VERKLARENDE WOORDENLIJST

Bulkwatervoorziening : alle infrastructuur die nodig is voor het leveren van water aan gemeentelijke/lokale reservoirs, met inbegrip van waterwinning en -productie en het transport van onbehandeld water over lange afstanden en naar de reservoirs. Daarna vindt de distributie van water aan de gebruikers plaats.

Cohesiefonds(CF) : een financieel instrument ter versterking van economische en sociale cohesie door financiering van milieu- en vervoersprojecten in lidstaten met een bnp per hoofd van minder dan 90 % van het EU-gemiddelde.

Distributienetwerk : alle activiteiten en infrastructuren die de distributie van water aan huishoudens en andere gebruikers vanuit gemeentelijke of lokale reservoirs mogelijk maken.

Effectiviteit : meting van de verhouding tussen de gestelde doelstellingen en de behaalde resultaten.

Efficiëntie : meting van de verhouding tussen de gebruikte middelen en de behaalde resultaten. In het onderhavige verslag: de verhouding tussen investeringskosten en bijvoorbeeld de toename van de geleverde hoeveelheid water of de verbetering van de waterkwaliteit.

Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO) : financieel instrument ter bevordering van de economische en sociale cohesie tussen de regio’s van de EU. Maatregelen in het kader van het EFRO worden hoofdzakelijk uitgevoerd in de vorm van operationele programma’s die een groot aantal projecten omvatten.

hm3 : kubieke hectometer, d.w.z. 1 miljoen m3.

Hoofdwaterleiding : leidingen van verschillende diameters en materialen, bestemd voor het transport van water in systemen voor bulkwatervoorziening.

Horizonjaar : een jaar in de toekomst waarvoor de geraamde vraag als basis dient voor de planning van investeringen in de watervoorziening.

Kosten-batenanalyse (KBA) : techniek waarbij alle kosten en alle baten van een maatregel tegen elkaar worden afgewogen om zo te bepalen of de baten de kosten overtreffen, en zo ja in welke mate.

Kostenterugwinningsbeginsel :

het beginsel dat de kosten van bepaalde goederen of diensten door de inkomsten worden gedekt.

Op het gebied van watervoorziening zijn de lidstaten gehouden een prijsbeleid in te stellen waarbij alle kosten worden gedekt, teneinde prikkels te geven om de watervoorraden efficiënt te benutten (zie artikel 9 van Richtlijn 2000/60/EG van het Europees Parlement en de Raad van 23 oktober 2000 tot vaststelling van een kader voor communautaire maatregelen betreffende het waterbeleid (PB L 327 van 22.12.2000, blz. 1)).

Maatschappelijke betaalbaarheid : het beginsel dat bij de vaststelling van waterprijzen ter dekking van de kosten van de watervoorziening rekening wordt gehouden met de financiële draagkracht van de bevolking. De betaalbaarheid kan worden gemeten als de verhouding tussen de uitgaven voor water en het beschikbare inkomen per huishouden.

Niet-gefactureerd water : verschil tussen de gewonnen hoeveelheid water en het gefactureerde waterverbruik, ook aangeduid als ongeregistreerd waterverbruik. Het begrip omvat lekverliezen, het illegaal aftappen van water, meetonnauwkeurigheden en gebruik van gratis watervoorzieningen. Lekverliezen kunnen alleen worden geschat, maar niet-gefactureerd water is een meetbare parameter waarover in vrijwel alle watervoorzieningssystemen gegevens worden bijgehouden. In dit verslag wordt deze parameter gebruikt als indicator voor het rendement van het waterleidingnet.

Operationeel programma (OP) : een door de Commissie goedgekeurd document in de vorm van een samenhangende reeks prioriteiten die meerjarenmaatregelen omvat.

Programmaperiode : het meerjarenkader voor de planning en uitvoering van bestedingen van het Structuurfonds en het Cohesiefonds.

Structurele maatregelen : in dit verslag worden hiermee maatregelen in het kader van het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling en het Cohesiefonds aangeduid.

Waterbekken : kunstmatig meer, aangelegd door een stuwdam te bouwen in een rivier of beek.

Waterreservoir : opslagtank voor water, vervaardigd van beton of ander materiaal.

Watertarieven : de prijs voor water die de verbruiker in rekening wordt gebracht door de dienstaanbieder. Voor huishoudelijk, industrieel en agrarisch gebruik gelden verschillende tarieven. De watertarieven worden meestal samen met de tarieven voor afvalwaterzuivering geheven.

Watertoevoer : open of gesloten waterleiding van beton of andere materialen. In dit verslag wordt de term alleen gebruikt voor waterleidingen die bestemd zijn voor de toevoer van water voor gemengd of huishoudelijk gebruik en irrigatie.

Waterverbruik per hoofd van de bevolking : de hoeveelheid water in liters die per dag per persoon voor normale huishoudelijke en industriële doeleinden wordt verbruikt, gemeten op het niveau van een gebied, een gemeente of een regio. In waterhuishoudkundige planningsdocumenten wordt het verbruik per hoofd van de bevolking bepaald op basis van de kenmerken van de plaatselijke woonsector en de industriële ontwikkeling.

SAMENVATTING

I. Water is een van de belangrijkste hulpbronnen voor de sociale en economische ontwikkeling. De watervoorziening voor huishoudelijk gebruik is van essentieel belang voor de gezondheid en het welzijn van de mens.

II. Investeringen in de watervoorziening hebben verschillende doelen: vergroting van de beschikbare hoeveelheid water om te kunnen voldoen aan een toegenomen vraag; uitbreiding van de geografische dekking; verbetering van de kwaliteit van het geleverde water; verbetering van de efficiëntie van de watervoorzieningssystemen en van de kwaliteit van de dienstverlening.

III. De controle van de Rekenkamer was gericht op de uitsluitend voor huishoudelijke watervoorziening bestemde infrastructuur die werd gecofinancierd uit het Cohesiefonds en het EFRO en tijdens de programmaperiode 2000-2006 werd voltooid in Spanje, Griekenland, Portugal en Italië, de grootste ontvangers van dergelijke middelen op dit gebied. De controlebevindingen zijn gebaseerd op rechtstreekse beoordeling van 29 projecten — waarvan er 11 werden goedgekeurd door de Commissie en 18 door de beheersautoriteiten in de lidstaten — en op een onderzoek van de systemen die door de Commissie en de lidstaten worden toegepast voor beheer van en toezicht op EU-middelen.

IV. De controle had tot doel te beoordelen of de EU-bestedingen op het gebied van de watervoorziening doeltreffend zijn, door na te gaan of:

- de meest geschikte oplossingen zijn toegepast om aan de behoeften van de betrokken gebieden te voldoen;

- de watervoorziening door de gecofinancierde projecten is verbeterd;

- de doelstellingen tegen de laagst mogelijke kosten voor de EU-begroting zijn verwezenlijkt.

V. De Rekenkamer heeft geconstateerd dat de uitgaven in het kader van de structuurmaatregelen weliswaar tot verbetering van de watervoorziening voor huishoudelijk gebruik hebben bijgedragen, maar dat betere resultaten tegen lagere kosten hadden kunnen worden bereikt. Met name werd het volgende vastgesteld:

- bij de prognose van de toekomstige behoefte aan water werd geen rekening gehouden met neerwaartse trends in de vraag, noch met alle reeds beschikbare watervoorraden; bovendien ging de aandacht vooral uit naar de exploitatie van nieuwe bronnen en werd er te weinig aandacht besteed aan alternatieve oplossingen, zoals het terugdringen van waterverlies en het gebruik van andere nabijgelegen hulpbronnen; beoordelingen door de Commissie en de beheersautoriteiten van de lidstaten leverden een beperkte meerwaarde op;

- er werden concrete verbeteringen gerealiseerd in de zin van een vergroting van de beschikbare hoeveelheid water, een grotere geografische dekking door het openbare distributienet, hogere waterkwaliteit, een groter netwerkrendement en een verbeterde continuïteit van de dienstverlening; sommige projecten waren evenwel niet operationeel vanwege het ontbreken van aanvullende infrastructuur; het toezicht op de resultaten was van wisselende kwaliteit; waar voorwaarden waren verbonden aan subsidiebesluiten, werd niet altijd nagegaan of aan die voorwaarden werd voldaan;

- bij alle projecten was er sprake van kostenverhogingen en vertragingen; gemeten naar de twee belangrijkste efficiëntieparameters (benuttingsgraad van de capaciteit en niet-gefactureerd water) was een aantal projecten slechts in beperkte mate efficiënt; de procedure voor de vaststelling van de subsidies vertoonde duidelijke tekortkomingen en door de Commissie en de beheersautoriteiten van de lidstaten werd te weinig aandacht besteed aan mogelijkheden om met de projecten inkomsten te genereren.

VI. De Rekenkamer doet de volgende aanbevelingen:

- de lidstaten dienen hun analyses vooraf en prognoses met betrekking tot de toekomstige behoeften te verbeteren door recente en accurate gegevens in aanmerking te nemen en dienen hun inventarisatie van alle beschikbare watervoorraden te verbeteren; zij dienen meer aandacht te besteden aan alternatieven voor oplossingen aan de aanbodzijde (bijvoorbeeld maatregelen ter vermindering van waterverlies) en aan maatregelen ter bescherming van de waterkwaliteit;

- de Commissie dient de lidstaten aan te sporen een efficiënt waterbeheer te voeren en rekening te houden met het effect daarvan bij de planning van gecofinancierde infrastructuur voor de watervoorziening;

- de lidstaten dienen er vanaf de planningsfase voor te zorgen dat de aanvullende infrastructuur die vereist is voor de inbedrijfstelling van de projecten op tijd beschikbaar is; er moeten betere instrumenten worden toegepast voor de monitoring van de resultaten en de inachtneming van de gestelde voorwaarden;

- de lidstaten dienen tijdens de planningsfase meer aandacht te besteden aan factoren die vaak tot vertragingen leiden; bij het ontwerp van nieuwe infrastructuur moet rekening worden gehouden met de resultaten van verbeterde analyses vooraf;

- de Commissie en de lidstaten dienen de kwaliteit van de KBA’s en de ramingen van financieringstekorten te verbeteren en voldoende aandacht te besteden aan mogelijkheden om met de projecten inkomsten te genereren.

INLEIDING

WATERVOORZIENING IN DE EU

1. Water is van essentieel belang voor de menselijke gezondheid en is als een van de belangrijkste natuurlijke hulpbronnen onontbeerlijk voor de sociale en economische ontwikkeling. De distributie van voldoende water van goede kwaliteit voor huishoudelijk gebruik is een belangrijke voorwaarde voor ontwikkeling.

2. In de EU variëren het aandeel van de bevolking dat is aangesloten op de openbare watervoorziening en het waterverbruik per hoofd aanzienlijk van lidstaat tot lidstaat en van regio tot regio binnen een en dezelfde lidstaat. Tevens zijn er aanzienlijke verschillen wat betreft de efficiëntie van waternetten, waterprijzen en de wateruitgaven in verhouding tot het totale inkomen per huishouden (zie tabel 1).

TABEL 1

HOOFDKENMERKEN VAN DE WATERVOORZIENING VOOR HUISHOUDELIJK GEBRUIK IN DE EU — GEMIDDELDEN OP LIDSTAATNIVEAU [1]

| Minimum | Maximum |

Demografische dekking (% van de totale bevolking) | 70 | 100 |

Verbruik per hoofd (liter/inwoner/dag) | 70 | 270 |

Niet-gefactureerd water (% van de totale waterwinning) | 7 | 55 |

Waterprijs (euro/m3) | 0 | 2,1 |

Wateruitgaven in verhouding tot het totale inkomen per huishouden (%) | 0 | 2,5 |

3. Overeenkomstig de Verdragen is het behoedzaam en rationeel gebruik van natuurlijke hulpbronnen een van de doelstellingen van het beleid op milieugebied. Het voornaamste rechtsinstrument op het gebied van water is de kaderrichtlijn water, die ten doel heeft waterbescherming en een duurzaam gebruik van water te waarborgen. De richtlijn trad in werking in 2000 en moest uiterlijk in december 2003 zijn omgezet. Daarin werden systemen voor de indeling van waterkwaliteit vastgesteld; ook werden instelling van een meetnet tegen 2006, publicatie van stroomgebiedsbeheersplannen in 2009 en, in beginsel, de verwezenlijking van de milieudoelstellingen tegen 2015 verplicht gesteld. Tevens worden de lidstaten erin verplicht om een waterprijsbeleid vast te stellen dat prikkels bevat voor een efficiënt watergebruik, een doel waartoe de diverse watergebruikssectoren een redelijke bijdrage dienen te leveren (kostenterugwinningsbeginsel) [2]. Aan deze verplichting moet tegen 2010 zijn voldaan.

4. Daarnaast is de richtlijn betreffende de kwaliteit van voor menselijke consumptie bestemd water gericht op de bescherming van de menselijke gezondheid, met name door maximumwaarden vast te stellen voor bepaalde microbiologische, chemische en organoleptische parameters [3].

COFINANCIERING VAN INFRASTRUCTUUR VOOR DE WATERVOORZIENING UIT HOOFDE VAN STRUCTURELE MAATREGELEN VAN DE EU

5. Met investeringen in watervoorzieningssystemen wordt ingespeeld op een of meer specifieke behoeften, zoals:

a) vergroting van de beschikbare hoeveelheid water vanwege de groei van de bevolking of van de economie;

b) uitbreiding van de geografische dekking tot delen van de bevolking die verstoken waren van openbare watervoorziening;

c) verbetering van de kwaliteit van het geleverde water, ofwel door de ontwikkeling van nieuwe waterbronnen of door de behandeling van beschikbare watervoorraden, bijvoorbeeld wanneer bestaande bronnen verontreinigd zijn door de industrie of de landbouw;

d) verbetering van de efficiëntie van watervoorzieningssystemen door iets te doen aan waterverlies of verouderd materiaal;

e) verbetering van de kwaliteit van de dienstverlening door het aantal beperkingen en onderbrekingen van de voorziening en de duur daarvan te verminderen.

6. De bouwkosten voor watervoorzieningssystemen komen in aanmerking voor steun uit hoofde van het cohesiebeleid uit het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO) en het Cohesiefonds (CF). De hoogte van de steun varieert van 25 tot 85 % van de subsidiabele uitgaven [4].

7. In de programmaperiode 2000-2006 beliep de financiële steun van de EU voor projecten die uitsluitend zijn gericht op de watervoorziening voor huishoudelijk gebruik en die zijn gecofinancierd met middelen uit deze fondsen, in totaal 4,05 miljard euro [5], waarbij 3,62 miljard euro, oftewel 89,4 % van het totale bedrag, werd toegekend aan vier landen: Spanje, Griekenland, Portugal en Italië. Ook in de programmaperiode 2007-2013 zullen de uitgaven op dit gebied naar verwachting aanzienlijk zijn: in de 15 lidstaten die in aanmerking komen voor steun uit het CF zijn op het gebied van de watervoorziening naar schatting nog steeds investeringen van ongeveer 25 miljard euro nodig [6].

8. Gecofinancierde projecten worden uitgevoerd onder gezamenlijk beheer van de Commissie en de lidstaten, waarbij de uiteindelijke verantwoordelijkheid voor de uitvoering van de begroting bij de Commissie ligt [7]. Hun respectieve rollen zijn afhankelijk van het fonds dat de financiële steun verstrekt en van het kostenniveau van het project.

a) Voor CF-projecten en grote EFRO-projecten [8] beoordeelt de Commissie de kwaliteit van de te financieren projecten op overeenstemming met toepasselijke Europese richtlijnen en de prioriteiten van de fondsen, hun potentieel om een bijdrage tot de regionale ontwikkeling te leveren en de behoefte aan een financiële bijdrage van de EU. In het besluit van de Commissie om een project te cofinancieren worden het subsidieniveau en de voorwaarden voor de uitbetaling daarvan vastgesteld. In het geval van CF-projecten moet voor de Commissie een eindverslag worden opgesteld dat een beschrijving van de uitgevoerde werkzaamheden en een eerste beoordeling van de verwezenlijking van de beoogde doelen omvat [9]. In het geval van grote EFRO-projecten is geen specifiek eindverslag vereist.

b) Voor de overige EFRO-projecten beperkt de rol van de Commissie zich tot een beoordeling en goedkeuring van de operationele programma’s waarvan de projecten deel uitmaken en aan de algemene doelstellingen waartoe deze dient bij te dragen; de beheersautoriteiten van de lidstaten zijn verantwoordelijk voor de evaluatie van subsidieaanvragen, voor het vaststellen van de hoogte van de te verlenen subsidie en voor het toezicht op de uitvoering van de projecten.

9. Voor elke programmaperiode geeft de Commissie richtsnoeren voor de besteding van de fondsen. Voor de periode 2000-2006 kennen de in 1999 uitgebrachte richtsnoeren prioriteit toe aan de bevordering van de naleving van de milieunormen die in de desbetreffende EU-richtlijnen zijn vastgesteld. Zij bepalen dat projecten in de watersector "in overeenstemming moeten zijn met de beginselen van de voorgestelde kaderrichtlijn" en dat er "meer nadruk moet komen te liggen op verhoogde doelmatigheid van de bestaande infrastructuur door vermindering van verlies" [10]. Bovendien bepaalt de Gids voor het Cohesiefonds dat alle investeringen in de watervoorziening vergezeld moeten gaan van een concreet actieplan dat erop gericht is waterverliezen in het distributienet te beperken tot een percentage dat een optimale efficiëntie van het systeem garandeert [11].

10. Er kunnen verschillende soorten gecofinancierde infrastructuur worden onderscheiden. In het schema "Watervoorzieningssystemen" in bijlage I wordt een beschrijving gegeven van de onderdelen van het watersysteem, van de waterwinning (systemen voor bulkwatervoorziening) tot en met de levering aan de eindgebruikers (distributienetten), terwijl in kader 1 voorbeelden worden gegeven van gecofinancierde projecten. De meest gebruikelijke elementen van watervoorzieningssystemen zijn: dammen, ontziltingsinstallaties, waterzuiveringsinstallaties, waterleidingnetten, pompstations, waterbekkens, waterreservoirs, distributienetten, afstandbesturingssystemen en detectiesystemen voor lekken en storingen.

KADER 1

VOORBEELDEN VAN PROJECTEN MET COFINANCIERING VAN DE EU

Eén project had ten doel het openbare waternet uit te breiden tot de bevolking van landelijke gebieden die voorheen gebruikmaakten van particuliere en verspreide bronnen. Het project omvatte 11 waterreservoirs, 32,6 km pijpleiding voor de aansluiting van het nieuwe netwerk op het systeem voor bulkwatervoorziening, 10 pompstations en circa 87 km pijpleiding voor het nieuwe distributienet. De kosten van dit project, dat in aanmerking kwam voor EU-steun, bedroegen 4,28 miljoen euro, waarvan 3,21 miljoen euro is gecofinancierd door het EFRO.

Een reeks projecten had ten doel nieuwe waterbronnen te exploiteren en de waterbehandeling te verbeteren in een systeem voor bulkwatervoorziening dat een gebied van 11000 km2 bestrijkt en 2,5 miljoen inwoners van water voorziet. Hiertoe behoorden verschillende gecofinancierde projecten: een ontziltingsinstallatie met een capaciteit van 65000 m3 water per dag waarmee subsidiabele kosten van 55,10 miljoen euro waren gemoeid, waarvan 46,86 miljoen euro is gecofinancierd door het CF; de vernieuwing van een behandelingsinstallatie met een capaciteit van 116640 m3 water per dag tegen subsidiabele kosten van 5,38 miljoen euro, waarvan 3,50 miljoen euro is medegefinancierd door het EFRO; en de aanleg van een hoofdwaterleiding van 27 km met drie waterreservoirs om het systeem voor bulkwatervoorziening met een andere ontziltingsinstallatie te verbinden, tegen subsidiabele kosten van 19,71 miljoen euro, waarvan 12,81 miljoen euro is gecofinancierd door het EFRO.

VOORBEELDEN VAN PROJECTEN MET COFINANCIERING DOOR DE EU

+++++ TIFF +++++

Afbeelding 1: Pompstation in Portugal

+++++ TIFF +++++

Afbeelding 2: Ontziltingsinstallatie in Spanje

+++++ TIFF +++++

Afbeelding 3: Dam in Spanje

+++++ TIFF +++++

Afbeelding 4: Behandelingsinstallatie in Griekenland

REIKWIJDTE EN DOEL VAN DE CONTROLE

11. De controle had hoofdzakelijk tot doel te beoordelen of de bestedingen uit hoofde van structurele maatregelen van de EU op het gebied van de watervoorziening voor huishoudelijk gebruik optimaal worden benut.

12. Daartoe onderzocht de Rekenkamer de volgende subvragen.

a) Werden de meest geschikte oplossingen toegepast om aan de behoeften van de betrokken gebieden te voldoen?

b) Hebben de projecten de watervoorziening voor huishoudelijk gebruik inderdaad verbeterd?

c) Zijn de doelstellingen tegen de laagst mogelijke kosten voor de EU-begroting verwezenlijkt?

13. De controle is uitgevoerd bij de Commissie en in de vier lidstaten waar de meeste uitgaven aan uitsluitend voor huishoudelijke watervoorziening bestemde infrastructuur zijn gedaan: Spanje, Griekenland, Portugal en Italië.

14. De controle is van februari 2009 tot en met maart 2010 uitgevoerd op basis van een steekproef van 29 projecten die in het kader van het programma 2000-2006 werden gefinancierd en in materieel opzicht zijn voltooid. Drie hiervan waren vóór 2000 door de Commissie goedgekeurd, maar alledrie werden sterk gewijzigd door besluiten van de Commissie in de periode 2000-2006. De projecten werden geselecteerd in verhouding tot het aandeel van elk van de vier lidstaten in de totale financiële steun. Negen van die projecten werden medegefinancierd door het CF en 20 projecten, waaronder twee grote projecten, door het EFRO [8] (zie bijlage II).

15. De projectdossiers werden op alle niveaus gecontroleerd en er werden bijeenkomsten gehouden met vertegenwoordigers van verschillende lokale autoriteiten en overheids- of gemengde bedrijven die verantwoordelijk waren voor het ontwerp, de uitvoering en het beheer van de infrastructuur in verband met de geselecteerde projecten. De Rekenkamer werd hierbij ondersteund door waterhuishoudkundigen.

OPMERKINGEN

WERDEN DE MEEST GESCHIKTE OPLOSSINGEN TOEGEPAST OM AAN DE BEHOEFTEN IN DE BETROKKEN GEBIEDEN TE VOLDOEN?

16. Alvorens financiële middelen toe te wijzen voor de aanleg van nieuwe infrastructuur, die veelal gedurende tientallen jaren in gebruik zal zijn, dient een analyse te worden verricht om de beste oplossing te vinden voor de lokale behoeften wat betreft de watervoorziening. De voornaamste elementen van een dergelijke analyse zijn de prognose van de toekomstige vraag, die hoofdzakelijk wordt berekend op basis van de grootte van de bevolking en het te verwachten verbruik per hoofd, en de beschikbaarheid en kwaliteit van bestaande waterbronnen. Sommige van deze elementen, zoals het verbruik per hoofd van de bevolking en de kwaliteit van de bestaande waterbronnen, kunnen door maatregelen aan de vraagzijde, respectievelijk door maatregelen ter bescherming van de watervoorraden worden beïnvloed.

17. De Rekenkamer is nagegaan of:

a) de schattingen van de waterbehoeften die ten grondslag lagen aan de gecofinancierde infrastructuurprojecten gebaseerd waren op goed gefundeerde veronderstellingen met betrekking tot de ontwikkeling van de vraag en de beschikbaarheid van water in het betrokken gebied;

b) de verschillende potentiële oplossingen, met inbegrip van maatregelen om de vraag te sturen of de kwaliteit van de in gebruik zijnde waterbronnen te handhaven of te verbeteren, adequaat zijn geanalyseerd om tot de beste keuze te komen;

c) de autoriteiten belast met de beoordeling en goedkeuring van subsidieaanvragen waarde hebben toegevoegd aan de voorgestelde projecten.

IN NAGENOEG ALLE GEVALLEN WERD BIJ DE BEHOEFTENRAMINGEN GEEN REKENING GEHOUDEN MET NEERWAARTSE TRENDS IN HET WATERVERBRUIK PER HOOFD, EN IN SOMMIGE GEVALLEN NIET MET ALLE REEDS BESCHIKBARE WATERVOORRADEN

18. Het besluit om nieuwe infrastructuur voor watervoorziening aan te leggen was, bij alle projecten op drie na, gebaseerd op ramingen van de toekomstige vraag en van de behoefte aan aanvullende watervoorraden. In de drie uitzonderingsgevallen was een dergelijke raming overbodig, aangezien de beoogde investeringen slechts betrekking hadden op de invoeging of vervanging van een element in een bestaand systeem.

19. Gezien het gebrek aan gegevens over het verbruik en lekverliezen uit de waterleidingnetten in het verleden werd de vraag in 21 gevallen geraamd op basis van een theoretisch verbruik per hoofd van de bevolking zoals aanbevolen in waterhuishoudkundige planningsdocumenten. De op deze manier geraamde behoefte werd in sommige gevallen naar boven bijgesteld aan de hand van verschillende factoren die moeilijk te beoordelen zijn, zoals het effect van tijdelijke bevolking [13] en de industrialiseringsgraad.

20. In de overige vijf gevallen werd de vraag naar water op basis van gegevens over het feitelijke verbruik in het verleden geraamd, evenwel met gebruikmaking van verschillende methoden. In drie van deze gevallen valt de schatting van het verbruik per hoofd, die wordt gebruikt om het project te rechtvaardigen, hoger uit dan de aanbeveling in de waterhuishoudkundige planningsdocumenten.

21. Bovendien geldt voor bijna alle projecten dat de geraamde vraag niet de neerwaartse trend in het verbruik per hoofd en, in sommige gevallen, in het waterverlies weerspiegelt die sinds het eind van de jaren negentig of het begin van dit decennium in de meeste betrokken gebieden heeft plaatsgevonden [14]. Deze trend is het gevolg van verbeteringen van het waterleidingnet [15], de installatie van watermeters in woningen en bewustmakingscampagnes van voor watervoorziening bevoegde autoriteiten en exploitanten. Aangezien aan de vraagzijde steeds meer van dergelijke maatregelen worden ingevoerd, is het onwaarschijnlijk dat het verbruik per hoofd een stijgende tendens zal vertonen [16].

22. Dientengevolge blijkt uit een vergelijking tussen de prognoses van de toekomstige vraag en het feitelijke verbruik (zie tabel 2 voor enkele voorbeelden) vaak dat:

a) het daadwerkelijke verbruik per hoofd van de bevolking in 2008 [17] duidelijk lager ligt dan de raming voor het horizonjaar, terwijl het in sommige gevallen zelfs minder dan de helft van deze raming bedraagt;

b) het feitelijke totale verbruik in 2008 veel lager is dan geraamd.

TABEL 2

PROGNOSES VAN HET WATERVERBRUIK EN FEITELIJK VERBRUIK IN 2008 VOOR ENKELE ONDERZOCHTE PROJECTEN

Project | Verbruik per hoofd in l/inw/dag | Totaal verbruik in hm3/ jaar |

Land | Horizonjaar | Ex-anteraming voor horizonjaar [1001] | Feitelijk verbruik in 2008 [1001] | Ex-anteraming | Feitelijk |

Voor het horizonjaar | Voor 2008 [1002] | In 2008 |

ES | 2027 | 530 | 286 | 26 | 24 | 14 |

GR | 2020 | 375-609 | 197 | 219 | 180 | 90 |

IT | 2040 | 432 | 360 | 178 | 149 | 90 |

PT | 2030 | 154-300 | 34-66 | 25 | 15 | 6 |

PT | 2038 | 150 | 74 | 0,6 | 0,4 | 0,1 |

ES | 2030 | 350 | 201-291 | 8,5 | geen gegevens | 4,3 |

23. In zes gevallen werd bij het ontwerp van nieuwe infrastructuur niet volledig rekening gehouden met de reeds beschikbare bronnen (zie tekstvak 2). Met name werd niet onderzocht of het mogelijk zou zijn geweest om beschikbaar water van slechte kwaliteit (bijvoorbeeld vanwege het nitraat- of sulfaatgehalte) te mengen met water van goede kwaliteit om aan de wettelijke normen voor drinkwater te kunnen voldoen, in plaats van volledige vervanging van dat water door water uit een andere bron [20].

24. Bij een betere raming van de toekomstige vraag naar water en watertekorten was het mogelijk geweest om alternatieve oplossingen in overweging te nemen die buiten beschouwing zijn gebleven, en infrastructuur met een kleinere capaciteit aan te leggen.

TEKSTVAK 2

VOORBEELDEN VAN PROJECTEN WAARBIJ BESCHIKBARE BRONNEN IN DE PLANNINGSFASE BUITEN BESCHOUWING ZIJN GEBLEVEN

In Spanje werd uit het EFRO cofinanciering verstrekt voor een project ter verbetering van de kwaliteit van het water dat aan verschillende naburige gemeenten werd geleverd, aangezien de bestaande watervoorziening niet aan de wettelijke parameters voldeed. De raming van de hoeveelheid water waarin de nieuwe infrastructuur diende te voorzien, was gebaseerd op een raming van de totale toekomstige vraag in het betrokken gebied. Sommige gemeenten beschikten evenwel over water van uitstekende kwaliteit en hadden niet te maken met tekorten. Bovendien had het project kunnen worden gebaseerd op een raming van de hoeveelheid water van goede kwaliteit die vereist was om voor een deugdelijke vermenging met het reeds beschikbare water van lage kwaliteit te zorgen. Vier jaar na de inbedrijfstelling wordt de nieuwe capaciteit voor circa 16 % benut.

In het geval van een ander, door het CF gecofinancierd project in Spanje werd een dam gebouwd om in een op 13,9 hm3/jaar geraamde toekomstige vraag te kunnen voorzien, zonder dat daarbij rekening werd gehouden met de reeds beschikbare bronnen (8 hm3/jaar). Ten tijde van de controle was deze dam niet nodig om de actuele vraag in het gebied (8 hm3/jaar) te dekken, aangezien de beschikbare bronnen reeds toereikend waren. De gecofinancierde infrastructuur zal als reserve of voor de voorziening in andere gebieden worden gebruikt, en niet zoals aanvankelijk gepland.

DE NADRUK LIGT OP DE AANLEG VAN INFRASTRUCTUUR VOOR DE EXPLOITATIE VAN NIEUWE WATERBRONNEN EN ER IS ZELDEN AANDACHT VOOR ANDERE OPLOSSINGEN, ZOALS BEPERKING VAN HET WATERVERLIES...

25. In alle gevallen die door de Rekenkamer zijn onderzocht, werd gekozen voor een oplossing voor voorspelde watertekorten waarbij nieuwe waterbronnen werden geëxploiteerd en het water naar de betrokken gebieden werd getransporteerd [21].

26. In gevallen waarin er sprake was van een hoog percentage niet-gefactureerd water werd de mogelijkheid om de distributienetten te verbeteren zelden in overweging genomen als middel om de toekomstige behoefte aan water te reduceren, waardoor potentiële oplossingen die minder capaciteit vereisen, buiten beschouwing bleven (zie tekstvak 3).

27. In twee gevallen hebben gemeenten echter maatregelen getroffen om de vraag terug te dringen. In deze gevallen is het effect dusdanig groot dat de gecofinancierde infrastructuur op korte termijn overbodig is of te ruim bemeten (zie tekstvak 4).

TEKSTVAK 3

POTENTIËLE IMPACT VAN DE BEPERKING VAN DE HOEVEELHEID NIET-GEFACTUREERD WATER OP DE WATERBEHOEFTE

De verhoging van de hoeveelheid water die beschikbaar werd gesteld aan een Italiaanse stad, een van de doelstellingen van een medegefinancierd project, had kunnen worden bereikt door de hoeveelheid niet-gefactureerd water in het waterleidingnet van de stad te verminderen van 44,5 % tot 11,5 % — een haalbare reductie die reeds in andere delen van die stad kon worden verwezenlijkt.

In Griekenland werd voor een infrastructuur voor bulkwatervoorziening een project ontwikkeld op basis van ramingen van de toekomstige vraag, waarbij tevens werd uitgegaan van een hoge mate van waterverlies (30 %). Ondanks enkele investeringen in de verbetering van het distributienet, die eveneens werden gecofinancierd met middelen uit EU-fondsen, bedraagt het verlies nog steeds zo’n 30 %. Indien effectieve maatregelen ter bestrijding van waterverlies waren genomen, was minder omvangrijke nieuwe infrastructuur voor de watervoorziening nodig geweest.

… OF GEBRUIKMAKING VAN ANDERE TOEGANKELIJKE BRONNEN

28. Soms is er sprake van concurrerende behoeften aan water, bijvoorbeeld als het gaat om de vraag van de landbouw en die van particuliere huishoudens. De mogelijkheid om watervoorraden die voor de landbouw zijn gereserveerd, te gebruiken voor menselijke consumptie is in het kader van de onderzochte projecten niet bekeken (zie tekstvak 5). Toch werden goede praktijken aangetroffen in sommige Spaanse regio’s waar een flexibel uitwisselingssysteem met betrekking tot watergebruiksrechten wordt toegepast, zodat voor irrigatie bestemd water kan worden gebruikt om zo nodig water voor huishoudelijk gebruik te leveren.

TEKSTVAK 4

VOORBEELDEN VAN BEGUNSTIGDE GEMEENTEN DIE MAATREGELEN HEBBEN GETROFFEN TER BESTRIJDING VAN WATERVERLIEZEN

Door het CF werd de aanleg van een dam gecofinancierd om per jaar in 34 hm3 water te kunnen voorzien voor een Spaanse stad en de omgeving daarvan. De aanleg van de dam werd gemotiveerd op basis van een geraamde vraag van 158 hm3/jaar in 2012. Tegelijkertijd ontwikkelde de stad een actieplan dat onder meer de installatie van individuele watermeters in woningen en de verbetering van transportleidingen en het distributienet behelsde. Dit was ook een van de voorwaarden die de Commissie had gesteld bij de goedkeuring van de subsidie in 2000. De resultaten van het actieplan overtroffen de vereisten van de Commissie: het percentage niet-gefactureerd water kon worden verminderd van 36 naar 20 %. Bovendien is de totale vraag ondanks een significante groei van de bevolking teruggelopen van 142 hm3 in de jaren 1997-1998, toen het project werd goedgekeurd, tot rond 120 hm3 in 2008.

Voor een andere Spaanse stad werd met middelen van het CF een systeem voor bulkwatervoorziening gecofinancierd. In de projectaanvraag werd de toekomstige vraag in die stad geraamd op 113 hm3. In haar medefinancieringsbesluit van 2001 schreef de Commissie de tenuitvoerlegging van een plan ter bestrijding van waterverlies voor, dat heeft geresulteerd in een vermindering van het percentage niet-gefactureerd water van 50 % tot 30 %. Hoewel de bevolking is gegroeid, is de totale vraag gedaald van 81 hm3 in 1996 naar 61 hm3 in 2008.

TEKSTVAK 5

HET GEBRUIK VAN NABIJGELEGEN WATERBRONNEN

In twee gebieden in Spanje waar gecofinancierde projecten werden uitgevoerd, werd door verschillende gemeenten water geleverd met een nitraatgehalte dat als gevolg van verontreiniging door de landbouw duidelijk hoger was dan de maximumwaarde vastgesteld bij de richtlijn betreffende de kwaliteit van voor menselijke consumptie bestemd water. De mogelijkheid om oppervlaktewater van goede kwaliteit uit nabijgelegen bronnen in plaats van water van slechte kwaliteit te gebruiken als drinkwater werd door de projectontwikkelaar niet in overweging genomen, aangezien het recht om dit water van goede kwaliteit te gebruiken aan boeren was verleend. Voor elk project werden waterbronnen geboord en transportleidingen met een lengte van circa 50 km gelegd. Voor een van deze projecten hadden de met het waterbeheer belaste autoriteiten echter nog geen winningsvergunning verstrekt; zij verzochten de lokale autoriteiten om een oplossing te vinden die de mogelijkheid zou bieden gebruik te maken van oppervlaktewater dat gereserveerd was voor de landbouw. Dit zou echter de aanleg van bijkomende infrastructuur vergen.

EVALUATIE VAN DE STEUNAANVRAGEN DOOR DE COMMISSIE EN DE BEHEERSAUTORITEITEN VAN DE LIDSTATEN WAS VAN BEPERKTE MEERWAARDE VOOR DE PROJECTEN

29. Tot de bij deze controle onderzochte steekproef behoren negen CF-projecten en twee grote EFRO-projecten die door de Commissie werden onderzocht en goedgekeurd. De overige 18 projecten werden gecofinancierd door het EFRO en goedgekeurd door de beheersautoriteiten van de lidstaten (zie paragraaf 8).

30. Zoals reeds in andere verslagen van de Rekenkamer werd vastgesteld [22], had het gebrek aan richtlijnen en checklists voor de beoordeling van de subsidieaanvragen tijdens de programmaperiode 2000-2006 tot gevolg dat het niet mogelijk was te achterhalen welke controles de Commissie had verricht.

31. In geen enkel geval werden prognoses met betrekking tot de toekomstige vraag of de voorgestelde oplossingen door de Commissie in twijfel getrokken, noch heeft zij informatie ingewonnen over mogelijke alternatieve oplossingen, zoals winning en behandeling van beschikbaar water uit de nabije omgeving in plaats van het onttrekken van water aan verdergelegen bronnen.

32. Na haar onderzoek heeft de Commissie bij vier projecten voorwaarden gesteld met betrekking tot de vermindering van waterverliezen. In een van die gevallen werden de desbetreffende doelstellingen evenwel niet gekwantificeerd, terwijl in een ander geval voor de inachtneming van de voorwaarden een uiterste datum werd vastgesteld ná de datum van voltooiing van het project, d.w.z. een tijdstip waarop het resterende bedrag van de subsidie reeds zou zijn uitbetaald. In geen enkel geval werd het effect van de vereiste vermindering van waterverliezen in aanmerking genomen bij de berekening van de waterbehoefte.

33. Bij twee van deze projecten werd in het subsidiebesluit ook bepaald dat de autoriteiten toezicht dienden te houden op de tenuitvoerlegging van de richtlijnen inzake de bescherming van oppervlakte- en grondwater [23] en daarvan verslag dienden uit te brengen aan het toezichtcomité van het CF. Deze bepalingen hadden als voordeel dat zij de betaling van de subsidie specifiek koppelden aan de vereiste maatregel. Verontreiniging door nitraten of afvalwater speelde echter eveneens een rol bij andere projecten die er deels op waren gericht verontreinigde bronnen te vervangen en door de Commissie werden goedgekeurd zonder dat voorwaarden werden gesteld. In geen enkel geval werden als voorwaarden voor de EU-subsidie verdere maatregelen voorgeschreven om het herstel van het milieu te bespoedigen.

34. In de lidstaten bleek bij de controle door de Rekenkamer dat de beheersautoriteiten in geen enkel geval wijzigingen hadden voorgesteld of hebben aangebracht in de beoogde projecten. Er werden geen voorwaarden gesteld met betrekking tot waterverliezen of zuinig watergebruik, of maatregelen voorgeschreven ter bescherming van de kwaliteit van onbehandeld water.

35. Voor de periode 2007-2013 worden projecten op het gebied van watervoorziening anders beheerd:

a) bij de Commissie worden alleen projecten met totale kosten van meer dan 50 miljoen euro onderzocht. Er zijn nieuwe beoordelingsprocedures ontwikkeld: bij projectaanvragen moeten de bevindingen van haalbaarheidsstudies worden ingediend met inbegrip van een overzicht van alternatieven; er is een checklist opgesteld om projectaanvragen te kunnen beoordelen, met name wat betreft de efficiëntie van het beheer van de watervoorraad (zoals maatregelen voor de vermindering van het waterverbruik of voor hergebruik van afvalwater) op de gebieden waarop de projecten betrekking hebben. Door gebruikmaking van beoordelingscriteria zouden deze procedures echter effectiever kunnen worden, en de resultaten ervan consistenter;

b) in de bezochte lidstaten is een aantal positieve initiatieven genomen: in drie regio’s luidt een van de criteria voor toekenning van EFRO-steun dat het voorgestelde project deel moet uitmaken van een strategisch plan voor het betrokken gebied en een aanvulling moet vormen op reeds verwezenlijkte of geplande bulkwatersystemen. In Italië voorzien de nieuwe procedures in meer middelen voor regionale operationele programma’s waarbij betere resultaten worden geboekt wat betreft de vermindering van waterverliezen.

HEBBEN DE PROJECTEN DE WATERVOORZIENING VOOR HUISHOUDELIJK GEBRUIK INDERDAAD VERBETERD?

36. Het kan om tal van redenen nodig zijn om nieuwe infrastructuur aan te leggen (zie paragraaf 5), zodat de doelstellingen van de projecten sterk kunnen variëren. Om een doeltreffende controle en evaluatie mogelijk te maken, dienen de doelstellingen van de projecten in de subsidieaanvragen en de financieringsbesluiten te worden gedefinieerd en gekwantificeerd uit een oogpunt van output en resultaten.

37. Om te beoordelen in welke mate projectdoelstellingen zijn verwezenlijkt, kunnen uiteenlopende indicatoren worden gehanteerd. Outputindicatoren dienen te worden gedefinieerd in termen van fysieke prestaties, zoals kilometers pijpleiding, het aantal reservoirs, enz., terwijl resultaatindicatoren moeten worden vastgesteld om aan te geven in hoeverre wordt voorzien in de specifieke behoeften waarop het project is gericht:

a) beschikbaarheid: de extra hoeveelheid water die dankzij de nieuwe infrastructuur door het voorzieningssysteem wordt verwerkt;

b) dekking: toename van het aantal mensen en van het percentage van de bevolking dat is aangesloten op het waterleidingnet;

c) waterkwaliteit: het percentage tests waarbij het water niet aan de EU-, nationale of lokale normen voldeed en de verbetering van de waarden voor de parameters die voordien niet conform waren aan de voorschriften;

d) efficiëntie van de systemen: vermindering van de hoeveelheid niet-gefactureerd water;

e) kwaliteit van de dienstverlening: vermindering van het aantal beperkingen en onderbrekingen van de voorziening en de duur daarvan.

38. De Rekenkamer heeft onderzocht of:

a) de doelstellingen waren gedefinieerd en gekwantificeerd;

b) de doelstellingen waren verwezenlijkt;

c) de resultaten waren gecontroleerd door de autoriteiten die de subsidies goedkeurden.

DE PROJECTDOELSTELLINGEN WERDEN NIET IN ALLE GEVALLEN GEKWANTIFICEERD WAT BETREFT DE BEOOGDE RESULTATEN

39. In de subsidieaanvragen en -besluiten waren meetbare outputdoelstellingen aangegeven. Voor sommige onderzochte projecten werden wegens het gebrek aan specifieke aanvragen en besluiten outputdoelstellingen vastgesteld en gekwantificeerd in projectstudies.

40. Bij de meeste onderzochte projecten werden algemene meetbare doelstellingen vastgesteld in termen van demografische dekking en de te leveren hoeveelheid water. Niet alle beoogde resultaten (zoals de vermindering van de hoeveelheid niet-gefactureerd water en de verbetering van de continuïteit van de voorziening en van de waterkwaliteit) werden echter gekwantificeerd.

DE PROJECTEN HEBBEN VOOR MEETBARE VERBETERINGEN VAN DE WATERVOORZIENING VOOR EU-BURGERS GEZORGD, MAAR...

41. Bij alle gecontroleerde projecten was de materiële tenuitvoerlegging ondanks vertragingen en kostenoverschrijdingen (zie paragrafen 51 en 52) zoals gepland, afgezien van kleinere afwijkingen, bijvoorbeeld wat betreft de lengte van de pijpleidingen of de capaciteit en locatie van de reservoirs, die tijdens de aanleg waren overeengekomen.

42. Wat de resultaten betreft, hebben de projecten bijgedragen tot de verbetering van de watervoorziening voor huishoudelijk gebruik, hetzij door een vergroting van de beschikbare hoeveelheid water, door de uitbreiding van het openbare waterleidingnet tot gebieden die voordien niet waren aangesloten of door de verbetering van de waterkwaliteit, de efficiëntie van het netwerk of de continuïteit van de voorziening (zie tekstvak 6).

+++++ TIFF +++++

+++++ TIFF +++++

Afbeelding 5: Door toevoer via een nieuwe hoofdleiding is meer water beschikbaar voor een Italiaanse regio | Afbeelding 6: Een nieuwe behandelingsinstallatie ter verbetering van de waterkwaliteit in een grote Griekse stad |

TEKSTVAK 6

VOORBEELDEN VAN POSITIEVE RESULTATEN

Ter dekking van het watertekort in een gebied in Spanje werd met middelen uit het CF een ontziltingsinstallatie gecofinancierd die over een productiecapaciteit van 22 hm3 drinkwater per jaar beschikt. Sinds 2006 heeft de installatie op 90 % van haar capaciteit gedraaid en het watertekort in de drie grootste gemeenten teruggebracht. Tevens werd met betrekking tot sommige normen van de EU-richtlijn (geleidingsvermogen en het gehalte aan trihalomethanen en sulfaten) een significante verbetering bereikt van de kwaliteit van het water dat aan de bevolking wordt geleverd.

Om te kunnen voorzien in de behoeften van de onder waterschaarste lijdend stedelijk gebied in Italië werd uit het EFRO een hoofdwaterleiding gecofinancierd om water van een nieuwe dam naar verschillende gemeenten te transporteren. In de periode 2004-2008 kon in het betrokken gebied een jaarlijkse hoeveelheid van 14,5 hm3 water beschikbaar worden gemaakt. Door deze nieuwe waterleiding worden de gemeenten van een aanvullende watervoorraad voorzien en kunnen andere bronnen die onder druk stonden, worden ontlast.

... SOMMIGE PROJECTEN WAREN VANWEGE ONTBREKENDE AANSLUITINGEN NIET IN BEDRIJF GENOMEN...

43. Vijf projecten werden weliswaar tussen 2005 en 2008 in materieel opzicht voltooid, maar hadden ten tijde van de controle nog geen enkel resultaat opgeleverd [24]. Twee andere projecten die in die periode werden afgerond zijn ten dele in bedrijf genomen, evenwel met beperkt resultaat. De belangrijkste reden hiervoor was het ontbreken van aanvullende infrastructuur, waarvan ofwel de aanleg of de inbedrijfstelling vertraging had opgelopen (zie tekstvak 7).

... EN ANDERE PROJECTEN KENDEN INHERENTE BEPERKINGEN

44. In sommige gevallen kunnen bepaalde resultaten niet worden bereikt als gevolg van inherente beperkingen van de projecten; zo is bijvoorbeeld bij één project ter verbetering van de drinkwaterkwaliteit in een grote stad het verkrijgen van optimale kwaliteit afhankelijk van de uitvoering van andere projecten die uit milieuoogpunt omstreden zijn. In twee andere gevallen worden de behandelingsinstallaties gevoed via open waterkanalen, waardoor de watertoevoer kwetsbaar is voor verontreiniging. In een ander geval is het door één ontziltingsinstallatie aan de gemeentelijke reservoirs geleverde water te warm voor huishoudelijk gebruik (soms meer dan 30 graden).

TEKSTVAK 7

VOORBEELDEN VAN PROJECTEN DIE VANWEGE ONTBREKENDE AANSLUITINGEN NIET IN BEDRIJF KONDEN WORDEN GENOMEN

In Spanje werd de capaciteit van een ontziltingsinstallatie vier jaar na de voltooiing ervan voor nog geen 20 % gebruikt. Hoewel er voldoende vraag bestond om een hogere waterproductie te rechtvaardigen, waren de transportleidingen en het stedelijke distributienet (en het irrigatienetwerk), die eveneens met middelen uit EU-fondsen worden gecofinancierd, nog niet geïnstalleerd ten tijde van de controle.

Vier jaar na de aanleg van een dam in Griekenland moet de bijbehorende behandelingsinstallatie die nodig is om het project in gebruik te kunnen nemen, worden herontworpen en nog worden gebouwd, waardoor de inbedrijfstelling van het systeem vertraging ondervindt.

DE RAPPORTAGE OVER DE RESULTATEN IS VAN BEPERKTE WAARDE GEWEEST

45. Voor CF-projecten die door de Commissie worden beheerd (zie paragraaf 29) moet bij voltooiing een eindverslag worden ingediend als voorwaarde voor de saldobetaling; in het geval van grote EFRO-projecten schrijft de verordening slechts voor dat informatie wordt verstrekt in de verslagen van het operationele programma waarvan dergelijke projecten deel uitmaken.

46. Deze verslagen bieden deels nuttige informatie over de bereikte resultaten. Slechts voor één project worden de resultaten beschreven wat betreft de hoeveelheid water die wordt geproduceerd en aan de gemeenten wordt geleverd. In twee gevallen wordt in het eindverslag slechts verklaard dat de beoogde resultaten zijn bereikt, en in één geval wordt helemaal geen informatie gegeven. Voor vijf projecten konden geen resultaten worden gemeld, aangezien de projecten weliswaar waren voltooid, maar bij de presentatie van het eindverslag nog niet operationeel waren.

47. Wat betreft de bijkomende voorwaarden inzake de beperking van waterverlies die door de Commissie waren gesteld (zie paragraaf 32), vermeldt het verslag in een van de vier gevallen geen informatie over de mate waarin is voldaan aan de voorwaarde van de Commissie inzake de waterverliezen. Toch heeft de Commissie de saldobetaling verricht. In de twee gevallen waarin de Commissie specifieke vervolgmaatregelen had voorgeschreven, met name ten aanzien van de toepassing van maatregelen tegen verontreiniging door landbouw of door afvalwater (zie paragraaf 33), werd geen informatie verstrekt.

48. Wat betreft de projecten die alleen door de lidstaten hoeven te worden goedgekeurd, waren de begunstigden slechts in twee van de lidstaten waarop de controle betrekking had, verplicht om een eindverslag in te dienen met een verzoek om saldobetaling. Bovendien worden in deze verslagen weliswaar de belangrijkste wijzigingen qua kosten en vertraging van het project genoemd, maar geen nadere gegevens over de bereikte resultaten verstrekt. In de twee andere lidstaten gingen aanvragen voor de saldobetaling alleen vergezeld van bewijsstukken met betrekking tot de gemaakte kosten.

ZIJN DE DOELSTELLINGEN TEGEN DE LAAGST MOGELIJKE KOSTEN VOOR DE EU-BEGROTING VERWEZENLIJKT?

49. De meeste gecofinancierde projecten hebben bijgedragen tot de verbetering van de watervoorziening voor EU-burgers. Om te beoordelen of dit resultaat ook tegen lagere kosten voor de EU-begroting had kunnen worden bereikt, is de Rekenkamer nagegaan of:

a) de aanleg van de gecofinancierde infrastructuur op economische wijze is uitgevoerd;

b) de infrastructuur efficiënt werkt, d.w.z. of de benuttingsgraad tevredenstellend is en of het percentage niet-gefactureerd water in het aangesloten distributienet aanvaardbaar is;

c) of de hoogte van de EU-subsidie naar behoren is vastgesteld, rekening houdend met het feit dat gecofinancierde projecten ook inkomsten genereren.

VERTRAGINGEN EN KOSTENOVERSCHRIJDINGEN GAAN TEN KOSTE VAN DE ZUINIGHEID

50. In een aantal gevallen werd vastgesteld dat de gunningsprocedures niet in overeenstemming waren met de Europese aanbestedingsregels. Wel hebben de Commissie en de nationale controleautoriteiten in elk van deze gevallen de nodige correcties toegepast op de gecofinancierde uitgaven.

51. Bij alle projecten deden zich vertragingen bij de uitvoering voor, uiteenlopend van enkele maanden tot meer dan drie jaar. In de meeste gevallen hadden vertragingen als gevolg van noodzakelijke aanvullende aanvragen in verband met milieueffectbeoordelingen, moeilijkheden bij het verkrijgen van de nodige vergunningen en onnauwkeurige ramingen of berekeningen, ten dele kunnen worden voorkomen door een betere planning.

52. Bij alle projecten was er tevens sprake van kostenstijgingen, die in 20 % van de gevallen meer dan 30 % van de oorspronkelijk geraamde kosten bedroegen, met in één geval een kostenstijging van zelfs 80 %. Meestal waren deze kostenoverschrijdingen het gevolg van slechte planning, resulterend in vertragingen die door projectontwikkelaars te betalen boetes en prijsverhogingen met zich brachten.

DE EFFICIËNTIE VAN DIVERSE PROJECTEN IS BEPERKT

53. De twee voornaamste parameters voor efficiëntie die bij de controle werden toegepast, zijn de benuttingsgraad van de infrastructuur en het percentage niet-gefactureerd water in de aangesloten distributienetten:

a) een lage benuttingsgraad van de productiecapaciteit betekent dat dezelfde dienstverlening met een kleinere, goedkopere infrastructuur had kunnen worden verzorgd;

b) een hoog percentage niet-gefactureerd water in de aangesloten distributienetten houdt met name verliezen in. Indien met succes in de bestrijding van waterverliezen was geïnvesteerd, zou door de nieuwe infrastructuur minder water hoeven te worden gewonnen, behandeld en getransporteerd; de nieuwe infrastructuur had daarom kleinschaliger kunnen uitvallen of was zelfs helemaal niet nodig geweest.

54. Ten tijde van de controle waren 21 gecofinancierde projecten reeds sinds één à vier jaar in bedrijf, drie ervan waren pas in bedrijf gesteld en vijf ervan waren in materieel opzicht voltooid maar nog niet operationeel. In tabel 3 worden deze projecten beoordeeld aan de hand van de twee voornaamste efficiëntieparameters.

55. De operationele projecten vertonen een grote variatie wat betreft de benuttingsgraad van de capaciteit van de gecofinancierde infrastructuur (tussen de 100 en de 16 %) en wat betreft het percentage niet-gefactureerd water uit de aangesloten distributienetten (tussen de 13 en de 55 %). In het kader van deze analyse werden de projecten op grond van overeenkomende kenmerken ingedeeld in drie categorieën (zie tabel 4).

56. Veronderstellingen met betrekking tot projecten met een langere levensduur zijn per definitie minder betrouwbaar dan projecten met een kortere levensduur. In het geval van projecten die in verschillende fasen kunnen worden uitgevoerd, zou de uitvoering zich kunnen richten naar de ontwikkeling van de behoeften.

TABEL 3

BEOORDELING VAN IN BEDRIJF GESTELDE PROJECTEN AAN DE HAND VAN DE VOORNAAMSTE EFFICIËNTIEPARAMETERS

+++++ TIFF +++++

+++++ TIFF +++++

+++++ TIFF +++++

| Hoge bezettingsgraad (x≥70 %) of laag percentage niet-gefactureerd water (x≤25 %). | | Middelhoge bezettingsgraad (40 %≤x<70 %) of middelhoog percentage niet-gefactureerd water (25 %<x≤40 %). | | Lage bezettingsgraad (x<40 %) of hoog percentage niet-gefactureerd water (x>40 %). |

n.v.t. = niet van toepassing: projecten waarbij de minimumafmeting van de leidingen door technische normen wordt bepaald.

Soort project | Datum inbedrijfstelling | Horizonjaar van het project | Benuttingsgraad gecofinancierde infrastructuur (%) | Percentage onbetaald water in aangesloten distributienetten |

A | 2006 | 2018 | 91,3 | 21,0 |

A / B | 2004 | 2020 | 82,4 | 20,6 | 26,0 |

A | medio 2008 | 2028 | 63,2 | 16,8 |

A | 2005 | 2015 | 73,0 | 55,5 |

A | 2005 | 2021 | 65,9 | hoog [1003] |

A | medio 2005 (deels) | 2012 | 16,8 | geen gegevens |

|

B | eind 2000 | 2020 | 100,0 | 26,0 |

B | medio 2006 | 2027 | 52,8 | 27,0 |

B | 2008 | 2030 | 50,6 | 25,8 |

B | nov. 2008 | 2015 | 58,3 | hoog [1003] |

B | 2004 | 2015 | 31-64 | 43,5 |

B / A | 2004 | 2030 | 22,7 | 50,0 | 29,6 |

B / C | 2006-2009 | 2038 | 20,0 | n.v.t. | 13,0 |

B | 2005 | 2016 | 16,2 | 39,0 |

B / C | medio 2008 | 2040 | 32,6 | n.v.t. | 55,3 |

B | 2004 | 2040 | 20-34 | 43,5 |

B | medio 2008 | 2029 | 20,3 | geen gegevens |

B | 2008 | 2028 | 34,8 | geen gegevens |

|

C | 2006 | 2038 | n.v.t. | 33,0 |

C | 2003 | 2040 | n.v.t. | 43,5 |

C | 2005 | 2022 | n.v.t. | geen gegevens |

TABEL 4

INDELING VAN PROJECTEN TER BEOORDELING VAN DE EFFICIËNTIE

| Beschrijving | Nuttige levensduur | Gefaseerde uitvoering mogelijk? |

Type A | Behandelings- en ontziltingsinstallaties | 15-20 jaar | ja |

Type B | Infrastructuur voor winning en transport | 30-50 jaar | nee |

Type C | Distributienetten | 30-50 jaar | nee |

+++++ TIFF +++++

Afbeelding 7: Ontziltingsinstallatie (type A)

+++++ TIFF +++++

Afbeelding 8: Infrastructuur voor watertransport (type B)

+++++ TIFF +++++

Afbeelding 9: Distributienet (type C)

57. Met betrekking tot de zeven projecten van type A of met elementen van type A die minstens sinds een jaar in bedrijf waren, kon het volgende worden vastgesteld:

a) capaciteit: bij drie projecten is het niveau van de benutte capaciteit hoog, bij drie andere middelhoog en bij één project laag. Daar de levensduur van dit type infrastructuur relatief kort is, is het onwaarschijnlijk dat projecten die momenteel een lage bezettingsgraad hebben, in aanvaardbare mate zullen worden gebruikt; dit had kunnen worden vermeden door de ontwikkeling van ontziltings- of behandelingscapaciteit gefaseerd uit te voeren;

b) niet-gefactureerd water: bij twee projecten was er sprake van een grote hoeveelheid niet-gefactureerd water. In één geval was dit 50 %; in een ander geval wordt weliswaar niet gemeten hoeveel water aan de consumenten wordt geleverd, maar een verbruik per hoofd van 550 liter per dag duidt erop dat de lekverliezen in het waterleidingnet waarschijnlijk zeer hoog zijn [25].

58. Wat betreft de 13 projecten van type B of met elementen van type B die ten minste sinds een jaar in bedrijf waren, kon het volgende worden vastgesteld:

a) capaciteit: bij één project wordt de maximale capaciteit benut, terwijl de benutting bij vier projecten middelhoog en bij acht projecten laag is. Dit prestatieniveau kan worden verklaard door de hoge ramingen van de toekomstige vraag (zie tabel 2) en het gebrek aan coördinatie tussen de verschillende autoriteiten die belast zijn met het beheer van de watervoorzieningssystemen (zie tekstvak 8). Er zijn tevens gevallen waarin de voorzieningen ondanks contractuele afspraken niet worden gebruikt of waarin gemeenten hun toezegging om het water te gebruiken hebben ingetrokken;

b) niet-gefactureerd water: met één uitzondering wordt aan de efficiëntie ernstig afbreuk gedaan door matige of slechte prestaties in dit opzicht; in twee andere gevallen waren er geen gegevens beschikbaar.

59. Tot slot wordt de capaciteitsbenuttingsgraad voor de vijf projecten van type C of met elementen van type C niet beoordeeld, omdat het om technische redenen nauwelijks mogelijk is om de grootte van de leidingen aan te passen. Wat betreft de lekverliezen behalen de nieuwe geïnstalleerde delen van het waterleidingnet goede resultaten van ongeveer 10 %. Het percentage niet-gefactureerd water in het totale stedelijke distributienet blijft evenwel in drie gevallen middelhoog tot hoog (tussen de 30 en de 45 %) omdat slechts een deel van het waterleidingnet werd gemoderniseerd.

DE PROCEDURE VOOR DE VASTSTELLING VAN DE SUBSIDIEPERCENTAGES VERTOONT DUIDELIJKE TEKORTKOMINGEN…

60. In de verordeningen betreffende de structuurfondsen en het Cohesiefonds zijn de regels neergelegd voor de vaststelling van de financiële bijstand van de Gemeenschap. De EU-subsidies mogen bepaalde drempels niet overschrijden [26]. Onder deze drempel wordt de hoogte van de bijstand van de Gemeenschap voor inkomstengenererende projecten bepaald aan de hand van de "financing gap"-methode: de subsidie mag niet hoger zijn dan het verschil tussen de verdisconteerde kosten van de investering en de verdisconteerde netto-inkomsten van het project. Dit om te waarborgen dat het project over de nodige middelen beschikt om te kunnen worden uitgevoerd, zonder dat er sprake is van een ongerechtvaardigde overfinanciering.

TEKSTVAK 8

VOORBEELDEN VAN EEN LAGE BENUTTINGSGRAAD VAN INFRASTRUCTUUR ALS GEVOLG VAN GEBREKKIGE COÖRDINATIE TUSSEN DE AUTORITEITEN

Eén regionale autoriteit nam het initiatief tot de vernieuwing van een hoofdwaterleiding voor een voorzieningssysteem dat bulkwater levert aan verschillende gemeenten en werd gecofinancierd door het EFRO. Tegelijkertijd bouwde de grootste bij het project betrokken gemeente een ontziltingsinstallatie, eveneens met cofinanciering van het EFRO. De waterleidingen werden in het eerste jaar dat deze operationeel waren slechts voor 58 % benut. In mei 2010, slechts vier jaar na de inbedrijfstelling, werd besloten de ontziltingsinstallatie te sluiten.

In een andere lidstaat werd de aanleg van een nieuw systeem voor bulkwatervoorziening geïnitieerd door een overheidsbedrijf en gecofinancierd door het CF. De gemeenten die via dit systeem van water zouden worden voorzien, stelden echter de eis dat hun lokale infrastructuur in het systeem zou worden geïntegreerd. Uiteindelijk weigerde de grootste gemeente water af te nemen uit het nieuwe systeem. Als gevolg daarvan wordt de gecofinancierde infrastructuur momenteel voor minder dan 25 % benut.

61. In het geval van de onderzochte CF-projecten en grote EFRO-projecten bevatten alle subsidieaanvragen die door de lidstaten bij de Commissie werden ingediend (zie paragraaf 8) een financiële kosten-batenanalyse (KBA). In al deze aanvragen werd om steun verzocht op basis van het middels de KBA berekende financieringstekort [27]. De bijdrage van de EU bedroeg 40 tot 85 % van de totale subsidiabele kosten van het project.

62. In het geval van de overige onderzochte EFRO-projecten (waarvoor geen individuele subsidieaanvragen ter goedkeuring aan de Commissie worden voorgelegd) hebben alleen Griekenland en Portugal gevraagd om indiening van een KBA door de projectontwikkelaars als onderdeel van de documentatie bij hun aanvragen. Het cofinancieringspercentage werd echter onafhankelijk van de KBA bepaald. In de meeste gevallen werd aan de projecten het maximale cofinancieringspercentage toegekend dat was vastgesteld voor het programma waarvan zij deel uitmaakten. Het cofinancieringspercentage voor deze projecten liep uiteen van 40 tot 80 % van de totale subsidiabele kosten.

63. De Rekenkamer stelde in het kader van haar controle aanzienlijke tekortkomingen vast in de financiële analyses waarmee de subsidieaanvragen van de lidstaten waren onderbouwd [28].

a) In vier van de elf KBA’s die aan de Commissie werden voorgelegd, waren in strijd met de regels inzake financieringstekorten afschrijvingen opgenomen in de berekening van de operationele uitgaven. Als gevolg daarvan viel het subsidiepercentage in twee gevallen bijna twee keer zo hoog uit als het had mogen zijn en in de andere twee gevallen rond 50 % hoger.

b) In de meeste gevallen waarin de projecten onderdeel vormden van een uitgebreider watervoorzieningssysteem werd geen overzicht van het volledige systeem gegeven, hoewel dit noodzakelijk was voor de financiële beoordeling van het onderdeel waarvoor cofinanciering werd aangevraagd. Bovendien werden de in de analyses gehanteerde bedrijfskosten en inkomsten herleid naar rato van het grotere watervoorzieningssysteem waarvan het gecofinancierde project deel uitmaakte; slechts in één geval werden de veronderstellingen gebaseerd op feitelijke gegevens met betrekking tot het watervoorzieningssysteem.

c) Sommige cijfers die in de KBA’s werden aangegeven, waren onrealistisch; zo werden in vrijwel alle gevallen constante hoeveelheden en prijzen gehanteerd. Bovendien heeft de Commissie niet gecontroleerd hoe betrouwbaar de ramingen van de bedrijfskosten in de KBA’s waren.

... EN HOUDT ONVOLDOENDE REKENING MET MOGELIJKHEDEN OM MET DE PROJECTEN INKOMSTEN TE GENEREREN

64. In de watervoorzieningssector bestaan de ontvangsten uit geheven tarieven en andere vergoedingen die door de verschillende soorten gebruikers worden betaald. Deze ontvangsten zijn van invloed op de door de Gemeenschap verleende steun, aangezien zij ertoe bijdragen de financieringskloof van een project te dichten. Om te kunnen beoordelen of de subsidie wordt vastgesteld op een niveau dat overfinanciering voorkomt en een efficiënt gebruik van EU-middelen garandeert, moet rekening worden gehouden met eventuele mogelijkheden om met het project inkomsten te genereren.

65. In 2000 heeft de Commissie besloten dat het steunpercentage moest worden aangepast om de invoering van heffingssystemen te bevorderen om de kosten van het beheer, het onderhoud en de vervanging van infrastructuur en de kosten van de bestrijding van milieuverontreiniging te dekken [29].

66. Bij de controle van de projecten in de steekproef door de Rekenkamer werd geconstateerd dat het toegekende subsidiepercentage in de meeste gevallen eenvoudigweg gelijk was aan het aangevraagde percentage. In geen van de gevallen, op één na (zie tekstvak 9) werd er geen aandacht besteed aan heffingssystemen die in zeer lage terugwinningspercentages voorzagen. In de meeste gevallen dekten de geheven tarieven alleen de bedrijfskosten, maar niet de totale investeringskosten die uit middelen van de nationale overheid en de EU werden bekostigd.

TEKSTVAK 9

EEN GEVAL WAARIN HET KOSTENTERUGWINNINGSBEGINSEL IN ACHT WERD GENOMEN

In één subsidieaanvraag verklaarde de lidstaat een systeem te hebben opgezet om de kosten voor een belangrijk deel af te wentelen op de gebruikers. Als beloning voor deze inspanningen besloot de Commissie cofinanciering van 75 % toe te kennen, hoewel de financieringskloof op basis van de financiële analyse was vastgesteld op 52 %. Het overschot was bedoeld voor de verbetering van andere drinkwaterinfrastructuur.

Het besluit van de Commissie was wel gericht op de bevordering van goede praktijken, maar dit was niet in overeenstemming met de "financing gap"-methode voor de vaststelling van financiële bijstand van de EU.

67. Bij de controle van de tarieven voor waterdiensten door de Rekenkamer werd tevens het volgende vastgesteld:

a) de lidstaten neigen ertoe de financiële bijstand van de EU te maximaliseren door de tarieven laag te houden. In één geval waren de tarieven sinds de jaren negentig ongewijzigd. Het kwam ook voor dat de nationale autoriteiten pas watertarieven vaststelden nadat zij eerst hadden bepaald hoeveel financiële bijstand van de EU zij maximaal konden verwachten. In deze omstandigheden wordt in de KBA’s die bij de Commissie worden ingediend het aangevraagde subsidiebedrag achteraf gerechtvaardigd, in plaats van dit bedrag te bepalen op grond van de gemaakte analyse;

b) de tarieven die zijn vastgesteld in de gebieden die door de gecontroleerde projecten worden bestreken, bedragen minder dan 1 % van het beschikbare inkomen per huishouden. De Commissie heeft de in de aanvraag gepresenteerde mogelijkheden om kosten op gebruikers te verhalen, in geen enkel geval in twijfel getrokken, noch heeft zij een specifiek ijkpunt voorgesteld om te kunnen beoordelen of de voorgestelde waterprijzen adequaat zijn. Bovendien lijkt er geen verband te bestaan tussen het aandeel in het inkomen per huishouden dat aan waterdiensten wordt besteed enerzijds en het cofinancieringspercentage anderzijds. Zowel in gebieden waar de uitgaven van de gebruikers voor water in verhouding tot hun inkomen laag zijn, als in gebieden waar deze uitgaven hoger zijn, werden hogere cofinancieringspercentages geconstateerd, zonder dat hiervoor enige motivering wordt aangegeven (zie grafiek 1 en bijlage III).

GRAFIEK 1

WATERKOSTEN IN VERHOUDING TOT HET BESCHIKBARE INKOMEN PER HUISHOUDEN EN COFINANCIERINGSPERCENTAGE

+++++ TIFF +++++

NB: De waterkosten zijn berekend op basis van een waterverbruik per huishouden van 120 m3 per jaar voor alle gemeenten in gebieden waar een project werd uitgevoerd.

68. Het beginsel dat waterkosten voor rekening van de gebruikers komen, wordt versterkt door de kaderrichtlijn water, waarin een verplichting betreffende terugwinning van de kosten van waterdiensten wordt vastgelegd als prikkel om een duurzame vraag van gebruikerszijde te stimuleren. Aan de verplichting zal tegen 2010 moeten zijn voldaan. De kostenterugwinning kan echter worden gedifferentieerd door diverse factoren in aanmerking te nemen zoals "de sociale effecten, de milieueffecten en de economische effecten […] alsmede de geografische en klimatologische omstandigheden" van de betrokken gebieden [30]. Met andere woorden, de doelstelling is niet per se het realiseren van 100 % kostenterugwinning van gebruikers [31].

69. In 2006 werden meer expliciete regels vastgesteld door de Commissie [32], in overeenstemming met Verordening (EG) nr. 1083/2006 van de Raad inzake de structuurfondsen [33]. De nieuwe richtsnoeren bepalen dat "de tarieven minstens de exploitatie- en onderhoudskosten [moeten] dekken, alsmede een goed deel van de afschrijving van de activa". Er moet worden gestreefd naar een goede tariefstructuur om de projectinkomsten vóór overheidssubsidies te maximaliseren, waarbij ook de betaalbaarheid in het oog moet worden gehouden. Zo is 4 % van het inkomen per huishouden een algemeen aanvaarde betaalbaarheidsratio voor drinkwatervoorziening en waterzuivering [34].

70. Voor de nieuwe programmaperiode hebben alle vier de lidstaten die het voorwerp zijn van deze controle procedures ingesteld waarbij de voorwaarde wordt gesteld dat voorstellen voor waterinfrastructuur met totale kosten van meer dan één miljoen euro vergezeld dienen te gaan van een financiële KBA. In drie van de geïnspecteerde gebieden schrijven de nieuwe nationale procedures voor dat in de KBA een specifieke analyse van de watertarieven moet worden opgenomen. Alleen in Portugal werden echter duidelijke regels opgesteld om de hoogte van de subsidie te bepalen op basis van de wijze waarop het kostenterugwinningsbeginsel door de betrokken gemeenten ten uitvoer wordt gelegd. De betaalbaarheid van waterdiensten is zowel relatief (als percentage van het inkomen per huishouden) als in absolute cijfers (als maximumprijs per m3) vastgelegd.

CONCLUSIES EN AANBEVELINGEN

71. Ofschoon de bestedingen uit hoofde van de structurele maatregelen hebben bijgedragen tot de verbetering van de watervoorziening voor huishoudelijk gebruik, hadden betere resultaten tegen lagere kosten voor de EU-begroting kunnen worden bereikt.

TOEGEPASTE OPLOSSINGEN

72. Alle onderzochte projecten werden opgezet op basis van studies met betrekking tot huidige en toekomstige waterbehoeften. Met behulp van betere analyses was het evenwel mogelijk geweest om infrastructuur met een kleinere capaciteit aan te leggen en alternatieve oplossingen in overweging te nemen die wellicht meer effect hadden kunnen sorteren:

a) bij de raming van toekomstige waterbehoeften werd geen rekening gehouden met neerwaartse trends van het waterverbruik of met alle beschikbare bronnen (zie de paragrafen 18-24);

b) over het algemeen beperkten de analyses van mogelijke oplossingen zich tot maatregelen aan de aanbodzijde en werd er te weinig aandacht besteed aan de vermindering van waterverliezen en het gebruik van meer toegankelijke bronnen (zie de paragrafen 25-28);

c) in sommige gevallen leidde onderzoek van de Commissie ertoe dat aanvullende voorwaarden (meestal met betrekking tot de vermindering van waterverliezen) werden verbonden aan de subsidiebesluiten; de maatregelen van de Commissie hadden echter doeltreffender kunnen zijn; door de beheersautoriteiten van de lidstaten werd weinig waarde toegevoegd. In de periode 2007-2013 zullen minder projecten door de Commissie, en meer projecten door de beheersautoriteiten worden onderzocht (zie de paragrafen 29-35).

AANBEVELING 1

a) De lidstaten dienen het volgende te doen:

i) hun analyses vooraf en prognoses van toekomstige waterbehoeften verbeteren door rekening te houden met recente en accurate gegevens (met name door de neerwaartse trend in het verbruik per hoofd van de bevolking in aanmerking te nemen) en nauwkeuriger alle beschikbare watervoorraden beter inventariseren en evalueren;

ii) meer aandacht besteden aan alternatieven voor oplossingen aan de aanbodzijde, bijvoorbeeld door rekening te houden met mogelijkheden om waterverliezen tegen te gaan, door maatregelen aan de vraagzijde te treffen en maatregelen ten uitvoer te leggen ter bescherming van de waterkwaliteit.

b) De Commissie dient het volgende te doen:

i) bij de besluitvorming over de toekenning van financiële steun aan projecten systematisch beoordelen of in de betrokken gebieden alle noodzakelijke maatregelen voor een efficiënt beheer van de watervoorraad zijn getroffen. Daarnaast dient zij ervoor te zorgen dat het effect van deze maatregelen in aanmerking wordt genomen in de prognoses van de waterbehoeften en de evaluatie van alternatieven waarmee de projectaanvragen worden onderbouwd;

ii) de beheersautoriteiten van de lidstaten aansporen de nodige aandacht te besteden aan een efficiënt beheer van de watervoorraad in de gebieden waar met cofinanciering waterinfrastructuur wordt aangelegd.

VERWEZENLIJKING VAN DOELSTELLINGEN

73. De gecofinancierde projecten dragen in de betrokken gebieden bij tot de verbetering van de watervoorziening voor burgers van de EU. Hoewel sommige projecten reeds een aantal jaren voor de controle waren afgerond, waren zij niet operationeel doordat aansluitingen op het waterleidingnet ontbraken (zie de paragrafen 41-44).

74. De huidige toezichtprocedures en -instrumenten zijn slechts gedeeltelijk geschikt om de Commissie en de beheersautoriteiten van de lidstaten te informeren over de resultaten van de projecten. In gevallen waarin de Commissie specifieke voorwaarden heeft gesteld, heeft zij niet altijd voldoende nagetrokken of aan deze voorwaarden werd voldaan (zie de paragrafen 45-48).

AANBEVELING 2

a) De lidstaten dienen:

i) er reeds vanaf de planningsfase op toe te zien dat de aanvullende infrastructuur die vereist is voor de inbedrijfstelling van de projecten op tijd beschikbaar komt;

ii) betere controle-instrumenten te ontwikkelen voor de beoordeling van de projectresultaten.

b) De Commissie dient:

i) de informatie die zij van de lidstaten nodig heeft, duidelijk te omschrijven om de impact van de betrokken projecten te kunnen beoordelen;

ii) de inachtneming van de in de subsidiebesluiten gestelde voorwaarden nauwkeurig te beoordelen.

KOSTEN VOOR DE EU-BEGROTING

75. De gestelde doelen hadden tegen lagere kosten voor de EU-begroting kunnen worden verwezenlijkt:

a) bij een aantal projecten deden zich vertragingen en kostenoverschrijdingen voor die ten minste tot op zekere hoogte hadden kunnen worden vermeden (zie de paragrafen 50-52);

b) bij sommige projecten wordt een te klein deel van de capaciteit benut als gevolg van te hoge prognoses van de vraag naar water en een hoog percentage niet-gefactureerd water dat uit de voorzieningssystemen verdwijnt (zie de paragrafen 53-59);

c) de procedure voor de vaststelling van de subsidies vertoonde duidelijke tekortkomingen en er werd geen evaluatie gemaakt van de mogelijkheden tot terugwinning van de kosten (zie de paragrafen 60-70).

AANBEVELING 3

a) De lidstaten dienen het volgende te doen:

i) al tijdens de planningsfase meer aandacht besteden aan factoren die vaak voor vertraging zorgen, zoals milieueffectbeoordelingen, de administratieve vergunningen en ramingen en berekeningen voor de projecten;

ii) de kwaliteit van de analyses vooraf van de projecten verbeteren en rekening houden met de resultaten daarvan bij het vaststellen van de omvang van nieuwe infrastructuur;

iii) een systematische analyse verrichten van de voor- en nadelen van de gefaseerde aanleg van infrastructuur met het doel de gebouwde capaciteit beter te benutten en deze uit te breiden naargelang van de ontwikkeling van de behoeften.

b) De Commissie dient het volgende te doen:

i) meer aandacht besteden aan de kwaliteit van de financiële analyse bij de subsidieaanvragen en de informatie inwinnen die vereist is om de steun op het juiste niveau te kunnen vaststellen;

ii) een adequate toepassing van het kostenterugwinningsbeginsel toepassen, teneinde de EU-middelen efficiënter te gebruiken.

Dit verslag werd door kamer II, onder voorzitterschap van de heer Morten LEVYSOHN, lid van de Rekenkamer, te Luxemburg vastgesteld op haar vergadering van 8 september 2010.

Voor de Rekenkamer

+++++ TIFF +++++

Vítor Manuel da Silva Caldeira

President

[1] Gegevens afkomstig uit verschillende bronnen: eureau, Eurostat, OESO, International Benchmarking Network for Water and Sanitation Utilities en de Europese Commissie (DG Regionaal beleid).

[2] Richtlijn 2000/60/EG van het Europees Parlement en de Raad van 23 oktober 2000 tot vaststelling van een kader voor communautaire maatregelen betreffende het waterbeleid (PB L 327 van 22.12.2000, blz. 1). Artikel 9 heeft betrekking op de kostenterugwinning voor waterdiensten. Deze kaderrichtlijn werd aangenomen nadat reeds specifieke richtlijnen waren ingevoerd, zoals de drinkwaterrichtlijn.

[3] Richtlijn 98/83/EG van de Raad van 3 november 1998 betreffende de kwaliteit van voor menselijke consumptie bestemd water (PB L 330 van 5.12.1998, blz. 32). Deze richtlijn vervangt Richtlijn 80/778/EEG van 15 juli 1980.

[4] Zie voor meer informatie artikel 29 van Verordening (EG) nr. 1260/1999 van de Raad van 21 juni 1999 houdende algemene bepalingen inzake de structuurfondsen (PB L 161 van 26.6.1999, blz. 1) en artikel 7 van Verordening (EG) nr. 1164/94 van de Raad van 16 mei 1994 tot oprichting van een Cohesiefonds (PB L 130 van 25.5.1994, blz. 1), zoals gewijzigd bij Verordening (EG) nr. 1265/1999 (PB L 161 van 26.6.1999, blz. 62).

[5] Bedragen geraamd door de Rekenkamer. Bovendien heeft de EU aanzienlijke financiële bijstand verleend aan projecten op het gebied van watervoorziening die ook de afvalwaterzuivering betreffen.

[6] Strategic evaluation on environment and risk prevention under structural and Cohesion Funds for the period 2007-2013, Synthesis Report, 7.11.2006, blz. 19. Dit verslag werd opgesteld in opdracht van DG Regionaal beleid.

[7] Artikel 274 van het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap (ex artikel 205).

[8] In de programmaperiode 2000-2006 worden onder "grote projecten" verstaan projecten "waarvan de totale voor de bepaling van de bijdrage van de fondsen in aanmerking genomen kosten hoger zijn dan 50 miljoen euro" (zie artikel 25 van Verordening (EG) nr. 1260/1999 van de Raad van 21.6.1999). Zie voor meer informatie Speciaal verslag nr. 1/2008 van de Rekenkamer over het proces van onderzoek en evaluatie van grote investeringsprojecten in de programmeringsperioden 1994-1999 en 2000-2006.

[9] Artikel F, lid 4, van bijlage II van Verordening (EG) nr. 1164/94, zoals gewijzigd bij Verordening (EG) nr. 1265/1999.

[10] Mededeling van de Commissie, "De structuurfondsen, het Cohesiefonds en de coördinatie ervan — Richtlijnen voor programma’s in de periode 2000-2006" (PB C 267 van 22.9.1999, blz. 6).

[11] Europese Commissie, Gids voor het Cohesiefonds 2000-2006, bijlage A, versie 1.0, februari 2000, blz. 9-10.

[13] Onder tijdelijke bevolking wordt verstaan: toeristen, pendelaars en seizoenwerkers, d.w.z. alle niet-ingezetenen.

[14] Zo is er in vier steden sprake van een dermate scherpe neerwaartse trend dat het totale waterverbruik ondanks de toename van de bevolking sinds het eind van de jaren negentig met 1 tot 29 % is gedaald. In een dichtbevolkt kustgebied werd in de eerste jaren van dit decennium een soortgelijke trend geconstateerd. Acht van de onderzochte projecten werden in dit gebied uitgevoerd.

[15] Door verbeteringen van het waterleidingnet kan waterverlies worden beperkt. Verliezen worden tot de vraag gerekend, aangezien zij door de totale waterproductie moeten worden gedekt.

[16] Zie ook de mededeling van de Commissie getiteld "De aanpak van waterschaarste en droogte in de Europese Unie" (COM (2007) 414 def.), en het definitief voortgangsverslag van de Commissie aan de Raad en het Europees Parlement over de mededeling inzake waterschaarste en droogte in de Europese Unie (COM(2008) 875).

[17] De meest recente gegevens die ten tijde van de controle beschikbaar zijn.

[1001] Het verbruik per hoofd omvat piekwaarden, verliezen en een industriecoëfficiënt.

[1002] De raming van het totale verbruik in 2008 werd ofwel aangegeven in de projectstudies of door de Rekenkamer berekend op basis van de bevolkingscijfers en de in deze studies aangetoonde trends in het verbruik per hoofd.

[20] Bij Richtlijn 98/83/EG zijn parameterwaarden vastgesteld voor de concentratie van stoffen als sulfaten en nitraten in drinkwater bestemd voor menselijke consumptie. Wanneer de concentratie van dergelijke zouten de grenswaarde overschrijdt, is het gebruikelijk om het water te verdunnen met ander (beschikbaar) water uit bronnen met een laag zoutgehalte.

[21] Er moet worden benadrukt dat het transport van water over een afstand van meer dan 100 km zeer hoge kosten met zich brengt. Naast de hoge investeringskosten vormen de bedrijfskosten soms wel 50 % van de totale kosten van de watervoorziening (A. Gee, Competition Policy Newsletter, Europese Commissie, nr. 2, zomer 2004).

[22] Zie met name paragraaf 41 van Speciaal verslag nr. 3/2009 over de doeltreffendheid van uitgaven uit hoofde van structurele maatregelen met betrekking tot afvalwaterbehandeling voor de programmeringsperioden 1994-1999 en 2000-2006.

[23] Richtlijn 91/676/EEG van de Raad van 12 december 1991 inzake de bescherming van water tegen verontreiniging door nitraten uit agrarische bronnen en Richtlijn 91/271/EEG van de Raad van 21 mei 1991 inzake de behandeling van stedelijk afvalwater.

[24] Een soortgelijk geval werd geconstateerd in het kader van de betrouwbaarheidsverklaring (zie Jaarverslag 2008, paragraaf 6.19). Het gaat om een hoofdwaterleiding die in 2004 werd voltooid, maar pas begin 2009 in bedrijf kon worden genomen als gevolg van watergebrek in het bekken waaruit de hoofdleiding werd gevoed.

[1003] Wegens het ontbreken van meters zijn er geen gegevens beschikbaar over de hoeveelheid niet-gefactureerd water. Uit andere gegevens kan niettemin worden opgemaakt dat de efficiëntie van de distributienetten te wensen overlaat.

[25] De internationale norm voor huishoudelijk gebruik is 120-150 m3 per huishouden per jaar, wat overeenkomt met 132-164 liter per inwoner per dag.

[26] Artikel 7 van Verordening (EG) nr. 1164/94 en artikel 29 van Verordening (EG) nr. 1260/1999.

[27] Behalve voor twee projecten waarvoor de aanvragen vóór 1999 werden ingediend, toen de "financing gap"-methode nog niet werd toegepast.

[28] Hierop werd reeds in een eerder verslag van de Rekenkamer gewezen. Zie met name de paragrafen 21-34 van Speciaal verslag nr. 1/2008 over het proces van onderzoek en evaluatie van grote investeringsprojecten in de programmeringsperioden 1994-1999 en 2000-2006.

[29] Zie Gids voor het Cohesiefonds, 2000-2006”, versie 1, februari 2000, bijlage C.

[30] Artikel 9, lid 1, van de kaderrichtlijn water (Richtlijn 2000/60/EG).

[31] Zie de gemeenschappelijke strategie ter uitvoering van de kaderrichtlijn water, leidraad nr. 1, 2004.

[32] Europese Commissie, "De nieuwe programmeringsperiode 2007-2013, werkdocument 4 — Richtsnoeren betreffende de methode voor de uitvoering van de kosten-batenanalyse", 8/2006. Deze richtsnoeren werden opgesteld overeenkomstig artikel 40, onder e), van Verordening (EG) nr. 1083/2006.

[33] Zie artikel 55 van Verordening (EG) nr. 1083/2006 van de Raad van 11 juli 2006 houdende algemene bepalingen inzake het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling, het Europees Sociaal Fonds en het Cohesiefonds en tot intrekking van Verordening (EG) nr. 1260/1999 (PB L 210 van 31.7.2006, blz. 25).

[34] Een evaluatie van de EBWO geeft een overzicht over bestaande ijkpunten, die uiteenlopen van 2,5 % in de VS tot 5 % bij de Wereldbank. Zie Fankhauser, S. en Tepic, S. 2007: "Can poor consumers pay for energy and water? An affordability analysis for transition countries", EWBO Working Paper, nr. 92, EWBO 2005. Energy Policy, 35:1038-1049.

--------------------------------------------------

BIJLAGE I

WATERVOORZIENINGSSYSTEMEN

+++++ TIFF +++++

--------------------------------------------------

BIJLAGE II

PROJECTEN DIE VOOR DE CONTROLE WERDEN GESELECTEERD

Land | Projecttitel | EU-fonds | Totale subsidiabele kosten (in miljoen euro) | Bijdrage EFRO/CF (in miljoen euro) |

Griekenland | Watervoorziening van Thessaloniki vanuit de rivier de Aliakmon, ΥΔΡΕΥΣΗ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΠΟ ΤON ΠΟΤΑΜΟ ΑΛΙΑΚΜΟΝΑ | CF | 79,42 | 60,88 |

Griekenland | Renovatie van het externe aquaduct van gemeenten in het departement Piëria, ΑΝΑΚΑΙΝΙΣΗ ΕΞΩΤΕΡΙΚΟΥ ΥΔΡΑΓΩΓΕΙΟΥ ΥΔΡΕΥΣΗΣ ΣΥΝΔΕΣΜΟΥ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ ΝΟΜ. ΠΙΕΡΙΑΣ | EFRO-OP Centraal-Macedonië | 4,69 | 3,75 |

Griekenland | Watervoorziening in Litohoro; ΥΔΡΕΥΣΗ - ΑΠΟΧΕΤΕΥΣΗ ΛΙΤΟΧΩΡΟΥ | EFRO-OP Centraal-Macedonië | 1,48 | 1,11 |

Griekenland | Extern en intern waterleidingnet in Kozani, ΕΣΩΤΕΡΙΚΑ ΚΑΙ ΕΞΩΤΕΡΙΚΑ ΔΙΚΤΥΑ ΥΔΡΕΥΣΗΣ ΔΗΜΟΥ ΚΟZΑΝΗΣ, ΤΗΛΕΕΛΕΓΧΟΣ, ΤΗΛΕΧΕΙΡΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΕΛΕΓΧΟΣ ΔΙΑΡΡΟΩΝ | CF | 18,60 | 13,90 |

Griekenland | Watervoorziening Deskati, ΥΔΡΕΥΣΗ ΔΕΣΚΑΤΗΣ | EFRO-OP West-Macedonië | 4,02 | 3,21 |

Griekenland | Intern waterleidingnet in Ptolemaida en extern waterleidingnet in Mavropigi, Asvestopetra en Proastio, ΤΡΟΦΟΔΟΤΙΚΟΣ ΑΓΩΓΟΣ ΕΣΩΤΕΡΙΚΟΥ ΔΙΚΤΥΟΥ ΥΔΡΕΥΣΗΣ Δ.Δ. ΠΤΟΛΕΜΑΪΔΑΣ ΚΑΙ ΕΞΩΤΕΡΙΚΟ ΔΙΚΤΥΟ ΥΔΡΕΥΣΗΣ ΟΙΚΙΣΜΩΝ ΜΑΥΡΟΠΗΓΗΣ, ΑΣΒΕΣΤΟΠΕΤΡΑΣ ΚΑΙ ΠΡΟΑΣΤΙΟΥ ΤΟΥ ΔΗΜΟΥ ΠΤΟΛΕΜΑΪΔΑΣ | EFRO-OP West-Macedonië | 2,40 | 1,92 |

| | | | |

Italië | Adduttrice acque grezze Rosamarina | EFRO-OP Sicilië | 13,69 | 6,16 |

Italië | Completamento collegamenti esterni tra i serbatoi di Palermo | EFRO-OP Sicilië | 12,34 | 5,14 |

Italië | Rete di distribuzione, sottorete 5 Libertà | EFRO-OP Sicilië | 13,00 | 5,42 |

Italië | Rifacimento acquedotto Favara di Burgio | EFRO-OP Sicilië (MP) | 32,96 | 13,28 |

Italië | 5o modulo bis dissalatore di Gela | EFRO-OP Sicilië | 32,86 | 14,79 |

| | | | |

Portugal | 2a Fase do Sistema multimunicipal de abastecimento de água à Área Sul do Grande Porto – Grupo I: Alargamento à região do Vale do Sousa | CF | 49,88 | 42,40 |

Portugal | Abastecimento de água ao Sector Norte do concelho e reforço do abastecimento à sede do concelho de Arcos de Valdevez | EFRO-OP Norte | 4,28 | 3,21 |

Portugal | Abastecimento de água da Área a Sul da cidade de Barcelos – 4a Fase | EFRO-OP Norte | 3,54 | 2,30 |

Portugal | Abastecimento de Água a Guimarães – Sistemas de Adução e Reservas – Fase II | EFRO-OP Norte | 2,43 | 1,58 |

Spanje | Abastecimiento a Zaragoza y corredor del Ebro | CF | 79,86 | 67,88 |

Spanje | Abastecimiento a Lleida y su zona desde el embalse de Santa Ana | CF | 24,50 | 12,24 |

Spanje | Abastecimiento y planta potabilizadora de Jaca | EFRO-OP Aragón | 4,73 | 2,36 |

Spanje | Desaladora de Cartagena (también conocida como San Pedro del Pinatar 1) | CF | 55,10 | 46,90 |

Spanje | Conexión de la desaladora del Campo de Cartagena (también conocida como Valdelentisco) con el Canal de Cartagena | EFRO-OP Murcia | 19,71 | 12,81 |

Spanje | Mejora de la potabilizadora de Campotéjar | EFRO-OP Murcia | 5,38 | 3,50 |

Spanje | Abastecimiento al Alfoz de Murcia, conducción Este | EFRO-OP Murcia | 1, 89 | 1,23 |

Spanje | Abastecimiento a Sevilla (presa de Melonares) | CF | 64,60 | 54,90 |

Spanje | Abastecimiento a la zona norte de Córdoba (presa de La Colada) | CF | 20,60 | 15,48 |

Spanje | Norte de Córdoba | EFRO-OP Andalusië (MP) | 22,20 | 15,54 |

Spanje | Desaladora de Carboneras | EFRO-OP Andalusië | 115,30 | 57,60 |

Spanje | Abastecimiento a las comarcas de la Ribera (parcial no 2) | CF | 15,13 | 12,10 |

Spanje | Depósito de agua potable de Carcaixent (Ribera) | EFRO-OP Valencia | 0,49 | 0,31 |

Spanje | Abastecimiento de la Plana Baixa de Castellón | EFRO-OP Valencia | 10,08 | 6,55 |

--------------------------------------------------

BIJLAGE III

UITGAVEN AAN WATER EN BESCHIKBARE INKOMENS PER HUISHOUDEN IN DE GEBIEDEN DIE DOOR DE GECONTROLEERDE PROJECTEN WORDEN BEDIEND

Project | Betrokken gebied/ gemeente | Cofinancieringspercentage van het project (%) | Uitgaven voor jaarlijks standaardverbruik per huishouden van 120 m3, incl. BTW1,2 [1] [2] | Prijs per m3 (op basis van een verbruik van 120 m3 per jaar) in euro, incl. BTW | Beschikbaar jaarinkomen per huishouden [3] | Waterkosten (incl. BTW) als % van het beschikbare inkomen per huishouden |

GR 1 | Thessaloniki | 77 | 97,30 | 0,81 | 30168 | 0,32 |

GR 2 | Pidna | 80 | 89,02 | 0,74 | 30168 | 0,30 |

Elafina | 77,62 | 0,65 | 30168 | 0,26 |

Methoni | 62,23 | 0,52 | 30168 | 0,21 |

GR 3 | Litohoro | 75 | 35,21 | 0,29 | 30168 | 0,12 |

GR 4 | Kozani stad [4] | 75 | 149,76 | 1,25 | 31665 | 0,47 |

Districten Kozani [4] | 105,61 | 0,88 | 31665 | 0,33 |

GR 5 | Deskati | 80 | 44,60 | 0,37 | 31665 | 0,14 |

GR 6 | Ptolemaida [4] | 80 | 159,96 | 1,33 | 31665 | 0,51 |

Mavropigi | 72,11 | 0,60 | 31665 | 0,23 |

Asvestopetra | 90,90 | 0,76 | 31665 | 0,29 |

Proastio | 55,20 | 0,46 | 31665 | 0,17 |

| | | | | | |

IT 1 | Regio Palermo | 45 | 85,84 | 0,72 | 40617 | 0,21 |

IT 2, 3 | Palermo stad | 42 | 85,84 | 0,72 | 40617 | 0,21 |

IT 4, 5 | Agrigento | 40 | 176,88 | 1,47 | 32725 | 0,54 |

IT 4, 5 | Caltanissetta | 45 | 197,27 | 1,64 | 37288 | 0,53 |

| | | | | | |

PT 1 | Felgueiras | 85 | 88,83 | 0,74 | 33086 | 0,27 |

Lousada | 134,97 | 1,12 | 24557 | 0,55 |

Paços de Ferreira | 202,73 | 1,69 | 26928 | 0,75 |

Paredes | 113,27 | 0,94 | 27446 | 0,41 |

PT 2 | Arcos de Valdevez | 75 | 101,68 | 0,85 | 17548 | 0,58 |

PT 3 | Barcelos | 65 | 165,94 | 1,38 | 29066 | 0,57 |

PT 4 | Guimarães | 65 | 145,26 | 1,21 | 31672 | 0,46 |

Vizela | 145,26 | 1,21 | 28337 | 0,51 |

ES 1 | Zaragoza | 85 | 71,07 | 0,59 | 43738 | 0,16 |

ES 2 | Lleida | 50 | 70,66 | 0,59 | 44839 | 0,16 |

ES 3 | Jaca | 50 | 63,56 | 0,53 | 48494 | 0,13 |

ES 4 | Cartagena | 85 | 219,36 | 1,83 | 34597 | 0,63 |

Torre Pacheco | 150,54 | 1,25 | 34597 | 0,44 |

San Javier | 164,80 | 1,37 | 34597 | 0,48 |

ES 5 | Cartagena | 65 | 219,36 | 1,83 | 34597 | 0,63 |

Mazarrón | 97,98 | 0,82 | 34597 | 0,28 |

ES 6, 7 | Murcia | 65 | 207,47 | 1,73 | 34597 | 0,60 |

ES 8 | Seville | 85 | 119,56 | 1,00 | 36201 | 0,33 |

ES 9 | Cordoba Noord | 75 | 92,91 | 0,77 | 34257 | 0,27 |

ES 10 | Cordoba Noord | 70 | 92,91 | 0,77 | 34257 | 0,27 |

ES 11 | Carboneras | 50 | 122,69 | 1,02 | 40619 | 0,30 |

ES 12 | Alzira | 80 | 45,56 | 0,38 | 37178 | 0,12 |

Cuillera | 98,46 | 0,82 | 37178 | 0,26 |

ES 13 | Carcaixent | 80 | 53,25 | 0,44 | 37178 | 0,14 |

ES 14 | Moncofa | 65 | 194,78 | 1,62 | 39618 | 0,49 |

Burriana | 108,82 | 0,91 | 39618 | 0,27 |

Vila-real | 73,50 | 0,61 | 39618 | 0,19 |

Vall d’Uixo | 132,83 | 1,11 | 39618 | 0,34 |

Nules | 92,73 | 0,77 | 39618 | 0,23 |

Betxi | 157,02 | 1,31 | 39618 | 0,40 |

Onda | 53,59 | 0,45 | 39618 | 0,14 |

[1] Volgens internationale studies kan een verbruik van 120 m3/jaar/huishouden (ca. 132 l/dag/persoon) als standaardverbruik worden beschouwd. Berekening op basis van prijzen van 2008, voor Griekenland van 2009.

[2] BTW ter hoogte van 10 % in Italië, van 7 % in Spanje en Portugal, in Griekenland geldt 9 % BTW voor variabele watertarieven, 19 % voor vastrechten.

[3] Berekend als beschikbaar inkomen per hoofd van de bevolking in NUTS2 of NUTS3 (indien beschikbaar), vermenigvuldigd met het aantal personen per huishouden.IT: gemiddeld aantal personen per huishouden; bron: Family components in Sicily, ISTAT 2003. Beschikbaar inkomen per hoofd van de bevolking; bron: Valore aggiunto per abitante, ISTAT 2006.GR: beschikbaar inkomen per huishouden 2006 (op NUTS 2-niveau, in koopkrachtpariteit); bron: Eurostat 2009. Gemiddelde grootte van het huishouden; bron Household Budget Survey 2004, Grieks bureau voor de statistiek.PT: gemiddelde grootte vanhet huishouden volgens gegevens van de volkstelling van 2001. Besteedbaar inkomen in koopkrachtpariteit per hoofd van de bevolking voor 2005 in de regio’s en gemiddeld inkomensniveau (1032=100); bron: Portugees bureau voor de statistiek.ES: gemiddelde grootte van het huishouden in NUTS3; bron: Continuous survey of family budgets, gegevens van 2005. Beschikbaar bruto inkomen per huishouden in 2006, regionale rekeningen van Spanje, nationaal bureau voor de statistiek.Voor Jaca, bron: Instituto Aragonés de Estadística (gegevens van 2005).

[4] Voor de berekening van de totale uitgaven voor water werd in het geval van Kozani en Ptolemaida naast het vastrecht en het tarief per kubieke meter een halve speciale heffing meegerekend (de wet op de DEYA voorziet in een speciale heffing van 80 % van het watertarief ten behoeve van toekomstige investeringen in infrastructuur voor de drinkwatervoorziening en riolering).

--------------------------------------------------