2020 en 2021 worden berekend als de som van de EZ19-landen behalve Malta, waarvoor geen gegevens beschikbaar zijn. Grafiek 7: Nominale effectieve wisselkoersen (NEER) Bron: ECB Het overschot op de lopende rekening van de eurozone als percentage van het bbp is sinds 2017 gedaald en zal in 2020 naar verwachting verder afnemen. De lopende rekening van de eurozone is tot 2017 gestegen bij wijdverbreide schuldafbouw, en sindsdien is er sprake van een daling. In 2019 wordt het saldo op de lopende rekening van de eurozone geraamd op 2,3 % van het bbp ( grafiek 5 ). Hoewel de daling van het overschot op de lopende rekening in 2017 en 2018 hoofdzakelijk verband hield met ontwikkelingen in de goederenbalans, met name als gevolg van handelspolitieke spanningen en een duurdere energierekening, was de daling in 2019 grotendeels toe te schrijven aan de dienstenbalans. Niettemin bleef het overschot op de lopende rekening van de eurozone in 2019 in nominale termen het grootste ter wereld. De waarde ervan lag, ook wanneer zij voor de conjunctuur wordt gecorrigeerd, licht boven een normraming voor de lopende rekening in overeenstemming met de economische fundamentals van 2 % van het bbp van de eurozone . Bij ongewijzigd beleid zal het overschot op de lopende rekening van de eurozone volgens de najaarsprognoses 2020 van de Europese Commissie naar verwachting verder afnemen tot 1,8 % van het bbp in 2020, en licht stijgen tot 1,9 % van het bbp in 2021, waarmee het onder de huidige normraming voor de lopende rekening komt. De voorspelde afname van het overschot van de eurozone is deels het gevolg van een lagere energierekening; de aanzienlijke appreciatie van de euro die begin 2020 begon ( grafiek 7 ), zou ook een daling van de lopende rekening in de toekomst meebrengen. De geografische uitsplitsing van het overschot op de lopende rekening van de eurozone blijft stabiel, terwijl zich belangrijke veranderingen voordoen wat betreft de bijdrage van de verschillende sectoren van de economie. Het overschot van de eurozone weerspiegelt nog steeds voornamelijk de grote, maar gestaag afnemende overschotten die opgetekend zijn in Duitsland en Nederland: samen waren deze externe saldi in 2019 goed voor 2,7 % van het bbp van de eurozone. De saldi op de lopende rekening in de eurozone zullen naar verwachting ook in 2020 en 2021 een zekere stabiliteit tussen de landen laten zien ( grafiek 5 ). De stabiliteit van de cijfers van de lopende rekening maskeert echter aanzienlijke verschuivingen in het vorderingenoverschot tussen sectoren van de economie, aangezien de grote stijging van het vorderingenoverschot van de particuliere sector vrijwel geheel wordt gecompenseerd door een verslechtering van het vorderingenoverschot van de overheidssector ( grafiek 6 ). Dit patroon, dat voor de eurozone als geheel werd waargenomen, doet zich ook binnen landen voor. In 2020 houdt de forse toename van de besparingen door de sector huishoudens grotendeels verband met de lockdownmaatregelen en een gematigde dynamiek van het gebruik van diensten waarbij afstand houden slecht mogelijk is, alsook met preventieve besparingen vanwege de toegenomen onzekerheid. De plotse stijging van het vorderingenoverschot van ondernemingen houdt deels verband met een daling van de investeringen en deels met een toename van de besparingen uit voorzorg. De dalende overheidsontvangsten en de begrotingsmaatregelen die zijn genomen om de gevolgen van de COVID-19-pandemie voor de inkomens op te vangen, vertalen zich in een aanzienlijke verslechtering van het vorderingenoverschot van de overheidssector. Soortgelijke patronen, zij het minder uitgesproken, worden voor 2021 voorspeld. Om de toenemende macro-economische risico’s in de toekomst aan te pakken, moeten de steunmaatregelen van de EU doeltreffend worden uitgevoerd. ·De huidige crisis verschilt fundamenteel van de financiële crisis van 2008. Terwijl die laatste crisis grotendeels het gevolg was van het afbouwen van onhoudbare onevenwichtigheden (overmatige schuldenlast van de financiële sector, vastgoedbubbels, grote en groeiende externe tekorten en in goede tijden toenemende overheidsschulden), is de COVID-19-crisis het gevolg van economische schokken die zijn ontstaan door overheidsbeperkingen en veranderde gedragspatronen uit gezondheidsoverwegingen. Deze schokken vinden plaats in een context waarin de meeste externe posities dankzij de recente gunstige economische omstandigheden zijn omgeslagen naar een evenwicht of overschot, de schuldafbouw van de financiële sector in de laatste jaren heeft gezorgd voor solide kapitaalbuffers in de banksector, de schuldafbouw van de particuliere sector de particuliere schuldquote heeft teruggebracht tot een niveau dat ruim onder de pieken van vóór de financiële crisis van 2008 ligt, en de overheidsschuldquote in de meeste lidstaten van de eurozone aan een neerwaarts traject is begonnen. ·Voor de terugbetalingsvooruitzichten in de toekomst is het cruciaal dat voor economisch herstel wordt gezorgd en de economische fundamentals worden versterkt, wat gedurende heel 2021 ondersteunend beleid vergt. Een duurzaam herstel is van cruciaal belang voor de overheidssector, qua dynamiek van de overheidsontvangsten, voor de sector financiële en niet-financiële vennootschappen, waarbij de terugbetalingscapaciteit afhankelijk is van de winstgevendheid, en voor de huishoudens, waarbij de vooruitzichten voor de houdbaarheid van de hypotheekschuld afhankelijk zijn van de werkgelegenheids- en inkomensdynamiek. ·Een doeltreffend gebruik van de beschikbare instrumenten op het niveau van de eurozone en de EU, met een doeltreffende uitvoering van de noodzakelijke hervormingen en investeringen, zou helpen een duurzaam herstel te bevorderen en de veerkracht te versterken. Het is van cruciaal belang dat de EU-financiering volledig wordt gebruikt en naar de meest productieve bestemmingen gaat. Dat zou de economische impact van de middelen versterken en voorkomen dat dergelijke hogere uitgaven op korte termijn een buitensporige groei van niet-verhandelbare activiteiten en externe onevenwichtigheden veroorzaken in landen waar de instroom een groot deel van het bbp uitmaakt.

·Voor de toekomst is het belangrijk dat ondersteunende beleidsmaatregelen, hervormingen en investeringen in de eurozone zodanig worden gecombineerd dat macro-economische onevenwichtigheden, met name buitensporige, doeltreffend worden aangepakt. 3. Onevenwichtigheden, risico's en aanpassing: belangrijkste ontwikkelingen in de landen Het waarschuwingsmechanismeverslag steunt op een economische interpretatie van het PMO-scorebord van indicatoren, dat een mechanisme biedt om voor de hand liggend bewijsmateriaal uit te filteren met betrekking tot mogelijke risico’s en kwetsbaarheden. Het scorebord omvat 14 indicatoren met indicatieve drempels op de volgende terreinen: externe posities, concurrentievermogen, schuldpositie van de private en overheidssector, woningmarkt, banksector en werkgelegenheid. Het steunt op actuele gegevens van goede statistische kwaliteit waarmee de stabiliteit en de consistentie van de gegevens tussen landen kan worden verzekerd. Overeenkomstig de PMO-verordening (Verordening (EU) nr. 1176/2011) worden scorebordwaarden niet mechanisch gelezen bij de beoordelingen in het waarschuwingsmechanismeverslag maar worden zij economisch geïnterpreteerd, waardoor een beter inzicht in de algemene economische context mogelijk wordt en rekening wordt gehouden met landspecifieke overwegingen . Een reeks van 28 aanvullende indicatoren vervolledigt de interpretatie van het scorebord. In vergelijking met eerdere waarschuwingsmechanismeverslagen wordt in het verslag van dit jaar meer gebruikgemaakt van prognoses en hoogfrequente gegevens om ook de gevolgen van de COVID-19-crisis te meten te midden van grote onzekerheid. Die gevolgen kunnen niet uit het algemene scorebord van het waarschuwingsmechanismeverslag worden afgelezen, aangezien dat slechts gegevens tot en met 2019 weergeeft. De waarden van scorebordvariabelen en andere relevante variabelen voor de PMO-analyse voor 2020 en 2021 zijn derhalve geraamd aan de hand van prognosegegevens van de Commissie en actuele voorspellingen (nowcasts) op basis van gegevens voor minder dan een jaar (zie kader 1 voor details per scorebordvariabele). Hoewel een dergelijke exercitie noodzakelijk lijkt om de lopende ontwikkelingen te meten, moet ook worden herinnerd aan de aanzienlijke onzekerheid waarmee die prognoses gepaard gaan. Bij de beoordeling van het waarschuwingsmechanismeverslag wordt, net als in voorgaande jaren, ook rekening gehouden met inzichten uit beoordelingskaders, bevindingen in bestaande diepgaande evaluaties en relevante analyses. De analyse van de Commissie blijft onderworpen aan het beginsel van transparantie over de wijze van analyseren en de gebruikte gegevens en het beginsel van voorzichtigheid ten aanzien van de conclusies gezien het voorbehoud over de gegevenskwaliteit. Uit de scorebordgegevens blijkt dat de recente correctie van de voorraadonevenwichtigheden tot stilstand zou komen, terwijl de oververhittingsrisico’s van de afgelopen jaren naar verwachting zullen afkoelen door de crisis. De telling van waarden boven de drempels in het scorebord van het waarschuwingsmechanismeverslag in de loop der jaren laat de volgende patronen zien( grafiek 8 ). ·De economische expansie die in 2013 begon, heeft geholpen de particuliere en overheidsschuldquoten te verminderen, dankzij de gunstige noemereffecten. Dit komt tot uiting in het tot 2019 dalende aantal landen met een schuldquote boven de drempel. De COVID-19-crisis lijkt een einde te maken aan deze trend. ·Na de correctie van de grote tekorten op de lopende rekening van de jaren 2000, werd het afgelopen decennium gekenmerkt door het ontstaan van grote overschotten op de lopende rekening voor sommige economieën, die in de afgelopen jaren zijn afgenomen. De COVID-crisis zal de externe aanpassing naar verwachting niet fundamenteel veranderen, aangezien de impact ervan op de externe rekeningen beperkt zal zijn, met slechts marginale gevolgen voor het aantal landen die de drempels voor de saldi op de lopende rekening en de NIIP’s overschrijden. ·Snel stijgende arbeidskosten per eenheid product en huizenprijzen hebben de laatste jaren geleid tot meer overschrijdingen van de betrokken drempels. Die oververhittingsdruk die zich in snelgroeiende landen manifesteert, zal naar verwachting geleidelijk verdwijnen door de COVID-crisis. Dat is het duidelijkst zichtbaar op het niveau van de huizenprijzen, die naar verwachting zullen afkoelen en in minder gevallen de drempel dreigen te overschrijden. De arbeidskosten per eenheid product kunnen ook afnemen, maar pas na een tijdelijke maar scherpe stijging in 2020, waarbij meer dan de helft van de lidstaten de drempel dreigt te overschrijden. Dit weerspiegelt het mechanische effect van een zichtbaar lagere productiviteit als gevolg van de sterk afgenomen activiteit en de minder getroffen werkgelegenheid. De reële effectieve wisselkoersen zullen naar verwachting de drempels overschrijden, grotendeels in het licht van de nominale wisselkoersontwikkelingen. Bron: Eurostat en berekeningen van de diensten van de Commissie (zie ook kader 1). Opmerking: Het aantal landen met scorebordvariabelen die de drempel overschrijden, is gebaseerd op de jaargang van het scorebord die samen met het desbetreffende waarschuwingsmechanismeverslag is gepubliceerd. Eventuele bijstellingen achteraf van de gegevens kunnen resulteren in een verschil van het aantal waarden die de drempels overschrijden, berekend door gebruik te maken van de recentste cijfers voor de scorebordvariabelen ten opzichte van het aantal dat in de bovenstaande grafiek wordt vermeld. Voor de gevolgde aanpak bij de prognoses van de scorebordindicatoren in de jaren 2020 en 2021, zie kader 1. Voor de volgende indicatoren worden alleen voor 2020 prognoses gegeven: particuliere kredietstroom, particuliere schuld, passiva van de financiële sector, langdurige werkloosheid, jeugdwerkloosheid. Kader 1: Nowcasts van de kernscorebordindicatoren Om de toekomstgerichte elementen in het scorebord beter te laten uitkomen, bouwt de analyse van het waarschuwingsmechanismeverslag waar mogelijk ook voort op prognoses en verwachtingen voor 2020 en 2021 en nowcasts voor het lopende jaar. Wanneer ze beschikbaar zijn, zijn dergelijke gegevens gebaseerd op de najaarsprognoses 2020 van de Commissie. Anders tonen de cijfers nowcasts op basis van vervangende indicatoren die door de diensten van de Commissie speciaal voor dit waarschuwingsmechanismeverslag zijn opgesteld. De onderstaande tabel geeft een overzicht van de aannames die zijn gebruikt voor de prognoses en nowcasts van de kernscorebordindicatoren. De bbp-cijfers die in sommige quoten als noemer worden gebruikt, zijn afkomstig uit de najaarsprognoses van de Commissie. In geval van meerjarige veranderingspercentages (zoals de verandering in het exportmarktaandeel over vijf jaar) zijn alleen de componenten 2020 en 2021 gebaseerd op prognoses, terwijl voor componenten voor 2019 of eerdere jaren gebruik wordt gemaakt van de Eurostat-gegevens die aan het PMO-scorebord ten grondslag liggen. Tabel: Aanpak van prognoses en nowcasts voor kernindicatoren van het PMO-scorebord Indicator Aanpak Gegevensbronnen Saldo lopende rekening, % van het bbp (driejaarsgemiddelde) Waarden van het saldo op de lopende rekening uit de najaarsprognoses van de Commissie (betalingsbalansconcept) Ameco Netto internationale investeringspositie (% van het bbp) De najaarsprognoses van de Commissie voor het vorderingenoverschot/-tekort van de totale economie verschaffen de NIIP-verandering die transacties weerspiegelt; andere effecten (bv. waarderingsmutaties) worden tot het tweede kwartaal 2020 meegenomen en daarna geacht nul te zijn. Ameco, Eurostat Reële effectieve wisselkoers (REER) – 42 handelspartners, HICP-deflator (% verandering over drie jaar) Waarden uit de najaarsprognoses van de Commissie Ameco Exportmarktaandeel – % van de werelduitvoer (% verandering over vijf jaar) De cijfers zijn gebaseerd op de prognose van de Commissie van i) de nominale uitvoer van goederen en diensten voor EU-lidstaten (nationalerekeningenconcept) en ii) de uitvoer van goederen en diensten in volume voor de rest van de wereld, vertaald naar nominaal niveau door de prognoses van de Commissie voor de VS-invoerdeflator en de EUR/USD-wisselkoers Ameco Index van de nominale arbeidskosten per eenheid product, 2010=100 (% verandering over drie jaar) Waarden uit de najaarsprognoses van de Commissie Ameco Huizenprijzenindex (2015=100), gedefleerd (% verandering in één jaar) Modelmatige prognoses berekend op basis van een woningwaarderingsmodel dat met de lidstaten is gedeeld in het kader van de EPC LIME Working Group. De prognoses geven de verwachte procentuele veranderingen in de reële huizenprijzen weer op basis van de economische fundamentals (bevolking, prognose van het beschikbaar inkomen, woningvoorraad, langetermijnrente en de prijsdeflator van het gezinseindverbruik), alsook de foutencorrectieterm die de aanpassing van de prijzen aan de langetermijnrelatie met de fundamentals samenvat. Eurostat, diensten van de Commissie Kredietstromen van de particuliere sector, geconsolideerd (% van bbp) Het cijfer voor 2020 is een benadering van de kredietstromen in de eerste drie kwartalen van 2020, waarbij geconsolideerde gegevens van de sectorale kwartaalrekeningen van de ECB zijn gebruikt voor de eerste twee kwartalen en benaderingen van enkele kredietstroomcomponenten uit het derde kwartaal. Deze laatste maken gebruik van kredietstromen aan de particuliere sector (ECB BSI MFI) om bankleningcomponenten voor het derde kwartaal 2020 te voorspellen, en nominale uitgifte van schuldbewijzen (ECB SEC) om de uitgifte van obligaties voor het derde kwartaal te voorspellen. ECB (QSA, BSI, SEC) Schuldenlast particuliere sector, geconsolideerd (% van bbp) Het cijfer voor 2020 is een benadering van de schuld van de particuliere sector op basis van de situatie aan het eind van het derde kwartaal van 2020. Er zijn geconsolideerde gegevens van de sectorale kwartaalrekeningen van de ECB voor het tweede kwartaal van 2020 voor gebruikt. Dit cijfer wordt geëxtrapoleerd naar het derde kwartaal van 2020 aan de hand van bankleningcijfers (op basis van ECB BSI) en gegevens over obligatieverplichtingen (op basis van ECB SEC). ECB (QSA, BSI, SEC) Bruto-overheidsschuld (% van bbp) Waarden uit de najaarsprognoses van de Commissie Ameco Werkloosheid (driejaarsgemiddelde) Waarden uit de najaarsprognoses van de Commissie Ameco Totale passiva van financiële sector, niet geconsolideerd (% verandering in 1 jaar) Het cijfer voor 2020 geeft de groei van de passiva (ECB MFI) weer tot september 2020. ECB (BSI) Participatiegraad – % van de totale bevolking in de leeftijdsgroep 15-64 jaar (verandering over drie jaar in procentpunt). De veranderingspercentages voor 2020 en 2021 zijn gebaseerd op de najaarsprognose van de Commissie voor de verandering in de totale beroepsbevolking (alle leeftijden) minus de najaarsprognose van de Commissie voor de bevolkingsverandering (leeftijdsgroep 15-64 jaar). Ameco Langdurige werkloosheid – % van de beroepsbevolking in de leeftijdsgroep 15-74 jaar (verandering over drie jaar in procentpunt). De nowcast voor 2020 is gebaseerd op de meest recente gegevens (eerste en tweede kwartaal van 2020, waarbij wordt uitgegaan van een constant percentage voor de rest van het jaar) Eurostat (arbeidskrachtenenquête) Jeugdwerkloosheid – % van de beroepsbevolking in de leeftijdsgroep 15-24 jaar (verandering over drie jaar in procentpunt). De nowcast voor 2020 is gebaseerd op de meest recente gegevens (januari-september 2020, waarbij wordt uitgegaan van een constant percentage voor de rest van het jaar) Eurostat (arbeidskrachtenenquête) 3.1 Externe sector en concurrentievermogen

De lopende rekeningen waren in 2019 al met al tamelijk stabiel. Na een algemene trend naar verzwakking van de posities op de lopende rekening in 2018 bij een dalende mondiale exportvraag en stijgende olieprijzen, lieten de veranderingen ten opzichte van 2018 op de lopende rekening in 2019 geen duidelijk patroon zien en bleven zij relatief beperkt ( grafiek 10 ). In 2019 werden aanzienlijke verbeteringen waargenomen in Bulgarije, Denemarken en Litouwen, terwijl de lopende rekening van Cyprus dieper in de min kwam. Enkele grote overschotten namen enigszins af, waaronder in Duitsland en Nederland. ·Twee lidstaten laten in 2019 tekorten op de lopende rekening optekenen die de onderdrempel van het scorebord overschrijden. Het grote tekort van Cyprus is in 2019 verder verslechterd, en daardoor bleef het driejaarsgemiddelde onder de PMO-drempel, en onder de norm voor de lopende rekening en het niveau dat nodig is om de NIIP in de komende tien jaar tot een prudent niveau terug te brengen. Na een kleine verdere verslechtering van de lopende rekening van Roemenië bereikte het driejaarsgemiddelde in 2019 de PMO-drempel, wat ook duidelijk slechter is dan de desbetreffende norm. ·In 2019 lagen in de meeste lidstaten de tekorten op de lopende rekening boven de landspecifieke benchmarks, met enkele opmerkelijke uitzonderingen ( grafiek 9 ). De conjunctuurgezuiverde lopende rekeningen lagen meestal dicht bij of boven de nominale saldi, wat het negatieve effect van een afkoelende conjunctuur weerspiegelt. De saldi op de lopende rekening van Cyprus en Roemenië liggen onder de door de fundamentals gerechtvaardigde norm voor de lopende rekening. De tekorten van Cyprus, Griekenland en Portugal liggen onder het niveau dat nodig is om de NIIP terug te brengen tot een prudent niveau. ·Drie EU-landen registreren nog steeds overschotten op de lopende rekening die de bovendrempel van het PMO-scorebord en landspecifieke benchmarks overschrijden. Dit is al bijna een decennium het geval voor Denemarken, Duitsland en Nederland. Terwijl het overschot van Denemarken in 2019 toenam, bleven de overschotten van Duitsland en Nederland geleidelijk afnemen. In Nederland werd het overschot op de lopende rekening ook opgedreven door activiteiten van multinationals die van invloed zijn op het handels- en het inkomenssaldo. De prognoses wijzen ook in 2020 en 2021 op een zekere stabiliteit van de lopende rekening, maar met grote veranderingen voor wat betreft de bijdrage van de verschillende sectoren van de economie aan de externe positie. De COVID-19-crisis leidt tot een aanzienlijke daling van de uitvoer en de invoer, in ongeveer gelijke mate. Hoewel er niet veel beweging zit in het geaggregeerde vorderingenoverschot van de EU-landen, vinden er duidelijke veranderingen plaats met betrekking tot het vorderingenoverschot van de verschillende sectoren van de economie. In 2020 ondergingen de overheidsposities aanzienlijke dalingen als gevolg van de steunmaatregelen van overheden om de scherpe recessie op te vangen, die worden gecompenseerd door hogere nettobesparingen van huishoudens en vennootschappen ( grafiek 11 ). ·De lopenderekeningcijfers van sommige nettodebiteurlanden die sterk afhankelijk zijn van de uitvoer van toeristische diensten, zullen naar verwachting verslechteren. Dit is met name het geval voor Kroatië, Cyprus, Griekenland en Malta. ·Grote overschotten zouden in 2020 dalen, met aanzienlijke afnames in Duitsland en Nederland over 2020 en 2021 samen. Bron: Eurostat en berekeningen van de diensten van de Commissie. Opmerking: De landen zijn gerangschikt volgens het saldo op de lopende rekening in 2019. Conjunctuurgezuiverde saldi op de lopende rekening: zie voetnoot 23. Lopenderekeningnormen: zie voetnoot 22. Onder de benchmark voor de lopende rekening die de NIIP stabiliseert wordt verstaan de lopende rekening die vereist is om de NIIP in de komende 10 jaar op het huidige niveau te stabiliseren of, als de actuele NIIP onder de landspecifieke prudentiële drempels ligt, de lopende rekening die vereist is om in de komende 10 jaar de prudentiële drempel voor de NIIP te bereiken. Bron: Eurostat, economische najaarsprognose 2020 van de Europese Commissie en berekeningen van de diensten van de Commissie. Opmerking: De landen worden gepresenteerd in oplopende volgorde van het saldo op de lopende rekening in 2019. Bron: Ameco en economische najaarsprognose 2020 van de Europese Commissie Opmerking: Een deel van de verandering in het vorderingenoverschot van de bedrijfssector in Ierland valt buiten de schaal in bovenstaande grafiek.

De NIIP’s zijn in de meeste lidstaten blijven verbeteren, maar er blijven grote hoeveelheden externe passiva bestaan, en de crisis zou sommige van deze lasten zwaarder kunnen maken. De NIIP is in 2019 in de meeste EU-landen blijven verbeteren dankzij resultaten van de lopende rekening boven de drempel van stabilisatie van de NIIP, nominale bbp-groei en soms grote positieve waarderingseffecten. Toch blijven de NIIP’s in een aantal EU-landen omvangrijk en negatief. In 2019 lieten 11 lidstaten NIIP’s optekenen die onder de scoreborddrempel van -35 % van het bbp lagen, dit is één lidstaat minder dan in 2018. In die landen liggen de waarden onder hetgeen door de fundamentals kan worden gerechtvaardigd (NIIP-normen) en in de meeste gevallen onder de prudentiële drempels ( grafiek 12 ). De crisis maakt een einde aan de verbetering van de negatievere NIIP-quoten. ·Sommige landen van de eurozone, zoals Cyprus, Griekenland, Ierland en Portugal, hebben nog steeds sterk negatieve NIIP’s onder -100 % van het bbp. In deze vier landen liggen de NIIP’s ver onder zowel de NIIP-normen als de prudentiële drempels. In Ierland en in Cyprus weerspiegelen de NIIP-niveaus in grote mate de grensoverschrijdende financiële betrekkingen van multinationale ondernemingen en het grote belang van special purpose entity’s. Deze vier landen, samen met Spanje, vertonen een sterke aanwezigheid van schuldverplichtingen in hun NIIP’s, zoals blijkt uit de sterk negatieve NIIP exclusief instrumenten zonder wanbetalingsrisico (NENDI). In Griekenland maakt de hoge buitenlandse schuld van de overheid, die vaak tegen uiterst gunstige voorwaarden verstrekt is, het grootste deel van de NIIP uit. In 2020 zal de verwachte sterke daling van het bbp enige negatieve gevolgen hebben voor hun NIIP-quote, die naar verwachting vaak zal verslechteren. ·In landen met meer gematigd negatieve NIIP’s onder de scoreborddrempel blijven de NIIP’s achter ten opzichte van de verwachtingen op basis van de landspecifieke fundamentals, maar liggen zij soms dicht bij of boven de prudentiële drempels. Deze landen, namelijk Kroatië, Hongarije, Letland, Polen, Roemenië en Slowakije, alsook andere Midden- en Oost-Europese landen en Baltische landen, zijn doorgaans grote netto-ontvangers van BDI, zodat de NENDI-cijfers gunstiger zijn. De verwachte veranderingen voor die landen in 2020 zijn meestal gering tot gematigd. ·De meeste sterk positieve NIIP’s nemen in 2019 verder toe. Duitsland, Denemarken en Nederland boeken positieve NIIP’s boven 70 % van het bbp, waarbij de stijging in 2019 ook wordt ondersteund door aanzienlijke positieve waarderingseffecten. De NIIP’s van België, Malta en Luxemburg liggen boven 50 % van het bbp. In al deze gevallen liggen de NIIP-waarden duidelijk boven de respectieve normen, dat wil zeggen wat gerechtvaardigd of verwacht zou kunnen worden op basis van de landspecifieke fundamentals. De COVID-19-crisis werd gevolgd door spanningen op het gebied van externe leningen in sommige landen buiten de eurozone. Aan het begin van de COVID-19-crisis vonden in de meeste opkomende economieën met zwevende wisselkoersen kapitaalvluchten en devaluaties plaats. De markten verwachtten dat de monetaire autoriteiten mogelijk compromissen zouden sluiten tussen het ondersteunen van hun economieën en het stabiliseren van hun valuta’s. Er werden ook enige spanningen geconstateerd bij sommige valuta’s van lidstaten buiten de eurozone die flexibele wisselkoersstelsels hanteren. Vooral in maart en april vonden devaluaties plaats, met name in Hongarije, maar de druk nam af en de valuta’s stabiliseerden zich in mei, en zijn in sommige gevallen in de volgende maanden weer in waarde gestegen. Hoewel de spanningen op de financiële markten en daarmee de externefinancieringsrisico’s daarna lijken te zijn afgenomen, blijven enkele lidstaten buiten de eurozone wellicht kwetsbaar wanneer zich opnieuw een sterkere risicoaversie op de mondiale financiële markten of volatiliteit van de kapitaalstromen voordoet. Hierbij kunnen verschillende factoren een rol spelen, zoals de vooruitzichten qua buitenlandse financieringsbehoeften, waaronder die van de overheid, en de beschikbaarheid van deviezenreserves. Bron: Eurostat en berekeningen van de diensten van de Commissie (zie ook kader 1). Opmerking: De landen worden gepresenteerd in aflopende volgorde van NIIP-quote in 2019. De NENDI is de NIIP exclusief instrumenten zonder wanbetalingsrisico. Voor de begrippen NIIP-norm en prudentiële drempel van de NIIP, zie voetnoot 25. De NENDI's voor IE, LU en MT liggen buiten de schaal. De arbeidskosten per eenheid product (ULC) bleven in 2019 in verschillende EU-landen dynamisch stijgen, maar deze trends nemen af door de COVID-19-crisis. Het scorebord laat in 2019 in acht landen een ULC-groei-indicator boven de drempel zien, hetzelfde aantal als in het voorgaande jaar: Bulgarije, Estland, Letland, Litouwen, Luxemburg, Roemenië, Slowakije en Tsjechië; op Luxemburg na zaten al deze landen in 2018 al boven de drempel. Sinds 2013 versnelde de ULC-groei in de Baltische landen en in verschillende Midden- en Oost-Europese landen door hoge economische groei, krappe arbeidsmarkten en tekorten aan vaardigheden. De ontwikkelingen na de COVID-19-uitbraak zullen naar verwachting worden gekenmerkt door een eenmalige toename van de arbeidskosten per eenheid product in 2020, gevolgd door een gematigdere dynamiek. De ULC-groei zal naar verwachting in 2020 door de COVID-19-crisis in de hele EU aanzienlijk verder stijgen, aangezien de productiviteit bijna overal afneemt. Waarschijnlijk zal dit in 2021 echter gedeeltelijk worden omgebogen, aangezien de productiviteit bij het verwachte economische herstel zou aantrekken en zou leiden tot een duidelijke daling of stagnatie van de arbeidskosten per eenheid product door vertragende lonen ( grafiek 13 , bovenaan). ·De loongroei bleef in 2019 in veel landen de sterkste aanjager van de ULC-groei, maar de crisis leidt nu tot een duidelijke loonmatiging. De crisis maakt een einde aan de tot 2019 waargenomen oververhittingstendensen. De lonen zullen naar verwachting in de meeste EU-landen in 2020 en 2021 minder snel groeien. In 2020 weerspiegelt dat voornamelijk het effect van minder gewerkte uren, grotendeels in het kader van werktijdverkortingsregelingen. Bij zulke regelingen blijven werknemers in dienst, maar werken zij minder uren en krijgen zij minder betaald. ·De stijging van de arbeidsproductiviteit bleef in 2019 beperkt, en de crisis doet in 2020 nog meer afbreuk aan de productiviteit. In 2020 zal de productiviteit naar verwachting in bijna alle EU-landen scherp dalen wanneer die wordt gemeten in productie per werknemer. De recessie van 2020 ging gepaard met een daling van de input van arbeid. Dit was echter vooral het gevolg van werktijdverkorting, want het aantal werkende personen veranderde nauwelijks. Wanneer de productiviteit wordt gemeten in output per gewerkt uur, zijn de verliezen dan ook gematigder ( grafiek 13 d). Het hamsteren van arbeid, dat in de hele EU in aanzienlijke mate wordt waargenomen, wordt veroorzaakt door grootschalig gebruik van door de overheid gesubsidieerde regelingen voor werktijdverkorting . In 2021, als het herstel begint, wordt verwacht dat de productiviteitscijfers omhoog schieten. Toch zal de productiviteit naar verwachting in de meeste gevallen rond of onder de resultaten van vóór de crisis blijven. Grafiek 13: Groei van de arbeidskosten per eenheid product in de afgelopen jaren, beloning en productiviteit Bron: Ameco; de gegevens over 2020 en 2021 komen uit de economische najaarsprognose 2020 van de Europese Commissie. De cijfers hebben betrekking op het aantal werknemers en het aantal werkenden. Opmerking: In elke grafiek staan de landen in oplopende volgorde van de betrokken variabele in 2019.

Vanuit het oogpunt van de eurozone zullen de ontwikkelingen in de arbeidskosten per eenheid product naar verwachting iets minder gunstig voor het herstel van het evenwicht zijn dan in het verleden. In 2019 was de groei van de arbeidskosten per eenheid product in een aantal nettocrediteurlanden, waaronder Duitsland, Luxemburg en Nederland, iets hoger dan in enkele nettodebiteurlanden, waaronder Cyprus, Griekenland, Ierland, Portugal en Spanje. Over 2020 en 2021 samen zullen de arbeidskosten per eenheid product naar verwachting echter in beide groepen landen in bijna hetzelfde tempo groeien en daardoor niet bijdragen aan een verder herstel van het evenwicht van de externe posities ( grafiek 14 ). Tegelijkertijd behoorde een aantal nettodebiteurlanden tot de zwaarder door de COVID-19-crisis getroffen landen (zie ook deel 2) met dus een sterkere verslapping van de economische activiteit, zodat in die landen in de toekomst wellicht minder sprake is van kosten- en loondruk. Bron: De Ameco-gegevens over 2020 en 2021 komen uit de economische najaarsprognoses 2020 van de Europese Commissie. Opmerkingen: De landen met een NIIP > + 35 % van het bbp zijn DE, LU, NL, BE en MT. De landen met een NIIP tussen 35 % en -35 % van het bbp zijn FI, EE, IT, LT, FR, SI en AT. De overige landen bevinden zich in de groep met een NIIP < -35 % van het bbp. De onderverdeling van de landen is gebaseerd op de gemiddelde NIIP-waarden voor de periode 2017-2019. De nettocrediteurlanden tekenden in dezelfde periode gemiddeld een overschot op de lopende rekening op. De cijfers hebben betrekking op bbp-gewogen gemiddelden voor de drie groepen van landen. De dynamiek van de reële effectieve wisselkoersen (REER) wordt in toenemende mate bepaald door de volatiliteit van de nominale wisselkoersen. In de periode 2016-2018 stegen de reële effectieve wisselkoersen in de meeste lidstaten door de appreciatie van de euro ( grafiek 15 ). De verliezen aan concurrentievermogen waren het duidelijkst gemeten in arbeidskosten per eenheid product. In 2019 verbeterde het concurrentievermogen echter door een tijdelijke depreciatie van de euro. In het licht van deze ontwikkelingen in 2019 overschreed alleen Estland de drempels als gevolg van een geapprecieerde op de HICP gebaseerde reële effectieve wisselkoers; in 2018 was dit in zes landen het geval, wat ook het gevolg was van een gematigde inflatiedynamiek. In 2020 zal de appreciatie van de euro naar verwachting leiden tot een algemeen verlies aan concurrentievermogen in de landen van de eurozone, terwijl de valuta’s van sommige landen buiten de eurozone zijn gedeprecieerd. ·Nominale depreciaties kwamen in 2019 vaak voor, terwijl in 2020 grotere verschillen tussen landen zijn waargenomen in de valutaontwikkelingen. De meeste EU-landen kenden in 2019 nominale depreciaties, en sommige lidstaten buiten de eurozone, met name Hongarije, Roemenië en Zweden, hadden te maken met nog sterkere nominale depreciaties. In 2020 begon de euro na de COVID-19-uitbraak weer in waarde te stijgen. De valuta’s buiten de eurozone volgden in grote lijnen de euro, al kende Zweden een duidelijke appreciatie en Hongarije, en in mindere mate Tsjechië en Polen, een aanzienlijke depreciatie. ·De op arbeidskosten per eenheid product gebaseerde reële effectieve wisselkoersen zijn in 2019 in de meeste lidstaten geapprecieerd, maar minder sterk dan in de afgelopen jaren, en de crisis remt de appreciatietrends verder af. Een aantal Midden- en Oost-Europese landen bleef in 2019 een sterkere reële appreciatie vertonen. Daarbij ging het om enkele landen van de eurozone, met name de Baltische staten en Slowakije, en landen buiten de eurozone, met name Bulgarije, Roemenië en Tsjechië. Van de nettocrediteurlanden vertoonden alleen Duitsland en Malta een duidelijke REER-appreciatie. Na de reële appreciatie die voor 2020 in de meeste landen wordt verwacht als gevolg van de tijdelijke scherpe stijging van de arbeidskosten per eenheid product, zal de getemperde ULC-groeiprognose voor 2021 naar verwachting ook leiden tot een beperkte reële appreciatie in de meeste EU-landen. ·In de meeste lidstaten is er nog steeds sprake van prijs-kostenmargekrimp. De laatste jaren is een grotere dynamiek van de op arbeidskosten per eenheid product gebaseerde reële effectieve wisselkoersen dan die van de op het bbp gebaseerde reële effectieve wisselkoersen waargenomen, en deze trend heeft zich, zij het in een lager tempo, tot 2019 voortgezet, wat wijst op een verdere inkrimping van de winstmarges . Ook in 2020 zette deze trend zich voort, het duidelijkst voor enkele Midden- en Oost-Europese landen, België, Griekenland, Malta en Spanje. ·Voor de toekomst wijzen ook de REER-maatstaven erop dat de ontwikkelingen op het gebied van het kostenconcurrentievermogen wellicht minder gunstig worden voor het herstel van het evenwicht dan in het verleden. Over 2020 en 2021 zullen grote nettodebiteurlanden of landen die zwaarder door de COVID-19-recessie zijn getroffen, zoals Frankrijk, Italië, Kroatië, Portugal of Spanje, volgens de prognose slechts beperkte of geen concurrentievoordelen boeken ten opzichte van Duitsland en Nederland. ·Het niveau van de REER-indexen lijkt voornamelijk boven de benchmark te liggen in lidstaten die worden gekenmerkt door langdurigere trends van sterke relatieve prijsdynamiek. Dit is met name het geval voor de landen van Midden- en Oost-Europa. Bron: De Ameco-gegevens over 2020 en 2021 komen uit de economische najaarsprognoses 2020 van de Europese Commissie. Opmerking: Landen worden gepresenteerd in oplopende volgorde van gemiddelde jaarlijkse variatie van de reële effectieve wisselkoers (REER) op basis van de ULC-deflator in de periode 2017-2019. De reële effectieve wisselkoersen en de nominale effectieve wisselkoersen (NEER) worden berekend ten opzichte van 37 handelspartners. Het op het bbp gebaseerde REER-indexniveau wordt uitgedrukt als procentueel verschil ten opzichte van een benchmark die de reële effectieve wisselkoers weergeeft die in overeenstemming is met de economische fundamentals. De grafiek geeft het verschil weer tussen het waargenomen REER-niveau en het REER-benchmarkniveau: een positieve waarde wijst op overwaardering en een negatieve waarde op onderwaardering.

De groei van het exportmarktaandeel is in 2019 vertraagd en zal naar verwachting in de meeste lidstaten verder dalen. In 2019 werd in geen enkele lidstaat een verlies aan exportmarktaandeel onder de scoreborddrempel opgetekend (op basis van de gecumuleerde verandering van het aandeel over vijf jaar). De COVID-uitbraak zorgt voor een heel ander handelsklimaat, met gevolgen voor de exportmarktaandelen. ·Het exportmarktaandeel zal in 2020 naar verwachting in ongeveer de helft van de EU-lidstaten dalen. De crisis vermindert de handel binnen de EU sterker dan de handel met landen buiten de EU. Dat komt doordat de COVID-crisis de EU tot nu toe harder getroffen heeft dan andere delen van de wereld. Aangezien de EU-landen voornamelijk met elkaar handel drijven, zijn hun belangrijkste exportmarkten gekrompen ten opzichte van die van andere delen van de wereld, wat voor de meeste EU-landen ook een verlies aan marktaandeel betekent. ·Het exportmarktaandeel daalt het sterkst voor landen die intensief diensten uitvoeren, met name toerisme. De handel daalt met name in de dienstensector, met name in het toerisme, dat sterk wordt getroffen door beperkingen op buitenlandse reizen en veranderd consumentengedrag. In 2020 zal het exportmarktaandeel naar verwachting het sterkst dalen in Cyprus, Frankrijk, Griekenland, Italië, Kroatië, Portugal en Spanje, die allemaal worden gekenmerkt door een grote afhankelijkheid van de zwaar getroffen toeristische sector. Daarentegen zullen Duitsland en Nederland naar verwachting exportmarktaandeel winnen. 3.2 Particuliere schuld en woningmarkten De schuld van de particuliere sector als percentage van het bbp is tot 2019 in de meeste lidstaten gedaald in een context van gunstige economische ontwikkelingen, maar in sommige landen blijven de schuldniveaus hoog. Elf lidstaten overschreden in 2019 de drempelwaarde van het scorebord voor de totale particuliere schuld (in 2018 waren het er twaalf): Cyprus, Denemarken, Ierland, Luxemburg, Nederland en Zweden hebben een particuliere schuldquote van meer dan 200 %, wat ook toe te schrijven valt aan het grote belang van multinationale ondernemingen en special purpose vehicles in verschillende van die landen. In België, Finland, Frankrijk en Portugal liggen de niveaus lager, maar ook boven de drempelwaarde. De schulden verschillen sterk van land tot land in het licht van structurele landspecifieke factoren die die verschillen verklaren. In sommige EU-landen lijken de schulden echter ook hoog te zijn als ze worden afgezet tegen benchmarks waarin deze landspecifieke economische fundamentals in aanmerking zijn genomen. In sommige landen lijken de schulden ook hoog ten opzichte van prudentiële drempels. ·De schuldafbouw in de particuliere sector werd in 2019 voortgezet, waarbij de meeste EU-landen lagere particuliere schuldquotes lieten optekenen. De dalingen van de schuldquote tussen 2018 en 2019 waren voornamelijk toe te schrijven aan de nominale bbp-groei (“passieve schuldafbouw”), aangezien de opname van leningen in de afgelopen jaren in een groeiend aantal landen versnelde. ·In de afgelopen jaren werd de opname van leningen steeds dynamischer, met name voor de sector huishoudens. Ondanks overwegend positieve nettokredietstromen zijn de schuldquotes voor niet-financiële vennootschappen tussen 2018 en 2019 in alle EU-landen gedaald, met uitzondering van Denemarken, Finland, Frankrijk, Duitsland, Luxemburg en Zweden. Wat de huishoudens betreft, werd in slechts ongeveer de helft van de lidstaten een daling van de schuldquote waargenomen. In de afgelopen jaren is de dynamiek van het schuldvolume (transacties die van invloed zijn op het kredietvolume en uitstaande schuldbewijzen) relatief sterk geweest voor de huishoudens (zie het waarschuwingsmechanismeverslag 2020). Hetzelfde patroon werd opnieuw waargenomen tussen 2018 en 2019. ·De schuld van niet-financiële vennootschappen bleef in 2019 in een aantal landen boven de benchmarks. In België, Cyprus, Denemarken, Frankrijk, Ierland, Luxemburg, Nederland, Malta, Portugal, Spanje en Zweden lagen de schulden van niet-financiële vennootschappen boven niveaus die zowel door economische fundamentals als door prudentiële drempels worden gerechtvaardigd. Verwacht wordt dat de schuld van niet-financiële vennootschappen in 2020 in Oostenrijk, Kroatië, Griekenland en Italië dicht bij de prudentiële drempels zal blijven en in Finland de prudentiële niveaus zal blijven overschrijden ( grafiek 16 ). In een aantal landen, met name België, Cyprus, Ierland, Luxemburg en Nederland, wordt de schuld van niet-financiële vennootschappen aanzienlijk beïnvloed door grensoverschrijdende schuld in concernverband en schuld van special purpose entities. ·De schuld van huishoudens bleef in 2019 in verschillende lidstaten boven de benchmarks. In Denemarken, Finland, Frankrijk, Griekenland, Nederland, Portugal, Spanje en Zweden liggen de schuldniveaus zowel boven de op fundamentals gebaseerde benchmark als boven de prudentiële drempels ( grafiek 21 ). De schuld van huishoudens overschrijdt prudentiële niveaus in België en Cyprus en ligt dicht bij de prudentiële drempels in Oostenrijk, Duitsland en Italië. In sommige landen lijken de schuldquotes voor de sector huishoudens aanzienlijk hoger wanneer ze worden berekend als percentage van het bruto beschikbaar inkomen van huishoudens. Dit is het geval voor Ierland, Luxemburg en Malta. In 2020 lijken de particuliere schuldquotes in de meeste lidstaten te stijgen, met name wat betreft niet-financiële vennootschappen. Ramingen van de schuldquotes voor niet-financiële vennootschappen en huishoudens (op basis van beschikbare informatie uit maandelijkse gegevens over schuldvolumes) wijzen op niet te verwaarlozen stijgingen in de meeste EU-landen. Een dergelijke stijging van de schuldquotes is grotendeels het mechanische resultaat van lagere bbp-cijfers in de noemer van de verhouding. Met name voor niet-financiële vennootschappen speelt echter ook de dynamiek van het schuldvolume een rol. Verwacht wordt dat de nettokredietstromen in 2020 in de meeste EU-landen, in het bijzonder in België, Finland, Frankrijk, Ierland, Luxemburg, Spanje en Zweden, groot zullen zijn, en in sommige gevallen duidelijk groter dan in 2019. Bron: Sectorale financiële balansrekeningen van Eurostat – leningen (F4) plus schuldbewijzen (F3), AMECO en de diensten van de Commissie (zie tekstvak 1). Noot: Landen worden gepresenteerd in aflopende volgorde van schuldquote van niet-financiële vennootschappen in 2019. De getallen onder de landcodes geven aan in welk jaar de schuldquote piekte. Zie voetnoot 34 voor de definities van op fundamentals gebaseerde benchmarks en prudentiële drempels. Wat niet-financiële vennootschappen betreft, worden de toegenomen financieringsbehoeften in 2020 verklaard door scherpe verliezen en liquiditeitstekorten. ·De schuldquotes lijken in 2020 vooral te stijgen in de landen waar de winsten en kasstromen van niet-financiële vennootschappen sterker worden aangetast door de COVID-19-uitbraak. Over het algemeen waren de landen waar de nettobedrijfswinsten van vennootschappen in 2020 naar verwachting aanzienlijk zullen dalen, doorgaans dezelfde landen waar de sterkste nettokredietstromen (transacties) werden opgetekend, uitgedrukt als percentage van het bbp van 2019 (zie grafiek 20 ). ·Er moesten meer leningen worden opgenomen om het werkkapitaal van niet-financiële vennootschappen te financieren om liquiditeitsbuffers op te bouwen, wat betekent dat de nettoschuld van niet-financiële vennootschappen niet in dezelfde mate steeg als de brutoschuld. Een deel van de opgenomen leningen werd gebruikt om kasbuffers aan te vullen en te verstevigen en daarmee het hoofd te bieden aan de grotere onzekerheid over de economische situatie, en om te profiteren van tijdelijke bijzondere maatregelen ter ondersteuning van kredietstromen. Leningen ter financiering van investeringen hebben een kleine rol gespeeld. Al bij al zal de spaarpositie van vennootschappen, ondanks de aanzienlijke opname van leningen in 2020, naar verwachting niet aanzienlijk dalen. Bovendien wordt verwacht dat de nettobesparingen van vennootschappen als gevolg van de verminderde investeringen zullen toenemen in alle EU-landen (zie grafiek 11 ). ·Een aantal beleidsmaatregelen hielp de toegang tot kredietverlening open te houden. Naast ruime liquiditeitsverschaffing aan banken door monetaire autoriteiten en een aanpassing van de prudentiële regels hielpen kredietgaranties van de overheid de kredietstromen in stand te houden, met name voor het mkb.

·Moratoria op leningen versterken mede de schulddynamiek in 2020. Het uitstel bij de terugbetaling van schulden door niet-financiële vennootschappen (NFV’s) dat dankzij de moratoria in de hele EU mogelijk werd — hetzij als een overheidsmaatregel, hetzij als een vrijwillig initiatief van kredietverleners — leidt tot een mechanische toename van de dynamiek van het schuldvolume. Een en ander wordt bevestigd door een relatie tussen de schuldmutatie van niet-financiële vennootschappen en de “werkelijk nieuwe” leningen van monetaire financiële instellingen (MFI’s) (met uitsluiting van heronderhandelingen en terugbetalingen) die in 2020 duidelijk veel positiever is dan de relatie die in 2019 viel waar te nemen (zie grafiek 17 en grafiek 18 ). In 2020 werd de schulddynamiek dus minder beïnvloed door terugbetalingen dan in het verleden het geval was, vermoedelijk als gevolg van moratoria. ·Voor de toekomst is de verwachting dat de dynamiek in de schuldquote om een aantal redenen minder uitgesproken zal zijn. In de eerste plaats zou de mechanische toename van de schuldquoten als gevolg van een kleinere noemer van korte duur zijn, aangezien de toename van de schuldquoten in 2020 vooral aan een tijdelijk teruglopende conjunctuur toe te schrijven valt (zie grafiek 19 ). In de tweede plaats zullen de uitzonderlijke maatregelen die in 2020 werden genomen, stapsgewijs worden afgebouwd. Door het aflopen van de moratoria op leningen zullen de terugbetalingen weer gaan toenemen. De afbouw van kredietgaranties zal betekenen dat bedrijven die in ademnood verkeren, minder zullen kunnen lenen. Bovendien blijkt uit enquêtegegevens dat in de toekomst een verstrenging van de kredietvoorwaarden kan plaatsvinden. In de derde plaats zullen niet-financiële vennootschappen, als alternatief voor nieuwe kredieten, op hun liquiditeitsbuffers kunnen interen. ·Een voortdurende malaise in de sector van de niet-financiële vennootschappen kan ten koste gaan van de vooruitzichten inzake investeringen en terugbetaling van schulden. De winstgevendheid zal verder sterk te lijden hebben, vooral in dienstensectoren die aan de pandemie zijn blootgesteld. Een en ander kan niet alleen matige investeringen betekenen, maar ook problemen bij de terugbetaling van bestaande schulden. Meer algemeen zal met het aflopen van de moratoria op leningen de schuldenlast toenemen als gevolg van opgelopen rente. Bron: ECB MIR-database, AMECO, Eurostat en berekeningen diensten van de Commissie (zie ook kader 1 voor prognoses private schuld). Noot: Nieuwe MFI-leningen betreffen “werkelijk nieuw” krediet van monetaire financiële instellingen (MFI’s) en omvatten alleen nieuwe MFI-leningen aan NFV’s, met uitsluiting van heronderhandelingen en terugbetalingen. Niet opgenomen zijn België, Cyprus en Luxemburg als uitschieters en Bulgarije, Denemarken, Ierland en Zweden door de beschikbaarheid van data. Grafiek 19: Uitsplitsing mutatie schuldquote NFV’s (2019 – 2020) Grafiek 20: Evolutie bruto-exploitatieoverschot in 2020 en nettokrediet (transacties) aan NFV’s Bron: AMECO, Eurostat en schattingen diensten van de Commissie (zie kader 1) en berekeningen op basis van maandelijkse ECB-gegevens over MFI-leningen en transacties in schuldbewijzen (stromen) met de particuliere sector uit de BSI-database, economische najaarsprognoses 2020 van de Europese Commissie. Noot: Nettokredietstromen (schuldtransacties) stemmen overeen met transacties in leningen (F4) en schuldbewijzen (F3) uit de financiële balansen naar sectoren van Eurostat. Bruto-exploitatieoverschot voor NFV’s niet beschikbaar voor Bulgarije, Kroatië en Malta. Bron: Financiële balansen naar sectoren van Eurostat – leningen (F4) plus schuldbewijzen (F3), AMECO en schattingen diensten van de Commissie (zie kader 1). Noot: Landen worden gepresenteerd in aflopende volgorde van schuldquote van huishoudens in 2019. De getallen onder de landcodes geven aan in welk jaar de schuldquote piekte. Zie voetnoot 34 voor de definities van op fundamentals gebaseerde benchmarks en prudentiële drempels. Bij huishoudens blijkt de uitbraak van COVID-19 voor een gematigdere schulddynamiek te hebben gezorgd, in het licht van de lagere inkomensvooruitzichten en hogere besparingen. ·De nettokredietstromen (schuldtransacties) naar huishoudens zouden in 2020 voor de meeste EU-landen dicht bij nul moeten liggen of bescheiden zijn. Zoals uit grafiek 22 blijkt, valt de algemeen toenemende schuldquote van huishoudens grotendeels toe te schrijven aan de bbp-krimp — en niet aan krediettransacties en transacties in schuldbewijzen, die vrij beperkt zijn, en in bijna alle EU-landen zijn teruggelopen tegenover 2019. Vertragingen in de kredietverlening aan huishoudens blijken te verklaren door verslechterde inkomensvooruitzichten voor huishoudens in combinatie met toegenomen besparingen, deels uit voorzorg en deels als gevolg van contactbeperkende maatregelen die de mogelijkheden om te consumeren belemmeren. Verschillen tussen landen houden mogelijk verband met de gestrengheid van lockdowns en het stilvallen van woningaankopen, de verschillende mate van overheidssteun voor inkomens van huishoudens en de kredietvoorwaarden, maar ook de situatie op de woningmarkt. ·De kredietverlening aan huishoudens vertraagt ondanks het effect van moratoria. Net zoals bij niet-financiële vennootschappen hebben moratoria op leningen, als gevolg van de lagere terugbetalingen, een positief effect op de evolutie van het schuldvolume. Door dit effect blijkt het volume schulden van huishoudens trager terug te lopen. ·De schulddynamiek bij huishoudens zal wellicht zwak blijven en bij terugbetalingen kunnen zich problemen gaan voordoen wanneer arbeidsmarkten verslechteren. Ondanks aanhoudende gunstige financiële condities en overheidsmaatregelen die de fall-out van de crisis voor de arbeidsmarkt en voor huishoudens moeten dempen, zullen de inkomens van huishoudens onder druk blijven staan. Met name zullen de werkloosheidspercentages, die tot 2020 waren blijven dalen, volgens prognoses in 2021 over de hele lijn stijgen. Hierin zal ook het banenverlies meespelen door de afbouw van de maatregelen die overheden hebben genomen om de impact van de pandemie te dempen, met name gesubsidieerde regelingen werktijdverkorting, die tijdelijk zouden moeten zijn om te vermijden dat banen behouden blijven in bedrijven die niet levensvatbaar zijn. Er zouden zich ook meer problemen bij de terugbetaling van schulden van huishoudens kunnen gaan voordoen in landen die al gekenmerkt worden door een betrekkelijk hoge schuldenlast van huishoudens ( grafiek 23 ). Bron: Nettokredietstromen (schuldtransacties) stemmen overeen met transacties in leningen (F4) en schuldbewijzen (F3) uit de financiële balansen naar sectoren van Eurostat. Andere bronnen zijn AMECO en schattingen diensten van de Commissie (zie kader 1) en berekeningen op basis van maandelijkse ECB-gegevens over MFI-leningen en transacties in schuldbewijzen (stromen) met de particuliere sector uit de BSI-database. Bron: AMECO; de data voor 2020 en 2021 zijn afkomstig van de economische najaarsprognoses 2020 van de Europese Commissie.

De huizenprijzen zijn tot begin 2020 blijven stijgen en in sommige gevallen vonden er zelfs versnellingen plaats. ·In 2019 lag de reële huizenprijsgroei in acht lidstaten boven de drempelwaarde van het scorebord (Kroatië, Tsjechië, Griekenland, Hongarije, Luxemburg, Polen, Portugal en Slowakije), één land meer dan in 2018. Al met al is dit een bevestiging dat de dynamiek van de huizenprijsgroei, die sinds het midden van het decennium valt waar te nemen, blijft doorgaan. ·In 2019 zijn de huizenprijzen in bijna alle EU-landen gestegen en in een meerderheid van de lidstaten vonden er tussen 2018 en 2019 versnellingen plaats. Vertragingen vielen dan weer waar te nemen in Bulgarije, Denemarken, Duitsland, Ierland, Letland, Malta, Nederland, Roemenië, Spanje en Slovenië. ·De recente positieve trend in de huizenprijsgroei valt vooral toe te schrijven aan economische fundamentals. Lage rentestanden en snel oplopende arbeidsinkomens waren de belangrijkste factoren achter de recente vraag naar woningdiensten, terwijl de aanpassing van het woningaanbod achterbleef. Een versnelling van de toename van de hypotheekschuld werd pas zichtbaar nadat de versnellingen van de huizenprijzen waren geconsolideerd en zich meer veralgemeend voordeden in de EU. ·Een sterke huizenprijsgroei valt ook waar te nemen in lidstaten die tekenen van overwaardering vertonen ( grafiek 24 ). Tussen 2018 en 2019 viel in een aantal landen met tekenen van overwaardering enige vertraging van de prijzen te zien. Toch was dit niet zo in andere, opvallende gevallen, zoals Luxemburg en Zweden. ·Voor 2019 geeft een meerderheid van de lidstaten tekenen van overwaardering te zien. Vergelijking van prijsindexen met benchmarks lijkt op wijdverspreide overwaardering te wijzen. Beperkingen inzake de betaalbaarheid van woningen worden bevestigd door schattingen van prijsniveaus. In ongeveer de helft van de EU-landen zijn meer dan tien jaarinkomens nodig om een woning van 100 m² te kopen. Grafiek 24: Mutaties gedefleerde huizenprijzen en waarderingskloven in 2019 Grafiek 25: Evolutie groei gedefleerde huizenprijzen Bron: Eurostat en berekeningen diensten van de Commissie. Noot: De overwaarderingskloof wordt geraamd als een gemiddelde van drie maatstaven: de price-to-income- en price-to-rent-afwijkingen van de langetermijngemiddelden, en de waarderingskloven verkregen door een regressiemodel met determinanten van huizenprijzen (zie noot 36). Prognoses van huizenprijzen zijn gebaseerd op het regressiemodel met determinanten van huizenprijzen (zie noot 40). In de toekomst zou de COVID-19-crisis de recente dynamiek van de huizenprijzen moeten afvlakken, vooral gelet op het teruglopende inkomen uit arbeid. ·Uit kwartaalgegevens voor 2020 blijkt dat de reële huizenprijsgroei in diverse lidstaten begint af te koelen. Hoewel de meeste EU-landen in het tweede kwartaal van dit jaar nog een prijsstijging te zien gaven ten opzichte van hetzelfde kwartaal in 2019, valt in een aantal landen al een vertraging of zelfs daling van gedefleerde huizenprijzen te merken. Neerwaartse correcties op jaarbasis zijn waar te nemen in Cyprus en Hongarije. Vertragingen en stagnatie vallen in meer dan de helft van EU-landen waar te nemen. Een patroon van meer algemene neerwaartse correcties tekent zich af wanneer de kwartaalmutaties van de dynamiek voor de eerste helft van 2020 worden beschouwd, vooral in Estland, Hongarije en Roemenië, maar ook tot op zekere hoogte in Letland, Portugal, Slovenië en Zweden. ·Schattingen van het prijsniveau op basis van vraagprijzen van verkopers bevestigen een voorzichtige afkoeling van de woningmarkt. In de gegevens over de huizenprijzen tot medio 2020 komt misschien nog niet volledig het effect van de COVID-19-crisis tot uiting, omdat in vele gevallen de transacties vóór de uitbraak van COVID-19 waren afgesloten. Niettemin lijken ook recente schattingen van vraagprijzen te wijzen op neerwaartse correcties in sommige landen. ·Ook op modellen gebaseerde prognoses van huizenprijzen wijzen op een afkoeling van de woningmarkten in 2021 en neerwaartse correcties in een overgrote meerderheid van EU-lidstaten ( grafiek 25 ). Het teruglopende arbeidsinkomen verklaart het grootste deel van de verwachte vertragingen. Sterke vertragingen zullen zich naar verwachting vooral voordoen in landen waar momenteel van overwaardering sprake is. In een aantal lidstaten gaan overgewaardeerde huizenprijzen nog steeds samen met hoge schulden van huishoudens. Dit is met name het geval in België, Denemarken, Luxemburg, Nederland en Zweden. Nederland wordt ook gekenmerkt door hoge prijsniveaus ten opzichte van het gemiddelde inkomen van huishoudens. In 2019 zijn de hypotheekschulden bijzonder snel toegenomen in Bulgarije en Malta (met meer dan 10 % ten opzichte van het voorgaande jaar), en met meer dan 5 % in 14 andere landen. In sommige gevallen vertrok de stijging van reeds betrekkelijk hoge niveaus, met name in België, Frankrijk, Duitsland, Luxemburg en Malta. De sterke huizenprijsgroei ging, behalve in Griekenland en Portugal, gepaard met een sterke toename van de hypotheekschuld. 3.3. De overheidssector

In 2019 is de schuldquote van de overheid in de meeste lidstaten verder blijven dalen te midden van aanhoudend gunstige economische condities. Nu beginnen de schuldquoten in de EU echter weer toe te nemen en met name in de landen die sterker door de COVID-19-crisis worden getroffen. In 2019 is in twaalf lidstaten de scoreborddrempel van 60 % van het bbp overschreden (tegenover 14 in 2018). Griekenland, Italië en Portugal gaven een schuld van meer dan 100 % van het bbp te zien. België, Cyprus, Frankrijk en Spanje lagen iets onder die waarde. Andere lidstaten met een schuld boven 60 % van het bbp zijn Oostenrijk, Kroatië, Hongarije en Slovenië. In 2019 waren de dalingen van de schuldquote meer uitgesproken (meer dan 5 ppt van het bbp) in Cyprus, Griekenland en Ierland, terwijl de overheidsschuld ongewijzigd bleef in Frankrijk en Italië. In 2019 en enkele jaren voordien viel in sommige gevallen, zoals België, Cyprus, Frankrijk en Portugal, een overheidsschuld van meer dan 60 % van het bbp te zien in combinatie met een schuld van de particuliere sector die de betrokken scoreborddrempel overschreed. De schuldquoten zijn door de COVID-19-crisis duidelijk aan het stijgen. Het verlies aan output en ontvangsten in verband met de recessie in 2020, alsmede de uitgebreide steunmaatregelen die overheden hebben opgetuigd om de impact van de crisis te dempen, liggen aan de basis van de toegenomen leningen en de aangroei van het schuldvolume in alle EU-lidstaten. Overheden hebben automatische stabilisatoren tijdens de crisis laten werken en hebben directe begrotings- en liquiditeitssteun verschaft om de gezondheidscrisis en de uitgavenkrimp in de particuliere sector te helpen opvangen. Daarnaast is een deel van de toename van de schuldquoten in 2020 het mechanische effect van het sterk gedaalde nominale bbp. ·Tegen eind 2021 zouden de schuldquoten volgens de prognoses in alle EU-landen hoger liggen dan in 2019, soms met een ruime marge. Eind 2020 zullen duidelijk meer lidstaten naar verwachting de drempel van 60 % van het bbp overschrijden en zullen nog enkele lidstaten meer boven 100 % uitkomen. In 2021 zullen de schuldquoten in ongeveer de helft van de landen naar verwachting stabiliseren of licht afnemen, dankzij het herstel en voorspelde lagere tekorten ( grafiek 26 ). Toch zal in de overige EU-landen de overheidsschuld in 2021 verder oplopen, met name in Roemenië, waar het hoge overheidstekort volgend jaar volgens de prognoses verder zal verslechteren en de schuldquote verder zal toenemen, zij het vertrekkend van betrekkelijk lage niveaus. ·De toename van de schuldquoten zal doorgaans sterker zijn in landen waar het schuldniveau voorafgaand aan deze crisis al vrij hoog was. Een en ander laat zien dat de recessie in die landen doorgaans sterker was, vooral door wijdverbreide besmettingen of omdat deze gevolgd werden door strenge restricties en omdat de economieën in die landen sterker afhankelijk zijn van sectoren zoals het toerisme. Griekenland, Italië en Spanje zouden volgens de prognoses hun schuldquoten in 2020 met meer dan 20 procentpunten van het bbp zien stijgen. De aangroei van de schuld is ook het gevolg van de schuldverhogende stock/flow-adjustments, die ook vormen van financiële steun omvatten die niet in de begrotingssaldo’s van de overheid zijn opgenomen. Deze effecten zouden het sterkste zijn in Cyprus, Denemarken, Duitsland en Slovenië. ·Financiering van de overheid is niet duurder geworden. Het rendement op overheidsobligaties was in 2019 stabiel of daalde. Na de schok als gevolg van COVID-19 en de daarop volgende onrust op de financiële markten in maart en april is dat rendement fel opgelopen voor bepaalde landen uit eurozone, maar ook voor landen buiten de eurozone. Tegen een achtergrond van verminderde volatiliteit op financiële markten en na ingrijpende maatregelen van monetaire autoriteiten zijn de spreads echter weer verkleind en geconvergeerd naar de niveaus van begin 2020. In sommige gevallen zijn zij nog een stuk dieper gegaan, met slechts in een heel enkel geval een stijging. De structuur van de overheidsschuld kan voor bepaalde landen extra risico’s inhouden. De looptijdstructuur van de overheidsschuld verschilt sterkt tussen de lidstaten, hetgeen betekent dat ook de herfinancieringsbehoeften in de nabije toekomst verschillen. De brutofinancieringsbehoeften zullen de komende jaren 20 % of meer van het bbp bedragen voor België, Frankrijk, Hongarije, Italië en Spanje ( grafiek 27 ). Sommige niet-eurozonelanden buiten ERM II, waaronder Hongarije en Roemenië, staan voor extra risico’s gezien het betrekkelijk hoge aandeel van hun overheidsschuld dat in vreemde valuta luidt.



Grafiek 26: Overheidsschuld Grafiek 27: Brutofinancieringsbehoeften overheid Bron: AMECO; de data voor 2020 en 2021 zijn afkomstig van de economische najaarsprognoses 2020 van de Europese Commissie. Noot: Landen worden gepresenteerd in aflopende volgorde van overheidsschuldquote in 2019. Bron: Berekeningen diensten van de Commissie. Noot: Brutofinancieringsbehoeften worden berekend als de som van het begrotingstekort, stock/flow-adjustments en aflossing schulden. Landen worden gepresenteerd in aflopende volgorde van financieringsbehoeften van de overheid in 2019 in termen van hun bbp. 3.4. De financiële sector De banksector in de EU is de voorbije jaren aanzienlijk versterkt, ook al blijven er in enkele lidstaten nog uitdagingen in verband met geringe winstgevendheid en niet