INLEIDING EN ACHTERGROND

KERNCIJFERS: Het areaal biologische landbouw is de afgelopen tien jaar met bijna 66 % toegenomen — van 8,3 miljoen hectare in 2009 tot 13,8 miljoen hectare in 2019. Het is momenteel goed voor 8,5 % van de totale “oppervlakte cultuurgrond” van de EU. Deze toename van het areaal gaat gepaard met een aanzienlijke toename van de detailhandel. Die is de voorbije tien jaar in waarde verdubbeld, van ongeveer 18 miljard euro in 2010 tot meer dan 41 miljard euro in 2019.

De Europese Green Deal staat centraal op de beleidsagenda van de Commissie. De voornaamste doelstelling van deze deal, die als instrument voor investeringen en groei zal fungeren, is om uiterlijk in 2050 een duurzaam en klimaatneutraal Europa tot stand te brengen.

In de Green Deal wordt benadrukt dat het van cruciaal belang is om de overgang naar een duurzamer voedselsysteem in goede banen te leiden, met name door de inspanningen van de landbouwers om de klimaatverandering aan te pakken, het milieu te beschermen en de biodiversiteit in stand te houden, kracht bij te zetten. Voor de landbouwgemeenschap is een essentiële rol weggelegd bij de verwezenlijking van deze doelstellingen. Landbouwers staan in de frontlinie omdat zij als eersten de gevolgen van klimaatverandering en biodiversiteitsverlies ondervinden, terwijl niet-duurzame landbouwpraktijken een grote aanjager van biodiversiteitsverlies blijven. Biologische landbouwers zijn de pioniers van de duurzame landbouw van de toekomst. Zij banen nieuwe wegen voor het vergroenen van de landbouw en voor innovatieve, milieuvriendelijke productietechnieken en bevorderen circulariteit en dierenwelzijn. Het biologische logo weerspiegelt de verbintenissen van de landbouwers ten aanzien van deze hoge productienormen, en de consumenten kunnen er zeker van zijn dat de producten vervaardigd zijn volgens zeer specifieke, strenge duurzaamheidsregels. Nog belangrijker is dat de biologische landbouw veel meer natuur naar onze akkers brengt en de landbouwers beter bestand maakt tegen zowel economische veranderingen als tegen de veranderingen die hun te beurt vallen door een steeds grilliger natuur en klimaat.

Daarom zijn in de EU-biodiversiteitsstrategie voor 2030 en de “van boer tot bord”-strategie – in combinatie met het komende actieplan om lucht‑, water‑ en bodemverontreiniging tot nul terug te dringen – concrete acties vastgesteld die de volledige keten van voedselproductie tot ‑consumptie bestrijken en ook internationale samenwerking op het gebied van duurzame voedselsystemen omvatten. Deze strategieën zijn erop gericht de voedselproductie te verzoenen met milieubescherming en tegelijkertijd investeringen en duurzame productie te stimuleren, een doelstelling die de Commissie nastreeft in het kader van de duurzameontwikkelingsdoelstellingen. Daarnaast werd in het kader van de “van boer tot bord”-strategie het EU-initiatief voor koolstoflandbouw voor dit jaar aangekondigd, dat, in de context van het klimaatpact, tot doel heeft landbouwers te belonen voor geverifieerde dienstverlening op het gebied van ecosysteemherstel, emissiereductie en koolstofvastlegging.

Intussen heeft de COVID-19-pandemie de EU voor nooit geziene uitdagingen geplaatst. Zij heeft verstrekkende gevolgen voor de economie, de volksgezondheid en de voedselsystemen. Als reactie daarop is de EU met een herstelplan gekomen dat wordt ondersteund via het “NextGenerationEU”-instrument en het nieuwe meerjarig financieel kader. De “NextGenerationEU”-middelen kunnen worden gebruikt om investeringen in de biologische sector te ondersteunen, mits die aan de desbetreffende voorwaarden en doelstellingen voldoen. Europa’s herstel van de COVID-19-crisis biedt een snelle kans om van de Green Deal een realiteit te maken door een breed platform te bieden voor duurzame productie- en consumptiepatronen, ook op het gebied van landbouw en aquacultuur.

De biologische landbouw speelt een centrale rol bij Europa’s herstel, dat groen en digitaal moet zijn, doordat hij voor hogere inkomens op het platteland kan zorgen. Bij deze landbouw zijn de toeleveringsketens doorgaans korter en worden voor kleine landbouwers mogelijkheden gecreëerd, die worden versterkt door de nieuwe bepalingen van Verordening (EG) nr. 2018/848 inzake biologische productie. Die verordening heeft tot doel de sector te moderniseren en de regels te harmoniseren, en zo een stabiel regelgevingskader tot stand te brengen.

Er bestaat brede consensus over de essentiële rol van de biologische productie en consumptie. In haar “van boer tot bord”-strategie en biodiversiteitsstrategie heeft de Commissie de doelstelling geformuleerd dat “uiterlijk in 2030 ten minste 25 % van de landbouwgrond van de EU voor biologische landbouw wordt gebruikt en dat de biologische aquacultuur aanzienlijk groeit”. In zijn resolutie van 15 januari 2020 over de Europese Green Deal heeft het Europees Parlement erop gewezen dat de landbouw over het potentieel beschikt om de EU te helpen haar emissies te beperken door middel van duurzame praktijken, zoals biologische landbouw. In zijn conclusies van 19 oktober 2020 over de “van boer tot bord”-strategie heeft de Raad de rol van biologische producten in een duurzaam voedselsysteem benadrukt. Tegelijk staan de mensen in de hele EU achter duurzame landbouw en voedselproductie, en is de bekendheid met het EU-logo voor biologische producten (biologo) aanzienlijk toegenomen, zoals bevestigd in speciaal Eurobarometer-verslag 504.

Daarom komt de Commissie met dit actieplan voor de biologische landbouw. Het bouwt voort op het actieplan voor de periode 2014-2020, in het kader waarvan reeds een aantal van de problemen werden aangepakt die aan het licht waren gekomen bij de herziening van het biologische beleid van de EU die leidde tot de vaststelling van Verordening (EU) 2018/848 inzake biologische landbouw. Alle 18 acties voor de periode 2014-2020 zijn volledig uitgevoerd. Belangrijke niet-regelgevende verwezenlijkingen zijn onder meer: de uitrol van het elektronische controlecertificaat (e-COI) in Traces, waardoor de traceerbaarheid en dus ook de integriteit van biologische producten zijn verbeterd en de informatie over de invoer van biologische producten in de EU is toegenomen; specifieke financiering voor onderzoek en innovatie op het gebied van de biologische productie in de EU-kaderprogramma’s voor onderzoek en innovatie; en de opname van de biologische productie in de “groene overheidsopdrachten”.

In het nieuwe actieplan (2021-2027) is ook rekening gehouden met de resultaten van de openbare raadpleging die van september tot en met november 2020 plaatsvond en waarin zowel belanghebbenden als het bredere publiek hun sterke steun voor het actieplan en de daarin voorgestelde acties hebben bevestigd.

De huidige prognoses voorspellen een opmerkelijke groei van de biologische sector in dit decennium. Zelfs als we gewoon blijven voortdoen wat we nu al doen, zou het aandeel biologische landbouw volgens sommige bronnen in 2030 wellicht tussen 15 % en 18 % van het landbouwareaal bedragen. Met een streefcijfer van 25 % reikt onze ambitie evenwel aanzienlijk verder. Dit actieplan wil het aandeel van de biologische landbouw in de EU duidelijk doen toenemen door de landbouwers ertoe aan te sporen om op biologische landbouw over te schakelen en biologische levensmiddelen toegankelijker te maken. Zo zal de kloof tussen een “business-as-usual”-groeicurve en de “extra inspanning” die nodig is om uiterlijk in 2030 het streefcijfer van 25 % te bereiken, kunnen worden gedicht.

BELANGRIJKSTE VOORDELEN: Op biologisch bebouwde grond is de biodiversiteit ongeveer 30 % hoger dan op traditioneel bebouwde grond. Biologische landbouw is bijvoorbeeld gunstig voor bestuivers. De biologische landbouwers mogen geen kunstmest gebruiken en mogen slechts een beperkt aantal chemische bestrijdingsmiddelen inzetten. Bovendien is het gebruik van ggo’s en ioniserende straling verboden en gelden strenge beperkingen voor de toepassing van antibiotica.

De Europese burgers kunnen genieten van veilig en kwalitatief hoogwaardig voedsel. Toch is het aandeel van het huishoudbudget dat naar voeding gaat, al tientallen jaren gedaald en zijn de inkomens van de landbouwers gestagneerd door de daling van de voedselprijzen. Biologische landbouw kost meer omdat biologische landbouwers op een meer extensieve wijze werken en inzetten op natuurlijke procedés en stoffen, zonder synthetische producten te gebruiken, en de opbrengsten zijn lager. Maar biologische landbouwers kunnen vaak rekenen op betere inkomsten omdat biologische producten doorgaans tegen hogere prijzen worden verkocht dan conventionele producten, terwijl de consumenten de bijdrage van de biologische landbouw aan het milieu waarderen.

Door biologische producten in schoolmaaltijden en bedrijfskantines te integreren door middel van overheidsopdrachten, in de horeca door middel van stimulansen en zichtbaarheid, in de supermarkten door middel van promotiecampagnes en in de dagelijkse keuken thuis, zullen meer Europese burgers toegang krijgen tot meer biologische levensmiddelen. Ook moeten biologische levensmiddelen toegankelijker en betaalbaarder worden zodat gezinnen met een laag inkomen gemakkelijker toegang tot biologisch voedsel krijgen. Voorts is het actieplan erop gericht landbouwers bij de omschakeling naar de biologische productie te ondersteunen. Daartoe zal het aanbod aan onderwijs- en opleidingsmogelijkheden worden uitgebreid, zal de markt voor biologische producten worden ondersteund en zal parallel daarmee worden nagegaan welke passende prikkels kunnen worden gegeven.

Biologische landbouw moet een voortrekkersrol spelen. Deze vorm van landbouw is niet het enige duurzame landbouwsysteem, maar totdat koolstoflandbouw volledig ingang heeft gevonden, is het voorlopig het enige systeem dat wordt erkend via een robuuste certificeringsmethode. Biologische landbouw moet dan ook het goede voorbeeld geven op weg naar duurzamere landbouwpraktijken, een beter gebruik van hernieuwbare hulpbronnen, hogere dierenwelzijnsnormen en hogere inkomens voor landbouwers. Deze landbouw kan ook de sociale duurzaamheid op verschillende manieren stimuleren en de ontwikkeling van plattelandsgebieden ondersteunen, in lijn met de komende langetermijnvisies voor plattelandsgebieden en voor kustgebieden. Hij kan jonge landbouwers mogelijkheden bieden en gelijke toegang en een gelijk inkomen voor vrouwen en mannen in de sector helpen bevorderen. Uit studies blijkt dat het voor vrouwelijke landbouwondernemers gemakkelijker is om in de biologische landbouw in te stappen dan in de traditionele sector. De biologische landbouw moet een inspiratiebron voor de conventionele landbouw zijn en het voortouw nemen.

In december 2020 publiceerde de Commissie aanbevelingen voor de lidstaten betreffende hun strategische plannen voor het gemeenschappelijk landbouwbeleid. In die aanbevelingen is ingegaan op de economische, ecologische en maatschappelijke uitdagingen van de Europese landbouw en plattelandsgebieden, waarbij de nadruk is gelegd op de streefdoelen van de Europese Green Deal, onder meer het streefdoel om uiterlijk in 2030 op 25 % van de landbouwgrond aan biologische landbouw te doen. Met het oog daarop is de lidstaten verzocht in hun strategische GLB-plannen nationale waarden voor deze streefdoelen van de Green Deal vast te stellen. Op basis van de Europese gemiddelden en tendensen moeten de lidstaten zich richten op het vergroten van het biologische areaal door streefpercentages vast te stellen of positieve trends aan te moedigen. De lidstaten zal worden verzocht om bij het opstellen van hun nationale strategische GLB-plannen aan de bovengenoemde aanbevelingen gevolg te geven.

Aangezien de omvang van de biologische productie en consumptie aanzienlijk verschilt van lidstaat tot lidstaat — het aandeel landbouwgrond met biologische landbouw varieert van 0,5 % tot meer dan 25 % — is het van cruciaal belang dat elke lidstaat zo spoedig mogelijk zijn eigen nationale strategie voor biologische landbouw opstelt, op basis van een alomvattende analyse van de sector en met bijbehorende acties, stimulansen, duidelijke termijnen en nationale doelstellingen. Alle lidstaten moeten uitleggen hoe zij van plan zijn aan het EU-wijde streefdoel bij te dragen door, rekening houdend met hun verschillende uitgangspunten, een nationale waarde vast te stellen voor het aandeel areaal dat uiterlijk in 2030 biologisch wordt bebouwd. Om het welslagen van hun nationale biologische actieplannen te waarborgen, moeten de lidstaten passende capaciteit opbouwen voor de uitvoering daarvan. De Commissie zal de voortgang van de lidstaten in de richting van hun nationale streefcijfers monitoren, de lidstaten de gelegenheid bieden om de uitvoering van de voorgestelde maatregelen met haar te bespreken, en richtsnoeren geven voor noodzakelijke en relevante aanpassingen.

Wat aquacultuur betreft, zullen de nieuwe strategische richtsnoeren voor de duurzame ontwikkeling van de aquacultuur in de EU, die de Commissie in het voorjaar van 2021 zal aannemen, de biologische aquacultuur bevorderen. Daarnaast moedigt de Commissie de EU-lidstaten aan om de groei van de biologische aquacultuur op te nemen in de doelstellingen van hun herziene meerjarige nationale strategische plannen voor aquacultuur. Voorts is in het werkdocument van de diensten van de Commissie over een zeebekkenperspectief als leidraad voor de programmering van het Europees Fonds voor maritieme zaken en visserij (EFMZV) bepaald dat het EFMZV (of het toekomstige Europees Fonds voor maritieme zaken, visserij en aquacultuur, EFMZVA) moet worden gebruikt om duurzame aquacultuurpraktijken zoals de biologische productie te bevorderen.

Het actieplan is opgebouwd rond drie assen waarin de structuur van de voedselvoorzieningsketen tot uiting komt (productie, verwerking, en kleinhandel en consumenten). Om positieve ontwikkelingen in de biologische sector te ondersteunen en een evenwichtige en rendabele markt voor biologische marktdeelnemers in stand te houden, is het van cruciaal belang de totale vraag naar biologische producten te stimuleren. Een groeiende consumptie van biologische producten is essentieel om de landbouwers aan te moedigen over te schakelen op biologische producten (as 1). Voorts zijn verdere stimulansen voor de productie nodig om uiterlijk in 2030 het streefcijfer van 25 % oppervlakte cultuurgrond voor biologische praktijken en een aanzienlijke toename van de biologische aquacultuur te halen (as 2). Tot slot moet de bijdrage van de biologische sector aan de uitdagingen op het gebied van duurzaamheid en milieu verder worden verbeterd (as 3). Naast de voortzetting van enkele van de bestaande succesvolle acties worden in dit actieplan ook een reeks nieuwe acties voorgesteld en worden verschillende financieringsbronnen aangeboord.

De Commissie is voornemens het aandeel onderzoek en innovatie (O&I) te verhogen en ten minste 30 % van het budget voor onderzoeks- en innovatieacties op het gebied van landbouw, bosbouw en plattelandsgebieden te bestemmen voor onderwerpen die specifiek zijn voor de biologische sector of daarvoor van belang zijn. Het onderzoek zal onder meer betrekking hebben op het veranderen van het gedrag van landbouwers en consumenten, verhoogde gewasopbrengsten, genetische biodiversiteit en alternatieven voor omstreden producten. In dat verband zal de Commissie de coördinatie van de nationale O&I-programma’s voor biologisch voedsel versterken en nieuwe kansen bieden via de voorgestelde Horizon Europa-missie op het gebied van bodemgezondheid en levensmiddelen en via partnerschappen, met name die op het gebied van agro-ecologie en voedselsystemen. De verspreiding van de O&I-resultaten zal worden bevorderd via het Europees innovatiepartnerschap inzake landbouw (EIP-AGRI) en het kennis- en innovatiesysteem voor de landbouw (AKIS) om een algemene toename van de biologische productie in alle lidstaten te bevorderen.

Alle EU-instellingen, lidstaten en belanghebbenden moeten ten volle worden betrokken bij de ontwikkeling van de maatregelen die nodig zijn om het hoofddoel van het actieplan te bereiken: een solide basis bieden voor de toekomst van de sector.