mil 5È4É-
COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN 
Iff Brussel, 08.11.1995 
COM(95) 526 def. 
MEDEDELING VAN DE COMMISSIE 
DE EUROPESE WAARNEMINGSPOST VOOR HET MKB 
W' Opmerkingen van de Commissie over het derde jaarverslag (1995) 

DE EUROPESE WAARNEMINGSPOST VOOR HET MKB 
Opmerkingen van de Commissie over het derde jaarverslag (1995) 
INLEIDING 
In de context van de communautaire initiatieven die erop gericht zijn de economische 
ontwikkeling van de ondernemingen als stuwende kracht voor de verwezenlijking van de 
interne markt beter te kunnen volgen % en met name in het kader van de door de Commissie 
in december 1992 opgerichte Europese Waarnemingspost voor het MKB, heeft het 
Economisch Instituut voor het Midden- en Kleinbedrijf (EIM) als coördinator van het 
netwerk gevormd door het KMO-Studiecentrum, het Danish Technological Institute (DTI), 
het Institut fur Mittelstandforschung (IFM), de Hellenic Organisation of Small and Medium-
Sized Industries and Handicrafts (EOMMEX), het Instituto Vasco de Estudios e 
Investigación (IKEI), de Association pour la Promotion et le Développement Industriel 
(APRODI), het Economie and Social Research Institute (ESRI), de Université Commerciale 
Luigi Bocconi, de Chambre des Métiers du Grand-Duché de Luxembourg, het Economisch 
Instituut voor het Midden- en Kleinbedrijf (EIM), de AGDER Research Foundation, het 
Institut fur Gewerbe- und Handwerksforschung, het Instituto de Apoio as Pequenas e 
Médias Empresas e ao Investimento (IAPMEI), de Turku School of Economies and 
Business Administration, de Nàrings- och teknikutvecklingsverket (NUTEK) en de 
University of Warwick School of Industrial and Business Studies, bij de Commissie een 
derde onafhankelijk verslag over de situatie en de vooruitzichten van het MKB^ ingediend. 
Evenals zijn voorgangers geeft dit verslag in eerste instantie een overzicht van de jongste 
ontwikkelingen in het bedrijfsleven en van de vooruitzichten voor de Europese economie, 
vaak op gebieden waarvoor maar weinig gegevens beschikbaar zijn, maar die van wezenlijk 
belang zijn voor een effectieve analyse. Er wordt uitvoerig ingegaan op de gevolgen van de 
interne markt voor het MKB en er wordt aandacht besteed aan een aantal actuele thema's 
die van belang zijn voor een goed begrip van de huidige en toekomstige ontwikkeling van 
het MKB. Ook de laatste ontwikkelingen in het beleid van de Gemeenschap en de Lid­
staten komen ter sprake, voor zover deze van invloed zijn op het ondernemingsklimaat en 
de prestaties van het MKB. Aldus wordt getracht een inhoudelijke discussie over en een 
beter begrip van onderwerpen die het gehele MKB aangaan, te stimuleren en hiervoor een 
basis te leggen. 
1 Besluit 93/379/EEG van de Raad van 14 juni 1993, PB L 161 van 2 juli 1993. 
2 Na de inwerkingtreding van de Europese Economische Ruimte op 1 januari 1994 werd de deelname in 
het Waarnemingsnetwerk op informele en vrijwillige basis uitgebreid tot inderzoeksinstellingen uit de 
EVA/EER-landen. Oostenrijk, Finland, Noorwegen en Zweden zijn toen gaan meewerken, waarbij zij 
waardevolle steun ontvingen van de bevoegde nationale autoriteiten. Dit verslag heeft dan ook 
betrekking op de 15 Lid-Staten van de EU plus Noorwegen. In de toekomst zullen ook IJsland en 
Liechtenstein bij het werk betrokken worden. 
Het doet de Commissie genoegen dat de voorgaande verslagen een gunstig onthaal hebben 
gevonden en alom uitvoerig zijn besproken-*. Zij vertrouwt erop dat dit verslag een even 
belangrijke bron van ideeën, informatie en ervaringen zal vormen. Het MKB levert een 
grote bijdrage aan het scheppen van arbeidsplaatsen en aan een duurzame groei. Gezien de 
hoge werkloosheidscijfers in geheel Europa zal het MKB ongetwijfeld een wezenlijke rol bij 
het stimuleren van het economisch herstel behouden en zal het ondernemingenbeleid steeds 
belangrijker worden voor het creëren van nieuwe banen. Om kans van slagen te hebben bij 
het oplossen van problemen en het opstellen van beleid ten behoeve van het MKB is echter 
informatie nodig die niet altijd in alle Lid-Staten direct beschikbaar is. De Commissie is dan 
ook van oordeel dat de Waarnemingspost zeker kan blijven fungeren als een van de 
belangrijkste analytische bronnen, op basis waarvan voorstellen kunnen worden gedaan 
voor het stimuleren, innoveren en aanvullen van de reeks bestaande maatregelen, met name 
van de nieuwe vorm van partnerschap, als voorgesteld in het Geïntegreerd programma ten 
behoeve van het MKB en de ambachtelijke sector^. Zij hoopt verder dat dit verslag voor al 
degenen die betrokken zijn bij de toekomst van het MKB of bij politieke discussies op 
nationaal en Europees niveau, van nut zal zijn bij het zoeken van de nodige informatie. 
Dit document, dat de structuur van het verslag op de voet volgt, geeft een samenvatting van 
de opmerkingen van de Commissie over het verslag, en met name over de door de 
Waarnemingspost verstrekte nieuwe gegevens en resultaten. Er wordt speciale aandacht 
besteed aan de meest controversiële conclusies en de aspecten die bijzonder vatbaar zijn 
voor kritiek van buitenaf. Het document bevat derhalve de opmerkingen van de Commissie 
over de delen van het verslag over de prestaties van de bedrijven (hoofdstukken 1-5) en het 
ondernemingsklimaat (hoofdstukken 6-13), alsmede over de thematische studies 
(hoofdstukken 14-16) en de conclusies (hoofdstukken 17-18). Evenals in de opmerkingen 
over het eerste en tweede verslage het geval was, laat de Commissie ook nu een 
systematisch oordeel over de gegevens per Lid-Staat of over de bijlagen van het verslag 
achterwege, hoewel er soms gebruik van wordt gemaakt om een aantal van de ideeën en 
opvattingen toe te lichten. 
ALGEMENE OPMERKINGEN OVER HET VERSLAG 
De Commissie is zeer tevreden met dit derde verslag over de stand van zaken van het MKB, 
vooral omdat het opnieuw onderstreept dat wederzijds overleg en een gezamenlijke 
coördinatie moeten worden bevorderd, ten einde te komen tot een uitwisseling van optimale 
werkwijzen tussen de Lid-Staten als middel om volledig recht te doen aan de dynamiek en 
het innovatievermogen van het MKB overeenkomstig de richtsnoeren die zijn neergelegd in 
de resolutie van de Raad van 10 oktober 1994^. 
3 Zie met name de Resolutie van het Europees parlement (PE 186.411 van 19 januari 1995) en het Advies 
van het Economisch en Sociaal Comité (CIïS 52/95 van 25 januari 1995) over het tweede jaarverslag 
van de Europese Waarnemingspost voor het MKB. 
4 COM (94) 207 def. van 3 juni 1994. 
5 COM (93) 527 def. van 5 november 1993 en COM (94) 352 def. van 7 september 1994. 
6 PB C 294 van 22 oktober 1994. 
Het derde jaarverslag van de Europese Waarnemingspost voor het MKB heeft vooral ten 
doel instellingen en individuen uitvoerige informatie te verschaffen over de prestaties van 
het MKB in de interne markt en de factoren die het MKB beïnvloeden. Het is grotendeels 
gebaseerd op door Eurostat verzamelde vergelijkbare gegevens en op het begrippenkader 
van de "Enterprises in Europe"-verslagen. Op voorstel van de Commissie^ is de structuur 
zodanig aangepast dat bij de presentatie van de verschillende onderwerpen en de analyse 
van de variabelen nu duidelijk is of het gaat om de prestaties van of om het 
ondernemingsklimaat voor het MKB. 
Evenals in de voorgaande verslagen wordt ervan uitgegaan dat de Europese MKB-sector de 
ondernemingen met minder dan 500 werknemers omvat (met uitzondering van die in de 
sectoren landbouw, jacht, bosbouw en visserij). Bovendien wordt het MKB in de volgende 
grootteklassen verdeeld: 
- micro-ondernemingen: 0-9 werknemers; 
- kleine ondernemingen: 10-99 werknemers, soms nog onderverdeeld in ondernemingen 
met 10-19, 20-49 en 50-99 werknemers; 
- middelgrote ondernemingen: 100-499 werknemers, soms nog onderverdeeld in 
ondernemingen met 100-249 en 250-499 werknemers®. 
De Commissie is zich ervan bewust dat in de praktijk al bewezen is dat door de methoden 
die de Waarnemingspost gebruikt, de gegevens in alle verslagen onderling vergelijkbaar zijn, 
zodat ze een gestructureerde, stevige basis vormen om de ontwikkeling ervan in 
opeenvolgende jaren op de voet te volgen. Toch wil de Commissie erop wijzen dat de door 
de Waarnemingspost voor de definitie van het MKB gehanteerde statistische drempels nog 
eens in ogenschouw moet worden genomen om ervoor te zorgen dat ze de sociaal-
economische realiteit van deze categorie ondernemingen zo accuraat mogelijk 
weerspeigelen. Bovendien dient men gezien de beperkte beschikbaarheid van gegevens over 
de periode 1991-95 ten aanzien van de relevantie en de nauwkeurigheid van kwalitatieve 
evaluaties in het verslag de nodige voorzichtigheid te betrachten, vooral wanneer 
ontwikkelingen in deze periode worden vergeleken met die in voorgaande jaren. 
7 Zie COM (94) 352 def. van 7 september 1994, blz. 19. 
8 "MKB" is de enige algemene term waarmee in dit document alle ondernemingen met minder dan 500 
werknemers worden aangeduid. Elke andere vermelding van micro-, kleine en middelgrote 
ondernemingen moet derhalve als verwijzing naar een specifieke grootteklasse worden beschouwd. 
1. Economische groei en sectorale ontwikkeling 
Aangezien voor dit verslag gebruik is gemaakt van dezelfde statistische kerngegevens als 
voor het tweede verslag van de Waarnemingspost, die overigens in hoofdzaak betrekking 
hebben op 1990, zijn er, afgezien van de verschillen in waarnemingsgebied , uiteraard geen 
significante veranderingen ten aanzien van de belangrijkste kenmerken en de structuur van 
de niet-primaire particuliere sector in Europa. Op grond van de eigen schattingen van de 
Waarnemingspost mag men er dan ook van uitgaan dat er in Europa nu meer dan 17 miljoen 
ondernemingen zijn, waarvan 99,9 % minder dan 500 werknemers telt en ongeveer 93 % tot 
de micro-ondernemingen behoort. De gemiddelde onderneming in Europa, incl. de grote, 
biedt werk aan niet meer dan 6 personen (van 3 in Griekenland tot 13 in Zweden) en het 
gemiddelde MKB-bedrijf aan bijna 4 personen. Het MKB zou dan ook ruim 70 miljoen 
personen werk geven, wat neerkomt op maar liefst 71 % van de totale werkgelegenheid^ 
in de Europese niet-primaire particuliere sector. 
Niettegenstaande de bovengenoemde statistische beperkingen biedt het rapport toch een 
algemene, relatief nieuwe conclusie, waaraan nader aandacht moet worden besteed. Hoewel 
de arbeidsproduktiviteit in het MKB, gemeten als de toegevoegde waarde per werkende, in 
bijna alle landen onder het nationale gemiddelde lijkt te liggen (de enige uitzonderingen zijn 
België, Denemarken, Duitsland en Nooiwegen), blijkt de structuur naar grootteklasse een 
omgekeerde V-vorm te hebben, met de hoogste waarde voor middelgrote ondernemingen. 
In combinatie met andere conclusies betreffende sectorale en nationale variaties in de 
relatieve arbeidsproduktiviteit van het MKB en ervan uitgaande dat er een algemene 
positieve relatie is tussen de gemiddelde bedrijfsgrootte en de kapitaalintensiteit, lijkt het 
erop dat de relatieve verdeling van kleine, middelgrote en grote bedrijven in de 
volkshuishouding verband houdt met de aard van het produktieproces zelf en deels wordt 
geleid door de economische effectiviteit**. Vanuit beleidsoogpunt lijkt dit resultaat 
duidelijk te wijzen op de noodzaak voort te gaan met het bedenken en ontwikkelen van 
gedifferentieerde beleidsvormen en -instrumenten, die zijn afgestemd op de specifieke 
behoeften van de verschillende soorten ondernemingen, afhankelijk van hun omvang, sector 
van economische activiteit en plaats in de volkshuishouding. Daar al langer duidelijk is dat 
er binnen het MKB sprake is van fundamenteel verschillende problemen, opvattingen en 
gedragingen1^, kan deze uitkomst de Commissie alleen maar stijven in haar mening dat de 
huidige definities van het MKB opnieuw in overweging moeten worden genomen ten einde 
te komen tot een algemene, doch flexibele indeling naar grootteklasse, waarbij beter 
rekening wordt gehouden met de waargenomen verschillen tussen de diverse soorten 
ondernemingen. 
" Zie voetnoot 2. In de opmerkingen van de Commissie over het tweede verslag is al opgemerkt dat grote 
ondernemingen in Oostenrijk, Finland en Zweden veel belangrijker zijn dan in de oude EU-Lid-staten: 
over het geheel genomen is het aantal ondernemingen per 1000 inwoners kleiner en is de 
bedrijfsomvang er groter dan in enig ander land. 
10 Gedefinieerd als het aantal personen dat ten minste 15 uur per week werkt, zelfstandigen daaronder 
begrepen. 
11 Hierbij werken de marktkrachten toe naar een economisch optimale situatie, waarin het MKB en de 
grote ondernemingen steeds meer gaan overheersen in die sectoren en op die markten waar zij in het 
algemeen kunnen profiteren van hun hogere arbeidsproduktiviteit. Het gaat hierbij evenwel om 
voorlopige resultaten die nog nader moeten worden onderzocht. 
12 Zie COM (94) 352 def. van 7 september 1994, blz. 4. 
De Waarnemingspost heeft het ook zinvol geacht bij de analyse van de ontwikkeling tussen 
1988 en 1995 uit te gaan van drie deelperioden: groei (1988-1990), stagnatie (1990-1993) 
en herstel (1993-1995). De in het verslag gepresenteerde resultaten sluiten goed aan op 
eerdere bevindingen die erop duidden dat het MKB in het eerste deel van de periode in het 
algemeen beter presteerde dan de grote ondernemingen, althans wanneer hun prestaties 
worden gemeten aan de hand van de gemiddelde jaarlijkse groeicijfers van de reële 
toegevoegde waarde, de reële omzet en de werkgelegenheid. Vanaf 1990 lijkt evenwel een 
omkering van deze tendens, wellicht als gevolg van een verslechtering van de economische 
prestaties van micro-ondernemingen, vorm aan te nemen, wanneer de differentiële groei 
tussen het MKB en de grote ondernemingen geleidelijk op alle drie gebieden kleiner blijkt te 
worden. Dit geldt met name voor de periode 1993-1995, als grote ondernemingen zelfs 
sneller groeien dan het MKB. 
Over de gehele periode 1988-95 gezien zou de toename van de gemiddelde jaarlijkse reële 
omzet en de werkgelegenheid bij het MKB echter groter zijn dan bij de grote 
ondernemingen, terwijl alleen de micro-ondernemingen, die overigens bepaald niet 
ongevoelig voor een recessie zijn, nog voor een significante netto-banengroei konden 
zorgen. De differentiële toename van de werkgelegenheid bleek vooral positief te zijn in 
landen als Ierland, Spanje en Noorwegen, en behoorlijk groot in sectoren als de groot- en 
detailhandel, vervoer en telecommunicatie en dienstverlening aan producenten. Bovendien 
wijzen resultaten van recent onderzoek erop dat de groeiprestaties van het MKB een 
aanzienlijke invloed op de totale economische groei hebben en lijkt een op kleine bedrijven 
gericht beleid behalve een instrument voor een verkleining van de werkloosheid ook een 
middel voor het bevorderen van de economische groei te kunnen zijn. Hoewel er zeker ook 
andere manieren zijn om dezelfde economische groei te bereiken, houden de 
onderzoeksresultaten dus in dat bij een vooral op kleine bedrijven gericht beleid de kans 
groter is dat er tegelijkertijd gezorgd wordt voor meer werkgelegenheid. Het is dan ook 
zinvol na te gaan of de huidige omkering van de relatieve positie van het MKB en de grote 
ondernemingen significant en algemeen is, of dat, waar sommige gegevens in het verslag ten 
aanzien van het patroon van de ontwikkeling van de produktiviteit en de winstgevendheid 
op lijken te duiden, er enkel sprake is van voorbijgaande gevolgen van het gedrag van 
onderscheiden grootteklassen en tijdelijke correcties in de economische kringloop. 
2. Bedrijfsdynamiek en ondernemerschap 
Bij een aanzienlijk gedeelte van dit hoofdstuk gaat het om een bijwerking van al in het kader 
van het eerste verslag door de Waarnemingspost verrichte werkzaamheden. Toen werd er al 
op gewezen dat door de heterogeniteit van de gegevens en de bronnen ondubbelzinnige 
conclusies niet mogelijk waren, zodat de gepresenteerde resultaten met de nodige 
voorzichtigheid dienden te worden betracht. Hieraan zijn nog enige nieuwe inzichten in de 
betekenis van nieuwe ondernemingen voor het creëren van banen en het bevorderen van 
industriële en commerciële vernieuwing toegevoegd, maar deze zijn grotendeels uitsluitend 
gebaseerd op beperkte, anekdotische aanwijzingen. 
Ondanks deze analytische beperking bevestigt het verslag de economische vitaliteit van de 
Europese particuliere sector in het algemeen en het belang van zelfstandig ondernemerschap 
in het MKB in het bijzonder. Het is dan ook zeker niet verrassend dat de opmerkelijke 
stabiliteit in de Europese trend ten aanzien van de registratie van nieuwe bedrijven en 
zelfstandig ondernemerschap tussen 1988 en 1993 het meest zichtbare gevolg blijkt te zijn 
van diverse aan elkaar tegengestelde en elkaar compenserende ontwikkelingen op een lager 
aggregatieniveau. Terwijl sectorale gegevens de omvang van de huidige tertiairisering van 
de Europese economie laten zien en eerdere aanwijzingen voor een snellere vernieuwing van 
het economische landschap in de dienstensector lijken te bevestigen, lijken de opgetekende 
gegevens erop te wijzen dat een significante groei van het aantal nieuwe bedrijven in 
Denemarken, Luxemburg, Nederland en Portugal gedurende de beschouwde periode 
gepaard ging met een dramatische terugval van het aantal starters in landen als Griekenland, 
het Verenigd Koninkrijk en Noorwegen'-*. Bovendien lijkt cijfermateriaal over overlevende 
nieuwe bedrijven, het profiel van de starter als ondernemer, de motieven voor en de 
drijvende krachten achter bedrijfsoprichtingen, alsmede over de belangrijkste obstakels en 
belemmeringen bij de oprichting of uitbreiding van ondernemingen erop te wijzen dat 
nieuwe ondernemers in Lid-Staten waar al goede formele stelsels voor beroepsopleiding en 
beroepsbekwaamheid in verband met de toegang tot bepaalde beroepen of activiteiten 
bestaan, het er het best van afbrengen. 
De gevolgen van deze bevindingen voor het beleid zijn niet duidelijk aangezien de in de 
verschillende tabellen in het verslag gepresenteerde gegevens nauwelijks vergelijkbaar zijn 
en soms met elkaar in strijd lijken te zijn^. Gezien de opgegeven belangrijkste oorzaken 
voor het falen van bedrijven en het feit dat de kans op werkloosheid een steeds belangrijker 
motief voor het oprichten van een onderneming lijkt te worden, versterken de gegevens de 
Commissie toch in haar oordeel dat het van belang is om nieuwe ondernemingen adequate 
informatie en adviezen en een passende opleiding en vorming te verstrekken. Ook moeten 
overleg en coördinatie tussen de Lid-Staten worden bevorderd, vooral betreffende de 
verbetering en de vereenvoudiging van het ondernemingsklimaat, zodat de belasting van de 
bedrijven wordt verminderd en zij hun vermogen banen te creëren kunnen ontplooien, 
overeenkomstig de aanbevelingen van het Geïntegreerde programma. 
13 Uit recentere informatie blijkt evenwel dat er in het Verenigd Koninklijk in 1994 weer meer nieuwe 
bedrijven werden opgericht. 
14 Zo omvatten de cijfers voor het zelfstandig ondernemerschap ook de landbouw, terwijl ze ook niet 
altijd in overeenstemming zijn met de cijfers uit vorige verslagen. Verder worden de gegevens over de 
geregistreerde nieuwe ondernemingen per 1000 inwoners en per 1000 ondernemingen niet altijd 
bevestigd door de beschikbare statistische informatie over het aantal ondernemingen per 1000 inwoners. 
3. Arbeid 
Terwijl de Waarnemingspost opmerkt dat het voor de beleidsvorming niet alleen nodig is te 
weten waar de nieuwe banen worden gecreëerd, maar ook hoe en waarom, evalueert hij 
zorgvuldig het lopende debat over de relatie tussen het scheppen van banen en de 
bedrijfsomvang. De Waarnemingspost voegt nog enige empirische bevindingen toe aan de 
resultaten die hij ter zake al heeft geproduceerd, waarna hij tot de conclusie komt dat de in 
een aantal studies over het creëren van banen door het MKB geuite methodologische kritiek 
zijn vroegere analyse niet ontkracht en dat de bewering dat het MKB in Europa in het 
algemeen meer banen creëert dan grote ondernemingen toch overeind blijft staan. 
Bovendien lijkt het erop dat de nettocijfers voor het creëren van nieuwe banen afhemen 
naarmate de omvang van de onderneming bij de oprichting groter is, wat zou betekenen dat 
die conclusie van kracht is ongeacht de relatieve positie van het bedrijf gedurende zijn 
levenscyclus. Op grond van de werkgelegenheidscijfers voor 1990 en de eigen schattingen 
van de Waarnemingspost voor de gemiddelde jaarlijkse groeicijfers voor de 
werkgelegenheid naar grootteklasse, blijkt dat het scheppen van nieuwe banen door het 
MKB het banenverlies bij grote ondernemingen gedurende de periode 1988-1995 meer dan 
heeft goedgemaakt 1. 
Hoewel de tekenen dus bemoedigend zijn, is wel duidelijk dat het aantal nieuwe banen in de 
business sektor in Europa nog lang niet overweldigend is en dat er nog een lange weg te 
gaan is totdat een significante bijdrage aan het ombuigen van de werkloosheid wordt 
geleverd. Bovendien komt uit het verslag duidelijk naar voren dat ook het MKB de laatste 
jaren banen kan hebben verloren. De Commissie is derhalve van oordeel dat er op de 
middellange termijn meer aandacht moet worden besteed aan thema's als de verbetering van 
de mogelijkheden voor werkzoekenden door investeringen in de beroepsopleiding te 
bevorderen en zo de kwaliteit van het menselijk kapitaal te vergroten, een hogere 
werkgelegenheidsintensiteit van de groei door veranderingen in de arbeidsorganisatie en de 
arbeidstijd te stimuleren, de indirecte loonkosten te verminderen - met name aan het 
onderste eind van de loon- en produktiviteitsschaal - en de effectiviteit van het 
arbeidsmarktbeleid en de maatregelen tegen de sociale uitsluiting te verhogen - met name 
door een grotere geografische en beroepsmobiliteit en na te denken over stimulansen om 
nieuwe banen te creëren. De Commissie zal de bestaande acties ten behoeve van het MKB -
die welke al zijn goedgekeurd onder het MKB-initiatief en het Geïntegreerd programma -
stimuleren, innoveren en aanvullen, ten einde de oprichting en uitbreiding van 
ondernemingen te vergemakkelijken, de administratieve belasting voor het MKB te 
verminderen, de toegang van het MKB tot kapitaal en financiering te verbeteren en het 
MKB bij te staan bij zijn inspanningen ten volle van de mogelijkheden van de interne markt 
te profiteren, vooral wanneer het erom gaat zijn deelname aan de verschillende 
communautaire programma's te verruimen en een vorm van internationale samenwerking 
aan te gaan. Met het oog hierop en in overeenstemming met de conclusies van de Europese 
Raad van Cannes, is het de bedoeling van de Commissie een verslag in te dienen voor de 
Europese Raad van Madrid over de middelen om de effectiviteit van het huidige MKB-
beleid te verbeteren. 
15 Zowel middelgrote als grote ondernemingen lijken per jaar gemiddeld 0,5 % van hun banen verloren te 
hebben (wat voor de beschouwde periode neerkomt op resp. ongeveer 75.000 en 140.000 banen per 
jaar). Dat er nieuwe banen bijkwamen was dan ook vrijwel geheel te danken aan de micro­
ondernemingen (0,75 % of ongeveer 235.000 nieuwe banen per jaar); bij de kleine bedrijven is het 
aantal banen namelijk maar in geringe mate toegenomen (gemiddeld minder dan 0,1 % per jaar). 
Overigens is algemeen bekend dat het NfKB niet een volledig onafhankelijke machine voor 
de groei van de werkgelegenheid is en dat speciale aandacht moet worden besteed aan de 
onderlinge industriële betrekkingen tussen onderneming met uiteenlopende bedrijfsomvang. 
De bijdrage van het MKB aan een flexibele produktie en de invloed ervan op de kwaliteit 
van het werk wordt daarom ook in dit hoofdstuk behandeld. Hoewel zonder meer wordt 
erkend dat het MKB vooral de minder gevraagde categorieën van de arbeidskrachten 
opneemt, wijst het verslag erop dat de flexibele produktie, als nevenprodukt van de reactie 
van grote ondernemingen op een onzeker, zich steeds wijzigend economisch klimaat, een 
belangrijke negatieve invloed heeft op de kwaliteit van het werk bij het MKB. 
Meer in het bijzonder wordt ingegaan op bekende, uitvoerig gedocumenteerde en op elkaar 
van invloed zijnde trends (o.a. toename van de participatiegraad van vrouwen en van het 
aandeel van werkende vrouwen, verschuiving in de werkgelegenheid van de industrie naar 
de diensten en toename van het aantal tijdelijke en deeltijdbanen), om te concluderen dat het 
aandeel van de tijdelijke en deeltijdovereenkomsten bij het MKB in het algemeen groter is 
dan bij grote ondernemingen. Tevens blijkt het MKB meer gebruik te maken van laag 
opgeleide, en dus ook minder produktieve, arbeidskrachten, minder vaak geneigd te zijn 
beroepsopleidingen te laten volgen en slechtere arbeidsvoorwaarden te bieden, althans wat 
de lonen en de extra's betreft. 
De in het verslag gegeven argumenten ter ondersteuning van het standpunt dat de kwaliteit 
van het werk in het MKB de "keerzijde van de flexibele produktie" weerspiegelt, is zeker 
niet overtuigend. Afgezien van het feit dat er grote verschillen tussen de Lid-Staten blijken 
te zijn die het gevolg kunnen zijn van een combinatie van culturele en 
ontwikkelingsfactoren*". De Waarnemingspost houdt nauwelijks rekening met het feit dat 
men niet altijd vrijwillig deeltijdwerk of tijdelijk werk verricht, terwijl er bovendien redenen 
zijn om aan te nemen dat voor een verklaring van de gegevens over het hebben van een baan 
en de kwaliteit van die baan sectorale aspecten minstens zo belangrijk zijn als verschillen in 
grootteklasse. Zoals de situatie nu is, kan uit het verslag alleen worden afgeleid dat er 
behoefte bestaat aan een nadere analyse van deze fenomenen voordat er feitelijke conclusies 
mogen worden getrokken. 
Ondertussen is het, omdat de slechtere arbeidsomstandigheden bij het MKB, althans zolang 
ze tot lagere produktiekosten leiden, een compensatie kunnen vormen voor het feit dat het 
MKB hogere kosten heeft dan grote ondernemingen, belangrijk erop te wijzen dat het MKB 
zijn eigen specifieke problemen heeft en dat deze moeten worden aangepakt als men wil dat 
het MKB nieuwe, innovatieve initiatieven ontplooit, die met name gericht zijn op het 
oplossen van problemen in verband met bedrijfsomvang, kennis, complementariteit en 
coördinatie. Toch gaat het er niet in de eerste plaats om of het nu het MKB of de grote 
ondernemingen zijn waar de werkgelegenheid het best gedijt, maar hoe de sociale en 
economische prestaties van alle bedrijven kunnen worden verbeterd. Nu arbeid steeds vaker 
eerder als hulpmiddel dan alleen maar als kostenfactor wordt beschouwd, stelt de 
Commissie voor te zoeken naar instrumenten waarmee de verbetering van de 
arbeidsomstandigheden rechtstreeks is gekoppeld aan een verbetering van het 
concurrentievermogen. 
16 Interessant is bij voorbeeld het feit dat in de zuidelijke landen (Griekenland, Italië, Portugal en Spanje) 
en Ierland deeltijdwerk bijna niet voorkomt, terwijl in deze landen juist langere werkweken worden 
gemaakt (waarbij het Verenigd Koninkrijk Italië in de top vijf vervangt), terwijl in Spanje tijdelijke 
arbeidsovereenkomsten juist zeer belangrijk zijn. 
10 
4. Regionale verschillen 
Gezien het belang van de regionale dimensie van het MKB- en het werkgelegenheidsbeleid 
is de Commissie verheugd over de opneming van een hoofdstuk over de regionale 
verschillen in het verslag, te meer omdat het een aantal belangrijke tendensen met 
betrekking tot de rol van het MKB in het verkleinen van deze verschillen lijkt te bevestigen. 
De gegevens in het verslag, die overigens alleen op de werkgelegenheid in de industrie 
betrekking hebben, bevestigen dat het MKB een bijzonder belangrijke bijdrage aan het 
scheppen van werkgelegenheid in minder ontwikkelde regio's levert. Wil een dergelijke 
analyse evenwel toegevoegde waarde voor de beleidsontwikkeling van de Commissie 
hebben, dan moet deze hetzij nieuwe feiten aanvoeren, hetzij een grondiger verklaring voor 
de bestaande regionale situatie van het MKB geven. De belangrijkste kritiek op dit 
hoofdstuk is dat het niet volledig aan deze doelstellingen lijkt te beantwoorden. 
Enerzijds wordt in het verslag gesteld dat de regio's van Doelstelling 2 voor hun 
werkgelegenheid relatief gezien minder van het MKB afhankelijk zijn, maar dit is nauwelijks 
van enig belang voor de beleidsvorming, want niet het feit dat deze regio's minder van het 
MKB afhankelijk zijn, ligt aan de goedkeuring van de communautaire initiatieven 
RECHAR, RESIDER en KONVER ten grondslag, maar het feit dat er om historische 
redenen geen ondernemerstraditie in deze regio's bestaat. Daarom is het MKB voor de 
regio's van Doelstelling 2 minder belangrijk. De programma's die nu in het kader van de 
communautaire initiatieven op de rails worden gezet, hebben dan ook vooral ten doel de 
ontwikkeling van het MKB te stimuleren als compensatie voor het banenverlies in de grote 
industrieën in verval, zoals die in de kolen- en staalsector. 
Anderzijds geven de regio's van Doelstelling 5b volgens de Waarnemingspost geen 
eenduidig beeld te zien ten aanzien van hun afhankelijkheid van het MKB voor de 
werkgelegenheid. Toch is de Commissie van mening dat het MKB in plattelandsgebieden de 
kern van het bedrijfsleven uitmaakt en dat de ontwikkeling van het MKB daarom een van 
de doorslaggevende factoren voor de economische diversificatie van deze gebieden is. Zij 
zou dan ook graag zien dat deze kwestie in toekomstige verslagen aan de orde wordt 
gesteld en dat daarbij aandacht wordt besteed aan de specifieke moeilijkheden waarmee het 
MKB op het platteland te kampen heeft, met name wat betreft het isolement, de 
ontoereikende en niet aan de omstandigheden aangepaste ondersteunende diensten, het 
ontbreken van toelevereringsbedrijven, de moeilijkheden bij het aantrekken van hoog 
geschoold personeel en de hoge kosten voor aansluiting op de moderne 
telecommunicatienetwerken. Ook wil de Commissie erop wijzen dat met name de Europese 
Waarnemingspost voor innovatie en plattelandsontwikkeling, die in het kader van het 
communautaire initiatief LEADER II is opgericht om innovaties in het plattelandsmilieu op 
te sporen, te kenmerken, op waarde te schatten en de overdracht ervan te vergemakkelijken, 
een bijdrage kan leveren aan de uitwisseling van optimale praktijken ter ondersteuning van 
het MKB in plattelandsgebieden. 
11 
Het verslag legt veel nadruk op het belang van micro-ondernemingen voor het scheppen van 
arbeidsplaatsen. Er is evenwel geen analyse van het gevolg van verschuivingen binnen of 
tussen de regio's die een bijverschijnsel van de dynamiek van micro-ondernemingen kunnen 
zijn. Verder wordt niet aangegeven in welke sectoren de micro-ondernemingen op regionaal 
niveau een groter relatief belang hebben, terwijl ook niet wordt stilgestaan bij de kwestie 
van de indirecte bijdrage van micro-ondernemingen aan de werkgelegenheid, terwijl deze 
van sector tot sector toch sterk kan uiteenlopen. 
Het verslag zegt over het ruimtelijke aspect van de decentralisatie dat de werkgelegenheid 
in kleine steden en randgebieden sneller is toegenomen dan in grote steden! Het zou echter 
interessanter zijn geweest te weten of de werkgelegenheid in de kleine steden ook in 
absolute cijfers is toegenomen. 
In het verslag wordt ook aandacht besteed aan een analyse van de verschillen tussen 
grensregio's. Er wordt echter niet aangegeven waarom op dit punt zo'n gedetailleerde 
analyse wordt verricht en bovendien lijkt deze vanuit beleidsoogpunt niet tot krachtige 
conclusies te leiden. 
De Commissie is derhalve van oordeel dat het in dit hoofdstuk behandelde onderwerp te 
ruim van opzet was om hier ten behoeve van het beleid krachtige conclusies aan te ontlenen 
en dat het zinvoller is om voortaan een duidelijker omlijnd onderwerp te onderzoeken. 
Aangezien de analyse in het verslag voor dit jaar erop lijkt te duiden dat sommige minder 
ontwikkelde regio's groot succes hebben gehad met het stimuleren van MKB-activiteiten als 
aanpak voor de werkgelegenheidsproblematiek, zou het waardevol zijn te beschikken over 
een gedetailleerde analyse van de ontwikkeling van het MKB in deze regio's. Zoals ook in 
eerdere verslagen van de Waarnemingspost gebeurde, kan een dergelijke analyse worden 
toegelicht aan de hand van case studies en enquêtes. Een ander interessant gebied is de 
ontwikkeling van het ondernemerschap zelf in minder ontwikkelde regio's. De conclusies 
over het ondernemerschap in dit verslag zijn nogal voorspelbaar. Het was nuttig geweest 
enige gegevens te krijgen over de gevolgen van allerlei beleidsinitiatieven, en met name die 
welke thans communautaire steun in het kader van de Structuurfondsen ontvangen, voor het 
stimuleren van het ondernemerschap in de regio's in verval. Ook in dit geval zouden case 
studies en statistisch onderzoek hun vruchten afwerpen. 
Aangezien men mag aannemen dat een grote afhankelijkheid van het MKB alleen of van 
grote ondernemingen alleen zeker niet optimaal is, kan het nuttig zijn na te gaan of de 
regio's waar de economisch voorspoed het best tot ontplooiing is gekomen, ook de regio's 
zijn waar sprake was van een goede melange van bedrijfstakken en van bedrijven van 
uiteenlopende omvang en waar het bedrijfsleven wordt gekenmerkt door vrije snelle 
veranderingen. Indien regio's waar het MKB nooit heeft gedomineerd, de beste kansen 
bieden voor een netto banengroei door de oprichting van nieuwe bedrijven en men deze 
mogelijkheden tegen redelijke kosten wil benutten zonder de bestaande ondernemingen te 
discrimineren, moet er enige ruimte zijn voor beleid dat gericht is op verbetering van het 
algemene bedrijfsklimaat enerzijds en vergroting van het aantal nieuwe bedrijven in 
bedrijfstakken waarvoor de regionale marktomstandigheden relatief gunstig of relatief 
onbelangrijk zijn, anderzijds. 
12 
5. Uitvoer en internationale gerichtheid 
Hoewel dit hoofdstuk van het verslag volgens de titel over uitvoer en internationale 
gerichtheid zou moeten gaan, wordt in werkelijkheid enkel de uitvoer behandeld, terwijl het 
huidige internationaliseringsproces grotendeels buiten beschouwing blijft^. Aangezien het 
ondernemingenbeleid van de Commissie niet van doen heeft met exportbevordering, maar 
met de andere aspecten van de internationalisering, is het verslag nauwelijks van nut voor de 
opstelling van het toekomstige beleid of voor de evaluatie van de effectiviteit waarmee haar 
instrumenten de internationalisering van het MKB binnen de Unie op de interne markt of 
buiten de Unie bevorderen. 
Een groot deel van het hoofdstuk betreft de waarneming dat bedrijven uit kleinere 
economieën meer exporteren dan die uit grotere. Dit is onvermijdelijk daar kleine landen 
minder bedrijfstakken op hun binnenlandse markt kunnen onderhouden dan grote en daarom 
moeten handelen om de produkten voor de ontbrekende bedrijfstakken te verwerven. In de 
grote landen vindt meer intrasectorale handel plaats en in velerlei opzicht is dit een 
interessanter studieonderwerp. In ieder geval zou het gemaakte onderscheid de intra- en 
extra-EER-handel moeten betreffen en niet de EU-handel. Door deze aanpak te combineren 
met een regionale indeling - bij voorbeeld Noordeuropese landen, Benelux, Britse eilanden 
en Iberisch schiereiland - kunnen de gevolgen van de omvang van de nationale 
volkshuishoudingen en van lokale voorkeuren worden geminimaliseerd en is een 
waardevoller uitvoeranalyse mogelijk. 
Bij een bewering als zijn grote bedrijven meer tot export geneigd, dient men de nodige 
voorbehouden te plaatsen, ook al is er een positieve correlatie tussen de gemiddelde 
bedrijfsomvang in een bedrijfstak en het uitvoeraandeel in de omzet. Enerzijds zal de 
technologische intensiteit een belangrijke variabele voor de uitvoer door het MKB vormen, 
terwijl anderzijds vele kleine en middelgrote bedrijven, en met name die in de 
dienstensector, een lokale consumentenmarkt bedienen. Dergelijke bedrijven kunnen 
gewoonlijk niet exporteren in de gebruikelijke zin omdat de buitenlandse klanten naar hen 
toe moeten komen. De toenemende uitvoer door kleine en middelgrote dienstverlenende 
bedrijven is waarschijnlijk het resultaat van de ontwikkeling van de diensten aan 
producenten, waarbij hetzij de leverancier naar de klant gaat hetzij telecommunicatie wordt 
gebruikt om een echte grensoverschrijdende dienstverlening te kunnen bieden. In ieder geval 
is het zinvoller een vergelijking van de geneigdheid tot exporteren te beperken tot sectoren 
waar uitvoer eenvoudig te realiseren is . 
1 ' Volgens de UNCTAD is thans een van de tien investeringen in het buitenland van het MKB afkomstig. 
Bovendien kunnen ook moderne vormen van internationale samenwerking tussen bedrijven, zoals 
samenwerkingsverbanden en licentieovereenkomsten, van steeds groter belang voor het MKB worden. 
1° Afgezien van dit algemene commentaar, moet worden opgemerkt dat de tekst op enige plaatsen minder 
accuraat is. Strikt gezien is het niet correct te spreken over een deregulering van handelstarieven die 
tijdens de verschillende GATT-ronden zijn verlaagd, of over een harmonisatie van normen, aangezien 
er ook sprake is van wederzijdse erkenning. Ten slotte besloot Noorwegen niet tot de Unie toe te 
treden, zodat dit land niet als Lid-Staat kan worden opgevoerd. 
13 
6. Macro-economisch klimaat 
De Commissie heeft geen speciaal commentaar op dit hoofdstuk, dat grotendeels berust op 
door haar eigen diensten gepubliceerde macro-economische gegevens. Over het geheel 
genomen wordt bevestigd dat de Europese economie door een snelle groei van de externe 
vraag een fase van duurzaam herstel is ingegaan en dat er aanzienlijke vorderingen zijn 
geboekt op de weg naar een nominale convergentie, waardoor het Europese bedrijfsleven 
niet alleen qua prijs concurrerender, maar ook winstgevender is geworden. Toch moet er in 
sommige Lid-Staten nog wel wat extra worden gedaan om hun overheidsschuld en 
buitenlandse schuld op een aanvaardbaarder peil te brengen, terwijl de werkloosheid in de 
nabije toekomst vermoedelijk maar in geringe mate zal afhemen. 
Recente verbeteringen in de huidige toestand van en in de vooruitzichten voor de Europese 
economie leiden dan ook niet tot grote veranderingen in de aard en de omvang van de 
macro-economische uitdagingen waar de; Gemeenschap zich tegenover geplaatst ziet en die 
zijn uiteengezet in het "Witboek over Groei, Concurrentievermogen en Werkgelegenheid". 
Ze betreffen vooral het creëren en in stand houden van relatief veel nieuwe banen en het 
waarborgen dat aan de noodzakelijke voorwaarden voor een soepele overgang naar de 
Economische en Monetaire Unie wordt voldaan. Om aan deze doelstellingen te voldoen 
moet beleid worden goedgekeurd en verder ontwikkeld dat gericht is op vergroting van het 
concurrentievermogen en de efficiency van de Europese industrie, verbetering van de 
werking van de arbeidsmarkt, het scheppen van gunstige omstandigheden voor een 
verhoging van de produktiecapaciteit en waarborging van een stabiel macro-economisch 
klimaat. 
7. Recente beleidsontwikkelingen die van invloed zijn op het MKB 
Het verslag noemt talrijke initiatieven en beleidsmaatregelen van de Lid-Staten ten gunste 
van het MKB. Dit wijst op de toenemende erkenning door de Lid-Staten van de 
doorslaggevende rol van het MKB voor het concurrentievermogen, de economische groei 
en het scheppen van arbeidsplaatsen. Uit de aard van de beoogde maatregelen blijkt ook dat 
er zowel wat de belangrijkste problemen van het MKB als wat de maatregelen ter leniging 
van deze problemen betreft, sprake is van een zekere convergentie tussen de Lid-Staten. 
Met name door de bevordering van de uitwisseling van optimale werkwijzen kunnen de 
Europese Instellingen op dit gebied dan ook een aanvullende rol spelen. 
De Commissie is evenwel van oordeel dat de kwaliteit van de analyse van de 
Waarnemingspost in de toekomst op verscheidene punten kan worden verbeterd. Zo zou bij 
voorbeeld een duidelijke en beknopte presentatie van de recente ontwikkelingen naar aard 
van de maatregel, naar het voorbeeld van hetgeen op het gebied van het milieubeleid is 
gedaan, in plaats van naar Lid-Staat een vergelijkende analyse ten zeerste hebben 
vergemakkelijkt en op die manier de toegevoegde waarde van dit hoofdstuk hebben 
vergroot. 
14 
8. Arbeidsmarkt 
In dit hoofdstuk wordt de aandacht vooral gericht op de invloed van het 
ondernemingsklimaat op arbeidsmarktvraagstukken en geeft een bruikbare aanvulling op de 
hoofdstukken "arbeid" en "onderwijs en ondernemerschap". De Commissie zal daarom hier 
niet verder ingaan op deze punten die elders al worden besproken. 
In het licht van het huidige algemene economisch herstel waarnaar zo werd uitgezien, is een 
deel van het in dit hoofdstuk gegeven materiaal wellicht verontrustend. Om een paar 
voorbeelden te noemen: in vele delen van Europa zijn er tekenen die erop wijzen dat er 
weliswaar veel werk is, maar dat werkgevers alleen met moeite mensen vinden die over de 
vereiste vaardigheden beschikken, wat nog steeds een rem kan zijn op de produktiegroei en 
het scheppen van banen. Verder kunnen een flexibele personeelsomvang en flexibele 
functies, die wellicht economisch gezien efficiënt zijn, leiden tot een niet optimaal gebruik 
van menselijke middelen en bijdragen tot het ontstaan van een soort "tweeledige" 
arbeidsmarkt als gevolg van een verwachte polarisatie van de arbeidskwalificaties. 
Feiten moeten evenwel worden gezien als middel om problemen te analyseren en mogelijke 
oplossingen aan te geven; men kan ze niet ter zijde schuiven indien ze niet passen in het 
beeld dat we graag willen zien. In deze geest en ook omdat soortgelijke problemen door de 
Lid-Staten op zeer uiteenlopende wijze blijken te worden aangepakt, wat met de 
arbeidsmarktvraagstukken het geval lijkt te zijn^, geeft dit verslag een duidelijke 
aanwijzing dat er behoefte bestaat aan onderling overleg en een gemeenschappelijke 
coördinatie, vooral op het gebied van het bedenken van "optimale werkwijzen" en het 
uitwisselen van de hiermee in de Lid-Staten opgedane ervaringen. 
Omdat de arbeidsmarkten zo complex van aard zijn en ze een centrale rol hebben bij het 
bereiken van de sociale en economische doelstellingen, moeten de stelsels van de Lid-Staten 
natuurlijk gezien worden in de context van de onderscheiden nationale kenmerken van het 
ondernemingsklimaat en van de bestaande institutionele en wettelijke regelingen. Toch is de 
rol van de Gemeenschap belangrijk; zij verschaft een kader waarbinnen de Lid-Staten zelfde 
middelen kunnen kiezen voor het bereiken van hun werkgelegenheidsdoelstellingen. Hoewel 
de nationale keuzes of voorkeuren ten volle moeten worden gerespecteerd, lijkt het toch 
zinvol na te gaan of het mogelijk is verschillende ervaringen te combineren ten einde de 
prestaties over het geheel genomen te verbeteren en om de Lid-Staten te stimuleren bij de 
ontwikkeling van hun beleid samen te werken en zo hun kosten te minimaliseren en te 
zorgen voor compatibiliteit tussen de verschillende nationale stelsels wanneer het nodig is 
dat ze binnen de Unie met elkaar in wisselwerking staan. 
19 Opmerkelijk is dat zowel de hoogte (in % van het BBP) als de structuur van de overheidsuitgaven voor 
arbeidsmarktbeleid sterk uiteenlopen. Vooral Denemarken, Duitsland, Luxemburg, Noorwegen en 
Zweden hebben een relatief hoog uitgavenpcil (in het bijzonder in vergelijking met Griekenland, Italië, 
Spanje en het Verenigd Koninkrijk). De uitgaven voor opleiding en jongerenbeleid domineren in 
Frankrijk, Italië, Ierland en Portugal, terwijl gesubsidieerde banen vooral belangrijk zijn in België, 
Denemarken en Spanje. 
15 
9. Kapitaal en financiën 
Over dit hoofdstuk van het verslag heeft de Commissie geen specifieke opmerkingen. 
Opgemerkt zij evenwel dat de door de Waarnemingspost genoemde MKB-faciliteit, waarbij 
een rentesubsidie wordt toegekend voor EIB-leningen ten behoeve van kleine en 
middelgrote bedrijven die arbeidsplaatsen creëren, een tijdelijk karakter had en op 31 juli 
1995 afliep. 
Het hoofdstuk geeft een algemeen overzicht van de inspanningen van de Lid-Staten om de 
toegang van ondernemingen tot de financieringsbronnen te vergemakkelijken. Ook al somt 
het verslag een groot aantal maatregelen op, toch blijft dit een kwestie van grote zorg voor 
het MKB. Het zou dan ook interessant zijn om eens na te gaan waarom de specifieke 
programma's en de andere door de overheid en de financiële instellingen ontwikkelde acties 
niet echt voldoen aan de behoeften van het MKB. 
Verder moet erop worden gewezen dat de betrekkingen tussen de banken en het MKB, die 
van belang zijn voor een verbetering van de toegang van het MKB tot de 
financieringsbronnen, centraal staan bij de werkzaamheden van de nieuwe Ronde Tafel 
Banken-MKB, waarmee gevolg wordt gegeven aan de Mededeling van de Commissie over 
het verslag van de Ronde Tafel van prominenten uit de banksector^". Ook zal de 
Commissie haar actie ter verbetering van de toegang van de ondernemingen tot de 
financiering en de kredietverlening voortzetten, met name voor wat betreft de verruiming 
van de eigen middelen van innoverende en high-techbedrijven en de vereenvoudiging van de 
toegang van het MKB tot de parallelmarkt. 
10. Infrastructuur 
Gezien het belang van de telecommunica de-infrastructuur in de huidige economie waardeert 
de Commissie het ten zeerste dat in het verslag een hoofdstuk aan dit onderwerp wordt 
besteed, te meer daar de studie niet tot de infrastructuur in de oorspronkelijke zin van de 
term beperkt is, maar er ook aandacht wordt besteed aan de moderne, immateriële 
infrastructuur. De kwaliteit van de infrastructuur is namelijk rechtstreeks van invloed op het 
produktieniveau van de ondernemingen, maar er zijn, wat ook uit het verslag blijkt, uiterst 
belangrijke regionale verschillen. 
De Commissie verheugt zich er voorts over dat het verslag ingaat op het hefboomeffect van 
de overheidsinvesteringen op de produktiviteit van de ondernemingen. Het zou echter beter 
zijn geweest als het verslag niet beperkt was geweest tot een macro-economische 
benadering van de investeringen in de infrastructuur en er ook enkele specifieke 
voorbeelden waren gegeven. Ook had men kunnen proberen vast te stellen in hoeverre de 
infrastructuur meespeelt bij een besluit over de vestigingsplaats van een bedrijf, met name in 
relatie tot andere factoren die van invloed kunnen zijn op een investeringsbesluit (nabijheid 
van de markt, kwaliteit van de arbeidskrachten en het milieu of bij voorbeeld de 
aanwezigheid van financiële prikkels). Verder gaat het verslag niet in op de elementen aan 
de hand waarvan men had kunnen vaststellen voor welke bedrijven (omvang, sector, 
nationaliteit) het infrastructuurniveau het meest van invloed is op het produktieproces. 
20 "Naar een doeltreffender partnerschap tussen de financiële instellingen en het MKB", COM (94)435 
def. van 28 oktober 1994. 
16 
Temeer daar dit hoofdstuk een beeld van de infrastructuur in ruime zin wil geven, zou het 
ook zinvol zijn geweest rekening te houden met de gevolgen van de energiekosten en van 
de verwezenlijking van de interne energiemarkt voor het MKB, hetgeen de Commissie ook 
al eerder heeft opgemerkt . Een goede energievoorziening tegen zo goed mogelijke 
prijzen en op zo goed mogelijke voorwaarden, d.w.z. bij een gegarandeerde aanvoer, met 
een garantie voor een duurzame, niet-inflationaire groei, maar zonder aantasting van het 
milieu, is zeker een bepalende factor bij het versterken van de concurrentiepositie van de 
Europese economie in haar geheel en van die van het MKB in het bijzonder. 
Een studie naar de gevolgen van de nieuwe infrastructuren naar type infrastructuur is dan 
wel relevant, maar de verzamelde informatie is onvoldoende verwerkt, vooral waar het de 
weg en het spoor betreft. Hoeveel kilometer autoweg er tussen 1986 en 1992 in Spanje en 
Portugal is gebouwd, is niet echt interessant, terwijl de analyse van de 
spoorweginfrastructuur te beknopt is om de gevolgen van de voltooiing van een hoge-
snelheidsnet of de ontwikkeling van het gecombineerde rail/wegvervoer in Europa ten volle 
te kunnen evalueren. De telecommunicatie wordt beter behandeld en zou als voorbeeld 
kunnen dienen, zowel wat de inhoud als wat de vorm betreft. 
De Commissie deelt volledig de conclusies van de Waarnemingspost over de vragen die ten 
aanzien van de realisering van nieuwe infrastructuur rijzen. De bouw van nieuwe 
infrastructuur alleen kan geen oplossing bieden voor verzadiging en vervuiling. Alleen een 
lange-termijnvisie waarbij rekening worden gehouden met het sociale nut van ieder type 
infrastructuur, kan nuttig blijken. Zoals het verslag ook stelt, is een goede infrastructuur 
weliswaar nodig, maar op zich niet toereikend om vruchten af te werpen voor de economie. 
Het zou echter gewenst zijn als de Waarnemingspost hieruit praktische conclusies had 
getrokken ten aanzien van de soort infrastructuur waaraan de voorkeur dient te worden 
gegeven en het voordeel hiervan voor het MKB. 
Ten slotte constateert de Commissie met genoegen dat het verslag ook aandacht besteedt 
aan de immateriële infrastructuur. Zij is het in verregaande mate eens met de mening van de 
Waarnemingspost dat de informatiemaatschappij in een liberaal kader moet worden 
geplaatst en dat de verspreiding van nieuwe technologieën bij het MKB dient te worden 
gegarandeerd. 
Het verslag wijst op de zwakke punten van het MKB in verband met de toegang tot de 
informatiemaatschappij. Het inventariseert terecht de voordelen die deze het MKB biedt. In 
dit verband zijn de drie genoemde gebieden (opleiding, telewerken en overheidsopdrachten) 
relevant en het hoofdstuk bevat een nuttig overzicht van de mogelijkheden die de realisering 
van de infrastructuur in Europa biedt. Helaas blijft het gevaar van regionale ongelijkheden 
die er het gevolg van kunnen zijn, met name in samenhang met de ontwikkeling van nieuwe 
technologieën, onderbelicht. Hoewel de analyse dus in de meeste gevallen correct is, is zij in 
bepaalde opzichten te algemeen en besteedt zij onvoldoende aandacht aan de specifieke 
kenmerken van het MKB. 
21 Zie COM (94) 352 def. van 7 september 1994, blz. 6. 
17 
11. Technoloeie en innovatie 
De Commissie onderstreept de kwaliteit van de analyse in het hoofdstuk over technologie 
en innovatie. De indicaties dat het MKB verantwoordelijk is voor een zeer groot deel van 
de innovaties, behoren zeker tot de belangrijkste elementen van deze analyse. Wanneer men 
dit hoofdstuk leest, ziet men toch duidelijk de beperkingen van de door de 
Waarnemingspost gebruikte kwantitatieve informatie, want de verzamelde statistische 
gegevens verschaffen over de situatie van het MKB in bepaalde landen slechts zeer partiële 
informatie, waardoor effectieve vergelijkingen en algemene conclusies nauwelijks mogelijk 
zijn. 
Het zou dan ook gewenst zijn de beschikking te hebben over meer statistische informatie 
over het economische belang van kleine op technologie gebaseerde ondernemingen in de 
loop van de tijd. Beschreven wordt dat zij een belangrijke rol spelen in het algemene 
innovatieproces in de grootste landen van de Unie, maar er wordt weinig gezegd over hun 
ontwikkelingspatroon in de minder ontwikkelde landen, terwijl evenmin wordt ingegaan op 
de vraag of men mag verwachten dat zij in hun economie steeds belangrijker worden. 
Wat de financiering van de innovatie bij het MKB betreft, zou het zinvol geweest zijn 
uitvoeriger in te gaan op de kenmerken en de omvang van de eigen middelen, die toch 
gewoonlijk de belangrijkste bron van financiering van innovatie zijn. Ook zou het 
interessant zijn geweest om een analyse te maken van het belang van samenwerking met 
andere ondernemingen of met universiteiten als beslissende factor voor innovatie bij het 
MKB. 
Ten slotte wordt gezegd dat deelname aan Europese OTO-programma's steeds populairder 
wordt bij het MKB. Wanneer we echter kijken naar het aantal tot het MKB behorende 
deelnemers aan het derde kaderprogramma, blijkt dat slechts een kleine minderheid van de 
deelnemers tot het MKB behoort en dat deze ondernemingen gewoonlijk grote 
onderzoekscapaciteiten bezitten. Voor de OTO-programma's van de Gemeenschap worden 
de belangstellenden geselecteerd aan de hand van zeer competitieve criteria als 
technologische uitmuntendheid en het innovatieve karakter van het project. Door toepassing 
van deze criteria zullen ondernemingen die zelf over weinig of geen onderzoekscapaciteiten 
beschikken, onvermijdelijk buiten de boot vallen. Het CRAFT-programma is opgezet in 
verband met de behoeften van meer traditionele ondernemingen omdat het groepen kleine 
en middelgrote bedrijven de mogelijkheid biedt hun onderzoeksbehoeften voor een specifiek 
project uit te besteden. De opname van dergelijke MKB-specifieke projecten 'in het 
programma BRITE-EURAM (1991-1994) heeft geleid tot een verdrievoudiging van het 
aantal aan dit programma deelnemende kleine en middelgrote ondernemingen, waarbij de 
meeste van deze nieuwe deelnemers uit de traditionele sectoren kwamen. Als gevolg 
daarvan is dit soort projecten nu ook in andere programma's opgenomen. Een duidelijker 
onderscheid tussen de traditionele projecten en de steeds belangrijker wordende 
programma's van het CRAFT-type zou nodig geweest zijn. 
18 
12. Onderwijs en ondernemerschap 
In dit hoofdstuk van het verslag wordt een algemeen beeld gegeven van de stand van zaken 
op onderwijsgebied en wordt nagegaan in hoeverre onderwijs van betekenis is voor het 
kweken van ondernemerschap. Hoewel dit op zich waardevol is - het is namelijk de eerste 
keer dat de Waarnemingspost expliciet deze onderwerpen behandelt -, komt het 
hoofdzakelijk neer op een redelijk, eerlijk overzicht van beschikbare onderzoeks- en 
enquêteresultaten, met slechts weinig toegevoegde waarde betreffende de mogelijkheid tot 
vaststelling van de punten waarop op ondernemerschap gericht onderwijs wellicht afwijkt 
van algemeen vormend onderwijs. 
In het verslag wordt aangegeven dat de waargenomen verschillen tussen de Lid-Staten op 
het punt van het onderwijsniveau van hun bevolking en de participatiegraad van hun 
studenten nu minder groot zijn dan in het verleden en hoogstens beperkt zijn tot het 
percentage studenten in het tertiair onderwijs. Hoewel de Commissie tevreden is met deze 
algemene conclusie, die duidelijk aantoont dat er aanzienlijke vorderingen worden gemaakt 
op weg naar een beter geschoolde en opgeleide arbeidskracht die beter in staat is zich aan 
het tempo van de technologische veranderingen en de vereisten van een steeds flexibeler 
arbeidsmarkt aan te passen, wil zij er toch ook op wijzen dat bij een serieuze analyse van 
onderwijs en ondernemerschap ook allerlei sociale en culturele factoren die van invloed zijn 
op de relatieve positie van de Lid-Staten en hun ontwikkelingspad ter zake, in het oordeel 
betrokken moeten worden^. 
Het verslag laat evenwel zien dat, voor alle landen waarvoor gegevens beschikbaar zijn, 
ondernemers en oprichters van bedrijven een hoger onderwijsniveau hebben dat de 
gemiddelde arbeidskrachten. Bovendien is er een positieve relatie tussen het 
onderwijsniveau van de ondernemer en de groei van de onderneming en de 
waarschijnlijkheid dat deze exporteert. Toch hebben de meeste ondernemers geen specifiek 
onderwijs in het ondernemerschap genoten. De Commissie is het volledig met de 
Waarnemingspost eens dat in het onderwijs- en opleidingsstelsel meer aandacht moet 
worden besteed aan het stimuleren van ondernemersvaardigheden, bij voorbeeld aan 
onderwerpen als een multidisciplinaire aanpak, persoonlijke vaardigheden en de opleiding 
van leraren. Het bevorderen van de uitwisseling van informatie over en ervaringen die zijn 
opgedaan met allerlei bestaande proefprojecten in de Lid-Staten, waarover in dit hoofdstuk 
verslag wordt uitgebracht, moet worden toegejuicht. 
13. Juridisch klimaat 
Dit hoofdstuk van het verslag geeft in wezen een statistisch overzicht van de rechtsvormen 
van ondernemingen en de implicaties ervan voor onderwerpen als risico, aansprakelijkheid, 
kapitaalvereisten en administratieve fonnaliteiten. Er is ook een duidelijke relatie met 
thema's als de overdracht of overgang van ondernemingen, door verkoop of vererving. 
22 Uit aanvullende gegevens van Eurostat blijkt bij voorbeeld dat de participatiegraad in het onderwijs 
voor 15-24-jarigen in het Verenigd Koninkrijk en Ierland opmerkelijk laag is, wat waarschijnlijk 
betekent dat men snel zijn intrede in het arbeidsleven doet, en dat kennis van gegevensverwerking en 
doorleren na de leerplichtige leeftijd het minst vaak voorkomen in de zuidelijke landen (Griekenland, 
Italië, Spanje en Portugal), maar daarentegen zeer frequent is in kleine landen als Denemarken en 
Nederland. 
19 
De conclusie luidt dat er geen goede of slechte rechtsvormen voor ondernemingen bestaan, 
maar dat de. ondernemer de rechtsvorm moet kunnen kiezen die het best bij zijn bedrijf en 
zijn persoonlijke omstandigheden past^ Het verslag geeft in dit opzicht een goed overzicht 
van de thema's en benadrukt dat ten minste een paar Lid-Staten een beter evenwicht moeten 
zien te vinden tussen onderwerpen als kapitaalvereisten en aansprakelijkheid. Ook de 
belastingtarieven, d.w.z. inkomsten- resp. vennootschapsbelasting, zijn in dit opzicht van 
belang. 
Een belangrijke beleidsimplicatie van deze studie is wellicht dat de Commissie de Lid-Staten 
moet blijven aanmoedigen na te gaan of de structuur van hun vennootschapsrecht wel zo 
goed mogelijk beantwoordt aan de behoeften van beginnende ondernemers. Ook moet 
worden gekeken naar de mogelijkheid het begrip EES V uit te breiden door de voorwaarden 
voor het opzetten van een dergelijk samenwerkingsverband te beperken of te 
vereenvoudigen en de hinderpalen voor de activiteiten die zij kunnen ontplooien, uit de weg 
te ruimen. Dit zou ook in overeenstemming zijn met een van de aanbevelingen in het verslag 
van de Molitor-groep. 
Wat de normen betreft, bevestigt het verslag de ervaringen van de Commissie dat het MKB 
zich niet betrokken voelt bij het normalisatieproces en onvoldoende informatie heeft over 
wat er gebeurt. Waarschijnlijk zit er wel iets in de stelling dat normen door grote 
ondernemingen kunnen worden gebruikt om de concurrentie te beperken. De Commissie 
stemt er dan ook mee in dat het MKB beter vertegenwoordigd moet zijn bij de 
normalisatieprocedures en dat instanties als de CEN en de CENELEC meer aandacht aan 
het standpunt van het MKB dienen te besteden. 
Het korte onderdeel over kwaliteitsborging voor het Europese MKB is ook in 
overeenstemming met de ideeën die de Commissie al had. Er zijn een aantal onderwerpen, 
zoals kwaliteitsborging, certificatie en criteria voor milieu-audits en milieukeuren, die niet 
verplicht zijn, maar die- dit worden zodra het MKB ze moet toepassen om als 
onderaannemer in aanmerking te komen of denkt ze te moeten toepassen om concurrerend 
te blijven. Dit betekent dat de procedures voor kwaliteitsborging en certificatie 
gebruikersvriendelijk moeten zijn en niet te duur voor het MKB mogen worden. Uit het 
verslag blijkt duidelijk dat de kosten van een ISO-9000-certificaat per werknemer voor het 
MKB hoger zijn dan voor grote ondernemingen. 
14. Administratieve belasting 
Omdat er thans veel belangstelling bestaat voor het verbeteren en vereenvoudigen van het 
ondernemingsklimaat, met name voor het MKB, gaat het hier om een zeer actuele studie. 
Het is vermoedelijk de eerste keer dat serieus is geprobeerd een overzicht te geven van de 
administratieve belasting van het bedrijfsleven in Europa en schattingen te maken van de 
gevolgen ervan voor de bedrijven. 
23 Zoals men mocht verwachten zegt het verslag dat eenmanszaken en vennootschappen onder firma 
gedurende de eerste fase van de levenscyclus van het bedrijf (bij de oprichting en in het begin van de 
ontwikkeling) duidelijke relatieve voordelen hebben, terwijl naamloze en besloten vennootschappen 
gemakkelijker zijn bij latere ontwikkelingen en bij de overgang. 
20 
De schattingen dat verplichtingen als gevolg van het hebben van een bedrijf thans tussen 60 
en 70 % van de administratieve belasting uitmaken, ondersteunen de Commissie in haar 
mening over de belangrijkste problemen voor ondernemingen en vooral voor kleine en 
nieuwe bedrijven. Problemen met het begrijpen van de vennootschaps- en 
inkomstenbelasting, de sociale zekerheid en andere verplichtingen voor werkgevers vormen 
een zware belasting, zoveel is duidelijk. 
Geruststellend is dat het verslag ook aangeeft dat de sleutel voor de verlichting van de 
administratieve belasting zowel bij elk van de Lid-Staten als bij de Europese Instellingen 
ligt. Dit komt steeds vaker ook uit andere rapporten naar voren en is voorts benadrukt door 
de Molitor-groep. De laatste tijd wordt duidelijk dat de nationale wetgeving een belangrijke 
bron van administratieve belastingen vormt, vooral op het gebied van de belastingheffing en 
de sociale premies. 
Ook is het interessant er kennis van te nemen dat volgens de ondernemers zelf de 
belangrijkste oorzaken voor de administratieve belasting gelegen zijn in het aantal en de 
ingewikkeldheid van de formulieren die zij moeten invullen. Deze kwestie zal de speciale 
aandacht van de Commissie blijven vergen; zo was het al een van de onderwerpen tijdens 
haar recente Forum in Parijs (19 en 20 juni 1995) over het verbeteren en vereenvoudigen 
van het bedrijfsklimaat, vooral voor pas opgerichte ondernemingen. 
Voorts wordt in het verslag voor de eerste keer geprobeerd een algemene schatting van de 
kosten van de administratieve belasting voor het Europese bedrijfsleven te maken. De 
uitkomst van 180 à 230 miljard ecu, ofwel 3 tot 4 % van het BBP, rechtvaardigt de 
activiteiten van de Commissie, en met name haar voorstellen in het kader van het 
Geïntegreerde programma ten behoeve van het MKB en de ambachtelijke sector, 
ruimschoots. Het wekt wellicht geen veiTassing dat uit de cijfers blijkt dat de totale kosten 
van de administratieve belasting per bedrijf voor grote bedrijven hoger zijn dan voor kleine, 
maar dat de kosten per werknemer voor kleine ondernemingen het hoogst zijn. Mocht 
hieraan nog behoefte bestaan, dan zijn deze cijfers des te meer reden om de aandacht op de 
specifieke problemen van het MKB te richten. 
Ten slotte zijn volgens het verslag op Europees niveau de belangrijkste acties om de 
administratieve belasting te verminderen verbetering van informatie en advisering, 
vervanging en/of vereenvoudiging van bestaande wetten en aandacht voor de mogelijke 
gevolgen van nieuwe wetgeving voor bedrijven. Ook wordt gewezen op het feit dat de 
vorderingen die op dit gebied gemaakt zijn, van land tot land verschillen. Dit bevestigt dus 
de noodzaak voor de Commissie om haar werk in het kader van het Geïntegreerd 
programma voort te zetten en met name om te blijven pleiten voor de verspreiding van 
optimale werkwijzen over de Lid-Staten door middel van gezamenlijke acties. 
21 
15. Dienstverlening aan producenten 
De Commissie stelt het op prijs dat in het verslag een hoofdstuk is opgenomen over een 
studie over dienstverlening aan producenten, met name omdat het blijk geeft van een goede 
beheersing van het onderwerp en de op dit gebied spelende thema's. De dienstverlening aan 
producenten wordt correct gedefinieerd als dienstverlenende activiteiten waarvan de 
produktie hoofdzakelijk door ondernemingen wordt gekocht. Hiertoe behoren dus zakelijke 
diensten (technische en bedrijfsadviezen, reclame en software), financiële en 
verzekeringsdiensten en de makelaardij, activiteiten dus die vallen onder de klassen 81 tot 
en 85 van de NACE 70 (classificatie van economische activiteiten). Ze zijn van uitermate 
groot belang voor het MKB, zowel aan de vraag- als aan de aanbodzijde. 
De bruikbaarheid van de definitie, en van de daaropvolgende analyse, wordt echter beperkt 
door het buiten beschouwing laten van vervoer en telecommunicatie, die vanuit het oogpunt 
van de dienstverlening aan producenten tot de distributie worden gerekend. Een alternatieve 
toepassing van bovenstaande definitie zou kunnen worden gebaseerd op een indeling van de 
input-outputtabellen in vieren aan de hand van twee criteria: of de produktie voornamelijk 
voor andere ondernemingen of voor de consumptie bestemd is en of de produktiemiddelen 
vooral uit de ondernemingen zelf afkomstig zijn dan wel bij andere ondernemingen worden 
gekocht. 
Sectoren van de volkshuishouding die minder dan gemiddeld bij andere ondernemingen 
inkopen, maar die hun produktie meer dan gemiddeld aan andere ondernemingen verkopen, 
worden dan als primaire inputsectoren beschouwd. In Europa omvatten zij thans de gehele 
dienstverlening aan producenten en niets dan de dienstverlening aan producenten. Hun 
produktie wordt door alle sectoren van de volkshuishouding gebruikt en niet door de een of 
andere sector in het bijzonder, wat een indruk geeft van hun strategische rol in de moderne 
economie. Sectoren die meer dan gemiddeld inkopen bij en verkopen aan andere 
ondernemingen, worden tot de intermediaire industrie gerekend. Hiertoe behoren naast 
primaire sectoren als de landbouw en de energie, waarvan de toegevoegde waarde thans 
eerder van verwerking en raffinage afkomstig is dan van telen en mijnbouw, ook de 
leveranciers van kapitaal- en investeringsgoederen, zoals de producenten van 
kantoormachines en transportmaterieel. De andere twee categorieën betreffen economische 
sectoren die meer dan gemiddeld aan de consument leveren. Naargelang zij meer of minder 
dan gemiddeld bij andere ondernemingen inkopen, kunnen zij worden gekenmerkt als finale 
produktie of finale dienstverlening. Wanneer men in gedachten houdt dat dienstverlening 
hetzij aan het begin, hetzij aan het eind van het economisch proces voorkomt, is het 
duidelijk dat zij afzonderlijk moet worden behandeld en dat de beleidsimplicaties 
waarschijnlijk voor iedere categorie verschillend zijn. 
22 
Ook wordt in dit hoofdstuk terecht speciale aandacht besteed aan een subsector van de 
dienstverlening aan het bedrijfsleven, die bekend staat als "zakelijke dienstverlening"24 Ook 
de inhoud van deze subsector is evenwel te eng gedefinieerd. Naast de zogenaamde 
geavanceerde tertiaire industrie, bestaande uit dienstverlening op het gebied van 
bedrijfsvoering en techniek, behoren hiertoe ook meer alledaagse activiteiten als 
schoonmaakbedrijven voor kantoren, uitzendbureaus en beveiligingsdiensten. In het 
verleden hebben deze een grote bijdrage geleverd aan de groei van de zakelijke 
dienstverlening, die de op een na grootste marktsector in de Europese economie is, na de 
groot- en de detailhandel. 
Volgens de Waarnemingspost wordt de relatief geringe vraag van het MKB naar diensten 
voor producenten vooral veroorzaakt door het feit dat de bedrijven het moeilijk vinden hun 
behoeften ter zake te onderkennen en door hun onkunde met de hen aangeboden diensten. 
Deze problemen kunnen evenwel worden gelenigd door opleiding en informatie van het 
MKB-personeel en door maatregelen om het beroep op deze dienstverlenende 
ondernemingen te stimuleren. Dit lijkt de gefundeerdheid te bevestigen van acties als 
Euromanagement, voor de opleiding van kaderpersoneel en managers van het MKB, en van 
bepaalde deelmaatregelen van het Portugese PEDIP-programma, waarvan alleen kan 
worden geprofiteerd wanneer voor de samenstelling van het dossier voor de kandidatuur 
gebruik wordt gemaakt van erkende dienstverlenende ondernemingen. 
Een andere reden voor het geringe gebruik van de diensten voor producenten door het 
MKB heeft te maken met de kosten van deze diensten, die vaak als te hoog worden 
beschouwd in relatie tot de beperkte financiële middelen waarover kleine ondernemingen 
beschikken. In dit geval lijken maatregelen als de toekenning van steun in de vorm van 
belastingvrijstellingen en subsidies voor het inschakelen van dienstverlenende 
ondernemingen, die in Lid-Staten als Frankrijk en Italië van kracht zijn, een goede remedie, 
die zeker navolging in andere Lid-Staten verdient^. 
Daarnaast blijken diensten aan produœnten vooral te worden aangeboden door tot het 
MKB behorende bedrijven en vooral door micro-ondernemingen. Met name de 
werkgelegenheid in de tot deze sector behorende bedrijvende is de laatste jaren aanzienlijk 
toegenomen. Deze opmerkelijke groei, die door de effecten van de interne markt zeker nog 
zal toenemen, vergroot het belang van deze sectoren op het punt van de werkgelegenheid 
nog en dus ook het belang de ontwikkeling van de werkgelegenheid in de dienstverlenende 
kleine en middelgrote ondernemingen te steunen. Het Witboek over groei, 
concurrentievermogen en werkgelegenheid beoogt dit te bereiken door een verbetering van 
de produktiviteit van de dienstverlening aan producenten en door initiatieven als de 
Ondernemings- en innovatiecentra, die ten doel hebben de oprichting en ontwikkeling van 
innoverende bedrijven te begunstigen door deze een compleet dienstenpakket aan te bieden. 
^ In feite zijn in deze context dienstverlening aan producenten en zakelijke dienstverlening synoniemen, 
maar de ene term wordt gebruikt in ruime en de andere in enge zin. 
^ Afgezien van het in dit hoofdstuk genoemde prijsaspect is het ook mogelijk dat door derden verleende 
diensten alleen in een minimale hoeveelheid kunnen worden verleend en dat een dergelijke hoeveelheid 
de behoeften van een klein bedrijf te boven gaat. Ook doen kleine bedrijven wellicht liever een beroep 
op door hun eigen organisaties aangeboden diensten dan op de marktsector, in het bijzonder in landen 
met instellingen als Kamers van Koophandel, waar de bedrijven verplicht aan moeten bijdragen. 
23 
Wanneer gekeken wordt naar de groei van de dienstverlening aan producenten en de 
ontwikkeling van de produktiviteit, dient men er wel rekening mee te houden dat de 
nationale rekeningen als informatiebron absoluut ontoereikend zijn. Er zijn geen geschikte 
maten voor de fysieke produktie van diensten, zodat het arbeidsvolume vaak als substituut 
voor de produktie wordt gebruikt. In de praktijk wordt een toename van de 
arbeidsproduktiviteit hierdoor op nul gesteld. Dit geeft een ernstige vertekening van het 
groeipotentieel van de dienstverlening, waarvan de waarde om de in het verslag aangegeven 
kwalitatieve redenen en omdat de arbeidsintensiviteit er hoger is, sneller lijkt toe te nemen 
dan die van de economie als geheel. Verder blijft de vraag of en in hoeverre de ontwikkeling 
van de dienstverlening aan producenten het Europese MKB nieuwe groeimogelijkheden 
biedt, hetzij als leverancier van deze diensten hetzij door hun prestaties op binnen- en 
buitenlandse markten te vergroten, grotendeels onbeantwoord, daar de al te kwantitatief 
gerichte analyse van de basisstatistieken over de diensten deze meer fundamentele 
problemen verhult. Gezien de noodzaak om deze fundamentele moeilijkheden uit de weg te 
ruimen heeft de Gemeenschap al een uitgebreid programma voor de ontwikkeling van 
dienstenstatistieken goedgekeurd^", waardoor er in de nabije toekomst meer vergelijkbare 
en nuttiger gegevens beschikbaar zullen zijn. 
16. Ambachten 
Terecht wordt er in het Rapport op gewezen dat de ambachtelijke sector in de Lid-Staten 
zeer verschillend wordt gedefinieerd. Daarom voegt de Commissie gewoonlijk "kleine 
ondernemingen" toe wanneer over de ambachtelijke sector wordt gesproken omdat de 
ambachtelijke sector en de kleine ondernemingen ondanks de organisatorische en juridische 
verschillen veel gemeenschappelijke kenmerken vertonen. De organisatiestructuur van de 
ambachtelijke sector is vaak het resultaat van een lange ontwikkeling en de ambachtslieden 
erkennen zich in hun nationale structuren die zij als zodanig behouden willen zien. Voor de 
interne markt is het niet noodzakelijk dat de definities worden geharmoniseerd. 
De Commissie heeft er dan ook steeds op gewezen dat zij niet voornemens is voorstellen te 
doen om de definities van de ambachten te harmoniseren. Het is wel moeilijk om coherente 
statistieken te verkrijgen over de ambachtelijke sector gezien de talrijke verschillen qua 
aantal in aanmerking genomen beroepen, economisch gewicht van de sector, 
bedrijfsomvang, organisatiestructuur of beroepsopleiding van leerlingen, gezellen en 
meesters-ambachtslieden. De in het Rapport voorgestelde benadering van de 
Waarnemingspost, die streeft naar harmonisatie van de definities van de ambachtelijke 
sector om statistische problemen op te lossen, kan echter niet door de Commissie worden 
gevolgd. De Commissie is echter wel bereid de statistische werkzaamheden in nauw overleg 
met Eurostat te ondersteunen ten einde de kwaliteit van de bestaande statistieken te 
verbeteren, maar daarbij de gevaren voor een buitensporige toename van de kosten van de 
ondernemingen in verband met een verplichte deelname zo klein mogelijk te houden. 
Over de resultaten van de Tweede Europese Conferentie van het ambacht en de kleine 
onderneming die op 26 en 27 september 1994 te Berlijn heeft plaatsgevonden, heeft de 
Commissie een beknopt verslag ingedient en daarin tevens aangeven welke gevolgen zij aan 
de conclusies wil geven en welke initiatieven aan de Lid-Staten kunnen worden aanbevolen. 
26 Beschikking 92/326/EEG van de Raad van 18 juni 1992. 
24 
17. Systeem voor het volgen van het MKB op de interne markt (SIMM) 
In dit punt wordt de in de voorgaande rapporten uitgevoerde analyse uitgebreid en 
toegespitst op het drieledig verband tussen de prestaties van het MKB, de dynamiek van het 
MKB en het ondernemingsklimaat in het licht van de voltooiing van de interne markt. Daar 
feitelijke en voorspelde ontwikkelingen in deze variabelen bovendien betrekking hebben op 
de periode 1988-1994 heeft de Waarnemingspost het nuttig geacht een onderscheid te 
maken tussen twee groepen landen (EUR-12 en EVA-4), op basis van het feit of zij tijdens 
deze periode al dan niet lid van de EU waren. 
In het algemeen wijst de in het Rapport opgenomen informatie duidelijk uit dat recente 
verbeteringen in de algemene economische situatie en vooruitgang in de reële en nominale 
macro-economische convergentie^' doorwerken op bedrijfsniveau. Niet alleen presteerden 
kleine en middelgrote ondernemingen in de EUR-12 vrij goed daar hun 
ondernemingsklimaat coherenter werd^°, maar in zijn geheel genomen is convergentie 
duidelijk merkbaar op gebieden zoals fiscaal en monetair beleid, technologie en innovatie, 
kapitaal en financiën, arbeidsmarkten, en macro-economische sterkte en aanwezigheid op 
wereldmarkten, terwijl wat de indicatoren betreft slechts drie van de door de 
Waarnemingspost in aanmerking genomen individuele variabelen in de beschouwde periode 
significante verschillen vertoonden. Overigens is het ondernemingsklimaat in de EVA-4 op 
de meeste van deze gebieden ook steeds meer gaan lijken op het ondernemingsklimaat in de 
EU, met als enige uitzondering kapitaal en financiën waar blijkbaar enkele vrij ongunstige 
ontwikkelingen op het gebied van investeringen in vaste activa en beschikbaarheid van 
risicokapitaal hebben plaatsgevonden. 
Ondanks deze algemene tendens is er sprake van een zekere divergentie in het 
arbeidsmarktbeleid (gepaard met bepaalde verschillen tussen de EVA-4 en de EUR-12, en 
ondanks geconstateerde convergentietendensen op het gebied van 
werkloosheidsuitkeringen, gemeten door middel van vervangingscoëfficiënten, en van het 
beleid voor de oprichting van nieuwe ondernemingen), in de belasting van ondernemingen 
(vooral als gevolg van regelgeving) en in de arbeidsverhoudingen (vooral op het gebied van 
arbeidsreglementering, die volgens de Waarnemingspost overigens geen grote invloed heeft 
op de prestaties van het MKB). Hoewel deze gebieden precies die drie zijn die in 1988 als 
het meest coherent werden aangemerkt, en derhalve ook meer vrijheid in het nationaal 
beleid mogelijk maken, wijst dit resultaat nogmaals uit hoe belangrijk het is dat bij het 
beoordelen van de gevolgen van het ondernemingsklimaat op de prestaties van het MKB 
specifiek aandacht wordt besteed aan de verschillende aspecten van het 
werkgelegenheidsbeleid en de wetgeving in de verschillende Lid-Staten, zoals in vorige 
punten werd benadrukt. 
27 Zie bij voorbeeld het "Economisch jaarverslag 1995", COM (94) 615 def. van 13.12.1994. 
28 Zoals in het Rapport heeft het begrip convergentie (of divergentie) hier een dynamisch karakter en 
houdt het een beweging in naar meer (of minder) coherentie, dat als de statische tegenhanger ervan 
wordt gezien. 
25 
Zoals verwacht kunnen bij het nader bekijken van de diverse door de Waarnemingspost 
opgestelde landendiagrammen meestal afzonderlijke landengroepen worden geïdentificeerd 
en zo algemene overeenkomsten en verschillen daartussen worden bestudeerd. Dit is echter 
nergens opvallender dan bij de belasting van ondernemingen, waar duidelijk vier patronen 
voorkomend Daar is gebleken dat divergentie in het arbeidsmarktbeleid grotendeels het 
resultaat is van een algemene tendens naar hogere overheidsuitgaven voor een actief 
arbeidsmarktbeleid en dat deze waarschijnlijk kan worden verklaard door een soortgelijke 
tendens in het tweeledige karakter van ai-beidsmarkten, is de Commissie van mening dat het 
Rapport groot belang hecht aan de voortzetting van haar eigen inspanningen om het 
(administratieve) ondernemingsklimaat verder te vereenvoudigen, namelijk door middel van 
met de Lid-Staten gecoördineerde acties, zoals aanbevolen door het Geïntegreerde 
programma. 
Wat de prestaties van het MKB betreft, en ondanks een zekere divergentie die het gevolg is 
van een aantal individuele afwijkende gevallen, suggereert het Rapport dat tegenover 
recente verbeteringen in de rentabiliteit en in de vorming van toegevoegde waarde slechts 
een beperkte groei van de werkgelegenheid staan. Hoewel een algemene verbetering van de 
zelffinancieringscapaciteit van de ondernemingen in ieder geval positief is, vooral daar deze 
als katalyserende factor voor toekomstige investeringen kan fungeren, wordt in andere 
studies ook gesteld dat de investeringsneiging van de ondernemingen nog steeds negatief 
wordt beïnvloed door inflatoire verwachtingen, rentevoetverschillen en instabiliteit van de 
wisselkoersen. Het bevorderen van een stabiel macro-economisch klimaat door middel van 
een gezond macro-economisch beleid lijkt dan ook een van de belangrijkste individuele 
factoren voor het stimuleren van de ontwikkeling van ondernemingen en ondernemerschap, 
alsmede van de groei van de werkgelegenheid en van de internationale concurrentiekracht 
van het MKB. Eens te meer is een beleid dat meer de nadruk legt op de kleine 
ondernemingen bijzonder geschikt om deze doelstellingen te bereiken, daar de 
Waarnemingspost tot de conclusie is gekomen dat de structuur, veeleer dan de hoogte van 
de overheidsuitgaven, samenhangt met stimulerende of remmende factoren van de prestaties 
van het MKB30. 
Ten slotte kan de Commissie de algemene conclusies van het Rapport ten volle 
onderschrijven. In het algemeen werd geconstateerd dat het ondernemingsklimaat de laatste 
zes jaar is verbeterd, dat de convergentie in het ondernemingsklimaat heeft bijgedragen tot 
betere prestaties van het MKB en vooral dat de voltooiing van de interne markt zowel op 
het ondernemingsklimaat als op de prestaties van het MKB een positieve invloed heeft. 
2* Dit komt neer op hogere dan de gemiddelde financiële en reglementaire belasting in België, Duitsland 
en Oostenrijk, hogere reglementaire en lagere financiële belasting in Denemarken, Frankrijk, 
Luxemburg en Nederland, hogere financiële en lagere reglementaire belasting in Griekenland, Ierland, 
Italië, Portugal en Spanje en ten slotte lagere reglementaire en financiële belasting in Finland, 
Noorwegen, Zweden en het Verenigd Koninkrijk. 
3° In dit verband worden fiscaal en sociaal beleid, evenals O&O-inspanningen, in het Rapport beschouwd 
als elementen van het ondernemingsklimaat die in de periode 1988-1994 uit het oogpunt van de 
prestaties van het MKB negatiever zijn geworden. 
26 
Deze conclusies moeten uiteraard met enige omzichtigheid worden benaderd, daar het nog 
te vroeg is om de gevolgen van de interne markt voor het MKB volledig te evalueren. 
Naarmate geleidelijk langere tijdreeksen beschikbaar komen en door de verstreken tijd sinds 
de officiële inwerkingtreding duidelijker effecten merkbaar worden, zal de 
Waarnemingspost zeker worden gevraagd zijn analysen voort te zetten en te verfijnen, 
namelijk door nieuwe oorzakelijke verbanden te bestuderen en de schaal ervan aan te 
passen. Daar de interne markt echter wordt gezien als een stimulerend programma dat 
nieuwe groeimogelijkheden moet bieden voor ondernemingen die vroeger genoodzaakt 
waren hun activiteiten tot één Lid-Staat te beperken, is het geruststellend dat volgens de 
beschikbare gegevens de beloften worden waargemaakt. Door een betere coördinatie van 
haar eigen activiteiten met die van de Lid-Staten, het bedrijfsleven en intermediairs die 
ondernemingen bijstand bieden en die de ontwikkeling en aanpassing van kleine en 
middelgrote ondernemingen en de ambachtelijke sector ondersteunen, zal de EU zich zo 
veel mogelijk voor de optimale verwezenlijking Van deze doelstellingen blijven inspannen. 
18. Beleidspunten 
Het Rapport bevat een aantal aanbevelingen inzake het beleid ten behoeve van het MKB. 
Deze zijn in de eerste plaats gericht tot de Europese instellingen, hoewel zij ook op 
nationaal en regionaal niveau in hoge mate geldigheid bezitten. 
De Commissie is eveneens van mening dat het beleid ten behoeve van het MKB beter 
aangepast zou moeten zijn aan de fundamentele veranderingen van de context waarin de 
kleine en middelgrote ondernemingen in de Europese Unie werken. In dit verband verwijst 
het Rapport terecht naar de mondialisering van de markten, zowel op Europees als op 
wereldniveau, naar de totstandkoming van de informatiemaatschappij en naar de 
uitdagingen die in het Witboek over groei, concurrentievermogen en werkgelegenheid voor 
het MKB aan de orde zijn gesteld. 
Deze fundamentele veranderingen hebben de EU er al toe aangespoord haar beleid ten 
behoeve van het MKB te versterken, met name op de volgende in het rapport genoemde 
gebieden: 
- een stabiel macro-economisch kader; 
- een open en concurrerende omgeving; 
- een netwerk voor infrastructuur, vervoer, telecommunicatie en informatietechnologie; 
- versterking van het concurrentievermogen van de ondernemingen; 
- een gunstig ondernemingsklimaat; 
- steunmaatregelen voor de ondernemingen. 
Een stabiel macro-economisch kader 
Volgens het Rapport bestaat de efficiëntste maatregel die de regeringen ten behoeve van het 
MKB kunnen nemen in de verbetering van de macro-economische omstandigheden 
waaronder deze ondernemingen werken. 
27 
De Commissie heeft op dit gebied aanbevelingen geformuleerd in haar Witboek over groei, 
concurrentievermogen en werkgelegenheid. Daarin wordt er de nadruk op gelegd dat de 
verdere verwezenlijking van de EMU een van de hoekstenen vormt voor de 
totstandbrenging van een stabiel macro-economisch kader voor de ondernemingen. 
Een open en concurrerende omgeving 
In het Rapport wordt bevestigd dat de inspanningen van de Europese Unie die gericht zijn 
op de uitbreiding van de markten voor de ondernemingen, zowel binnen de EU als in derde 
landen (EER, WTO), ondanks zekere aanpassingskosten ruimschoots ten goede zijn 
gekomen aan de kleine en middelgrote ondernemingen. Deze hebben hun aandeel in de 
uitvoer snel verhoogd en hebben van een grotere concurrentie op hun binnenlandse markten 
geprofiteerd. De Commissie zal ook in de toekomst zorgen voor de goede werking van de 
interne markt, in het bijzonder voor het MKB, en de uitvoer naar derde landen 
aanmoedigen. 
De overheden hebben tevens tot taak concurrentieverstoringen op de markten te vermijden. 
De Commissie heeft haar eigen verantwoordelijkheid, zowel binnen de EU 
(concurrentiebeleid ten behoeve van de ondernemingen en toezicht op de overheidssteun) 
als tegenover derde landen (handelsbeleid). 
In haar jaarverslagen over het mededingingsbeleid heeft de Commissie het accent gelegd op 
de aanvullende en onontbeerlijke rol die het concurrentiebeleid speelt in het kader van de 
mondialisering van de handel en van de voorwaarden voor groei, concurrentievermogen en 
werkgelegenheid-* . Zoals in het Rapport wordt benadrukt, moet in dit verband in ieder 
geval rekening worden gehouden met de specifieke kenmerken van het MKB. De 
Commissie houdt trouwens in haar beleid inzake concurrentie en toezicht op overheidssteun 
rekening met de omvang van de ondernemingen-^. Doel is namelijk de kleine en 
middelgrote ondernemingen in staat te stellen onderling samen te werken of 
samenwerkingsverbanden aan te gaan met grote ondernemingen, ten einde hun overleving in 
het kader van een groeiende internationalisering te waarborgen, zonder een beroep te doen 
op overeenkomsten of praktijken die de goede werking van de markten in het gedrang 
brengen. 
Een netwerk voor infrastructuur, vervoer, telecommunicatie en informatietechnologie 
Het Rapport beveelt de overheden aan de ondernemingen passende netwerken voor 
infrastructuur, telecommunicatie en vervoer aan te bieden en meer bepaald de toegang van 
kleine en middelgrote ondernemingen daartoe te vergemakkelijken. 
De Europese instellingen zullen hun acties op dit terrein voortzetten, met name door middel 
van steunmaatregelen van de EIB en de Structuurfondsen, alsmede door de 
totstandbrenging van transeuropese netwerken en van de informatiemaatschappij. 
31 Zie met name XXIVe (1994) en XXIIIe (1993) Verslag over het mededingingsbeleid. 
32 Zie met name XXIIe Verslag (1992) over het mededingingsbeleid, blz. 57. 
28 
Versterking van het concurrentievermogen van de ondernemingen, met name door 
een beter onderwijsstelsel en de vciatn'kiug van ÖTO 
Zoals in het Rapport wordt beklemtoond, is het wenselijk dat de onderwijs- en 
beroepsopleidingsstelsels beter worden aangepast aan de behoeften van de ondernemingen 
en meer bepaald van de ambachtelijke sector. Het Witboek over groei, 
concurrentievermogen en werkgelegenheid beveelt op dit gebied een aantal specifieke 
communautaire initiatieven aan ter aanvulling van de door de Lid-Staten opgezette acties. 
De versterking van het concurrentievermogen van de ondernemingen vergt tevens een 
bijkomende inspanning op het gebied van onderzoek en technologische ontwikkeling 
(OTO). In haar verslagen over de coördinatie van de activiteiten ten behoeve van het 
MKB33 heeft de Commissie de diverse acties ter zake, meer bepaald de acties ten behoeve 
van het MKB, gespecificeerd. 
Een gunstig ondernemingsklimaat 
Terecht wordt in het Rapport veel belang gehecht aan de schepping van een beter juridisch, 
administratief, fiscaal en sociaal klimaat voor de ondernemingen. Het Witboek over groei, 
concurrentievermogen en werkgelegenheid beklemtoont overigens dat een van de zwakke 
punten van het MKB juist te maken heeft met de structurele capaciteit van deze 
ondernemingen om in de complexiteit van de administratieve en wetgevende omgeving hun 
weg te vinden (met name de administratieve en wettelijke verplichtingen, de totstandkoming 
van nieuwe sociale en milieuvoorschriften, de instelling van een nieuw normalisatie- en 
certificatiesysteem in het kader van de verwezenlijking van de interne markt, en de 
hinderpalen voor de uitoefening van bepaalde activiteiten.) 
Uiteraard dragen de nationale en de communautaire wetgevers en overheden op dit gebied 
rechtstreeks verantwoordelijkheid. Daarom zet de Commissie ook haar acties voort ter 
vermindering van de buitensporige bureaucratische belasting en verplichtingen, zowel voor 
haar eigen acties (met name het systeem ter beoordeling van het effect van de 
communautaire wetgeving op de ondernemingen) als voor die van de Lid-Staten. Wat deze 
laatste betreft heeft de Commissie in het kader van de met de Lid-Staten gecoördineerde 
acties in het kader van het Geïntegreerde programma ten behoeve van het MKB op 19 en 
20 juni 1995 in Parijs al een forum georganiseerd waar de beste in de Lid-Staten toegepaste 
praktijken konden worden geïdentificeerd en uitgewisseld. 
33 Zie met name "De communautaire acties ten hehoeve van het MKB en de ambachtelijke sector", 
COM (94) 221 def. van 7.9.1994. 
5) 
29 
Zoals in het Rapport vermeld komt een beter juridisch klimaat voor de ondernemingen niet 
alleen door een dereguleringsinspanning tot stand en kunnen voor bepaalde kernproblemen, 
zoals de betalingstermijnen, de overdracht van ondernemingen en de rechtsvormen, 
wetgevingsinitiatieven zeer nuttig zijn. Zo heeft de Commissie onlangs aanbevelingen aan de 
Lid-Staten goedgekeurd op het gebied van betalingstermijnen-^ en de overdracht van 
ondernemingen-^. Zij moedigt tevens de ontwikkeling aan van passende rechtsvormen voor 
ondernemingen die op intracommunautair niveau actief zijn (met name de EESV's, 
waarvoor het REGIE-netwerk is opgezet, en Europese rechtsvormen voor coöperatieve 
ondernemingen, verenigingen en stichtingen). 
Steunmaatregelen 
In het Rapport wordt tevens melding gemaakt van de belangrijke bijdrage die de 
ondersteunende diensten voor het concurrentievermogen van de ondernemingen kunnen 
leveren. De complexiteit van het beheer van een onderneming en de ontwikkeling van 
strategische richtsnoeren geven tal van kleine en middelgrote ondernemingen nog steeds 
speciale problemen. Zoals in het Rapport wordt benadrukt, is voor vooruitgang op dit 
gebied enerzijds een grotere beschikbaarheid van deze diensten, in het bijzonder in de 
perifere regio's, en anderzijds een grotere vraag en gebruikmaking van de bestaande 
steunmaatregelen door het MKB vereist. 
De Commissie zal het aanbod van haar eigen steunmaatregelen verder verbeteren, met name 
op het gebied van voorlichting (EIC-netwerk) en samenwerking (netwerken BC-NET, 
BSO, EUROPARTENARIAT, INTERPRISE). Bovendien zal zij met de Lid-Staten 
gecoördineerde acties ontwikkelen met het oog op de uitwisseling van de beste bestaande 
praktijken, zowel wat de dienstverlening aan ondernemingen (forum in Madrid in november 
1995) als de middelen ter bevordering van de vraag om informatie, opleiding en advies door 
de ondernemingen betreft. 
CONCLUSIES 
De jaarverslagen van de Waarnemingspost worden sinds de totstandkoming van de interne 
markt opgesteld en zijn sindsdien voortdurend verder ontwikkeld. Niet alleen door een 
zorgvuldige aanpassing van het bestreken gebied en de structuur ervan, maar ook dank zij 
een geleidelijke uitbreiding van de geografische dekking, die nu de meeste EER-lidstaten 
omvat, bieden zij regelmatig een omvattende en nuttige analyse van het MKB binnen de 
Europese economie. 
In het algemeen werd in het eerste verslag een algemeen overzicht gegeven van het 
Europese MKB en werden de verwachte gevolgen van de voltooiing van de interne markt in 
kwalitatief opzicht geanalyseerd. In die zin kwam het neer op een "nulmeting" van de 
toestand van het MKB in de Europese Unie. 
34 PB nr. C 144 en L 127 van 10.6.1995. 
35 PB nr. C 400 en L 385 van 31.12.1994. 
30 
Het tweede verslag was meer op dynamische processen gericht dan het eerste. Zowel voor 
het scheppen van arbeidsplaatsen en opleiding, kapitaal en financiën, als voor innovatie en 
verspreiding van technologie bleek het mogelijk om behalve structuren ook ontwikkelingen 
te presenteren, en werden de resultaten toegelicht van een voorbereidende convergentie-
/divergentieanalyse, waardoor de effecten van de voltooiing van de interne markt in de 
periode 1988-1993 konden worden gevolgd. 
Dit derde verslag staat, zoals de voorgaande, yol feiten en nuttige informatie. Behalve de 
gebruikelijke jaarlijkse actualisering inzake de prestaties van het MKB, is het meer bepaald 
gericht op diverse aspecten van het ondernemingsklimaat en is meer aandacht besteed aan 
de ontwikkeling van het Systeem voor het volgen van het MKB op de interne markt 
(SIMM). Er zijn thematische studies uitgevoerd over administratieve belasting, een gebied 
waar het beleid veel aandacht aan besteedt, en over dienstverlening aan producenten, een 
sector die vooral van belang is voor de uitbreiding van de activiteiten en de produktiviteit 
van het MKB. 
Meer in het bijzonder blijkt uit het Rapport duidelijk dat het ondernemingsklimaat waarin de 
kleine en middelgrote ondernemingen werken de laatste zes jaar in de vroegere twaalf Lid-
Staten steeds eenvormiger is geworden, naarmate de voorwaarden op de kapitaalmarkten, 
nationale inspanningen inzake technologie en innovatie en het fiscaal en monetair beleid in 
de Europese Unie meer naar elkaar toegroeiden. Overigens is in dezelfde periode ook het 
ondernemingsklimaat in de nieuwe Lid-Staten (Finland, Oostenrijk en Zweden) en in 
Noorwegen steeds meer gaan lijken op het ondernemingsklimaat in de EU. 
Het Rapport komt echter ook tot de conclusie dat kleine en middelgrote ondernemingen 
nog niet ten volle van het huidige economische herstel profiteren. Vergeleken met de 
periode 1988-1993, waarin het MKB de in grotere ondernemingen verloren gegane 
arbeidsplaatsen meer dan compenseerde, stagneert de schepping van werkgelegenheid in het 
MKB momenteel, daar het langzame herstel in het MKB werd voorafgegaan door een 
tragere toename van het aantal ondernemingen in Europa, als gevolg van een lichte daling 
van het aantal opgerichte ondernemingen en een groter aantal sluitingen. Over geheel 
Europa zijn er grote verschillen in het aantal nieuw opgerichte ondernemingen, waarbij dit 
aantal relatief hoog ligt in Duitsland en Finland en eerder laag in Italië, Spanje en het 
Verenigd Koninkrijk. Daarentegen komen de motieven (zoals de wens om zelfstandig te 
zijn, of dreigende werkloosheid) en de succesfactoren die gepaard gaan met de oprichting 
van een onderneming (zoals managementervaring en opleidingsniveau) in de hele EU veel 
beter overeen. Blijkbaar hebben nog bestaande verschillen in het ondernemingsklimaat, 
zoals de welvaart van de bevolking en specifiek op het MKB gericht fiscaal beleid, een 
grote invloed op nieuw ondernemerschap. 
Het initiatief van ondernemers en hun beslissingen op het gebied van personeelsaanwerving 
en investeringen, zijn van groot belang voor de groei. Het overheidsbeleid moet er steeds op 
gericht zijn een samenhangend en transparant kader te bieden waarbinnen economische 
subjecten op basis van gelijke behandeling vrij kunnen concurreren, en zo een doeltreffende 
cirkel van initiatief, werkgelegenheid en groei te doen ontstaan. Daartoe moeten individuele 
produktiviteitsprikkels worden versterkt, concurrentie worden gestimuleerd en in het 
algemeen de flexibiliteit van de markt worden verhoogd. 
31 
In de Resolutie van de Raad van 10 oktober 1994 wordt het dynamisme en het 
innovatiepotentieel van kleine en middelgrote ondernemingen in een concurrerende 
economie op de voorgrond geplaatst, terwijl duidelijk wordt erkend dat hun ontwikkeling, 
en in het bijzonder hun flexibiliteit en aanpassingscapaciteit aan veranderende 
omstandigheden, nog steeds wordt gehinderd door een aantal interne en externe 
belemmeringen. Een eenvoudig, logisch en samenhangend beleidskader is dan ook essentieel 
om de doeltreffendste methoden te vinden om hun moeilijkheden te overwinnen en op hun 
sterke punten voort te bouwen. Het Rapport bevestigt duidelijk deze redenering en 
bevestigt nogmaals dat de permanente inspanningen van de Commissie moeten worden 
voortgezet ter verbetering van het ondernemingsklimaat en ter ondersteuning van de 
ontwikkeling en aanpassing van ondernemingen volgens de richtsnoeren van het 
Geïntegreerde programma ten behoeve van het MKB en de ambachtelijke sector, dat het 
pad effent voor een ondernemingsbeleid van de tweede generatie. 
In die zin blijft de Commissie in de allereerste plaats streven naar een hoge mate van 
toegevoegde waarde in het ondernemingsbeleid van de Commissie en naar het leveren van 
een bijdrage tot de economische heropleving en de groei van de werkgelegenheid door het 
ontwikkelen van activiteiten die voor ondernemingen rechtstreeks van belang zijn en door 
het intensiveren van de wisselwerking tussen bestaande instrumenten. Met dit voor ogen zal 
zij vooral streven naar het bevorderen en versterken van overleg en samenwerking met al 
haar partners, de Lid-Staten, de Europese instellingen en de bedrijfsorganisaties, zodat de 
inspanningen van de EU ten behoeve van het MKB worden vertaald in groei, 
concurrentievermogen en werkgelegenheid. 
32 
UITGEBREIDE SAMENVATTING 
DE EUROPESE WAARNEMINGSPOST VOOR HET MKB 
Derde jaarverslag 
Rapport overhandigd aan Directoraat-Generaal XXIII 
(Ondememingenbeleid, handel, toerisme en sociale economie) 
van de Europese Commissie door: 
ENSR - European Network for SME Research 
en gecoördineerd door: 
EIM - Small Business Research and Consultancy 

33 
INLEIDING 
Dit is een uitgebreide samenvatting van het derde jaarverslag van de Europese 
Waarnemingspost voor het MKB. In het eerste jaarverslag, dat in mei 1993 werd 
gepubliceerd, stonden de structuur en de werkgebieden van het MKB centraal. Het tweede 
jaarverslag, dat in april 1994 verscheen, beschreef de ontwikkelingen die van invloed zijn op 
het MKB. In beide rapporten ging het nog om de 12 Lid-Staten van de EU. In het rapport 
voor dit jaar zijn ook Oostenrijk, Finland, Noorwegen en Zweden opgenomen, waarmee 
werd vooruitgelopen op de toetreding van deze landen tot de Europese Unie per 1 januari 
1995. Helaas viel het besluit in Noorwegen anders uit. Het derde jaarverslag bestrijkt nu alle 
landen van de Europese Economische Ruimte behalve IJsland. 
De opzet van het rapport is enigszins gewijzigd. Het grootste deel behelst de ontwikkeling 
van het SIMM (systeem voor het volgen van het MKB op de interne markt), waarmee de 
gevolgen van de voltooiing van de interne markt op het MKB wordt gemeten. Door de 
voltooiing van de interne markt zijn namelijk zowel de prestaties van als het 
ondernemingsklimaat voor het MKB gewijzigd. Daarom wordt een onderscheid gemaakt 
tussen informatie over de prestaties van het MKB (deel I) en informatie over het 
ondernemingsklimaat voor het MKB (deel II). De thematische studies in het rapport van dit 
jaar (deel III) hebben betrekking op de administratieve belasting van het MKB en de 
verlening van diensten aan producenten. Een deel van de informatie in de thematische studie 
van vorig jaar over de ambachten is bijgewerkt. In het laatste deel (deel IV) worden 
conclusies getrokken. Het bestaat uit de belangrijkste resultaten van de SIMM en een 
overzicht van de beleidspunten die voortvloeien uit de in dit rapport opgenomen informatie. 
DEELI 
1. ECONOMISCHE GROEI EN SECTORALE ONTWIKKELING 
Economische groei naar grootteklasse van de onderneming 
De economische ontwikkeling in Europa-16 tussen 1988 en 1995 kan worden opgedeeld in 
een periode van groei (1988-1990), een periode van stagnatie (1990-1993) en een 
herstelperiode (1994-1995). Ondanks de verschillen in globale groeicijfers is de structuur 
van de economische groei, uitgesplitst naar sector en grootteklasse van de ondernemingen, 
in EU-12 en EVA-4 gelijk. 
De gevolgen van deze verschillende fasen van de conjunctuurcyclus blijken voor het MKB 
en voor grote ondernemingen niet gelijk te zijn. De mondiale economische stagnatie trof 
eerst de op de uitvoer gerichte grote ondernemingen, en het MKB pas na verloop van tijd. 
Tijdens de herstelperiode was de situatie juist omgekeerd. Omdat het herstel eerst en vooral 
bij de uitvoer merkbaar was, profiteerden de grote ondernemingen hiervan het eerst. Vanaf 
1994 evenwel stimuleerde het toegenomen vertrouwen van het bedrijfsleven en de 
consumenten de economische groei. De binnenlandse vraag neemt echter nauwelijks toe 
wegens de bescheiden groei van de reële inkomens. 
34 
De economische stagnatie was een zware klap voor de arbeidsmarkt. Het totale aantal 
banen in de particuliere sector was in Europa in 1988 en 1995 min of meer gelijk, maar de 
arbeidsproduktiviteit nam toe. Tussen 1988 en 1990 groeide de werkgelegenheid bij het 
MKB met meer dan 2 % per jaar, terwijl die bij de grote ondernemingen slechts marginaal 
toenam. Vervolgens nam de werkgelegenheid bij het MKB met 1 % per jaar af en bij de 
grote ondernemingen met bijna 2 %. In de beginperiode van het economisch herstel nam de 
werkgelegenheid eerst bij de grote ondernemingen weer toe, waarna na verloop van tijd het 
MKB volgde. Met name bij het MKB zullen vermoedelijk niet snel nieuwe banen worden 
gcreëerd omdat er sprake is van een overcapaciteit. 
Tussen 1988 en 1990 nam het aantal ondernemingen sterk toe. Het snelst expandeerden de 
handel, vervoer en telecommunicatie en de dienstverlening aan producenten. In de meeste 
landen zakte de groei van het aantal ondernemingen tijdens de recessie in. De ongunstige 
economische omstandigheden tijdens de periode van economische stagnatie remden de 
oprichting van nieuwe bedrijven en leidden tot een stijging van het aantal bedrijfssluitingen. 
De arbeidsproduktiviteit van het MKB is tussen 1988 en 1995 met 2% per jaar 
toegenomen, maar al vanaf 1990 is de groei groter. Tijdens de recessie en de herstelperiode 
dwong de grotere internationale concurrentie het MKB zowel als de grote ondernemingen 
tot grotere effectiviteit. De toegenomen arbeidsproduktiviteit leidde in combinatie met de 
slechts geringe loonstijgingen tot een daling van de reële arbeidskosten per eenheid, 
waardoor de winstcapaciteit toenam. 
Sectorale kenmerken 
Sectoren met in de regel vrij grote ondernemingen zijn de mijnbouw, de verwerkende 
industrie en in mindere mate vervoer en telecommunicatie. In de bouw en in het grootste 
deel van de dienstverlenende sector ligt de gemiddelde bedrijfsomvang in Europa-16 onder 
het algemene gemiddelde van 6 werknemers. In het algemeen lijkt er een positieve correlatie 
te zijn tussen de kapitaalintensiteit van de produktie en de bedrijfsomvang. Een verklaring 
hiervoor is dat een groter kapitaalintensiteit leidt tot grotere schaalvoordelen en het 
moeilijker wordt een dergelijke onderneming op te richten. 
Een kleine gemiddelde bedrijfsomvang van het MKB in een bepaalde bedrijfstak komt 
overeen met een hoge relatieve arbeidsproduktiviteit van het MKB in die bedrijfstak. Zo 
heeft in de meeste sectoren van de handel en de dienstverlening het MKB de hoogste 
arbeidsproduktiviteit, terwijl de arbeidsproduktiviteit in de mijnbouw en de verwerkende 
industrie doorgaans het grootst is bij de grote ondernemingen.Vanuit macro-economisch 
oogpunt lijkt de verdeling van het MKB en de grote ondernemingen over de verschillende 
sectoren van het bedrijfsleven dan ook efficiënt te zijn. 
35 
In de periode van 1988 tot 1995 waren de groeicijfers het hoogst in de op de uitvoer 
gerichte sectoren: mijnbouw, verwerkende industrie en vervoer en telecommunicatie. Dit 
geldt zowel voor het MKB als voor grote ondernemingen. Dit bewijst het belang van 
internationale integratie en specialisatie voor de economische groei. De bouw, de 
detailhandel en de persoonlijke dienstverlening, die vooral van de binnenlandse markt 
afhankelijk zijn, gaven de laagste groeicijfers te zien. In de meeste sectoren waren de 
groeicijfers in toegevoegde waarde voor het MKB hoger dan voor grote ondernemingen. 
Alleen in de verwerkende industrie waren de grote ondernemingen op dit punt succesrijker. 
Opvallend is dat sectorale verschillen in werkgelegenheidsgroei slechts in beperkte mate 
overeenkomen met verschillen in groei van de toegevoegde waarde. De trend naar 
kostenbeperking leidde vooral in de op de uitvoer gerichte sectoren van de verwerkende 
industrie en bij vervoer en telecommunicatie tot minder banen. De sectoren met de grootste 
toename van de toegevoegde waarde kenden dan ook de grootste toename van de 
arbeidsproduktiviteit. 
Op sectoraal niveau blijkt een bescheiden groei van de arbeidskosten per eenheid - als maat 
voor het concurrentievermogen - samen te vallen met een vrij hoog groeicijfer voor de 
toegevoegde waarde. Dit geldt vooral voor grote ondernemingen, maar tot op zekere 
hoogte ook voor het MKB. Men gaat eivan uit dat het MKB, dat minder flexibel is bij het 
aanpassen van het arbeidsvolume aan veranderingen in de vraag, mede concurrerend konden 
blijven door gedurende de genoemde periode de winstmarges in sterkere mate te 
verminderen dan de grote ondernemingen. 
2. BEDRIJFSDYNAMIEK EN ONDERNEMERSCHAP 
Nieuwe ondernemingen: trends 
Er waren de afgelopen vijf jaar grote verschillen tussen de Europese landen wat de 
oprichting van nieuwe bedrijven betreft. In het algemeen was er in Europa sprake van een 
geringe achteruitgang in het aantal nieuwe bedrijven. 
De hoofdmoot van de nieuwe bedrijven is werkzaam in de dienstensector. 
Van alle starters in Europa overleefden 87 % het eerste jaar, 68 % ten minste drie jaar en 
55 % meer dan vijfjaar. Er zijn evenwel grote verschillen tussen de landen; zo loopt het 
percentage dat vijfjaar overleeft, uiteen van 45 % in Luxemburg tot 63 % in Duitsland. 
36 
Nieuwe ondernemingen: banen en groei 
De nieuwe ondernemingen zorgden in de meeste Europese landen voor een groot gedeelte 
van de bruto-banengroei, maar er zijn grote verschillen tussen de landen. Bovendien is in de 
meeste landen de expansie van bestaande bedrijven een belangrijker bron van nieuwe banen 
dan starters. 
Er zij op gewezen dat verreweg de meeste ondernemers geen belang hebben bij expansie 
van hun bedrijf; een minderheid slechts heeft groeiplannen. 
Profiel van de starter 
De typische Europese starter is, ongeacht het land, een man van 35 jaar, die voordien als 
middenkader of geschoold arbeider ervaring in het MKB heeft opgedaan; zijn 
opleidingsniveau komt overeen met het gemiddelde in zijn land. 
Toch zijn er belangrijke verschillen tussen de landen, bij voorbeeld wat het aandeel van de 
vrouwen en de werklozen onder de nieuwe ondernemers betreft. Ook varieert het profiel 
van de ondernemer naargelang de aard van de activiteiten van de opgerichte onderneming. 
« 
Motieven voor en succesfactoren bij het oprichten of uitbreiden van een onderneming 
Zelfontplooiing, de wens onafhankelijk te zijn en het aangrijpen van bedrijfsmogelijkheden 
lijken de belangrijkste motieven te zijn voor het oprichten van een nieuwe onderneming, 
terwijl anderzijds (het gevaar van) werkloosheid de laatste jaren ook steeds vaker een factor 
is die starters ertoe beweegt zelf een onderneming op te richten. 
Hoewel uit veel Europese studies blijkt dat vroegere managerervaringen, handelskennis, een 
positieve instelling, een groot zelfvertrouwen en onderwijs belangrijke succesfactoren zijn, 
moet er ook op worden gewezen dat de bedrijfskeuze en een goede voorbereiding van de 
oprichting ten minste even belangrijk lijken te zijn. 
Obstakels en belemmeringen om een onderneming op te richten of uit te breiden 
Gebrek aan kapitaal is verreweg het belangrijkste obstakel voor het oprichten en uitbreiden 
van een onderneming. Hierna volgen problemen in verband met de markt, ontoereikende 
zakelijke vaardigheden en de hoogte van de belastingen en sociale premies. 
37 
3. ARBEID 
Het MKB en het scheppen van banen 
De laatste tijd is er wel eens aan getwijfeld of het MKB, en met name de micro­
ondernemingen, in geïndustrialiseerde economieën wel de meeste banen genereert. Zo heeft 
de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OESO) erop gewezen 
dat problemen in verband met het verzamelen en analyseren van gegevens wellicht tot een 
overschatting van het aantal door het MKB gecreëerde banen hebben geleid. 
In dit hoofdstuk worden de methodologische problemen in verband hiermee uitvoerig 
besproken. De conclusie luidt dat er in sommige studies weliswaar sprake was van een 
zekere overschatting van de door het MKB gecreëerde nieuwe banen, maar dat de stelling 
dat het MKB in het algemeen meer banen genereert dan grote ondernemingen toch geldig 
blijft. 
In de recente discussie over het scheppen van banen door het MKB is een theorie ontvouwd 
die luidt dat een groot deel van de groei van het aandeel van het MKB in de 
werkgelegenheid te danken is aan opzettelijke strategieën van grote ondernemingen die 
onzekere toekomstverwachtingen proberen tegen te gaan door een flexibele produktie en 
door zakelijke activiteiten die niet tot de kern van het bedrijf behoren af te stoten. In dit 
hoofdstuk wordt deze redenering geanalyseerd aan de hand van de flexibiliteit en de 
kwaliteit van het werk bij het MKB. 
Flexibiliteit van het MKB 
De structuur van de arbeidsflexibiliteit van het MKB heeft vele dimensies, waarvan 
deeltijdwerk en tijdelijk werk de belangrijkste zijn. In de meeste landen wordt deeltijdwerk 
steeds belangrijker. In het algemeen zijn het vaker vrouwen dan mannen die in deeltijd 
werken, terwijl er in de dienstensector meer deeltijdwerkers te vinden zijn dan in de 
verwerkende industrie. 
Er is een duidelijk verband tussen het bedrijfsomvang-aspect van deeltijdwerk en het 
sectorale aspect. Terwijl bij voorbeeld in Denemarken deeltijdwerk vooral voorkomt in 
kleine bedrijven en voltijdwerk in grote ondernemingen, treft men in Nederland deeltijdwerk 
veel aan in bepaalde sectoren, zoals de persoonlijke dienstverlening, maar juist weinig in 
andere sectoren, zoals de bouw. 
Een aanzienlijk gedeelte van de Europese arbeidskrachten heeft tijdelijk werk (10 % van de 
vrouwen en 7 % van de mannen). Overigens is het aantal relatief en absoluut gezien in het 
tijdvak tussen 1987 en 1991 toegenomen. In sommige landen (Spanje, Denemarken en 
Portugal) ligt het aandeel van de mensen met tijdelijk werk ver boven het Europese 
gemiddelde. 
Grote ondernemingen lijken vaker gebruik te maken van tijdelijke werknemers, maar 
wanneer een kleine onderneming ze in dienst heeft, gaat het vaak om een groter deel van het 
personeel. 
38 
Kwaliteit van het werk in het MKB 
In het algemeen nemen kleine en middelgrote ondernemingen vaker dan grote personeel aan 
dat jonger is en minder geschoold, segmenten van de arbeidsmarkt die doorgaans onder 
slechtere arbeidsvoorwaarden werken. 
Andere aspecten van de kwaliteit van het werk wijzen in dezelfde richting. De organisatie 
van de gezondheid en de veiligheid in de onderneming blijkt ook toe te nemen met de 
bedrijfsomvang, maar op het punt van de arbeidsongevallencijfers zijn de sectorale 
invloeden belangrijker dan de bedrijfsomvang. 
4. REGIONALE VERSCHILLEN 
Aandeel van het MKB in de regionale werkgelegenheid in de industrie 
In dit hoofdstuk wordt aangetoond dat het MKB, en met name de micro-ondernemingen, 
een belangrijke rol speelt in de werkgelegenheid in de Europese regio's, wat overigens ook 
al uit eerdere rapporten van de Waarnemingspost naar voren kwam. Bovendien blijken er 
binnen de landen grote, significante regionale verschillen te zijn ten aanzien van de rol van 
het MKB in de werkgelegenheid in de industrie. Deze verschillen worden grotendeels 
verklaard door de sectorale specialisatie van de regio's: of het gaat om regio's waar het 
MKB wat de werkgelegenheid betreft een overheersende positie in de industrie inneemt of 
juist de grote ondernemingen. 
De grootste verschillen binnen een land worden aangetroffen in Nederland, Finland, 
Frankrijk, Spanje, Portugal en Noorwegen. De werkgelegenheid in de industrie in regio's die 
onder Doelstelling nr. 1 vallen, wordt veel meer door het MKB overheerst dan die in andere 
regio's in het land. Het patroon is niet zo duidelijk voor regio's die onder Doelstelling nr. 2 
vallen en nog minder voor die welke onder Doelstelling nr. 5 vallen. Het in het eerste 
jaarverslag beschreven "grenseffect" ten slotte wordt bevestigd: er zijn grote verschillen 
tussen aangrenzende regio's in twee verschillende landen wat het aandeel van het MKB in 
de werkgelegenheid in de industrie betreft. 
Veranderingen in de regionale werkgelegenheid in de industrie naar grootteklasse 
In de meeste regio's heeft de werkgelegenheid in de industrie tussen 1988 en 1992 zware 
klappen opgelopen. Deze deden zich echter meer gevoelen in grote ondernemingen dan in 
het MKB, terwijl micro-ondernemingen juist erg goed presteerden. 
In de doelstellingsregio's nam de werkgelegenheid in de kleine en middelgrote industriële 
bedrijven toe of nam deze in geringere mate af dan in grote ondernemingen. Dit geldt met 
name voor micro-ondernemingen. 
De achteruitgang in de werkgelegenheid in de verwerkende industrie was in grote stedelijke 
regio's groter dan in regio's die gespecialiseerd zijn in traditionele industrieën. 
39 
Zelfstandigen en nieuwe ondernemingen op regionaal niveau 
In de landen waarover gegevens beschikbaar zijn, blijken er grote regionale verschillen te 
zijn tussen de percentages zelfstandigen. 
Hoewel het geografische patroon in ieder land anders is, blijkt uit de gegevens voor 
Frankrijk, Duitsland, Italië, Spanje en Noorwegen dat het aandeel van de zelfstandigen in de 
regio's waarin de hoofdstad of andere grote steden liggen, lager is dan elders. Het aandeel is 
in het algemeen hoger in regio's waar het MKB van oudsher overheerst. Anderzijds is het 
aandeel van de zelfstandigen laag in regio's die vroeger afhankelijk waren van de zware 
industrie. Een oorzaak hiervoor zou kunnen zijn dat er nog een sterke loontrekkerscultuur 
heerst en dat de arbeidskrachten er minder geschoold zijn. 
Uit de Franse en Ierse gegevens blijkt voorts dat regionale verschillen bij de oprichting van 
nieuwe ondernemingen nauw verband houden met bestaande verschillen in het economische 
en culturele klimaat van de regio's. 
5. UITVOER EN INTERNATIONALE GERICHTHEID 
Uitvoer naar land 
In alle sectoren neemt het aandeel van de ondernemingen dat uitvoert toe met de omvang 
van het personeelsbestand. Uit de gegevens voor Portugal, Frankrijk, Ierland en 
Denemarken blijkt evenwel dat het aantal exporterende kleine ondernemingen toeneemt. 
Sommige sectoren (verwerkende industrie en groothandel) zijn in de regel meer op de 
uitvoer gericht dan andere, maar door de internationalisering lijkt dit te veranderen. Uit de 
gegevens voor het Verenigd Koninkrijk, Nederland, Spanje en Portugal blijkt dat de uitvoer 
door de detailhandel en door dienstverlenende bedrijven toeneemt. 
Door de internationalisering van de produktie neemt het aantal kleine - vooral innoverende -
ondernemingen dat exporteert toe; deze ondernemingen brengen nieuwe produkten al snel 
nadat ze op de binnenlandse markt zijn geïntroduceerd, ook op de exportmarkt. 
Uitvoerintensiteit 
Niet voor all sectoren is de correlatie tussen de uitvoerintensiteit en de bedrijfsomvang erg 
groot. Voor ondernemingen in de verwerkende industrie neemt de uitvoerintensiteit 
evenwel toe naarmate de onderneming groter is. Het MKB in kleinere landen heeft 
gewoonlijk een grotere uitvoerintensiteit dan dat in grote landen, maar uit de cijfers voor de 
laatste jaren blijkt dat de verschillen kleiner worden. 
Uitvoerstrategie 
Er is niet een enkele uitvoerstrategie voor het gehele MKB. Het uitvoergedrag is meestal 
een combinatie van vallen-en-opstaan, strategische verplichtingen en toevallige factoren. 
40 
De kwaliteit van het produkt is de belangrijkste bepalende factor voor het besluit al dan niet 
te exporteren, maar de belangrijkste factoren voor succes op de exportmarkten zijn de 
capaciteiten van de bedrijfsleiding en de directe betrokkenheid bij die markt, kortom een 
actief exportbeleid. Deze kenmerken treft men vaker in grote dan in kleine ondernemingen 
aan. 
De exportbarrières voor het MKB zijn zeer sterk gerelateerd aan die voor groei en 
ontwikkeling. De belangrijkste interne hinderpalen zijn gebrek aan kapitaal en ontoereikende 
managementvaardigheden. Extern gaat het vooral om technische handelsbelemmeringen en 
bureaucratische procedures, marketing- en distributieproblemen en, voor minder centraal 
gelegen landen, hoge vervoerskosten en communicatieproblemen. 
Overheidsopdrachten 
Het belang van overheidsopdrachten neemt aanzienlijk toe, maar op internationaal vlak zijn 
er in de jaren '90 geen grote vorderingen gemaakt. In 1993 werd slechts 2 % van de 
aanbestede opdrachten aan buitenlandse ondernemingen gegund. Door culturele verschillen, 
taalmoeilijkheden, een ontoereikende kennis van de markt en onvoldoende middelen voor 
promotionele activiteiten gaan inschrijvingen op buitenlandse aanbestedingen voor het MKB 
vaak gepaard met allerlei moeilijkheden. 
Europees Economisch Samenwerkingsverband (EESV) 
Het EESV is een interessante nieuwe rechtsvorm voor transnationale zakelijke 
samenwerking waarbij de ondernemingen economisch en juridisch onafhankelijk blijven. Het 
aantal EESVs neemt snel toe. Het aantal is het grootst in België, Frankrijk en Nederland. 
Zij worden echter vooral opgericht door middelgrote onderneming in de dienstensector en 
de verwerkende industrie. 
DEEL H 
6. MACRO-ECONOMISCH KLIMAAT 
In het begin van de jaren '90 werd de wereldeconomie getroffen door een recessie. De groei 
van het BBP in Europa-16 viel terug van 3 % eind jaren '80 tot 1 % in 1992, waarna in 
1993 met -0,5 % een absoluut dieptepunt werd bereikt. In 1994 begon een opmerkelijk snel 
herstel en de verwachting is dat dit zich in 1995 weet voort te zetten. Een sterk expansieve 
wereldhandel is de drijvende kracht achter het herstel. De groei in de EU blijft achter bij die 
van de USA, maar is wel groter dan in Japan. In de meeste landen bereikte de recessie in 
1993 zijn dieptepunt, met als enige uitzonderingen de Angelsaksische landen en 
Denemarken. De omvang van de baisse liep sterk uiteen. Met name de Zuideuropese landen 
werden hard getroffen, evenals Duitsland, Frankrijk en België. Vooral de investeringen en 
de particuliere consumptie waren in het begin van de jaren '90 sterk teruggelopen, maar in 
1994 was er sprake van een duidelijke keer ten goede. In 1995 wordt een sterke toename 
van de investeringen verwacht, maar slechts een licht herstel van de consumptie. 
41 
Hoewel de groei in de EU in versnelde mate toeneemt, is de inflatie in 1994 gedaald tot 
2,5 %. De verschillen in inflatie tussen de landen van de EU blijven aanzienlijk, hoewel ze 
kleiner worden. De inflatie is het hoogst in de Zuideuropese landen. Behalve in 1992 
volgden de rentetarieven in de EU in grote lijnen de Duitse rentevoet. In 1993-94 nam de 
korte rente af, terwijl de lange rente steeg. 
De situatie op de arbeidsmarkt in de EU is nog steeds zorgwekkend. Als gevolg van de 
recessie nam de werkgelegenheid in de EU tussen 1991 en 1994 sterk af. Voor 1995 wordt 
een bescheiden herstel verwacht, hoewel er in de bedrijven nog steeds een overcapaciteit 
aan arbeidskracht bestaat. De lonen zijn de laatste jaren in de EU slechts licht gestegen. 
Omdat de produktiviteit in 1994 sterk toenam, zijn de arbeidskosten per eenheid flink 
gedaald zodat de prijzen van de EU-industrie meer concurrerend zijn geworden. In 
vergelijking met de USA en Japan stegen de arbeidskosten per eenheid tussen 1988 en 1993 
het snelst, maar in 1994 het minst. 
De volatiliteit van de Europese valuta's is de laatste jaren aanzienlijk, deels ten gevolge van 
politieke opschudding en budgettaire problemen. Verwacht wordt dat de valutamarkten in 
1995 kwetsbaar zullen blijven. 
In Europa-16 is het aandeel van het BBP in de overheidsuitgaven het hoogst in Zweden, 
Denemarken, Nederland, België, Italië en Noorwegen (die allemaal meer dan 55 % van het 
BBP uitgeven). Gemiddeld bedragen de overheidsuitgaven in Europa-16 51 % van het BBP 
tegen 38 % in de USA en 31 % in Japan. In Europa bedragen de inkomsten van de overheid 
uit belastingen en sociale premies 45 % van het BBP en in de USA en Japan 34 %. De grote 
schulden die veel EU-regeringen de laatste decennia hebben opgebouwd baren grote 
zorgen. Slechts zes landen voldoen thans aan het EMU-criterium van een schuld van niet 
meer dan 60 % van het BBP. In België, Griekenland en Italië bedraagt de overheidsschuld 
meer dan 100 % van het BBP. Gemiddeld leenden de overheden in EU-12 netto 6 % van 
het BBP. In 1993 hadden Zweden en Griekenland het grootste begrotingstekort (meer dan 
13 % van het BBP). Luxemburg is het enige land met een positieve balans. 
7. RECENTE BELEIDSONTWIKKELINGEN DIE VAN INVLOED ZIJN OP 
HET MKB 
Recente ontwikkelingen 
Dit hoofdstuk wil een overzicht geven van recente beleidsontwikkelingen die van invloed 
zijn op het MKB in de Europese Unie. Er wordt vooral aandacht besteed aan nieuwe 
steunmaatregelen van de nationale overheden. 
42 
Tot het beleid ter versterking van het MKB behoren hulp bij innovaties, 
produktontwikkeling en risicodragende investeringen, hulp bij de uitvoer en betere toegang 
tot financiële bronnen. Om de afhankelij kheid van het MKB van de banken te verminderen 
hebben veel landen programma's opgezet ter stimulering van formele en informele 
investeringen in kleine en middelgrote ondernemingen. 
Dat de administratieve druk op het MKB relatief groot is, wordt algemeen erkend. Het 
MKB-beleid van de Oostenrijkse, Belgische, Franse, Italiaanse en Nederlandse overheid 
besteedt speciale aandacht aan deze kwestie. Zie ook hoofdstuk 14. 
Er is gewerkt aan een ontwikkeling van het menselijk potentieel in bedrijven (b.v. in 
Denemarken, Finland, Noorwegen, Portugal en het Verenigd Koninkrijk). Meestal gebeurt 
dit in de vorm van opleidingsprogramma's voor het management en de arbeidskrachten. 
Het opzetten van een informatie- en diensteninfrastructuur als aanvulling op de kennis die 
het MKB zelf in huis heeft, is een bijzonder belangrijke ontwikkeling in de ondersteuning 
van het MKB. Hierbij gaat het gewoonlijk om regionale netwerken van 
informatieverschaffers die toegankelijk zijn voor het MKB en de bedrijven begrijpelijke 
steun verlenen bij de uitvoering van hun beleid. Hiermee wordt erkend dat een gemakkelijke 
toegang tot informatie een van de belangrijkste behoeften van een groot deel van het MKB 
is. 
Milieubeleid 
In de meeste landen is aanzienlijke vooruitgang geboekt op het punt van milieunormen en 
milieubeleid. Toch zijn er nog grote verschillen tussen de op milieugebied verst gevorderde 
landen, met name de Scandinavische landen, Oostenrijk en Duitsland, en de landen die nog 
niet zo ver zijn. Belastingen en subsidies zijn de belangrijkste instrumenten van het 
milieubeleid. 
8. ARBEIDSMARKT 
Overzicht van de arbeidsmarkt 
Gezien de hoge en nog steeds groter wordende werkloosheid in bijna alle Europese landen 
is er sprake van een kwantitatief groot arbeidsaanbod. Dit zou tot de conclusie kunnen 
voeren dat het MKB gemakkelijk aan zijn behoeften aan arbeid kan voldoen, maar de 
arbeidsmarkt is sterk gesegmenteerd waardoor het patroon van een algemeen overaanbod 
wordt verstoord. 
43 
Ontoereikende kwalificaties en aanwervingsproblemen 
Een kwantitatief groot arbeidsaanbod wil nog niet zeggen dat ondernemingen ook kunnen 
kiezen uit een kwalitatief bevredigend arbeidsaanbod. In dit hoofdstuk wordt aangetoond 
dat het MKB in de meeste Europese landen in diverse sectoren en voor allerlei beroepen te 
kampen heeft met een tekort aan geschoold personeel, kwantitatief zowel als kwalitatief. 
In het algemeen leidt dit voor het MKB nog niet tot ernstige problemen. Op de korte 
termijn behoeft de produktie bij voorbeeld nog niet te worden teruggeschroefd. Wel kunnen 
deze problemen het MKB in de toekomst belemmeren bij zijn concurrentievermogen, de 
groei van zijn werkgelegenheid en zijn produktie op de lange termijn. 
De oorzaken van deze ontoereikende kwalificaties kunnen buiten het bedrijf liggen; zo kan 
het onderwijsstelsel onvoldoende hooggeschoolde of goed geschoolde arbeidskrachten 
afleveren. Maar ook kunnen interne oorzaken eraan ten grondslag liggen, bij voorbeeld 
wanneer het MKB regelmatig onvoldoende aandacht aan het management van zijn 
menselijke hulpbronnen besteedt, bij voorbeeld door geen goed gebruik te maken van 
beroepsopleidingscursussen. 
Een belangrijk debat wordt thans gevoerd over de vraag of het MKB voor het dekken van 
zijn behoefte aan arbeid nu wel of niet te lijden heeft van een hoge vervangingsfactor 
(werkloosheidsuitkering als percentage van voordien verdiende loon). Hoewel deze cijfers 
in Europa van land tot land sterk uiteenlopen, is er geen bewijs voor een correlatie tussen 
een hoge vervangingsfactor en het bestaan van aanwervingsproblemen bij het MKB. 
Arbeidsmarktbeleid 
Van land tot land zijn er uiterst grote verschillen in het bedrag dat aan een actief 
arbeidsmarktbeleid wordt besteed. Het aandeel in het BBP dat hieraan wordt uitgegeven 
loopt uiteen van 1 % in Luxemburg tot 7 % in Finland. 
De meeste initiatieven op dit gebied zijn niet speciaal gericht op het MKB, maar soms zijn 
ze wel van bijzonder belang voor het MKB. 
In alle landen behoren opleidingsprogramma's tot het actieve arbeidsmarktbeleid, maar de 
uitgaven ervoor zijn vooral hoog in Duitsland en Zweden. Verder behelst een actief beleid 
loonsubsidies voor de indienstneming van doelgroepen onder de werklozen, zoals jongeren 
en langdurig werklozen. In België, Frankrijk en Duitsland worden dergelijke programma's 
met name gebruikt door het MKB. Ook hebben alle landen programma's voor steun aan 
werklozen die een eigen bedrijf willen beginnen. 
In het middelpunt van de belangstelling staan twee interessante initiatieven, in Denemarken 
en Frankrijk, ter vergroting van de vakbekwaamheid binnen het MKB. 
44 
9. KAPITAAL EN FINANCIËN 
Informatietekorten over de MKB-markt 
Het bankwezen klaagt erover dat het onvoldoende informatie over het MKB krijgt. 
Algemene economische informatie is vaak zeldzaam, of onvoldoende gedetailleerd, maar het 
is voor financiële instellingen te duur om zelf al deze informatie te verzamelen en te 
analyseren. Het MKB is zelf vaak nogal terughoudend om gedetailleerde informatie aan 
financiële instellingen te verstrekken, niet alleen in verband met de geheimhouding, maar 
ook omdat het eenvoudigweg niet in staat is hoogwaardige informatie te verstrekken. 
Daarom zetten de banken hun eigen gegevensbanken op en verzamelen zij daarnaast nog 
informatie bij gespecialiseerde informatiediensten die bij voorbeeld gegevensbanken beheren 
met informatie uit de jaarverslagen van ondernemingen. Weliswaar worden in de EU steeds 
vaker kredietnoteringsmechanismen ingevoerd, maar deze zijn voor het MKB niet bijzonder 
nuttig aangezien een dergelijke notering als een goede maatstaf wordt beschouwd voor 
ondernemingen die obligaties uitgeven, wat bij het MKB maar zelden voorkomt. Een 
langdurige relatie tussen een klein of middelgroot bedrijf en zijn bank is zeer belangrijk, 
want het is dan voor de bank gemakkelijker de financiële mogelijkheden en de 
kapitaalbehoeften van dat bedrijf te beoordelen. 
Geschiktheid van de kredietoplossingen 
De externe financiering van het MKB wordt in de eerste plaats verzorgd door de banken. 
Deze financiering wordt altijd gekenmerkt door een korte-termijnaanpak, op basis van 
zekerheden, en risicomijdende investeringen. Gewoonlijk moeten kleine ondernemingen een 
hogere rente betalen dan grote. Daarom heeft de overheid bijna overal een uitgebreid 
programma voor de externe financiering van het MKB, bij voorbeeld door het verstrekken 
van garanties of door het stimuleren van de oprichting van onderlinge 
waarborgmaatschappijen. 
Deelnemingen 
Van oudsher zijn kleine ondernemingen zeer onafhankelijk en daarom afkerig van de uitgifte 
van aandelen. In veel landen probeert de overheid de beschikbaarheid van aandelenkapitaal 
voor het MKB te verbeteren door informeel dan wel formeel risicokapitaal ter beschikking 
te stellen. Informeel risicokapitaal wordt gestimuleerd door bij voorbeeld een dubbele 
belastingheffing te voorkomen. Een van de belangrijkste problemen van formeel 
risicokapitaal is dat participatiemaatschappijen in de eerste plaats in grote ondernemingen 
willen investeren en starters vermijden. Dergelijke investeringen bergen immers een groot 
risico in zich en kosten veel tijd, terwijl de liquiditeit van de nieuwe ondernemingen gering 
is. Overheden proberen een oplossing voor deze problemen te vinden; zo maken 
overheidsinstanties in Griekenland en Portugal cofinanciering mogelijk voor verstrekkers 
van start- en risicokapitaal. 
Om een aantal van de problemen van het MKB met externe deelnemingen te verlichten 
hebben sommige landen parallelmarkten opgericht. In het algemeen hadden deze ervaringen 
geen succes: het aantal deelnemingen was gering en de belangstelling van investeerders bleef 
beperkt. 
45 
Managementcapaciteiten 
Het MKB krijgt onvoldoende informatie over de beschikbare financiële instrumenten, maar 
in sommige gevallen zijn ook de managementcapaciteiten niet genoeg ontwikkeld om 
financiële aangelegenheden zelf te behandelen. Door nieuwe opleidingsmogelijkneden is de 
situatie wel verbeterd. 
10. INFRASTRUCTUUR 
MKB en fysieke infrastructuur 
De invoering van een echt transeuropees infrastructureel netwerk is een belangrijke 
doelstelling in het licht van de voltooiing van de interne markt. Dit moet een positieve 
invloed op het Europese MKB hebben, niet alleen vanwege de toeleveringsmogelijkheden 
die erdoor ontstaan, maar ook wegens de mogelijke gevolgen voor zijn 
concurrentievermogen. 
Wat de bestaande infrastructuur op het gebied van wegen, spoorwegen en telefoon betreft, 
moet erop worden gewezen dat de problemen van de Europese landen door het verschil in 
economische ontwikkeling niet gelijk zijn. Terwijl de minst ontwikkelde landen een duidelijk 
infrastructureel tekort hebben, kwantitatief zowel als kwalitatief, hebben de andere landen te 
kampen met verzadigingsproblemen, vooral waar het hun wegennet betreft. Overigens is er 
sprake van een steeds grotere convergentie op de drie gebieden. 
Er zij op gewezen dat een infrastructuur een noodzakelijke, maar op zich niet toereikende 
voorwaarde voor economische ontwikkeling en meer is het bijzonder voor de ontwikkeling 
van het MKB is. Er moet ook worden gekeken naar de mogelijke negatieve effecten van 
nieuwe infrastructuur. 
MKB en telecommunicatie- en informatietechnologieën 
De informatierevolutie en de "informatiesnelweg" zijn er al en zij zullen zich in de toekomst 
nog verder ontwikkelen, waardoor de levenswijze en de werkomgeving in heel Europa 
zullen veranderen. 
Het MKB kan al veel profijt trekken van de mogelijkheden die de nieuwe 
telecommunicatietechnologieën bieden, ook al lijken grote ondernemingen er momenteel 
meer gebruik van te maken. Opgemerkt zij dat de kosten van de invoering en het eerste 
gebruik van deze diensten en de geringe interne vaardigheden van kleine ondernemingen een 
^hinderpaal vormen voor het gebruik van deze technologieën door het MKB. 
Uit case studies in verschillende Europese landen blijkt dat de nieuwe en bestaande 
telecommunicatietechnologieën het MKB grote mogelijkheden bieden. De zuidelijke landen 
kunnen profiteren van de in het noorden opgedane ervaringen bij de invoering en toepassing 
van nieuwe informatieprodukten en -diensten. 
46 
Leren op afstand, telewerken, elektronische aanbestedingen en telematicanetwerken bieden 
het MKB tal van kansen, zoals toegang tot allerlei on-line informatiediensten, de 
uitwisseling van informatie met belangrijke contractpartners en het beheer van 
bankrekeningen. 
11. TECHNOLOGIE EN INNOVATIE 
Bijdrage van het MKB aan de innovatie 
In dit hoofdstuk wordt aangetoond dat het MKB een belangrijke rol speelt bij de innovatie. 
Alle tekenen wijzen erop dat dit zowel voor de geavanceerde technologie als voor de 
traditionele industrieën geldt. In het laatste geval gebruiken innovatieve bedrijven technisch 
gewijzigde werktuigen of nemen ze technologieën over die in andere sectoren zijn 
ontwikkeld. Zo blijkt het MKB innovatief te kunnen zijn ook al voert het geen echte O&O-
activiteiten uit. Dit verandert het vaste beeld van de innovatieve bijdrage van landen als 
Italië of Spanje, waar het MKB in de traditionele industrieën overheerst, maar waar het 
aandeel van de O&O-uitgaven in het BBP laag is. 
MKB, innovatie en bedrijfsklimaat 
Wat het bedrijfsklimaat betreft, ondersteunen case studies in verscheidene Europese landen 
de opvatting dat een geografische concentratie van kleine en middelgrote bedrijven in een 
zelfde bedrijfstak een positieve invloed op de innovatie heeft. Dergelijke concentraties 
spelen een belangrijke rol in de traditionele industrieën in Italië, Spanje en Oostenrijk, 
terwijl in andere landen, zoals het Verenigd Koninkrijk, wetenschapsparken kleine en 
middelgrote bedrijven op het gebied van de geavanceerde technologie in staat stellen hun 
banden met de wetenschappelijke infrastructuur aan te halen. Terwijl de traditionele 
industriële concentraties vaak al een lange geschiedenis hebben en het resultaat zijn van 
"natuurlijke" economische processen, is het verschijnsel wetenschapspark van meer recente 
datum en het gevolg van een bewust beleid. 
Nationaal technologiebeleid 
In de meeste Europese landen bestaat nationaal en regionaal beleid ter stimulering van de 
innovatie en de technologische vaardigheden van het MKB, zoals belastingvoordelen, 
subsidies voor O&O en innovatie en ondersteuning van technologische overdracht. In 
Frankrijk en Duitsland is het technologiebeleid het verst ontwikkeld. 
MKB en Europese OTO-programma's 
De Europese OTO-programma's zijn buitengewoon belangrijk voor de minst ontwikkelde 
landen en worden geleidelijk aan beter toegankelijk voor het MKB. Wel moet worden 
benadrukt dat de laatste Europese OTO-programma's nog steeds van meer belang zijn voor 
bedrijven (van groot tot klein) die werkzaam zijn op het gebied van geavanceerde 
technologieën dan voor het MKB in traditionele industrieën. 
47 
12. ONDERWIJS EN ONDERNEMERSCHAP 
Onderwijs in Europese landen 
Het deel van de bevolking dat hoger onderwijs heeft gevolgd, is in Zuid-Europa lager dan in 
het noorden, maar het verschil zal in de toekomst waarschijnlijk kleiner worden omdat bijna 
alle landen hun jeugd dezelfde onderwijsmogelijkheden bieden. 
Wat de onderwijsparticipatie betreft gaat het bij de verschillen tussen de landen thans nog 
bijna alleen om het percentage studenten dat tertiair onderwijs volgt (van 4 % in Portugal 
tot 10 % in Finland). Verschillen tussen de geslachten zijn er ook alleen op tertiair niveau. 
In het algemeen volgen vrouwen vaker niet-universitair tertiair onderwijs, terwijl er op de 
universiteit meer mannen zitten. Ook volgen mannen vaker dan vrouwen een 
wetenschappelijke of een ingenieursopleiding. 
Onderwijsniveau, gedrag en prestaties van ondernemers 
In alle landen waarvoor gegevens beschikbaar zijn, ligt het onderwijsniveau van 
ondernemers en starters boven het gemiddelde voor de arbeidskrachten, maar de meesten 
hadden geen specifieke opleiding voor het ondernemerschap. 
In het bijzonder hebben oprichters van innoverende bedrijven en van bedrijven op het gebied 
van de geavanceerde technologie vaak een betere opleiding dan de gemiddelde starter. 
Ook wordt in dit hoofdstuk aangetoond dat de overlevingskansen voor een onderneming in 
sommige sectoren groter zijn wanneer de ondernemer een hoog onderwijsniveau heeft, 
wellicht omdat deze starters beter zijn voorbereid. 
Verder is er een positieve relatie tussen het onderwijsniveau van een ondernemer en de 
groeivooruitzichten van zijn onderneming, zijn tendens tot networking en de 
waarschijnlijkheid dat het bedrijf ook exporteert. 
Benadering van het ondernemerschap in het onderwijsstelsel 
Het onderwijs heeft het in zich een ondernemersgeest te kweken en er zijn een aantal goede 
redenen aan te voeren waarom dit ook moet gebeuren. Ten eerste erkent het onderwijs het 
sociaal-economische belang van het MKB. Ten tweede kan het onderwijs ondernemerschap 
stimuleren door een aantal ondernemersvaardigheden te ontwikkelen. Ten derde tonen 
studenten en afgestudeerden steeds meer belangstelling voor het ondernemerschap en ten 
slotte kan de aandacht van het onderwijsstelsel voor het ondernemerschap door 
samenwerking met het MKB worden verbeterd. 
48 
Er moeten evenwel een aantal barrières worden genomen. Ten eerste is het onderwijs te 
theoretisch en onvoldoende aangepast aan het bedrijfsleven of het MKB. Ten tweede 
mankeert het het onderwijs aan een bevredigende multidisciplinaire aanpak. Ten derde 
wordt te weinig aandacht besteed aan de ontwikkeling van persoonlijke vaardigheden die 
het bedrijfsleven en met name managers van kleine ondernemingen wenselijk achten. Ten 
vierde besteedt het onderwijs in het algemeen veel meer aandacht aan grote instellingen en 
een loontrekkerscultuur dan aan het MKB of het ondernemerschap. Ten slotte is het 
leerpersoneel onvoldoende vertrouwd met het ondernemerschap of met het MKB. 
13. JURIDISCH KLIMAAT 
Rechtsvorm 
De rechtsvorm van de ondernemingen heeft in grote lijnen in alle landen van Europa 
dezelfde kenmerken. In de meeste landen bestaan eenmanszaken (behalve in Luxemburg en 
Zweden); deze rechtsvorm wordt het meest gebruikt door zelfstandigen en voor 
detailhandelszaken en dienstverlenende bedrijven. Uit statistieken van de rechtsvormen 
komen evenwel grote verschillen tussen de Europese landen naar voren. 
Terwijl de eenmanszaken sterk overheersen in Portugal, Spanje, Griekenland en Duitsland, 
is in Zweden, Luxemburg, Noorwegen, het Verenigd Koninkrijk, Frankrijk, Finland, België 
en Nederland een groot deel van de bedrijven een besloten vennootschap. Vennootschappen 
onder firma zijn zeer belangrijk in het Verenigd Koninkrijk, Italië, Finland, Oostenrijk en 
Griekenland, en in mindere mate ook in Zweden en Nederland, terwijl ze in de andere 
landen minder prominent aanwezig zijn. In vijf landen (Frankrijk, Nederland, Spanje, 
Oostenrijk en Zweden) bestaan gegevens over de rechtsvorm naar grootteklasse. In al deze 
landen, met uitzondering van Zweden, zijn de meeste micro-ondernemingen eenmanszaken. 
Het aandeel van de eenmanszaken neemt af naarmate de omvang van het bedrijf toeneemt. 
De meeste ondernemingen met meer dan tien werknemers zijn besloten of naamloze 
vennootschappen. 
Afgezien van de relatie tussen de rechtsvorm en de bedrijfsomvang en sector van 
economische activiteit zijn er twee gebieden waarop er tussen de Europese landen 
belangrijke verschillen bestaan: de hoogte van de winstbelasting en de kapitaalvereisten 
voor ondernemingen. Deze factoren vormen mede een verklaring voor de rechtsvorm 
waaraan in de verschillende landen de voorkeur wordt gegeven. Wanneer er een differentie 
bestaat tussen het tarief van de inkomensbelasting en dat van de vermogensbelasting, dat 
duidelijk ten gunste van de laatste uitvalt, zullen bedrijven uiteraard een voorkeur hebben 
voor een besloten vennootschap. Andere belangrijke factoren zoals het sociale-
zekerheidsstelsel kunnen ook de keuze voor de status van besloten vennootschap verklaren. 
49 
Normen 
Hoewel de mate waarin de Europese normen en standaards ten uitvoer worden gelegd, in de 
meeste landen hoog is, is het MKB nog steeds sceptisch en onjuist geïnformeerd over het 
harmonisatieproces en de voordelen hiervan. Waarschijnlijk is dit proces echter meer in het 
voordeel van de grote ondernemingen in de grote, ver ontwikkelde landen. 
Kwaliteitsborging 
Een groot gedeelte van het Europese MKB weifelt nog steeds over het aanvragen van een 
certificatie van de kwaliteitsborging. Meestal is er enige dwang nodig om het MKB ertoe te 
bewegen een ISO-certificatie aan te vragen; vrijwillig zal het er niet snel toe overgaan. 
Bovendien zal het MKB niet gauw certilicatie aanvragen wegens de kosten, de tijd die erin 
moet worden geïnvesteerd, het verlies aan flexibiliteit en de grote administratieve belasting 
belemmeringen voor het MKB om certificatie aan te vragen. Hoewel de kosten ervan 
toenemen naarmate de onderneming groter is, zijn de kosten per werknemer voor het MKB 
hoger dan voor grote ondernemingen. 
DEEL Hl 
14. ADMINISTRATIEVE BELASTING 
De administratieve belasting wordt gedefinieerd als "verplichte administratieve procedures 
die voortvloeien uit wetgeving die ondernemingen verplicht zijn uit te voeren". 
In het hoofdstuk wordt een onderscheid gemaakt tussen twee wettelijke gebieden die 
administratieve verplichtingen voor de ondernemingen met zich meebrengen: wetgeving die 
geldt voor alle ondernemingen (belasting in verband met het "onderneming zijn") en 
arbeidswetgeving (belasting in verband met het "in dienst hebben van werknemers"). 
Uit de studie blijkt dat de administratieve belasting in verband met het "onderneming zijn" 
60 tot 70 % van de administratieve belasting uitmaakt. Het grootste deel hiervan heeft 
betrekking op de vennootschaps-, dividend- en inkomstenbelasting, de jaarrekeningen, de 
BTW en de accijnzen. 
Administratieve procedures in verband met het "in dienst hebben van werknemers" leiden 
tot 30 tot 40 % van de administratieve belasting. Dit wordt vooral veroorzaakt door de 
heffing van loonbelasting en de betaling van sociale premies. 
Hoewel er in de Lid-Staten van de EU nauwelijks grondig onderzoek is verricht naar de 
administratieve belasting, is het toch mogelijk een schatting te geven van de totale kosten 
die voor particuliere niet-primaire ondernemingen voortvloeien uit verplichte 
administratieve procedures. Het totale bedrag van de administratieve belasting van 
ondernemingen in Europa wordt geschat op 3 tot 4 % van het BBP, d.w.z. op 180 tot 230 
miljard ecu per jaar. 
50 
De totale kosten in verband met verplichte administratieve procedures zijn in grote 
ondernemingen hoger dan in het MKB. Daar zijn evenwel de kosten per werknemers hoger. 
Zowel op Europees niveau als in de Lid-Staten worden initiatieven genomen om de 
administratieve belasting van de ondernemingen te verminderen. 
Op Europees niveau gaat het bij de belangrijkste strategieën, beleidsvormen en maatregelen 
ter vermindering van de administratieve belasting om acties betreffende verbetering van 
informatie en advisering, vervanging en vereenvoudiging van bestaande wetten en aandacht 
voor een mogelijke administratieve belasting bij nieuwe wetgeving. 
Ook in de landen zijn er verschillende strategieën, beleidsvormen en maatregelen om de 
administratieve belasting te verminderen. In België en Griekenland staan bij voorbeeld 
vereenvoudiging van de formulieren en de meldingsvereisten centraal. In Finland en 
Noorwegen zijn het de administratieve procedures en de instellingen die de informatie 
verwerken. In Portugal, Zweden en het Verenigd Koninkrijk worden bestaande wetten 
vervangen door nieuwe, waarbij de verplichte administratieve procedures voor de 
ondernemingen worden verminderd. In Nederland en het Verenigd Koninkrijk ten slotte 
wordt aandacht besteed aan de eventuele administratieve belasting die door nieuwe 
wetgeving wordt veroorzaakt. 
15. DIENSTVERLENING AAN PRODUCENTEN 
Dienstverlening aan producenten wordt gedefinieerd als dienstverlenende activiteiten 
waarvan de produktie hoofdzakelijk door ondernemingen wordt gekocht. Het gaat hierbij 
om intermediaire of hulpdiensten voor het produktieproces van andere bedrijfstakken. 
Hiertoe behoren zakelijke en financiële diensten, verzekeringsdiensten en de makelaardij. 
Het klimaat waarin het MKB zich bevindt, is sterk concurrerend; het gebruik van aan 
producenten verleende diensten is hierbij een cruciale factor door: de bevordering van de 
toegang tot technologische informatie, de ontwikkeling van innoverende produkten en 
procédés, de exportgroei en een betere toegang tot de markt. De vraag van het MKB naar 
externe diensten betreft evenwel hoofdzakelijk de meest elementaire diensten, zoals 
boekhouding. Bij het MKB lijkt de vraag naar andere diensten, zoals marketing, onderwijs 
en opleiding, relatief gering te blijven. Een belangrijke reden hiervoor is dat managers en 
ondernemers in het MKB vaak niet in staat zijn tot het onderkennen van probleemgebieden 
waar het gebruik van externe diensten vruchten zou afwerpen, en ook niet weten welke 
diensten beschikbaar zijn. Een andere reden zou kunnen zijn dat veel diensten zijn 
ontwikkeld voor grote ondernemingen en niet zijn afgestemd op kleinere bedrijven. 
51 
In kleine bedrijven worden allerlei diensten intern verzorgd, hetzij door de ondernemer zelf 
hetzij informeel via persoonlijke contacten. Lte vraag naar externe diensten is groter bij 
middelgrote ondernemingen, die beter in staat zijn contacten met externe dienstverleners te 
leggen en die zich deze diensten gemakkelijker kunnen veroorloven. Voor grote 
ondernemingen is het mogelijk intern diensten op te zetten die aan hun specifieke behoeften 
beantwoorden, maar zij kunnen ook synergieën ontwikkelen door routine-aangelegenheden 
intern te behandelen en voor specialistische diensten een beroep te doen op externe 
dienstverleners. Gecombineerde interne en externe dienstverlening komt dan ook het meest 
voor bij grote ondernemingen. 
De dienstverlening aan producenten draagt ongeveer 11 % bij aan de totale particuliere niet-
primaire werkgelegenheid in Europa. Hierbij heeft de zakelijke dienstverlening op het punt 
van werkgelegenheid het grootste aandeel. Deze diensten worden overal voornamelijk 
geleverd door het MKB. In het bank- en verzekeringswezen maken daarentegen grote 
ondernemingen de dienst uit. 
Tussen 1988 en 1994 liet de dienstverlening aan producenten op het punt van de 
werkgelegenheid het hoogste gemiddelde jaarlijkse groeicijfer zien, op dat van de 
toegevoegde waarde een groeicijfer iets onder het gemiddelde en wat de produktiviteit 
betreft de slechtste prestaties. Qua werkgelegenheid gaven micro-ondernemingen die 
diensten aan producenten leveren, het hoogste gemiddelde groeicijfer te zien, gevolgd door 
de kleine ondernemingen. 
In diverse landen is er sprake van een buitengewoon grote concentratie aan dergelijke 
dienstverlenende ondernemingen in de meest ontwikkelde regio's en in de centrale gebieden 
met de grote steden. Deels is dit een gevolg van de beschikbaarheid van een ondersteunende 
infrastructuur, mogelijkheden voor persoonlijke contacten, de aanwezigheid van 
gekwalificeerd personeel en het prestige van een vestiging in het centrum. De gebieden die 
de grootste toename aan diensten aan producenten te zien geven, liggen echter vaak net 
buiten de grote agglomeraties, waar de congestie en de huren lager zijn, maar waar men 
toch gemakkelijk bereikbaar is. 
Er lijkt nergens een expliciet overheidsbeleid betreffende de ontwikkeling van dergelijke 
diensten te zijn, maar allerlei programma's hebben vraag en aanbod ervan bevorderd. De 
overheid ontwerpt ook nieuwe beleidsprogramma's die via de ontwikkeling van technologie 
en dienstverlening de kwaliteit van het lokale klimaat waarin het MKB werkzaam is, beogen 
te verbeteren. 
16. AMBACHTEN 
Kenmerken 
Ambachtelijke bedrijven worden gekenmerkt door een zeer arbeidsintensieve produktie, 
kleinschaligheid en een vrij groot aandeel van hooggeschoolde arbeiders. Veelal zijn het 
onafhankelijke bedrijven waarbij eigendom en management in een hand verenigd zijn en zijn 
er nauwe banden tussen bedrijf en gezin. 
52 
Belang 
Op Europees en nationaal niveau wordt het belang van de ambachtelijke sector in 
toenemende mate erkend als factor van economische continuïteit, als basis voor 
professionele vaardigheden en als bron voor nieuw ondernemerschap. Niet in alle landen 
wordt echter evenveel aandacht aan deze sector besteed. Dit is een van de redenen waarom 
de hoeveelheid statistisch materiaal nogal uiteenloopt. Zelfs in landen die wel veel aandacht 
aan het ambacht besteden en waar dit wettelijk gedefinieerd is, zijn soms weinig statistische 
gegevens beschikbaar omdat de definitie vaak beroepsgericht is, terwijl echte economische 
statistieken sectorgericht zijn. 
Naar een gemeenschappelijk begrip 
Om de ambachtelijke sector op Europese schaal statistisch te kunnen volgen worden er 
stappen ondernomen op vergelijkbare statistieken voor de Lid-Staten te ontwikkelen. In het 
tweede jaarverslag van de Europese Waarnemingspost voor het MKB is een eerste poging 
gedaan om een gemeenschappelijke afbakening van de "overwegend ambachtelijke sectors" 
("Craft Dominated Sectors") te vinden, aan de hand waarvan zinvolle vergelijkingen tussen 
de landen mogelijk zijn. De onmogelijkheid de nationale statistieken van de ambachten te 
vergelijken was daarom een belangrijk onderwerp tijdens de voorbereiding van de 
Conferentie van het ambacht in Berlijn. De Europese Commissie organiseerde een 
voorafgaand colloquium over ambachtsstatistieken in juni 1994 in Göttingen en een 
voorbereidende conferentie over definities en statistieken van het ambacht in september 
1994 in Rome. Tijdens de conferentie van Berlijn in september 1994 ten slotte werd 
afgesproken dat de ontwikkeling van vergelijkbare statistieken over de ambachtelijke sector 
in de nabije toekomst ter hand zou worden genomen. 
Ambachten en de conferentie van Berlijn 
Op basis van de conclusies van de twaalf aan de conferentie van Berlijn voorafgaande 
colloquia werd de "Outline of the Twelve Pre-Conferences" opgesteld, dat ten grondslag lag 
aan het door de Europese Commissie opgestelde werkdocument: "Het ambacht en de kleine 
ondernemingen". Er werd gesproken over onderwerpen die van groot belang zijn voor 
ambachtelijke en kleine bedrijven, de problemen werden op een rij gezet en er werden 
aanbevelingen gedaan. 
Op weg naar een goed beleid 
Na de eerste Conferentie van het ambacht in Avignon heeft de Europese Commissie het 
Geïntegreerde programma ten behoeve van het MKB en de ambachtelijke sector 
voorgesteld, waarin sprake was van een nieuwe benadering gericht op onderling overleg en 
de uitwisseling van ervaringen tussen de Lid-Staten, en een gezamenlijke inspanning van de 
Lid-Staten om het ondernemingsklimaat te verbeteren. De middelen die de ambachtelijke en 
kleine ondernemingen op het gebied van informatie, financiering of opleiding ten dienste 
staan, blijven echter ontoereikend om hen in staat te stellen ten volle te profiteren van 
bestaande acties of programma's. In het tweede jaarverslag van de Europese 
Waarnemingspost voor het MKB werden de problemen aan de orde gesteld en werden 
aanbevelingen gedaan. Dit gebeurde later ook tijdens de conferentie van Berlijn. 
53 
De belangrijkste punten van het tweede jaarverslag en de conferentie van Berlijn waren 
gelijk; beide erkennen de algemene problemen waarmee kleine en ambachtelijke 
ondernemingen te kampen hebben. In beide gevallen werd gevraagd om: 
een gemeenschappelijke Europese identiteit van ambachtelijke en kleine ondernemingen 
en de behoefte de kennis van de rol en het economische belang van de ambachtelijke 
sector te vergroten door gedetailleerde studies en sectoranalyses; 
een gericht opleidingsbeleid dat is afgestemd op de zakenpraktijk met opleidingen na 
het leerlingwezen en een internationale uitwisseling van ervaringen en stagiairs; 
harmonisering van verordeningen, belastingen en administratieve en sociale 
verplichtingen; 
gemakkelijker toegang tot geld, met gelijke voorwaarden in alle Lid-Staten; 
stimulering van beroepsverenigingen met het oog op een uitgebreidere samenwerking 
op nationaal en internationaal niveau. 
DEEL IV 
17. SYSTEEM VOOR HET VOLGEN VAN HET MKB OP DE INTERNE 
MARKT (SIMM) 
De groei van de werkgelegenheid bij het MKB was, hoewel deze nog gunstig afstak tegen 
die bij grote ondernemingen, tussen 1988 en 1994 toch teleurstellend omdat de 
toegevoegde waarde van het MKB veel sneller groeide dan de werkgelegenheid. De stijging 
van de toegevoegde waarde was namelijk het gevolg van een grotere produktiviteit, en 
hoewel er geen sprake was van een banenloze groei bij het MKB, deze groei was wel 
banenextensief. 
De SIMM-analyse toont aan dat deze banenextensieve groei deels kan worden verklaard 
door twee factoren: de ongeschiktheid van het gewone arbeidsmarktbeleid waardoor 
ondernemers worden gedwongen om in verband met de huidige aanwervingsproblemen een 
arbeidsextensief groeipad te "kiezen" en het feit dat het MKB steeds vaker acteert op een 
mondiale, open markt in plaats van op de binnenlandse, beschutte markt. 
Uit het SIMM blijkt dat het bedrijfsklimaat voor het MKB in de EU-12 in het algemeen 
steeds eenvormiger wordt. Het overheidsbeleid op fiscaal en monetair gebied convergeert, 
terwijl het arbeidsmarktbeleid in de Unie uiteenloopt. Wat de algemene 
marktomstandigheden in de EU-12 betreft, zijn de kracht en de voorspoed van de Lid-
Staten tussen 1988 en 1994 naar elkaar toe gegroeid. Dit geldt ook voor de 
omstandigheden op de kapitaal- en de arbeidsmarkt en voor de binnenlandse inspanningen 
op het gebied van technologie en innovatie. 
Ook de dynamiek en de winstgevendheid van het MKB zijn naar elkaar toe gegroeid, maar 
de prestaties van het MKB (uitgedrukt in toegevoegde waarde, werkgelegenheid en uitvoer) 
liepen tussen 1988 en 1994 steeds minder met elkaar in de pas. Dit is hoofdzakelijk te wijten 
aan afwijkend gedrag van het MKB en Italië en het Verenigd Koninkrijk. 
54 
In het algemeen zijn het bedrijfsklimaat, de bedrijfsdynamiek en de prestaties van het MKB 
in de vier EVA-landen tussen 1988 en 1994 steeds meer gaan lijken op die van de EU-12. 
Toch blijft het verschil tussen de EU-12 en de EVA-4 aanzienlijk. 
In het kader van het SIMM zijn een aantal analyses gemaakt om de prestaties van het MKB 
te verklaren aan de hand van het bedrijfsklimaat, waarmee het praktisch nut van het SIMM 
werd uitgebreid tot de beleidsmakers. 
De analyse lijkt erop te wijzen dat het overheidsbeleid, en met name dat op fiscaal en 
monetair terrein, een specifieke rol heeft bij het stimuleren van de prestaties van het MKB, 
dat het huidige arbeidsmarktbeleid niet goed is afgestemd op de behoeften van het MKB en 
dat het O&O-beleid van de overheid bijna volledig gericht is op de grote ondernemingen. 
Kleinschalige produktie kan er zelfs door verdrongen worden. 
De indicatoren voor de industriële betrekkingen waren niet van invloed op de prestaties van 
het MKB. 
Ten slotte biedt het SIMM enige voorlopige conclusies over de ontwikkeling van de 
kwaliteit van het bedrijfsklimaat, vanuit het oogpunt van het MKB, en over de convergentie 
van de EU. Het bedrijfsklimaat blijkt tussen 1988 en 1994 te zijn verbeterd, tenminste voor 
de prestaties van het MKB, en ook lijkt de convergentie van het bedrijfsklimaat in de Lid-
Staten van de Europese Unie een positief effect te hebben gehad op de prestaties van het 
MKB. 
18. BELEIDSPUNTEN 
In voorgaande verslagen werd ruimschoots aandacht besteed aan aanbevelingen voor het 
stimuleren van de groei van het MKB en de ambachten en aan het scheppen van banen. In 
dit verslag hebben de beleidspunten betrekking op de fundamentele relaties tussen de 
bovengenoemde prestaties van het MKB, de werking van de markten en het bedrijfsklimaat 
in het meer een geworden Europa. 
De beleidspunten betreffen vooral het supranationale Europese beleidsniveau, maar ze 
bieden toch ook aanknopingspunten voor het nationale en regionale beleid. 
De concurrentie op de markten lijkt van sector tot sector en van land tot land sterk uiteen te 
lopen, wat kan worden afgeleid uit de cijfers voor nieuwe bedrijven, bedrijfsbeëindigingen 
en overlevingscijfers. Deze verschillen in concurrentie, of in de werking van de markt, zijn 
van invloed op en worden beïnvloed door de economische positie van het MKB. 
De deregulering van de grensoverschrijdende handel is gevolgd door een sterke tendens de 
markten, op nationaal zowel als op supranationaal Europees vlak, nog verder te 
dereguleren. 
55 
Deze deregulering, die ten doel heeft zakelijke transacties te versoepelen, is in de eerste 
plaats gericht op een betere werking van de markt. Door te zorgen voor een grotere 
concurrentie op de lokale, nationale en internationale markt zou het bedrijfsleven een groter 
concurrentievermogen op de wereldmarkt kunnen krijgen. Dit leidt tot meer kansen voor 
het bedrijfsleven en tot het meer nieuwe banen. 
Er is een uitgebalanceerde strategie voor dit deregulerings- en concurrentiebeleid nodig. 
Met elkaar in strijd zijnde aspecten van dit beleid, dat enerzijds leidt tot minder 
belemmeringen voor het oprichten van een bedrijf, maar anderzijds ook tot 
bedrijfsstrategieën die het vormen van grotere eenheden in de hand werken, moeten goed 
worden bestudeerd met het oog op een optimale werking van de markt. Er moeten 
beleidsstrategieën worden gestimuleerd ter verlaging van de kunstmatige belemmeringen 
voor nieuwe bedrijven, die overheden hebben opgeworpen in een poging bestaande 
bedrijven te beschermen, maar die een optimale werking van de markt in de weg staan. 
Wat het creëren van een gunstiger bedrijfsklimaat voor het oprichten, overleven en groeien 
van kleine en middelgrote bedrijven (en dus ook voor het scheppen van banen) betreft, moet 
het beleid meer aandacht besteden aan het juridische raamwerk waarin deze bedrijven 
moeten opereren, de beschikbaarheid en het gebruik van moderne infrastructuur, de 
administratieve belasting van het MKB, de beschikbaarheid en het gebruik van diensten aan 
producenten en het verschaffen van management- en ondernemersopleidingen. 
Er moet nieuw beleid worden ontwikkeld ter vermindering van de gevolgen van 
administratieve procedures voor het bedrijfsleven en met name voor micro-ondernemingen 
en voor het MKB. Een gezamenlijke aanpak moet worden gestimuleerd door de 
uitwisseling van de ervaringen die de afzonderlijke Lid-Staten hiermee al hebben opgedaan. 
Ter verbetering van deze situatie zou kunnen worden gedacht aan de ontwikkeling van een 
objectieve en vergelijkbare Indicator van de administratieve belasting. Een dergelijke 
indicator kan als richtsnoer door de beleidsmakers worden gebruikt bij de opstelling van 
nieuw beleid. 
Het gebruik van nieuwe technologieën zoals de automatische gegevensverwerking en 
wellicht ook het overwegen van het gebruik van de vrij nieuwe organisatorische technieken 
voor het verzamelen van sociale premies moeten worden gestimuleerd ter bestrijding van de 
belasting die administratieve procedures veroorzaken. 


ISSN 0254-1513 
COM(95) 526 def. 
DOGUMENTEN 
NL 08 
Catalogusnummer : CB-CO-95-570-NL-C 
ISBN 92-77-95410-8 
Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen 
L-2985 Luxemburg