Advies van het Economisch en Sociaal Comité over de "Mededeling van de Commissie aan de Raad, aan het Europees Parlement, aan het Economisch en Sociaal Comité en aan het Comité van de Regio's over het concurrentievermogen van de Europese ondernemingen in de context van de mondialisering - De bevordering van het concurrentievermogen"

(1999/C 329/12)

Op 22 januari 1999 besloot de Commissie, overeenkomstig artikel 198 van het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap, het Economisch en Sociaal Comité te raadplegen over de voornoemde mededeling.

De Afdeling "Interne markt, productie en consumptie", die met de voorbereiding van de werkzaamheden was belast, heeft haar advies op 22 juli 1999 opgesteld. Rapporteur was de heer Morgan.

Het Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn 366e zitting van 22 tot 23 september 1999 (vergadering van 23 september 1999) het volgende advies uitgebracht, dat met 92 stemmen vóór en 23 stemmen tegen, bij 21 onthoudingen, is goedgekeurd.

1. Inleiding

1.1. De Commissie heeft in haar discussiestuk geen enkele poging gedaan de Europese ondernemingen, waarover deze mededeling gaat, op een systematische manier te ordenen. Ter wille van zijn advies stelt het Comité de volgende indeling voor:

A. Grote ondernemingen:

A1 staatsondernemingen;

A2 naamloze vennootschappen die hun zetel in Europa hebben;

A3 naamloze vennootschappen die niet hun zetel, maar wel één of meerdere vestigingen in Europa hebben;

B. Kleine en middelgrote ondernemingen:

B1 met beursnotering;

B2 in particuliere handen;

B3 (mede)gefinancierd met risicokapitaal.

1.2. Doel van deze mededeling is na te gaan hoe Europa de kansen die de mondialisering biedt, kan aangrijpen. Daarom moet worden gekeken in welke mate elk van de hierboven genoemde categorieën bedrijven in staat is de internationale concurrentie het hoofd te bieden en zo bij te dragen aan de groei van het BBP en het scheppen van werkgelegenheid in de EU. De stelling van deze mededeling luidt: om te kunnen concurreren met andere bedrijven moeten de Europese ondernemingen zich aanpassen en moeten zowel de nationale als de communautaire overheid in hun beleid hierop inspelen.

1.3. Zoals in alle adviezen van het Comité staan ook in dit advies de doelstellingen van het Europese sociale model - gezondheid, onderwijs, sociale zekerheid en werkgelegenheid - voorop. Deze zijn immers bepalend voor het kennisniveau en het welzijn van de Europese burgers. In dit advies worden echter wél vraagtekens geplaatst bij de wijze waarop dit model wordt geïmplementeerd: met name de financiering van sociale voorzieningen via de loonbelasting in plaats van de inkomstenbelasting en de aard van de regelgeving ter bescherming van de arbeidszekerheid worden ter discussie gesteld.

1.4. Op meerdere plaatsen in de mededeling wordt de loftrompet gestoken over het Amerikaanse economische model. De centrale vraag die in dit advies wordt gesteld is: hoe kun je "Amerikaanse" resultaten bereiken zonder de structuur en de regels van het Europese sociale model aan te tasten? Er is vooral een mentaliteitsverandering voor nodig om het nemen van risico's binnen de welvaartsstaat te stimuleren, zonder dat de welvaartsstaat zelf gevaar loopt.

1.5. Mondialisering betekent dat producenten overal ter wereld toegang hebben tot alle markten en dat lage-lonenlanden comparatieve kostenvoordelen kunnen behalen wanneer het gaat om eenvoudige, op herhaling van handelingen gebaseerde activiteiten. De geïndustrialiseerde landen hebben inmiddels een zodanig punt bereikt dat zij wel het voortouw moeten nemen op het gebied van hightech-activiteiten met een hoge toegevoegde waarde, waarvoor deskundig personeel is vereist. Deze medaille heeft ook een keerzijde: de kans dat minder geavanceerde technologiebedrijven het zullen halen is klein, hetgeen weer vragen oproept omtrent mogelijke starheden en gebrek aan flexibiliteit in de economie. De vraag in hoeverre Europa in staat is deze uitdagingen tegemoet te treden, loopt als een rode draad door de mededeling van de Commissie en door dit advies. Een en ander is mede afhankelijk van de vraag of de Commissie erin zal slagen een nieuwe wereldorde voor de internationale handel tot stand te brengen en de werking van internationale kapitaalmarkten te verbeteren.

1.6. Als een bedrijf concurrerend wil zijn, moet het in staat zijn waarde toe te voegen aan productiefactoren en klanten te winnen op open markten. Het is de taak van de overheid ervoor te zorgen dat de wetgeving e.e.a. ondersteunt en dat vennootschaps- en loonbelastingen niet als een te zware last worden ervaren. Daarbij dienen de belangen van alle betrokkenen in acht te worden genomen en dienen arbeidsplaatsen te worden gewaarborgd en gecreëerd.

2. Europese ondernemingen en marktkapitalisme

2.1. Grote ondernemingen

2.1.1. Tot voor kort waren veel grote ondernemingen in Europa genationaliseerde monopolies, wat betekende dat Europa niet vertegenwoordigd was op bepaalde terreinen van de wereldeconomie. Sleutelsectoren van de Europese economie zijn versnipperd over vijftien landen die door landsgrenzen van elkaar worden gescheiden. De totstandbrenging van de interne markt in de EU heeft veel van deze beperkingen weggenomen.

2.1.2. Dank zij liberalisering van bepaalde branches en privatisering van ondernemingen is de afgelopen tien jaar enige verandering gekomen in deze situatie, maar er is nog een lange weg te gaan:

(a) in de mededeling wordt gesteld dat de Europese defensie-industrie er niet in is geslaagd tot een speler van betekenis uit te groeien. Maar er wordt niet bij gezegd dat fusies en overnames in de Europese defensie-industrie, in tegenstelling tot de Amerikaanse, werden belemmerd door nationalisering en overheidsbemoeienis, vaak via diens "golden share" (overwegend belang);

(b) in de mededeling wordt veel aandacht geschonken aan de op netwerken gebaseerde economie, maar de liberalisering en privatisering van de telecomsector laten al zó lang op zich wachten dat Europa inmiddels is opgezadeld met prijzen die een wijdverbreid gebruik van Internet ontmoedigen;

(c) de ontwikkeling en commerciële exploitatie van de TEN's (Trans-Europese netwerken) hebben nog steeds snel last van belemmeringen door overheidsmonopolies in de energie- en spoorwegsector;

(d) de voormalige overheidsbedrijven en de voormalige gereguleerde sectoren zijn in veel gevallen de sleutel tot het ontwikkelen van een qua prijzen concurrerende, kwalitatief hoogstaande bedrijfsinfrastructuur in Europa. De totstandbrenging van deze infrastructuur, waarmee in de jaren tachtig een begin werd gemaakt, is allesbehalve voltooid, wat in het algemeen ten koste gaat van het concurrentievermogen van de Europese bedrijven.

2.1.3. Dank zij de liberalisering van bedrijfstakken als telecommunicatie en radio en televisie zijn er tal van nieuwe, snelgroeiende en succesvolle hightech-ondernemingen ontstaan. Gezien de voortdurende aanwas van nieuwe en de groei van bestaande bedrijven op terreinen als de informatiemaatschappij, biotechnologie en duurzame energie zijn voorzichtige stappen in de richting van verdergaande deregulering en bescherming tegen dominante marktposities dringend geboden.

2.1.4. Slechts een verrassend klein percentage van de bedrijven in de EU-landen, met uitzondering van het VK, heeft een beursnotering. Dit is enerzijds het gevolg van het feit dat een aantal grote ondernemingen gedeeltelijk staatseigendom blijft, maar is anderzijds ook te wijten aan het gegeven dat heel veel grote Europese bedrijven in privé-handen zijn en aan geen enkele beurs staan genoteerd. Privé-eigendom biedt uiteraard vele voordelen, vooral voor de eigenaren. Maar het nadeel is dat de toegang tot internationaal kapitaal erdoor wordt beperkt. Zo kunnen de wereldwijde aspiraties van gezonde Europese bedrijven worden belemmerd. De beleidsmakers moeten hierop inspringen door erop toe te zien dat het belastingstelsel de overname en beursgang van ondernemingen niet in de weg staat. De beursgang van ondernemingen heeft ook het voordeel dat het bestuur van het bedrijf voor houders van aandelen of andere rechten doorzichtiger wordt.

2.1.5. In veel Europese landen is participatie in het aandelenkapitaal van bedrijven een ondoorzichtig verschijnsel vanwege ingewikkelde aandeelhoudersconstructies waarbij vaak banken zijn betrokken. Daarom heeft de roep van aandeelhouders om een betere bedrijfsleiding relatief weinig effect gehad.

2.1.6. Het Comité deelt de mening dat bedrijven die één of meerdere vestiging(en) maar niet hun zetel in Europa hebben, als "Europese" bedrijven moeten worden beschouwd.

2.1.7. Naarmate ondernemingen meer mondiaal gaan opereren, zijn zij steeds meer in staat om werkgelegenheid in Europa te creëren of juist te vernietigen. In de afgelopen tien jaar zijn veel banen uit EU-landen weggevloeid naar het buitenland. Internationaal opererende bedrijven gaan de relatieve aantrekkelijkheid van Europa als vestigingsplaats voor productie-activiteiten steeds meer vergelijken met andere plaatsen op de wereld.

2.1.8. Buitenlandse investeringen in Europa leveren een forse bijdrage aan de werkgelegenheid in de EU en het Europese BBP, en de betrokken bedrijven zijn natuurlijk begaan met het relatieve concurrentievermogen van hun in de EU gevestigde dochtermaatschappijen. Naarmate de mondialisering om zich heen grijpt en dezelfde groep bedrijven - waar die ook is gevestigd (Europa, Azië, VS, ...) - overal aanwezig is, wordt de feitelijke plaats van vestiging van deze bedrijven steeds minder belangrijk. Bedrijven stemmen hun investeringsbeslissingen af op de aantrekkelijkheid van locaties in verschillende landen en regio's overal ter wereld.

2.1.9. Om te kunnen beoordelen of een locatie "bedrijfsvriendelijk" is moet vooral worden gekeken naar de vaardigheden van de werknemers, de arbeidskosten, het belastingregime, de infrastructuur en het juridisch kader. Ook een goede sociale dialoog, sociale harmonie, arbeidsmotivatie en de lokale markten zijn van belang. Dat zijn de aspecten waarop de politici zich moeten concentreren. De locaties in de EU moeten het hebben van het juiste evenwicht tussen de grote deskundigheid van de arbeidskrachten en de kwaliteit van infrastructuur en milieu enerzijds, en de kosten van de bedrijfsvoering anderzijds (zie paragrafen 1.4 t/m 1.6).

2.2. Kleine en middelgrote ondernemingen

Bijna alle bedrijven vallen onder de categorie "kleine en middelgrote bedrijven". Er zijn feitelijk slechts weinig "grote" bedrijven. De meeste MKB's met een beursnotering zijn van middelgrote omvang en hebben een werknemersgemiddelde dat dichter bij 200 dan bij 20 ligt. Ter wille van de onderhavige analyse kunnen zij beter bij de grote ondernemingen worden ondergebracht.

2.2.1. In landen als Duitsland en Italië vormen kleine en middelgrote familiebedrijven sinds jaar en dag de ruggengraat van de economie. Zij zijn altijd gefinancierd met familiekapitaal, niet met risicodragend kapitaal. Wanneer er een jongere generatie aan de macht komt, gaan veel van deze bedrijven op zoek naar extern kapitaal en medevennoten. Dergelijke ontwikkelingen mogen, nogmaals, niet worden belemmerd. Daarbij is het natuurlijk wel van belang dat kapitaal wordt gebruikt voor productieve investeringen en niet voor pure speculatie.

2.2.2. In de mededeling wordt veelvuldig gesproken over risicokapitaal - vooral de Amerikaanse versie hiervan - en de rol die het kan spelen bij de oprichting en groei van kleine en middelgrote bedrijven(1). Het Amerikaanse systeem van risicokapitaalverschaffing brengt hoge risico's maar ook hoge opbrengsten met zich mee voor iedereen: verschaffers van risicokapitaal, ondernemers en werknemers. Amerikaanse ondernemers en hun werknemers krijgen aandelenopties over een veel groter deel van het maatschappelijk kapitaal dan in West-Europa wordt toegestaan. Dit systeem wordt gekenmerkt door het feit dat een onderneming zowel kan slagen als mislukken. Maar dat weerhoudt een echte ondernemer er niet van het opnieuw te proberen. Via NASDAQ(2) kunnen de verschaffers van risicodragend kapitaal, zodra de onderneming gezond genoeg is, hun participaties verkopen aan aandeelhouders zodat het risicodragend kapitaal weer in nieuwe, jonge bedrijven kan worden gestoken.

2.2.3. Participaties in risicovolle Europese bedrijven worden op een aantal nationale beurzen aan het publiek verkocht en ook EASDAQ(3) en NASDAQ zijn toegankelijk. De Europese beleggers zijn zeer geporteerd voor dit soort beleggingen, dus aan beleggingsobjecten voor risicodragend kapitaal is er geen gebrek. De infrastructuur van de Europese kapitaalmarkten ontbreekt het nog steeds aan kritische massa, zodat ondernemers moeite hebben om aan kapitaal te komen. Er bestaat echter ook een relatief gebrek aan risicovolle Europese hightech-bedrijven. Bij gebrek hieraan wordt risicokapitaal gebruikt om familiebedrijven te herfinancieren en de reorganisatie van Europese bedrijven via "management buy outs" (MBO's)(4) te ondersteunen.

2.2.4. Als uiting van het creatief vermogen van de mens en in het kader van de hoge werkloosheid zou het oprichten van een bedrijf en het daarmee samenhangende scheppen van banen grote maatschappelijke erkenning moeten oogsten. Maar jammer genoeg is dat niet altijd het geval. Mede hierdoor vertrekken tal van potentiële ondernemers uit de EU. Om deze tendens te keren, wordt in de mededeling een aantal voorstellen gedaan, die de goedkeuring van het Comité kunnen wegdragen:

- het nemen van risico's moet worden aangemoedigd;

- niet-frauduleuze faillissementen moeten van hun stigma worden bevrijd door een efficiënte regelgeving voor faillissementen en insolventie (hoewel zulks moeilijk te verwezenlijken kan zijn);

- het belastingstelsel voor kleine ondernemingen en de werkgeverslasten moeten nader worden bekeken;

- de belasting op vermogenswinst mag geen strafmaatregel zijn voor ondernemers of werknemers die vermogend geworden zijn door het bezit van aandelen of aandelenopties van het eigen bedrijf;

- de tarieven voor successierechten en -belasting moeten worden herzien om het bezit van een bedrijf gemakkelijker binnen de familie te kunnen houden;

- er moet meer nationale erkenning komen voor ondernemers die de werkgelegenheid een belangrijke impuls hebben gegeven;

- ondernemers in hightech-bedrijven worden steeds meer het voorbeeld voor de hele wereld: de EU-landen moet deze bedrijvencategorie stimuleren;

- studenten moeten in contact worden gebracht met de ondernemingscultuur en bedrijfskunde moet een belangrijk onderdeel worden van elke universitaire studie;

- universiteiten moeten meer een ondernemersmentaliteit aannemen wanneer het gaat om de exploitatie van hun technologie;

- bedrijvenparken voor de overdracht van technologie bieden vele mogelijkheden en moeten worden verbonden aan de grootste technische universiteiten.

2.2.5. Behalve als "uitwijkplaats" voor ondernemers fungeert de VS ook als magneet voor technologen, die worden aangetrokken door de werkgelegenheidskansen. De EU kan deze trend wellicht keren door banen in de technologische sector aantrekkelijker te maken en de carrièreperspectieven te verbeteren.

2.2.6. In de mededeling wordt - terecht - veel aandacht besteed aan stimuleringsmaatregelen voor startende hightech-ondernemers die het in zich hebben te groeien, op de wereldmarkt te concurreren en banen te scheppen. Het is van essentieel belang dat de wetenschappelijke en technische studierichtingen voldoende studenten trekken en dat dezen vervolgens wegwijs worden gemaakt in ondernemersland. Via wedstrijden en prijsvragen moet de aandacht van deze studenten worden gevestigd op innovatie en exploitatie. Kleine, individuele bedrijven die zonder samenwerking met derden geen financiële steun uit het Vijfde Kaderprogramma kunnen krijgen, zouden door de nationale overheid moeten worden gesteund. Er moet aanvullende financiële steun worden vrijgemaakt voor nieuwe hightech-bedrijven, zowel in de vorm van directe subsidies als fiscale aftrekposten voor O& O. Ook het systeem ter bescherming van de intellectuele eigendom moet worden verbeterd, met name om ondernemers in hightech-sectoren te helpen.

2.2.7. De aanbodzijde via technologisch ondernemerschap stimuleren is natuurlijk niet voldoende als oplossing voor het probleem dat Europa veel minder "start-ups" in de hightech-industrie kent dan de VS. Er is ook een vraagzijde, voor informatietechnologie, biotechnologie of energietechnologie. Tot op zekere hoogte kan de overheid deze vraag creëren, maar ook de houding van het bedrijfsleven en de publieke opinie speelt daarbij een belangrijke rol.

2.2.8. In heel Europa maken ondernemers zich kwaad over de vele regels en administratieve rompslomp. In het begin heeft een bedrijf doorgaans slechts één of twee directeur(en). Die leggen hun complete ziel in het op het poten zetten van het bedrijf en het creëren van de markten die voor werkgelegenheid zorgen. Daarom moet de administratieve rompslomp, die "start-ups" belemmert en het voor jonge bedrijven moeilijk maakt het hoofd boven water te houden, worden verminderd. In sommige landen is de wijze waarop de overheid reageert op vergunningsaanvragen voor het oprichten of kunnen voortzetten van een bedrijf, ronduit betreurenswaardig.

3. Bijzondere opmerkingen

3.1. Deel I - Ontwikkelingen: de mondialisering

Het Comité onderschrijft in grote lijnen de analyse van de ontwikkelingen zoals die in de mededeling wordt gepresenteerd, maar stelt voor daaraan het volgende toe te voegen:

3.1.1. In de mededeling wordt gewezen op het belang van die bedrijfstakken die "de meer traditionele sectoren in termen van groei, kapitalisatie en exportcapaciteit ver achter zich hebben gelaten." Bedrijven in deze sectoren beschikken behalve over menselijk kapitaal over weinig activa. Na een periode van tien jaar waarin de werkgelegenheidsgroei in de VS in Europa slechts is vergeleken met het scheppen van "Mac-jobs", wordt in de mededeling onthuld wat de werkelijke gevolgen zijn: "Tussen 1995 en 1996 zijn er dankzij de informatietechnologie- en elektronica-industrie in de Amerikaanse economie 250000 banen bijgekomen. Momenteel zorgt de software-industrie voor 2 miljoen arbeidsplaatsen, verdeeld over 44000 bedrijven." Voor Europa ligt de uitdaging in het scheppen van het ondernemingsklimaat waarin dergelijke bedrijven kunnen gedijen.

3.1.2. In de mededeling wordt voorts gesproken over het vermogen van Europa om in deze nieuwe sectoren concurrerend te zijn. Hoewel dit inderdaad als een uitdaging moet worden gezien, zal het niet eenvoudig zijn. De kennisindustrie en elektronische handel in de VS ontwikkelen zich immers op een archetypische vrije markt. Deze markt speelt de klassieke rol van proefterrein om erachter te komen wat verkoopt en wat niet, wat werkt en wat niet, wat succesvol is en wat uitdraait op een mislukking. Zo komen sommige risicovolle ondernemingen boven drijven, maar veel meer andere gaan ten onder. Van de blijvers exporteert een groot aantal hun succes. En zelfs indien dat niet het geval is, is het voor startende bedrijven veel gemakkelijker zich een positie te verwerven op de verenigde Amerikaanse markt dan op de gefragmenteerde Europese markt.

3.1.3. Uit de mededeling wordt niet duidelijk hoe Europa volgens de Commissie de concurrentieslag moet aangaan en hoe bepaalde aspecten van het Amerikaanse model kunnen worden overgenomen zonder meteen ook het liberale gedachtegoed dat daaraan ten grondslag ligt te accepteren. Als een bedrijf in de VS failliet gaat, kunnen alle betrokkenen opnieuw beginnen. Het "ontdekkingsproces" heeft dus zowel betrekking op de ondernemer, die kan blijven proberen, als op de werknemers, die steeds weer opnieuw de onderneming kunnen blijven vormen. Het Amerikaanse model kan echter niet zonder meer op Europa worden toegepast. In de EU moet een evenwicht worden gevonden tussen de totstandbrenging van het noodzakelijke ondernemingsklimaat, enerzijds, en het behoud van de economische en sociale cohesie, anderzijds.

3.2. Deel II - De positie van de Europese ondernemingen

3.2.1. In de mededeling wordt voorgesteld de volgende aspecten aan een diagnose te onderwerpen:

a) Concurrentievermogen: behoefte aan nieuwe definities;

b) Eerder een traditionele dan een stimulerende rol op industrieel gebied;

c) Culturele identiteit en audiovisuele sector - een uitdaging en een kans;

d) Wetenschaps- en technologiebeleid: onvoldoende inspanningen en een organisatie die voor verbetering vatbaar is;

e) Inefficiënt systeem op het gebied van octrooien en handel in licenties;

f) Allianties, fusies en overnames op geavanceerde gebieden: een zekere remming;

g) Europa heeft het nemen van risico's niet ontwikkeld.

Hoewel het Comité zich voor een groot deel kan vinden in deze diagnose, wil het toch een paar opmerkingen maken.

3.2.2. Bescheiden gebruik van informatietechnologie

3.2.2.1. Een belangrijke factor die hiertoe bijdraagt, zijn de hoge kosten van telecommunicatie. Maar wat belangrijker is, is de aard van de veranderingen die in een bedrijf moeten worden doorgevoerd, willen de voordelen van informatietechnologie volledig tot hun recht komen. Deze betreffen de organisatiestructuur, de inhoud van het werk, de werkwijze enz. Het Comité realiseert zich dat bevordering van het gebruik van informatietechnologie voor een stuk afhankelijk is van de kwaliteit van het management en het ondernemingsklimaat. Of overigens de Europese wetgeving voldoende is afgestemd op dergelijke reorganisaties van het arbeidsproces, dient te worden nagegaan. Ook hier is het zaak een evenwicht te creëren als in eerdere paragrafen geschetst. Buiten kijf staat dat behoorlijke levens- en arbeidsomstandigheden in de EU moeten worden gegarandeerd.

3.2.2.2. Het succesvol gebruik van informatietechnologie vereist persoonlijke IT-vaardigheden van hoog niveau. Ten dele is dit een kwestie die te maken heeft met aantal en kwaliteit van de IT-medewerkers waarover de bedrijven in de EU beschikken. Voor vrouwen zijn de carrièrekansen op dit gebied onderontwikkeld. Naast professionele vaardigheden is het algemene niveau van gebruikersvaardigheden van zowel de directie als het personeel een bepalende factor voor het concurrentievermogen van Europese bedrijven. Ambitieuze personen en bedrijven die concurrerend willen zijn, moeten uitgebreide IT-vaardigheden en -kennis verwerven c.q. in huis hebben.

3.2.3. De late mondialisering van de zakelijke dienstverlening

3.2.3.1. In de mededeling wordt gesteld dat Europa op het gebied van de zakelijke dienstverlening een achterstand heeft ten opzichte van de VS, maar er wordt niet bij verteld waarom. De reden hiervan is dat de kapitaalmarkten in Europa slechts langzaam tot ontwikkeling zijn gekomen. Bijgevolg zijn diensten die verband houden met beursintroducties, fusies en overnames, bedrijfsrapportage en overige activiteiten van naamloze vennootschappen onderontwikkeld. Vandaar dat deze sector wordt gedomineerd door buitenlandse investeringsbanken, bedrijfsjuristen, effectenmakelaars, accountants, auditors en financiële PR-bureaus. Er is dan ook een gebrek aan Europese bedrijven die gespecialiseerd zijn in persoonlijke financiële dienstverlening omdat pensioenvoorzieningen in de meeste lidstaten van oudsher nationaal zijn geregeld en aandelenmarkten nog relatief weinig particulier spaargeld aantrekken.

3.2.3.2. De andere dimensie van de ontwikkeling van de zakelijke dienstverlening is uitbesteding. Dat gebeurt wanneer ondernemingen zich concentreren op hun kerntaken en secundaire taken uitbesteden. Daartoe worden onafhankelijke bedrijven opgericht voor activiteiten die uiteenlopen van logistiek tot bouwactiviteiten, catering, informatietechnologie, public relations enz. In Europa is het wat later tot deze specialisatie gekomen.

3.2.3.3. Volgens de mededeling "vormt een actie om het werkgelegenheidspotentieel in de dienstensector te benutten, een belangrijk onderdeel van een Europese werkgelegenheidsstrategie". De EU en haar lidstaten kunnen dit proces helpen bespoedigen door de noodzakelijke algemene voorwaarden te scheppen. Hieronder kan o.m. worden begrepen: het aanmoedigen van de overheid om de dienstverlenende taken uit te besteden. Dit kan de kwaliteit van de diensten die zowel aan overheden als het publiek worden aangeboden, mede ten goede komen.

3.2.4. Wetenschaps- en technologiebeleid

De gegevens die in de mededeling zijn opgenomen, zijn niet toereikend om het verschil tussen de uitgaven voor O& O tussen de VS, de EU en Japan te verklaren. O& O heeft te maken met de bedrijfstakken waarin ondernemingen actief zijn. Wat telt, zijn de relatieve uitgaven van de sector en het aantal bedrijven per sector. Zo zouden we in ieder geval kunnen vaststellen of de O& O-uitgaven van bepaalde bedrijven, in vergelijking met andere bedrijven, aan de lage kant zijn: bijv. Rolls Royce vergeleken met General Electric, Volkswagen vergeleken met Ford, Philips vergeleken met Sony, Glaxo vergeleken met Merck. Indien de O& O-uitgaven van de hightech-sector in Europa lager zijn dan in de VS, komt dat deels doordat die sector in Europa zo weinig bedrijven telt. Europese bedrijven begeven zich doorgaans niet op nieuwe terreinen en het aantal startende ondernemingen is ver beneden de maat. Er zijn uiteraard uitzonderingen, zoals SAP en Nokia [zie ook paragraaf 3.3.5 g)].

3.3. Deel III - Oriëntaties voor een nieuw industriebeleid

Dit deel begint met de volgende woorden:

"Uit de analyse van de mondiale ontwikkelingen en de Europese positie daarin blijkt dat een aanpassing van het industriebeleid noodzakelijk is, met name om de ondernemerscultuur en de bereidheid om risico's te nemen te verbreden en de opkomst te bevorderen van innoverende bedrijven die in staat zijn en de ambitie hebben om de mondiale markt te veroveren."

3.3.1. Dit moet worden bereikt door:

a) Aanpassing van de kwalificatiesystemen en bevordering van de ondernemingszin;

b) Verbetering van het systeem "onderzoek - exploitatie van resultaten";

c) Het vergemakkelijken van het nemen van risico's;

d) Heroriëntatie van overheidssteun aan bedrijven naar immateriële investeringen;

e) Ontwikkeling van het menselijk potentieel;

f) Bevordering van de individuele mobiliteit;

g) Verdere ontwikkeling van de concurrentievoordelen van de interne markt;

h) Zorgen voor een doelmatige mededinging zodat rekening kan worden gehouden met het mondiale en innoverende karakter van de markten;

i) De positieve inspanning voortzetten bij de liberalisering van de openbare sector;

j) Bevordering van een mondiaal kader voor concurrentie;

k) Controle op de toepassing van de regels;

l) De Europese posities verdedigen: de waakzaamheid versterken, onderhandelingen voorbereiden, samenwerken;

m) Streven naar betere coördinatie op mondiaal niveau;

n) Meer verantwoordelijkheid voor de industrie;

o) Het bevorderen van de belangen van consumenten en gebruikers.

3.3.2. De maatregelen j) tot en met o) vallen onder het algemene hoofdstuk "bevorderen van een wereldwijde consensus en evenwichtige spelregels op internationaal niveau (level playing field)". Al deze maatregelen betekenen dat de EU zich binnen de WTO en andere internationale handelsorganisaties die de steun van het Comité genieten, actief moet opstellen. De Europese Unie speelt duidelijk een belangrijke rol bij de totstandbrenging van een nieuwe wereldorde. Met het oog hierop is het van belang dat de Unie aan haar morele integriteit vasthoudt, vooral nu het Europese sociale model ter discussie staat. Recente conflicten met de WTO, waarbij uitspraken over bananen en rundvlees door de EU zijn afgewezen, kunnen de EU in de toekomst in een moeilijk parket brengen wanneer zijzelf jegens derden een beroep wil doen op de WTO-regels.

3.3.2.1. De druk op de positie van Europese ondernemingen in de mondiale concurrentiestrijd neemt af als ook in andere delen van de wereld vergelijkbare concurrentiefactoren, met name sociale normen, bestaan. De EU zou er dan ook vooral bij de komende WTO-onderhandelingen op moeten aandringen dat de sociale normen op basis van de werkzaamheden van de ILO in de hele wereld verbeterd worden.

3.3.2.2. De sociale partners zouden ernaar moeten streven de acceptatie van het Europese model te bevorderen via contacten met soortgelijke organisaties in andere delen van de wereld.

3.3.2.3. Onze handelspartners zullen natuurlijk bang zijn dat wij in sommige gevallen zullen proberen een deel van de kosten van ons sociaal-economische model op hen af te wentelen. Om het concurrentievermogen van Europese ondernemingen veilig te stellen, zal de Commissie er rekening mee moeten houden dat alle extra kosten voor het Europese bedrijfsleven die niet op deze manier afgewenteld kunnen worden, anderszins gecompenseerd zullen moeten worden. Wat echter voorop moet staan, is de promotie van de sociale norm van het Europese model.

3.3.3. Ten aanzien van punt b) - onderzoek - worden drie maatregelen voorgesteld. Het Comité is het daar volkomen mee eens. Het Comité heeft een advies over het Vijfde Kaderprogramma(5) opgesteld. Het succes van het investeringsinitiatief I-TEC is bemoedigend en het Comité kijkt uit naar de verlenging ervan als onderdeel van het Vijfde Kaderprogramma. Het octrooistelsel moet inderdaad worden verbeterd en het Comité kijkt vol verwachting uit naar de plannen van de Commissie.

3.3.4. Het Comité is het volmondig eens met de voorstellen van de Commissie ten aanzien van de ontwikkeling van het menselijk potentieel (e).

3.3.4.1. Europa moet voorrang geven aan het opleiden en trainen van het menselijk potentieel (zie paragraaf 1.5), wil het de technologiesector tot ontwikkeling brengen en benutten, kwaliteit leveren en een hogere toegevoegde waarde bereiken. Ook dient oog voor het stimuleren van ondernemerszin te bestaan.

3.3.4.2. Om concurrerend te zijn, moeten werknemers van een onderneming geleid worden door een ondernemer. Hoe vaardig werknemers ook zijn, zij hebben altijd begeleiding nodig om al hun mogelijkheden volledig te ontplooien. Klanten leveren werk, ondernemers leveren klanten, de maatschappij moet ondernemers leveren. Als onderdeel van de ontwikkeling van het menselijk potentieel moet veel aandacht worden besteed aan het stimuleren van de ondernemersgeest.

3.3.4.3. De grondslag voor de bedrijfscultuur moet al op school worden gelegd alsook door een positieve houding t.a.v. schoolkinderen met een baantje. In het onderwijs in de EU wordt doorgaans weinig aandacht besteed aan wat ondernemen en ondernemerschap inhouden en wordt leerlingen niet geleerd de rol van het bedrijfsleven in de maatschappij te waarderen. Er zijn echter uitzonderingen: in sommige landen worden door het bedrijfsleven gesponsorde lessen in "ondernemerschap" op middelbare scholen steeds gewoner en zijn ogenschijnlijk erg succesvol.

3.3.4.4. Het Comité is van mening dat de Commissie alles in het werk moet stellen om goede "benchmarking-voorbeelden" meer bekendheid te geven, de verspreiding ervan in andere landen op diverse wijzen te bevorderen en lessen in ondernemerschap, die bij experimenten in het basisonderwijs succesvol zijn gebleken - zoals het programma "Young Enterprise" in het VK, "Jeune Entreprise" in Frankrijk en "Ung Företagsamhet" in Zweden - algemeen ingang te doen vinden. Dergelijke initiatieven zouden gefinancierd kunnen worden uit het Europees Sociaal Fonds.

3.3.5. Wat punt (g) - Verdere ontwikkeling van de concurrentievoordelen van de interne markt - betreft, vindt het Comité ook dat "de interne markt de bedrijven in Europa een concurrentievoordeel biedt".

a) Europese normalisatie heeft werkelijk zijn nut bewezen, getuige het succes van het wereldwijde GSM-systeem.

b) Een statuut voor de Europese vennootschap zal door bedrijven die in meerdere Europese landen actief zijn, bijzonder worden gewaardeerd.

c) Harmonisering van de boekhoudkundige verantwoordingsmethoden zou een goede zaak zijn. Grensoverschrijdende fusies en overnames worden sterk belemmerd door onzekerheid over de waarde van de over te nemen bedrijven.

d) Coördinatie van fiscale stelsels werkt in twee richtingen. De tarieven voor vennootschaps- en loonbelasting lopen sterk uiteen. Het is mogelijk dat harmonisatie tot hogere belastingen leidt in bepaalde landen, waardoor de concurrentiepositie van ondernemingen wordt aangetast. Elke hervorming moet nauwgezet worden bekeken vanuit het oogpunt van concurrentievermogen en werkgelegenheid.

e) Aanpassing van het wettelijk kader voor de informatiemaatschappij zou gunstige gevolgen kunnen hebben. Een aantal aspecten daarvan kwam aan de orde in het Groenboek over convergentie van vorig jaar(6). De Raad heeft de Commissie gevraagd een kaderregeling uit te werken voor de informatiemaatschappij, en het Comité is erg benieuwd naar eventuele voorstellen op dit gebied.

f) De invoering van de euro heeft een zeer positief effect doordat universele kapitaalmarkten met werkelijke diepgang en liquiditeit voor aandelen en obligaties worden gecreëerd, maar daartoe dienen eerst de passende praktische randvoorwaarden in het leven te worden geroepen. Doordat binnenkort alle prijzen in euro's worden vermeld, zal de concurrentie op de interne markt nog scherper worden.

g) Desalniettemin gelooft het Comité dat er ruimte bestaat voor meer institutionele en industriepolitieke integratie op gebieden als nationale steun aan O& O en gunning van defensie- en infrastructuurprojecten.

3.3.6. Punt (h) gaat over mededinging en het Comité schaart zich achter de uitspraak dat "ondernemingen die zich op de thuismarkt in een sterk concurrerende omgeving hebben ontwikkeld, in het algemeen beter op de mondialisering zijn voorbereid." In de mededeling wordt aangegeven dat markten steeds vaker mondiale proporties aannemen. Kijk maar naar de fusie tussen BP en Amoco en tussen Daimler en Chrysler. Men mag echter niet vergeten dat het concurrentievermogen vaak wordt bepaald door geografische clusters van ondernemingen, ondersteund door aanverwante bedrijven. Het mededingingsbeleid moet derhalve een sterk concurrerende omgeving op de thuismarkt voor Europese bedrijven trachten te bevorderen en in stand helpen houden. Het Comité deelt de mening van de Commissie over dominante marktposities. Nieuwkomers mogen niet worden gehinderd zolang hun product(en) en/of dienst(en) geen vaste plaats heeft/hebben verworven. Wél moeten zij zich houden aan de antitrustwetgeving en optimale aandacht moet worden besteed aan eventueel protectionisme door dominante marktleiders.

3.3.7. Wat punt n) betreft (meer verantwoordelijkheid voor de industrie) moeten niet alleen de ondernemingen zelf maar ook hun organisaties (van zowel de grote bedrijven als zeker ook het MKB) bij de besluitvorming worden betrokken. Daarom moeten zij proberen met soortgelijke organisaties internationale betrekkingen aan te knopen.

4. Conclusies

4.1. Het Comité is zeer ingenomen met de mededeling van de Commissie en is het volkomen eens met de analyse in paragraaf 3.3 alsook met veel van de voorgestelde maatregelen.

4.2. De conclusie van de mededeling luidt:

"Als gevolg van de mondialisering ontstaan er nieuwe vormen van concurrentie, waarin het accent ligt op de beheersing van technologieën, de toegang tot de mondiale markten, snelheid van handelen, innovatie en immateriële investeringen. Europa, dat nu sterker staat dankzij de euro, moet profiteren van de mogelijkheden van de economische veranderingen om zijn ondernemerspotentieel de ruimte te geven en een nieuwe werkgelegenheidsdynamiek te creëren. Daarnaast moet Europa zich in internationale fora sterk maken voor zijn waarden, met name de integratie van de markten, culturele identiteit en sociale bescherming."

4.3. Het Comité wordt verzocht samen met de Commissie, de Raad, het Parlement en het Comité van de Regio's na te gaan hoe deze doelstellingen kunnen worden verwezenlijkt. Als aanzet tot het debat hierover stelt het Comité de volgende vragen:

4.3.1. Indien alle buitenlandse ondernemingen die actief zijn in Europa als "Europees" worden bestempeld, wat betekent dat voor de industriepolitiek?

4.3.2. In welke mate weerhoudt het feit dat de kapitaalmarkten op het Europese vasteland zo laat tot ontwikkeling zijn gekomen, Europese bedrijven er nog steeds van een rol te spelen op de wereldmarkt alsook bij wereldwijde fusies en overnames?

4.3.3. Hoe kunnen de EU en haar lidstaten huidige en voormalige staatsondernemingen helpen bij te dragen aan de rationalisering van Europese bedrijven en de omvorming ervan in internationaal concurrerende combinaties? Hoe kunnen de gevolgen hiervan voor alle partijen worden verzacht?

4.3.4. Kan Europa een vorm van risicokapitaalverschaffing ontwikkelen die verenigbaar is met de principes van de sociale markteconomie?

4.3.5. Welke maatregelen kunnen worden genomen om de vraag op de Europese markt naar hightech-producten en -diensten te stimuleren, zodat dus enerzijds de vraag toeneemt, maar anderzijds ook de technologie verder wordt ontwikkeld?

4.3.6. Welke stappen moet de EU ondernemen om haar waarden, met name het sociale marktmodel, op internationale fora te verdedigen? Welke alternatieven zijn er, indien succes geheel of gedeeltelijk uitblijft?

4.3.7. Zijn de maatregelen die in deel III van de mededeling zijn opgenomen, werkelijk voldoende om de invoering van een nieuwe bedrijfscultuur te vergemakkelijken, het nemen van risico's te stimuleren en het ontstaan van innovatieve bedrijven te bevorderen, die bereid en in staat zijn om wereldmarkten te veroveren? Kan de bedrijfsinfrastructuur en -cultuur worden aangepast terwijl de economische en sociale samenhang intact blijft? Het gaat erom dat Europa over bedrijven beschikt die de concurrentieslag in de 21e eeuw moeiteloos het hoofd kunnen bieden.

Brussel, 23 september 1999.

De voorzitter

van het Economisch en Sociaal Comité

B. RANGONI MACHIAVELLI

(1) Zie: "Voorstel voor een besluit van de Raad betreffende maatregelen voor financiële bijstand aan innoverende en banenscheppende kleine en middelgrote ondernemingen (KMO's) - Het Groei- en Werkgelegenheidsinitiatief", PB C 157 van 25.5.1998, blz. 65.

(2) NASDAQ = National Association of Securities Dealers Automated Quotation.

(3) EASDAQ = European Association of Securities Dealers Automated Quotation.

(4) PB C 235 van 27.7.1998, blz. 13.

(5) PB C 355 van 21.11.1997, blz. 38.

(6) PB C 214 van 10.7.1998, blz. 79.

BIJLAGE

bij het advies van het Economisch en Sociaal Comité

De volgende wijzigingsvoorstellen werden verworpen maar wisten ten minste een kwart van de uitgebrachte stemmen te vergaren:

Paragraaf 3.2.3.3

De laatste twee zinnen schrappen en vervangen door:

"Met name bestaat behoefte aan persoonsgerichte diensten en hier liggen dus mogelijkheden voor meer werkgelegenheid."

Motivering

Uitbesteding alleen biedt geen garantie meer voor kwaliteit. Gezien de hoge werkloosheid is het onaanvaardbaar dat bepaalde werkzaamheden naar het buitenland worden verplaatst en zo geen nieuwe banen worden gecreëerd. Juist in het vermogen om aan de vraag naar goederen en diensten te voldoen ligt de kracht van de economie - en dus ook van het concurrentievermogen - van een land.

Uitslag van de stemming

Vóór: 61, tegen: 67, onthoudingen: 7.

Paragraaf 3.3.2.3

Schrappen.

Motivering

Dit is economisch onjuist. Hier worden micro- en macro-economische feiten door elkaar gehaald.

Uitslag van de stemming

Vóór: 64, tegen: 66, onthoudingen: 9.

Paragraaf 3.3.4.2

Schrappen.

Uitslag van de stemming

Vóór: 58, tegen: 68, onthoudingen: 12.

De volgende passages uit het Afdelingsadvies, voor het behoud waarvan ten minste een kwart van de stemmen is uitgebracht, worden geschrapt als gevolg van door de Vergadering goedgekeurde wijzigingsvoorstellen:

Paragraaf 1.6

"Als een bedrijf concurrerend wil zijn, moet het in staat zijn waarde toe te voegen aan productiefactoren ten einde klanten te winnen op open markten tegen prijzen die het toelaten belastingen te betalen, investeringen te doen en de aandeelhouder aan zijn trekken te laten komen. Zo kunnen de belangen van alle partijen worden beschermd en kan de werkgelegenheid worden veiliggesteld en bevorderd. Het is de taak van de overheid ervoor te zorgen dat de wetgeving e.e.a. ondersteunt en dat vennootschaps- en loonbelastingen niet als een te zware last worden ervaren. In de EU zorgen de overheden ook voor sociale voorzieningen om de pijn van bedrijfsfaillissementen als gevolg van scherpere concurrentie en mondialisering van de markt voor werknemers te verzachten."

Uitslag van de stemming

Vóór: 79, tegen: 62, onthoudingen: 3.

Paragraaf 2.2.4, derde "stip"

"het belastingtarief voor kleine ondernemingen moet verder omlaag en worden vereenvoudigd en de werkgeverslasten moeten nader worden bekeken;"

Uitslag van de stemming

Vóór: 69, tegen: 67, onthoudingen: 2.

Paragraaf 2.2.4, vijfde "stip"

"door een lager en aangepast tarief voor successierechten en -belasting kunnen bedrijven of het bezit daarvan gemakkelijker binnen de familie worden gehouden;"

Uitslag van de stemming

Vóór: 73, tegen: 66, onthoudingen: 3.

Paragraaf 3.1.3

"Uit de mededeling wordt niet duidelijk hoe Europa volgens de Commissie de concurrentieslag moet aangaan en hoe bepaalde aspecten van het Amerikaanse model kunnen worden overgenomen zonder meteen ook het liberale gedachtegoed dat daaraan ten grondslag ligt te accepteren. In de Verenigde Staten is het erg gemakkelijk om een bedrijf op te richten. Er zijn nauwelijks beperkingen wat betreft het in dienst nemen, de arbeidstijden enz. Een echte 'onderneming' kan dan door een ondernemer en zijn werknemers op poten worden gezet. Als een bedrijf failliet gaat, kunnen alle betrokkenen opnieuw beginnen. Het 'ontdekkingsproces' heeft dus zowel betrekking op de ondernemer, die kan blijven proberen, als op de werknemers, die steeds weer opnieuw de onderneming kunnen blijven vormen. In de EU moet een evenwicht worden gevonden tussen de totstandbrenging van het noodzakelijke ondernemingsklimaat, enerzijds, en het behoud van de economische en sociale cohesie, anderzijds."

Uitslag van de stemming

Vóór: 76, tegen: 62, onthoudingen: 4.