Advies van het Economisch en Sociaal Comité over het "Voorstel voor een besluit van de Raad tot wijziging van Besluit 93/246/EEG van 29 april 1993 tot goedkeuring van de tweede fase van het transeuropees mobiliteitsprogramma voor universiteitsstudies (Tempus II) (1994-1998)"

(96/C 295/06)

De Raad heeft op 1 juli 1996 besloten, overeenkomstig de bepalingen van artikel 198 van het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap, het Economisch en Sociaal Comité te raadplegen over voornoemd voorstel.

De Afdeling voor sociale aangelegenheden, gezinsvraagstukken, onderwijs en cultuur, die met de voorbereiding van de desbetreffende werkzaamheden was belast, heeft haar advies op 20 juni 1996 goedgekeurd. Rapporteur was de heer Panero Florez.

Het Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn 337e Zitting (vergadering van 10 juli 1996) het volgende advies uitgebracht, dat met 98 stemmen voor, één stem tegen, bij 3 onthoudingen is goedgekeurd.

1. Voorgeschiedenis

1.1. Het Tempus-programma is het resultaat van het verzoek dat de Europese Raad van Straatsburg in december 1989 aan de Commissie heeft gedaan om met gedetailleerde voorstellen te komen over de te nemen maatregelen op het gebied van het hoger onderwijs, ten einde het hervormingsproces in de landen van Midden- en Oost-Europa te ondersteunen.

De Raad heeft daarop, op 7 mei 1990, Besluit 90/233/EEG goedgekeurd tot invoering van het Tempus-programma ten behoeve van transeuropese mobiliteit bij universitaire studies.

1.2. De algemene doelstellingen van dit programma beoogden in wezen:

- bevordering van de cooerdinatie bij de uitwisseling van docenten en studenten tussen lid-staten van de EU en landen in Midden- en Oost-Europa;

- bijdrage tot de verbetering van de opleiding in die landen en van de samenwerking met universiteiten in de Gemeenschap;

- bevordering van het leren van de talen van de EU-lid-staten in de Midden- en Oosteuropese landen en vice-versa van de talen van die landen in de EU;

- studenten uit de betrokken landen in staat te stellen enige tijd te studeren aan universiteiten of stage te lopen in bedrijven in de Gemeenschap;

- bevordering van de mobiliteit in omgekeerde richting van studenten uit de EU naar Midden- en Oost-Europa;

- bevordering van de uitwisseling van studenten en professoren.

1.3. Gelet op het bepaalde in artikel 1 van voornoemd Besluit waarbij een proeffase van drie jaar is vastgesteld en overeenkomstig het bepaalde in artikel 11 van datzelfde Besluit, heeft de Commissie een voorstel voor een besluit van de Raad tot goedkeuring van de tweede fase van het transeuropees mobiliteitsprogramma voor universiteitsstudies Tempus-II voorgelegd.

1.4. Dat voorstel is ook voorgelegd voor advies aan het Economisch en Sociaal Comité. Het Comité heeft tijdens zijn Zitting van 27 januari 1993, met algemene stemmen, een advies over dit besluit goedgekeurd ().

1.5. De door het Comité in zijn advies gemaakte opmerkingen kunnen in de volgende punten worden samengevat:

1.5.1. Algemene opmerkingen - instemming met de uitbreiding van het programma tot de onafhankelijk geworden staten van de voormalige Sovjetunie;

- belang van het toespitsen van het programma op gezamenlijke Europese projecten;

- belang van de "bottom-up"-aanpak van het programma, dat moet worden ondergebracht in een duidelijker nationaal beleidsconcept;

- zorgen voor nauwere samenwerking tussen de begunstigde landen en de Commissie;

- noodzaak van het bevorderen van de publikatie van een vademecum van alle bij Tempus betrokken instanties;

- verduidelijken van de rol die is weggelegd voor de sociale partners bij het helpen opzetten en beoordelen van gezamenlijke projecten;

- aanbeveling een gemeenschappelijk orgaan in het leven te roepen voor de contacten tussen het ESC en de sociale partners in de Midden- en Oosteuropese landen;

- echt betrekken van het bedrijfsleven bij het programma en aanmoediging van de deelneming op ruimere schaal van bedrijven en sociale partners.

1.5.2. Bijzondere opmerkingen - nauwkeurigere definiëring van de doelstellingen en een eerste grove selectie van de aanvragen in overeenstemming met deze doelstellingen;

- beter evenwicht wat de talen van de aanvragers betreft als selectiecriterium;

- kwalitatief interessante aanvragen die voor steun in aanmerking komen, maar om budgettaire redenen worden afgewezen, dienen naar de volgende aanvraagronde te worden doorgeschoven;

- duidelijke definiëring door de steungerechtigde landen van hun doelstellingen op het gebied van herstructurering, behoefte aan arbeidskrachten en ontwikkeling van vaardigheden, met actieve participatie van het bedrijfsleven en van de sociale partners;

- het bedrijfsleven moet sterker worden betrokken bij het programma om er zo voor te zorgen dat de universiteiten hun opleidingen beter afstemmen op de behoeften van de ondernemingen;

- opneming in het adviescomité van vertegenwoordigers van het bedrijfsleven;

- samenwerking tussen de nationale Tempus-instanties en de voor de Comett- en Erasmus-projecten opgezette cooerdinatiediensten, ter vereenvoudiging van het opzetten van nieuwe gezamenlijke projecten;

- noodzaak te zorgen voor grotere transparantie inzake de mogelijkheden van het Tempus-programma en daartoe duidelijke en volledige informatie te verstrekken waardoor de toegang tot de verschillende activiteiten gemakkelijker wordt.

1.6. De Raad heeft op 29 april 1993 het besluit goedgekeurd waarmee de tweede fase is ingegaan van het transeuropees mobiliteitsprogramma voor universiteitsstudies Tempus-II (periode 1994-1998) (besluit 93/246/EEG) ().

1.7. De algemene doelstellingen van dit programma luiden:

- de ontwikkeling bevorderen van de hoger-onderwijsstelsels in landen die in aanmerking komen voor steun uit de programma's Phare en Tacis;

- helpen bij de ontwikkeling van universiteitscurricula en andere studieprogramma's in de betrokken landen;

- steun bij de hervorming van de structuren en het beheer van universitaire instituten;

- steun bij de ontwikkeling van gespecialiseerde opleidingen op tertiair niveau.

1.8. In artikel 11 van het Besluit van 29 april 1993 wordt bepaald dat de Commissie de uitvoering van het Tempus-programma zal evalueren en vóór 30 april 1996 een voorstel zal doen tot verlenging of aanpassing van het programma voor de periode vanaf 1 juli 1998.

1.9. De Commissie heeft dit verslag en dit voorstel d.d. 8 mei 1996 aan de Raad voorgelegd (doc. COM(96) 197 def. en doc. COM(96) 198 def.), die het Economisch en Sociaal Comité om een advies vraagt over het Voorstel voor een besluit tot wijziging van Besluit 93/246/EEG van 29 april 1993 tot goedkeuring van de tweede fase van het transeuropees mobiliteitsprogramma voor universiteitsstudies.

2. Evaluatie van de fasen die voorafgegaan zijn aan het onderhavige voorstel voor een besluit

2.1. De ontwikkeling die heeft plaatsgevonden in de verschillende fasen van het programma kan positief genoemd worden in zoverre er een belangrijke toenadering heeft plaatsgevonden tussen leden van de universitaire gemeenschap in de lid-staten van de EU en die in de begunstigde landen. Bevordering van door de universiteiten en de arbeidsmarkt verlangde onderwijshervormingen en steun bij de verwezenlijking van de structurele veranderingen en de veranderingen van beheer die deze hervormingen vereisen, zijn onmiskenbaar bewijzen van een doeltreffende aanpassing die het programma in de loop van de tijd heeft ondergaan.

2.2. Hoewel de verzoeken van de geassocieerde landen betrekking hebben op een breed spectrum van belangwekkende onderwerpen, behouden zij hun coherentie omdat zij geconcentreerd zijn rond twee hoofdlijnen, nl. de sociaal-economische hervorming van de landen en de uitdieping en versterking van de democratie. In dit opzicht is de poging van deze landen om de afstand tot de lid-staten van de EU te verkorten prijzenswaardig.

2.3. Was Tempus eerst vooral van belang voor de basis, voor departementen en faculteiten, zonder veel inmenging van de universiteiten als zodanig, nu wordt bij het zoeken naar projecten die globale oplossingen bieden voor het hoger onderwijssysteem in de desbetreffende landen vooral uitgegaan van een meer integrale, "top down"-benadering.

2.4. Ondernemingen lijken een actievere rol te gaan spelen bij de projecten. Er mag niet uit het oog worden verloren dat één van de doelstellingen van universitair onderwijs is toekomstige vakmensen zo goed mogelijk voor te bereiden op een arbeidsmarkt die opleidingseisen stelt waaraan het onderwijsstelsel moet beantwoorden.

2.5. De opmerkingen die het Economisch en Sociaal Comité gemaakt heeft in zijn advies over het eerdere besluit tot goedkeuring van de tweede fase van het programma hebben slechts een beperkte invloed gehad bij de uiteindelijke vaststelling van dat besluit. De sociaal-economische hervormingen in de landen die in aanmerking komen voor steun uit de programma's Phare en Tacis vereisen dat personen die werkzaam zijn in overheidsbedrijven en particuliere ondernemingen voldoende gekwalificeerd en competent zijn en voldoende bij- en omgeschoold zijn om de uitdagingen die de markt aan hen stelt, aan te kunnen. De sociale partners en de bedrijven zijn het beste geplaatst om uiteindelijk een diepgaand inzicht te verkrijgen in de werkelijke behoeften aan opleiding welke de arbeidsmarkt stelt.

2.6. De toenaderingsfase voorafgaande aan toetreding waarin bepaalde landen van Midden- en Oost-Europa zich feitelijk bevinden, vereist ook dat ambtenaren kennis krijgen van de communautaire regelgeving en van het communautaire recht of hun kennis daarvan kunnen bijspijkeren. Het is noodzakelijk dat de overheidsinstanties in de betrokken landen, via hun hervormde en aan de eisen van de toekomst aangepaste hoger onderwijs, hun personeel opleiden zodat dit berekend is op de taken die op middellange termijn wachten. In dit opzicht mag niet uit het oog worden verloren dat de communautaire richtlijnen consequenties hebben voor de bedrijven en de produktieprocessen die daarin plaatsvinden, zodat deze zich in de daartoe bedoelde overgangsperiode, zullen moeten aanpassen aan de eisen die de toetreding stelt. Daarom kunnen en moeten het bedrijfsleven en de sociale partners in het algemeen een belangrijkere bijdrage leveren tot Tempus.

3. Het voorstel

Met het voorstel voor een besluit van de Raad tot wijziging van Besluit 93/246/EEG wordt in grote lijnen het volgende beoogd:

3.1. In overeenstemming met de begunstigde landen van het Phare- en het Tacis-programma bevorderen dat opleiding en hoger onderwijs tot de voornaamste gebieden voor het sturen van het proces van economische en sociale hervorming worden gerekend. In het kader van deze programma's is Tempus een waarborg voor continuïteit van de steunmaatregelen ten behoeve van de hervorming van de hoger-onderwijsstelsels van de betrokken landen.

3.2. Opneming van hoger onderwijs en opleiding in specifieke communautaire programma's (Leonardo en Socrates) als onderdeel van de door de Europese Raad van Essen in december 1994 vastgestelde toenaderingsstrategie met het oog op de toetreding van bepaalde landen die onder het Phare-programma vallen.

3.3. Bijdragen tot de structurele ontwikkeling van het hoger onderwijs als instrument om de aan de economische hervorming aangepaste beroepskwalificaties te verbeteren met het oog op de integratie van de geassocieerde landen in de interne markt van de Europese Gemeenschap.

3.4. Afstemmen van het programma op de specifieke behoeften van elk van de begunstigde landen van het Phare- en Tacis-programma, afhankelijk van hun niveau van sociaal-economische ontwikkeling en van het proces van consolidering van de democratie.

3.5. Bevorderen van de ontwikkeling van de samenwerking op wetenschappelijk, cultureel en economisch vlak en daarmee bijdragen tot de diversifiëring van het aanbod aan onderwijs en tot interuniversitaire samenwerking.

3.6. Het concept "gezamenlijke Europese projecten" nog meer versterken door de uitvoering van het programma duidelijk daarop te baseren.

3.7. Zorgen voor een goede spin-off van het programma door een positieve inschatting van de strategische planning die het mogelijk maakt vanuit een breed perspectief de beleidslijnen uit te stippelen die in ieder land moeten worden gevolgd om het gemeenschappelijke einddoel te bereiken dat alle partners verenigt.

Daartoe worden in de bijlage bij het besluit van de Raad de verschillende vormen opgenoemd waarin het programma in de praktijk gestalte kan krijgen, namelijk:

- Gezamenlijke Europese Projecten, met een breed spectrum aan activiteiten waarvoor steun kan worden verleend, zoals:

- verbetering van het beheer van universiteiten;

- verbetering van de onderwijssystemen, door het verschaffen van technische middelen en didactisch materiaal en het aanleren van adequate pedagogische methoden en technieken;

- aanpassing van de studies aan de behoeften die de sociaal-economische hervorming met zich brengt, door de invoering van studierichtingen en cursussen te bevorderen welke daarop zijn afgestemd;

- het bekwamen van professoren en docenten zodat zij deze uitdaging aankunnen;

- maatregelen van structurele en/of aanvullende aard, die bedoeld zijn om de doelstellingen van het programma te ondersteunen en die moeten leiden tot een versterking van de integratie en tot een grotere impact van het programma;

- individuele beurzen, ter bevordering van de kwaliteit, de ontwikkeling en de herstructurering van het hoger onderwijs in de partnerlanden.

4. Opmerkingen

4.1. Algemene opmerkingen 4.1.1. De periode die verstreken is sinds de goedkeuring van het eerste Tempus-programma laat de positieve ontwikkeling zien die voor de begunstigde landen van het programma is uitgegaan. Het verheugt het Comité vast te stellen dat de inspanningen geconcentreerd zijn op activiteiten die beslist een gunstige invloed hebben op de sociaal-economische hervorming waar de desbetreffende landen middenin zitten en die hen geleidelijk aan dichterbij de verwezenlijking van de basisvoorwaarden voor integratie in de Europese Unie brengen.

Het Comité is dan ook ingenomen met de voortzetting van Tempus en met de toespitsing van het programma op concrete doelstellingen die de sociaal-economische omstandigheden van de partnerlanden ten goede komen.

4.1.2. Het Comité is het ermee eens dat verschillende criteria moeten worden vastgesteld voor de uiteenlopende situaties waarin de landen die in aanmerking komen voor de programma's Phare en Tacis zich bevinden. De interne omstandigheden die het gevolg zijn van de economische, sociale en politieke ontwikkeling dienen het doorslaggevende criterium te zijn bij de keuze van de ingediende projecten. De korte-termijn-doelstellingen die elk land wil verwezenlijken zijn in het algemeen niet gelijk, waardoor het beslist opportuun is om, zoals gezegd, verschillende criteria vast te stellen afhankelijk van de specifieke omstandigheden in elk land.

4.1.3. De Gezamenlijke Europese Projecten dienen de basis te blijven waarop het programma stoelt. Bij de selectie van ingediende projecten dient de deelname van bedrijven meer waardering te krijgen en bevorderd te worden.

Aangezien het om een aanpassing van de tweede fase van het programma Tempus II gaat in die zin dat een verlenging van de looptijd wordt voorgesteld, zou het heel goed kunnen zijn, ter verbetering van het programma, om als elementair selectiecriterium de deelname van bedrijven uit de partnerlanden te nemen. Deelname van een Midden- of Oosteuropees bedrijf moet absoluut vergezeld gaan van deelname aan het zelfde project van een onderneming uit de Europese Unie.

4.1.4. Het is in deze fase noodzakelijk de relatie in het oog te houden tussen de inbreng van hogerop en de impact van het programma. Aangezien er, in meerdere of mindere mate, sprake is van een significante belangstelling in de partnerlanden voor de acties die worden ondernomen, dient te worden gegarandeerd dat de uiteenlopende behoeften die in de verschillende universiteiten en instellingen van hoger onderwijs bestaan, blijven corresponderen met de behoeften die de hele maatschappij in het betreffende land gevoelt inzake hoger onderwijs, gespecialiseerde opleidingen, permanente scholing, om- en bijscholing.

Het Comité dringt daarom aan op een steeds doeltreffendere cooerdinatie tussen de partnerlanden en de Commissie, welke moet worden gestimuleerd door de nationale bureaus die zich met de tenuitvoerlegging van de desbetreffende programma's bezig houden.

4.1.5. Het Comité doet de aanbeveling de sociale partners een belangrijkere rol te laten spelen bij het opzetten en het evalueren van de Gezamenlijke Europese Projecten. Omdat de sociale partners beter weten wat de behoeften aan opleiding en kwalificatie van de arbeidsmarkt zijn, daar zij er dichter bij staan, zullen zij het door hun actieve deelname mogelijk maken dat met de acties die worden ondernomen het aanbod aan opleidingen, verzorgd door het hoger onderwijs, beter wordt afgestemd op de vraag op de arbeidsmarkt.

De geringe deelname van sociale partners en bedrijven aan de projecten kan alleen maar tot gevolg hebben dat de behoeften aan herstructurering van het hoger onderwijs in de ogen van de universiteiten en van het bedrijfsleven en de beroepsbeoefenaren niet logisch samenvallen met datgene waartoe het hervormingsproces moet leiden.

Het door het ESC, in het advies dat het eerder heeft uitgebracht over het Tempus-programma, bepleite verbindingscomité zou de sociale partners juist meer gewicht kunnen geven bij het herstructureringsproces.

4.1.6. Het Comité acht het van prioritair belang dat uitgangspunt voor de ontwikkeling van onderwijshervormingen, aanpassing aan de behoeften aan opleiding van het bedrijfsleven is.

De produktieprocessen en het management van bedrijven in economieën die grote veranderingen ondergaan, vereisen dat degenen die voor dergelijke uitdagingen geplaatst zijn toegang hebben tot onderwijsvormen die hen in staat stellen hun kennis bij te spijkeren, zich bij te scholen en hun opleiding aan te vullen. Evenzo dienen de nieuwe generaties die op de arbeidsmarkt komen een opleiding genoten te hebben die beantwoordt aan de behoeften van die arbeidsmarkt.

Het hoger onderwijs dient de maatschappij te waarborgen dat het bedrijfsleven kan beschikken over werknemers die opleidingen genoten hebben en over kennis beschikken welke zijn afgestemd op de ontwikkelingen die het land doormaakt.

4.2. Bijzondere opmerkingen 4.2.1. De verbetering van de kwaliteit van het hoger onderwijs en de aanpassing van dat onderwijs aan de reële behoeften van de begunstigde landen van het Phare- en het Tacis-programma maken het noodzakelijk dat projecten die leiden tot verbetering van het beheer van de universiteiten prioriteit krijgen.

Niet alleen professoren en studenten, maar ook bestuurders van universitaire instellingen moeten bewust gemaakt worden van het Tempus-programma, zodat er een kring van betrokkenen ontstaat, die de voor het welslagen van het programma noodzakelijke samenwerking garanderen.

4.2.2. De landen die zich in de toenaderingsfase bevinden voorafgaande aan een eventuele toetreding hebben behoefte aan goed opgeleide vakmensen om de nieuwe structuren die nodig zijn voor de integratie in werking te stellen en te beheren.

Het Comité is van mening dat Tempus in de landen die niet kunnen profiteren van de programma's Leonardo en Socrates, voorwaarden moet helpen scheppen die gunstig zijn voor het verwerven van de benodigde kwalificaties en bevoegdheden op het vlak van de toepassing van het communautaire recht. De bedrijven die te maken hebben met de communautaire richtlijnen moeten invloed kunnen uitoefenen op de richtsnoeren voor de onderwijshervorming en op de ontwikkeling van studieprogramma's en cursussen in het tertiair en post-universitair onderwijs.

4.2.3. Het Comité beveelt nogmaals aan een vertegenwoordiger van het bedrijfsleven op te nemen in het raadgevend comité dat is ingesteld op grond van artikel 6 van het Besluit van 29 april 1993. Het Comité herhaalt dat een dergelijke vertegenwoordiging, naast de vertegenwoordiging van de academische wereld, op coherentere wijze gestalte kan geven aan de door de Commissie gewenste gekwalificeerde opinie.

4.2.4. De deelname van bedrijven uit de Europese Unie en uit de begunstigde landen van het Phare- en het Tacis-programma heeft zijn nut zeker bewezen in zoverre de sociale partners erdoor bij het proces betrokken zijn.

Volgens het Comité dienen de Gezamenlijke Europese Projecten niet alleen ten minste één universiteit uit een begunstigd land en één universiteit uit een lid-staat van de EU te omvatten, maar daarnaast ook een bedrijf uit een begunstigd land en een uit de EU. Op die manier zou er een duidelijkere toenadering zijn tot de beroepswereld en zou beter gewaarborgd worden dat de studie ook tot een beroep opleidt.

Door minstens vier partners bij de Gezamenlijke Europese Projecten te hebben zouden bovendien ook de contacten tussen ondernemers in de Europese Unie en ondernemers in de landen die in aanmerking komen voor het Phare- en Tacis-programma worden bevorderd, wat mogelijkerwijs een nieuwe economische stimulans en een verdere aanzet tot integratie zou kunnen zijn.

4.2.5. Van de landen die in aanmerking komen voor het programma moet wel worden verlangd dat zij zich inspannen om de cohesie tussen de eigen instellingen van hoger onderwijs te vergroten en de juiste institutionele strategie te bevorderen waarmee het excessieve individualisme van universitaire instellingen kan worden doorbroken, zonder weer te vervallen tot nieuwe vormen van centrale planning, maar juist door de noodzakelijke autonomie van de universiteiten te respecteren.

Dit feit gecombineerd met de voorrang voor nationale behoeften en strategieën zal het mogelijk maken een nog groter rendement te behalen met de middelen die voor het programma zijn uitgetrokken.

4.2.6. Vanuit deze zelfde visie dat financieel rendement gekoppeld moet zijn aan sociaal-economisch rendement van het programma, in combinatie met de toepassing die het Leonardo- en het Socrates-programma kunnen hebben in sommige geassocieerde landen, beveelt het Comité een sterkere en betere cooerdinatie aan tussen alle instanties die zich met het programmabeheer bezighouden. De Commissie en de verschillende nationale programmabureaus dienen adequate voorzieningen te scheppen om de initiatieven op doeltreffende en efficiënte wijze in goede banen te leiden.

4.2.7. Informatie over de mogelijkheden die het Tempus-programma biedt en over de verbindingen tussen dit programma en andere communautaire programma's, alsmede de noodzaak de resultaten van de gerealiseerde projecten te verspreiden, zijn twee belangrijke steunpunten die het Comité zou willen onderstrepen; volgens het Comité moet alles in het werk worden gesteld om beide aspecten het nodige gewicht te geven.

Het Comité wil ook benadrukken dat de mogelijkheden die er zijn voor universiteiten en bedrijfsleven zó doorzichtig moeten zijn dat iedereen toegang heeft tot het programma. Daarom moet voor dit en de overige programma's een voorlichtingscampagne worden gevoerd, die via de nieuwe communicatiemiddelen alle mogelijke deelnemers moet kunnen bereiken.

4.2.8. Ten slotte wil het Comité blijk geven van zijn belangstelling voor en goedkeuring van initiatieven als Tempus, en van zijn instemming met de verlenging ervan. De sociaal-economische ontwikkeling en de consolidering van de democratische waarden vinden een goede ondersteuning in een onderwijssysteem dat in staat is de burgers meer kennis en persoonlijke vrijheid te garanderen. Elk initiatief dat de geassocieerde landen of de landen die om associatie gevraagd hebben dichter bij de voorwaarden voor toetreding en de beoogde waarden brengt, is altijd welkom.

Brussel, 10 juli 1996.

De voorzitter van het Economisch en Sociaal Comité C. FERRER

() PB nr. C 73 van 15. 3. 1993.

() PB nr. L 112 van 6. 5. 1993.