COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN 
Brussel, 02.06.1997 
COM(97) 260 def . 
VERSLAG VAN DE COMMISSIE AAN DE RAAD UIT HOOFDE 
VAN ARTIKEL 7, LID 2, VAN DE VERORDENINGEN NRS. 3281/94 EN 1256/96 
VAN DE RAAD BETREFFENDE HET SCHEMA VAN ALGEMENE 
TARIEFPREFERENTIES 
Synthese van de werkzaamheden en besprekingen bij de OESO, de IAO en de WTO 
over het verband tussen internationale handel en sociale normen 
VERSLAG VAN DE COMMISSIE AAN DE RAAD UIT HOOFDE VAN 
ARTIKEL 8, LID 2, VAN DE VERORDENINGEN 3281/94 EN 1256/96 VAN DE 
RAAD BETREFFENDE HET SCHEMA VAN ALGEMENE 
TARIEFPREFERENTIES 
Samenvatting van de werkzaamheden die zijn verricht door de ITTO, de OESO en 
de WTO over de band tussen de internationale handel en het milieu 

VERSLAG VAN DE COMMISSIE AAN DE RAAD UIT HOOFDE 
VAN ARTIKEL 7, LID 2, VAN DE VERORDENINGEN NRS. 3281/94 EN 1256/96 
VAN DE RAAD BETREFFENDE HET SCHEMA VAN ALGEMENE 
TARIEFPREFERENTIES 
Synthese van de werkzaamheden en besprekingen bij de OESO, de IAO en de WTO 
over het verband tussen internationale handel en sociale normen 
De liberalisering van de handel en het internationale kapitaalverkeer en de technologische 
vooruitgang leveren de wereld, door de daardoor ontstane grotere efficiëntie, meer 
mogelijkheden voor economische groei, toename van de werkgelegenheid en 
terugdringing van de armoede op. Maar zij garandeert geen vooruitgang op de weg naar 
gelijkheid. Daarom tracht de EU volgens de op de Topconferentie van Kopenhagen 
uitgestippelde lijn bij de internationale gemeenschap meer aandacht te vragen voor de 
sociale aspecten van de mondialisering. Sedert de afsluiting van de Uruguay-Ronde in 
1994 spitst het debat zich steeds meer toe op de sociale dimensie van de internationale 
handel en op de manier om overtredingen van de sociale basisnormen op wereldniveau te 
verminderen. De Europese Unie streeft naar concrete vooruitgang op die weg. 
Met de invoering van een sociale aansporingsclausule in het communautaire SAP-schema 
wordt een stap gedaan op de weg naar bevordering van internationale handelsnormen. 
Bij de Europese Gemeenschap is het SAP het eerste juridische instrument dat een 
dergelijke clausule behelst. Vanaf 1 januari 1998, op basis van artikel 7 van de 
verordeningen van de Raad nr. 3281/94 van 19 december 1994 en nr. 1256/96 van 20 juni 
1996, kunnen er aanvullende preferenties worden toegekend aan voor het schema in 
aanmerking komende landen die de normen van de Verdragen van de internationale 
arbeidsorganisatie (IAO) daadwerkelijk toepassen (nrs. 87 en 98 betreffende de 
toepassing van de beginselen van het verenigingsrecht en het recht collectief te 
onderhandelen; nr. 138 betreffende de minimumleeftijd voor toelating tot het 
arbeidsproces). Deze clausule moet echter nog in toepassing worden gebracht. Voor de 
inwerkingtreding daarvan moeten er nog twee etappes worden afgelegd. Deze zijn 
omschreven in artikel 7, lid 2, van de verordening. Enerzijds moet de Raad een verslag 
van de Commissie bestuderen inzake de werkzaamheden over de relatie tussen de 
internationale handel en de sociale normen die internationaal erkend zijn bij 
verschillende internationale organisaties als de WTO, de IAO en de OESO. Dat is het 
doel van dit document. Voorts moet de Raad naar aanleiding van dat verslag een voorstel 
van de Commissie bestuderen over de intensiteit van de speciale aansporingsregelingen 
en de wijze van toepassing daarvan. 
Uiteraard is het positieve resultaat van de bestudering door de Raad van het verslag van 
de Commissie over de werkzaamheden van deze internationale organisaties geen 
voorwaarde om het desbetreffende initiatiefrecht van de Commissie te beperken, 
aangezien wij een in beginsel reeds bestaande regeling wilden toepassen. Daar de 
bevindingen van de Raad ter zake echter één van de motiveringsbronnen van het 
Commissievoorstel moeten worden, zal dit laatste na de bespreking van het onderhavige 
verslag worden uitgewerkt. Bovendien zou het voorstel van de Commissie moeten 
/ 
worden bestudeerd in het licht van een evaluatie van de algehele neutraliteit van het 
effect van de algemene SAP-regeling en met name van het gecombineerde effect van de 
graduatie (waaronder ook de toepassing van artikel 6) en van de speciale, ten behoeve 
van de minstontwikkelde landen getroffen maatregelen. 
*i 
OESO 
In juni 1994 kreeg het secretariaat van de Organisatie voor economische samenwerking 
en ontwikkeling de taak om een studie te verrichten over handel, werkgelegenheid en 
internationaal erkende arbeidsnormen, waarin ook het volgende zou worden behandeld : 
de basisbegrippen, de bij ervaring verkregen gegevens over handelsstromen en 
investeringen, en de huidige regelingen ter bevordering van betere arbeidsnormen op 
mondiaal niveau. 
De besprekingen werden gevoerd op gezamenlijke vergaderingen van het Comité voor 
Handelsverkeer en het ELSA-Comité (ELSA = Employment, Labour and Social Affairs), 
in nauwe samenwerking met andere ter zake bevoegde comités en directoraten van de 
OESO en met andere internationale organisaties, in het bijzonder het Internationale 
Arbeidsbureau. Aangezien de daarbij aangeroerde problemen politiek van aard en zeer 
gevoelig waren, gaven die vergaderingen aanleiding tot buitengewoon langdurige, 
geanimeerde debatten. Aan de studie, waarmee wordt beoogd om na te gaan of er enig 
verband bestaat tussen de arbeidsnormen ter bescherming van fundamentele 
mensenrechten en handels- en investeringsstromen of -beleidsmaatregelen, en om de 
regelingen te evalueren waarmee de sociale normen op wereldniveau zouden kunnen 
worden bevorderd, werd in 1996 de laatste hand gelegd. Zij omvat drie delen. 
I. GRONDRECHTEN 
In het eerste deel wordt de kwestie van de arbeidsnormen in de OESO-landen en in 
sommige landen die geen lid zijn van de OESO behandeld. Daarbij wordt een 
onderscheid gemaakt tussen de zogenaamde "fundamentele" normen en de andere 
normen. De aangehouden kern van de arbeidsnormen betreft : 
de vrijheid van vereniging en van het recht om collectieve onderhandelingen te 
voeren, d.w.z. het recht van werknemers om lid te worden van de vakbond van 
hun keuze en om vrijelijk met hun werkgevers over hun arbeidsvoorwaarden te 
onderhandelen; 
de afschaffing van alle vormen van kinderarbeid die op uitbuiting neerkomen, 
zoals verplichte dienstbaarheid om schulden af te betalen en soorten arbeid die de 
veiligheid en de gezondheid van kinderen in gevaar brengen; 
3 
het verbod op dwangarbeid, in de vorm van slavernij en van verplichte arbeid; de 
niet-discriminering bij het arbeidsproces, d.w.z. het recht van alle werknemers op 
hetzelfde respect en op dezelfde behandeling. 
Deze normen behoren tot de het meest bekrachtigde IAO-normen. Zij werden 
aangehouden, want zij zijn de uitdrukking van beginselen waarvan men met recht mag 
verwachten dat deze door de regeringen van alle landen, ongeacht hun 
ontwikkelingsniveau, worden geëerbiedigd. Deze normen kunnen rechtstreeks van 
invloed zijn op de verbetering van de arbeidsomstandigheden en ook de basis vormen 
voor de opstelling van andere normen, waarmee in aanzienlijke mate tot de sociale 
ontwikkeling kan worden bijgedragen. Bovendien komen deze beginselen met 
betrekking tot de sociale normen zeer goed tot uiting in de IAO-verdragen. De IAO-
verdragen 87, 98, 29, 105 en 111 zijn namelijk belangrijke referenties voor de controle op 
en de eerbiediging van de fundamentele arbeidsnormen, ook al zijn zij nog niet algemeen 
bekrachtigd. 
Ten aanzien van kinderarbeid is er een belangrijke vernieuwing ingelast, in die zin dat 
alleen de afschaffing van bepaalde vormen van exploitatie van kinderarbeid is bedoeld, 
en niet meer de afschaffing van kinderarbeid als zodanig. Dit onderscheid werd in de 
OESO-studie gemaakt om te onderstrepen dat de uitroeiing van kinderarbeid niet alleen 
een grondrecht is dat verband houdt met de mensenrechten, maar dat dit ook grotendeels 
door het ontwikkelingspeil van elk betrokken land wordt bepaald. Aangezien de IAO 
ernaar streeft dat kinderarbeid op den duur wordt afgeschaft (Verdrag nr. 138), werd het 
nodig geacht een norm vast te stellen die van toepasing is op kortere termijn. Met het 
begrip "exploitatie van kinderarbeid" kan het ernstigste misbruik van kinderarbeid 
worden bestreden, zonder dat het ontwikkelingsniveau van een land daarbij enig beletsel 
is. Dat is ook de reden waarom de IAO Verdrag nr. 138 zou moeten aanvullen met een 
verdrag inzake de ernstigste vormen van misbruik van kinderarbeid. 
II. EVENTUEEL VERBAND TUSSEN FUNDAMENTELE ARBEIDSNORMEN 
EN BEPAALDE ECONOMISCHE FACTOREN 
In het tweede deel van de studie wordt het verband behandeld tussen de "core labour 
standards", handel, investeringen, economische ontwikkeling en werkgelegenheid. Met 
dit onderzoek is het antwoord gevonden op een aantal vragen. Bestaat er een verband 
tussen de kern van sociale normen, de concurrentiepositie bij de uitvoer en de 
internationale specialisatie ? Zouden de openstelling van de internationale handel en de 
investeringen, gepaard met economische groei een verbeterende uitwerking kunnen 
hebben op het salarispeil en op de sociale normen ? Wat is de invloed van sociale 
normen op investeringen ? Wat is het verband tussen sociale normen en 
werkgelegenheidspeil ? 
4 
De empirische analyse is beperkt. Zij heeft vrijwel uitsluitend betrekking op de vrijheid 
om lid te worden van een vakbond en om collectieve onderhandelingen te voeren. Dit 
valt te verklaren door het gebrek aan gegevens over de andere fundamentele normen en 
door de technische moeilijkheden die zich voordoen bij het leggen van een verband 
tussen de eerbiediging van fundamentele normen en diverse economische verschijnselen. 
Toch leidt de economische analyse tot de volgende conclusies 
1. De ontwikkelingslanden hebben geen enkele reden om te vrezen dat de bovenvermelde 
sociale normen op enigerlei wijze van ongunstige invloed op hun economische 
prestaties of op hun concurrentiepositie op de internationale markt kunnen zijn. Niets 
wijst erop dat landen met niet al te strikte normen over het geheel genomen betere 
exportresultaten behalen, dan landen met strikte normen. In veel landen is de niet-
naleving van de fundamentele normen door de regeringen met opzet en bewust 
gebruikt als een middel om de handelsprestaties te verbeteren. Toch bevestigt de 
studie dat de economische kosten als gevolg van laksheid bij de toepassing van de 
fundamentele normen naar alle waarschijnlijkheid hoger zullen uitvallen, dan de 
eventuele voordelen op korte termijn. 
2. De naleving van de arbeidsnormen zou de protectionistische druk kunnen verminderen 
en aldus de vrijhandel in de kaart spelen. De vooruitgang op het gebied van 
vakbondsvrijheid en het recht om via onderhandelingen tot collectieve 
arbeidsovereenkomsten te komen zijn nooit een beletsel voor de liberalisering van hel 
handelsverkeer geweest. Er bestaat een onderlinge wisselwerking tussen duurzame, 
geslaagde hervormingen in het commerciële vlak en vooruitgang op het gebied van 
vakbondsvrijheid en het recht om collectieve onderhandelingen te voeren. 
3. De ontwikkelingslanden kunnen kracht bijzetten aan hun sociale normen, zonder te 
behoeven vrezen dat dit ongunstige gevolgen voor de buitenlandse investeringen zal 
hebben. Uit de empirische analyse blijkt dat in 1993 73% van de rechtstreekse 
buitenlandse investeringen naar de OESO-landen ging, waar men zich over het 
algemeen in rechte en en feite aan de fundamentele arbeidsnormen hield. Die 
fundamentele arbeidsnormen spelen geen rol bij de meeste door bedrijven in de 
OESO-landen genomen investeringsbesluiten. 
4. Wat de ontwikkelingslanden betreft, concludeert deze studie dat de handel met die 
landen, welke van goedkope arbeidskrachten profiteren, geen belangrijke oorzaak van 
de stijging van de werkloosheid of van de lage lonen in de OESO-landen is. De 
onderzoekers zijn het echter onderling oneens over de draagwijdte van de gevolgen 
van het handelsverkeer voor de sectorale ontwikkeling van de werkgelegenheid ten 
opzichte van het effect van andere factoren als technologische vooruitgang en 
institutionele veranderingen. Ook is men het oneens over de draagwijdte van het 
effect van de ontwikkeling van de handelsstructuur op salarisverschillen. 
5" 
III. REGELINGEN VOOR DE BEVORDERING VAN DE FUNDAMENTELE 
ARBEIDSNORMEN IN DE WERELD 
Het derde deel van de studie heeft stellig het meest aanleiding gegeven tot betwisting. 
Hierin wordt gedetailleerd nagegaan wat momenteel de verschillende procedures en 
regelingen voor de bevordering van arbeidsnormen zijn, aangezien de op de markt 
werkzame krachten op zichzelf vast niet automatisch verbetering zouden kunnen brengen 
in de eerbiediging van de fundamentele normen. De verschillende bedoelde regelingen 
zijn met name multilateraal toezicht en een overtuigingscampagne, technische 
samenwerking, gunstige leningsvoorwaarden, investeringsgaranties en preferentiële 
handelsovereenkomsten, evenals regels voor multilaterale bedrijven. 
III. 1. Een grotere rol voor de IAO 
De IAO kan zorgen voor de uitwerking van een sociaal kader voor de wereldhandel, om 
tot een ruimere toepassing van de sociale normen in alle landen te komen. De IAO is de 
ideale organisatie om fundamentele arbeidsnormen te bevorderen. De IAO beschikt 
namelijk over regelingen voor het toezicht op en de daadwerkelijke toepassing van de 
internationale arbei ds verdragen. Bovendien bestaat er een bijzondere regeling inzake 
vakbondsvrijheid. Het comité voorvakbondsvrijheid is bevoegd om de gevallen die zich 
in alle lidlanden van de IAO voordoen, te bestuderen. Tenslotte voorziet het 1AO-
reglement in een klachtenprocedure, wanneer een bekrachtigd verdrag niet wordt 
nageleefd. In de OESO-studie wordt een aantal maatregelen overwogen, die kunnen 
worden getroffen om de rol van de IAO doeltreffender te maken: 
• de IAB bij haar dialoog en bij haar directe contacten met de regeringen steunen; 
• de naleving van de normen als een impliciete verbintenis steunen; 
• de ondraaglijke vormen van uitbuiting van kinderarbeid op meer gerichte wijze 
behandelen; 
de mate van bekrachtiging van de verdragen opvoeren. 
III.2. Bijdrage van de programma's voor ontwikkelingssamenwerking 
De programma's voor ontwikkelingssamenwerking dragen in aanzienlijke mate tot de 
bevordering van bepaalde fundamentele arbeidsnormen bij. Het betreft hier 
hoofdzakelijk kinderarbeid en vakbondsrechten. 
II 1.3. Bij de internationale organisaties voorgestelde regelingen 
III.3.I. WTO-disciplines 
De verschillende WTO-disciplines zijn bedoeld om de naleving van 
handelsbeleidsmaatregelen en -praktijken te waarborgen. De WTO-leden dienen tot 
algemene overeenstemming te komen over de wenselijkheid en de mogelijkheid om de 
WTO-procedures te volgen om de eerbiediging van de fundamentele arbeidsnormen op 
wereldniveau te waarborgen. Dat zou belangrijke institutionele wijzigingen inhouden : 
de artikelen of procedures dienen te worden geamendeerd, gereïnterpreteerd of zouden 
het onderwerp moeten zijn van afspraken. Hieromtrent kon men echter niet tot algemene 
overeenstemming komen. 
III.3.2. Aan voorwaarden gebonden leningen van internationale financiële instellingen 
In deze studie wordt ok voorgesteld de internationale financiële steun afhankelijk te 
stellen van de naleving van de fundamentele arbeidsnormen door de leningnemende 
landen. Dit voorstel wordt ten zeerste betwist. Ten eerste doet er zich een probleem van 
samenhang voor : hoe kunnen alle schendingen van rechten worden behandeld, indien 
men slechts kijkt naar de landen die multilaterale leningen aanvragen ? Ten tweede kan 
men zich afvragen, of het feit dat de financiële hulp van de naleving van de fundamentele 
rechten wordt afhankelijk gesteld, geen beletsel voor de economische ontwikkeling van 
de verschillende landen zou kunnen zijn, hetgeen een belemmering voor de verbetering 
van de fundamentele arbeidsnormen zou kunnen vormen ? 
III.4. Regionale en unilaterale maatregelen van de regeringen 
111.4.1. De Noordamerikaanse samenwerkingsovereenkomst op het gebied van arbeid 
De ANACT beoogt een verbetering van de arbeidsomstandigheden en de levensstandaard 
in de Verenigde Staten, in Mexico en in Canada. In deze overeenkomst worden duidelijk 
fundamentele arbeidsnormen aangegeven, evenals voorschriften op het gebied van 
gezondheidszorg, arbeidsveiligheid en de bescherming van migrerende werknemers. In 
deze overeenkomst wordt een verband gelegd tussen de arbeidswetgeving van elk land en 
de regionale handelsovereenkomst. In geval van geschillen voorziet de overeenkomst in 
een procedure voor de beslechting van geschillen, die commerciële sancties met zich kan 
brengen. 
111.4.2. Handelspreferenties 
Het SAP speelt stellig een zeer belangrijke rol bij de verbetering van de fundamentele 
arbeidsnormen. Zo wordt in het Amerikaanse SAP bijvoorbeeld de status van 
begunstigde bepaald, aan de hand van de maatregelen die dit land treft om de 
werknemers "internationaal erkende" rechten te verlenen. Dit is echter duidelijk een 
regeling van zeer bestraffende aard, welke berust op een systeem van voorafgaande 
afgifte van certificaten aan de hand van criteria die niet noodzakelijkerwijs internationaal 
erkend zijn, waardoor de Amerikaanse overheid over een zeer grote willekeurige macht 
beschikt bij de toepassing van dit certificatenstelsel. 
De studie behelst eveneens een analyse van het communautaire SAP en van de beide 
clausules daarvan, welke verband houden met de sociale normen: de stimuleringsclausule 
en de intrekkingsclausule. 
111.4.3. Verband tussen het handelsverkeer en de rechten van werknemers in de 
Verenigde Staten 
De Verenigde Staten hebben tal van pogingen gedaan om een wetgeving verplicht te 
stellen, waarbij iedere vorm van invoer van door middel van kinderarbeid verkregen 
producten en van alle producten die door politieke gevangenen of door andere 
gevangenen worden vervaardigd, verboden is. Bovendien verleent deel 301 van de 
"Trade Act" van 1974 de bevoegdheid om buitenlandse politieke wetgevingen en 
praktijken die willekeurig, oneerlijk of discriminerend worden geacht, te onderzoeken en 
om met het betrokken land te onderhandelen om herstel van deze fout te verkrijgen. 
Toch is het heel moeilijk om de strekking van deze regelingen te evalueren, want zij 
worden nooit rechtstreeks gehanteerd. 
III.5. Internationale bedrijfsleidingsnormen 
111.5.1. Van drie partijen uitgaande beginselverklaring van de WTO over multinationale 
bedrijven en sociaal beleid 
Deze verklaring dient ter bevordering van de eerbiediging van de mensenrechten op de 
werkplek door multinationale bedrijven, regeringen, werkgevers en werknemers. Ook al 
is dit een niet-bindend instrument, dan nog is er voorzien in een procedure voor het 
onderzoek van geschillen. 
III. 5.2. De gedragscode van de OESO 
In 1976 heeft de OESO een gedragscode aangenomen, waarbij een aantal aanbevelingen 
zijn opgenomen in een document getiteld "Guidelines for Multinational Enterprises"'. 
Deze op vrijwilligheid berustende gedragscode wordt door de lid-staten van de OESO 
aan de multinationale bedrijven voorgesteld. Hiermee wordt een tweeledig doel 
nagestreefd : de positieve bijdragen bevorderen, die multinationale bedrijven tot de 
economische en sociale vooruitgang kunnen leveren, en de eventueel door hun operaties 
ontstane moeilijkheden tot een minimum terugbrengen en oplossen. Deze gedragscode 
wordt geacht veel voordelen te hebben. Ten eerste is hij niet tot regeringsinstanties 
gericht, maar direct tot het bedrijfsleven; ten tweede gaat hij niet gepaard met een 
sanctieregeling, maar berust hij op een vrijwillig engagement van de ondernemingen, en 
ten derde is elke regering zelf betrokken bij de bevordering en de verbetering van de 
aanbevelingen met betrekking tot de gedragscode. 
In het huidige debat over de sociale dimensie van de internationale handel streeft de 
OESO ernaar om deze gedragscode bij de bevordering van de sociale clausule in het 
multilaterale stelsel aan te wenden, ten einde de fundamentele arbeidsnormen aanzienlijk 
te bevorderen. De efficiëntie van deze gedragscode zal verzekerd zijn vanaf het moment 
dat hij kracht bijzet aan andere, meer algemene regelingen. 
III. 5.3. Gedragscodes voor de particuliere sector 
De voor de particuliere sector aangehouden etische normen zijn weliswaar niet verplicht, 
maar kunnen tot de eerbiediging van de fundamentele arbeidsnormen bijdragen. Zij 
kunnen het imago van een bedrijf verbeteren en de verbruikers aldus ertoe aanzetten 
diens producten te kopen, hetgeen ook de andere bedrijven ertoe aanspoort die normen na 
te leven, uit angst anders marktaandelen te verliezen. Zo kan er ook invloed worden 
uitgeoefend op de leverantielanden. 
II 1.6. Regelingen van de particuliere sector 
• Morele druk : de consumenten moeten ervan overtuigd worden hun inkopen niet 
alleen op grond van de prijzen, maar ook van de productie-omstandigheden te doen. 
f 
• Zo kunnen boycotcampagnes bijvoorbeeld informatie verstrekken over de 
arbeidsomstandigheden in bepaalde sectoren. 
Etikettering van verbruiksgoederen. Naar aanleiding hiervan zij gewezen op het 
initiatief "Rugmark" waarbij niet door kinderen vervaardigde tapijten uit India een 
bepaald etiket krijgen. De wijze waarop dit systeem wordt gecontroleerd, is echter aan 
heftige kritiek onderhevig. 
Investeringen in het algemeen belang. 
CONCLUSIE 
Ook al heeft het OESO-secretariaat uistekend onderzoekswerk verricht, dan nog waren de 
verschillen tussen de lidstaten zo groot, dat zij de studie niet konden goedkeuren. Deze 
laatste werd dan ook namens het OESO-secretariaat ingediend. Daarentegen hebben het 
Comité voor werkgelegenheid, arbeid en sociale zaken en het Comité voor 
handelsverkeer een gezamenlijk verslag ingediend, waarin weliswaar de 
meningsverschillen tussen leden van de OESO op bepaalde punten werden aangegeven, 
maar toch ook aan enkele belangrijke resultaten van de studie werd herinnerd, zoals : het 
bijzondere belang van bepaalde arbeidsnormen, de verenigbaarheid tussen de naleving 
van deze fundamentele normen, de economische ontwikkeling en de uitbreiding van het 
handelsverkeer, evenals de erkenning van de centrale rol van de WTO. Het meest 
wezenlijke meningsverschil had betrekking op de gebruikmaking van de WTO-
regelingen om de fundamentele arbeidsnormen te bevorderen. Tijdens zijn vergadering 
van november 1996 toonde de WTO-werkgroep zich verheugd over de daarin vervatte, 
uitstekende analyse. In dit rapport worden de punten van overeenstemming tussen de 
OESO en de IAO herhaaldelijk onderstreept. Het steunt de rol, het mandaat en de 
actiemiddelen van de IAO op het gebied van de bevordering van de fundamentele sociale 
rechten. 
9 
Uit de oprichting van de Internationale Arbeidsorganisatie, in 1919, blijkt dat de 
internationale gemeenschap bereid was een gemeenschappelijke actie te voeren ter 
bevordering van de sociale gerechtigheid en de verbetering van de levens- en 
arbeidsomstandigheden overal ter wereld. De 180 sinds 1919 goedgekeurde IAO-
verdragen zijn het meest volledige geheel van internationale arbeidsnormen. De IAO-
actie wordt ook gekenmerkt door de aansporingsmiddelen waarover zij beschikt op het 
gebied van uitwisseling van informatie en vergelijking van ervaringen, alsmede van 
technische bijstand en opleidingsstelsels. 
De IAO heeft binnen de Werkgroep over het sociale aspect van de internationale handel 
(een in juni 1994 door de Raad van Bestuur opgerichte werkgroep), een analyse op gang 
gebracht van de gevolgen van de mondialisering van de economie voor de naleving van 
de fundamentele arbeidsnormen. 
Ook over de kwestie van de bevordering van de fundamentele internationale 
arbeidsnormen en over de hervorming van het normenbeleid van deze organisatie worden 
belangrijke besprekingen gevoerd. Naar aanleiding daarvan heeft de directeur-generaal 
van het IAB, de heer Hansenne, in 1995 een campagne gelanceerd ter bevordering van de 
zeven Internationale Arbeidsverdragen die door de IOA als fundamenteel worden 
beschouwd (de Internationale Arbeidsverdragen nrs. 29 en 105) over dwangarbeid, nrs. 
87 en 98 over vakbondsvrijheid en collectieve onderhandelingen, nrs. 100 en 111 over 
niet-discriminering en nr. 138 over de minimumleeftijd voor toegang tot het 
arbeidsproces). Deze campagne gaf reeds aanleiding tot 29 nieuwe bekrachtigingen. 
Wat het bijzondere probleem van de kinderarbeid betreft, is de IAO erin geslaagd een 
dynamish proces op gang te brengen, dat in 1999 tot de goedkeuring van een nieuw 
verdrag over de meest ontoelaatbare vormen van dat verschijnsel leidde. 
Ook de versterking van het systeem voor de uitoefening van controle op de toepassing 
van de internationale arbeidsnormen staat op de IAO-agenda. 
I. ANALYSE VAN DE GEVOLGEN VAN DE MONDIALISERING VAN DE 
ECONOMIE VOOR DE NALEVING VAN DE FUNDAMENTELE 
ARBEIDSNORMEN - ARBEID VAN DE WERKGROEP OVER HET SOCIALE 
ASPECT VAN DE INTERNATIONALE HANDEL 
In juni 1994 besloot de Raad van Bestuur van het IAB een uit drie partijen (werkgevers, 
werknemers en regeringen) bestaande werkgroep op te richten, om over alle "ter zake 
dienende aspecten van de sociale dimensie van de liberalisering van de internationale 
handel" te debatteren. Die werkgroep staat open voor alle leden van de Raad van 
Bestuur. 
Aangezien de hem gegeven opdracht vrij onduidelijk was, heeft de werkgroep er een 
zekere tijd over gedaan om bepaalde richtsnoeren voor zijn toekomstige werkzaamheden 
uit te stippelen. Er zij echter op gewezen dat deze werkgroep heeft besloten, het 
onderzoek van de kwestie van de commerciële strafmaatregelen niet meer voort te zetten 
>o 
en om alle latere discussies over een verband dat via een sociale clausule en een 
sanctieregeling tussen de internationale handel en de sociale normen zou moeten worden 
gelegd, op te schorten. 
De werkgroep schijnt zijn werkzaamheden meer te richten op de bestudering van de 
consequenties - in sociaal opzicht - van de mondialisering van de economie. Er is een 
aantal voorstellen gedaan, waarvan sommige reeds zijn uitgevoerd. Ook werd algemeen 
aanvaard dat de werkgroep zich aan de internationale termijnen moest houden of die in 
aanmerking moest nemen, en ook dat hij, zolang zijn vergaderingen duurden, rekening 
moest houden met de bij andere internationale organisaties zoals de WTO en de OESO 
verrichte werkzaamheden. 
1.1. Vragenlijst over de evaluatie van het effect op de mondialisering 
Tijdens de zitting in juni 1996 van de Internationale Arbeidsconferentie werd aan de 
lidstaten van de IAO een vragenlijst uitgedeeld over de evaluatie van het effect van de 
mondialisering en van de liberalisering van het handelsverkeer op het bereiken van de 
sociale doelstellingen van de IAO, waarover die lidstaten hun meest representatieve 
werkgevers- en werknemersorganisaties moesten raadplegen. Op 30 oktober 1996 had 
het LAB 136 antwoorden van 128 mandatoren uit 76 landen ontvangen. Hierbij waren de 
het minst geavanceerde landen ook verregaand het minst vertegenwoordigd, vooral die op 
het Afrikaanse continent. 
Over de eerste (gedeeltelijke) antwoorden op deze vragenlijst heeft het IAB een verslag 
opgesteld voor de vergadering van de werkgroep in november 1996. Dat verslag zou 
echter pas in maart 1997 voor het eerst worden bestudeerd. De voornaamste gegevens in 
het IAB-verslag zijn als volgt samen te vatten. 
1.1.1. Effect van de mondialisering op de liberalisering van het handelsverkeer (1985-
1995) 
In het algemeen staan de werknemers ongunstiger tegenover het effect van de 
mondialisering op de werkgelegenheid dan de werkgevers en de regeringen. Uit dit 
rapport blijkt echter dat het werkgelegenheidsvolume tijdens de periode 1985-1995 is 
gestegen : met enkele procentpunten in sommige landen tot meer dan 100% in Kenia. 
Voorts schijnt de mondialisering geen overwegend effect te hebben gehad op de 
uitoefening van de vakbondsvrijheid en op het percentage arbeidsongevallen. 
Daarentegen zijn er verschillen in beoordeling te constateren ten aanzien van het al dan 
niet aangesloten zijn bij een sociale-zekerheidsstelsel. 
1.1.2. Houdingen ten opzichte van de liberalisering van het handelsverkeer en van de 
mondialisering 
Ook aangaande het effect van de mondialisering op de nationale wetgeving (met name ter 
bevordering van de uitvoer en om buitenlandse investeringen aan te trekken) en op de 
actiemiddelen van de regeringen, vallen grote interpretatieverschillen te constateren. 
1.1.3. Internationale actie en samenwerking 
In 60% van de gevallen zijn de respondenten niet van mening dat de liberalisering van 
het handelsverkeer en de mondialisering van grote invloed zijn geweest op het vermogen 
van de landen om de IAO-verdragen over de fundamentele rechten van werknemers of 
andere arbeidsnormen te bekrachtigen en toe te passen. Aan de andere kant zijn de 
ii 
voornaamste tegenargumenten onder andere de belemmeringen die zich bij de 
tenuitvoerlegging van de beleidsmaatregelen voor structurele aanpassing voordoen en de 
noodzaak om buitenlandse investeringen aan te trekken. 
84% van de respondenten (vrijwel allen werknemers) sprak zich uit voor de erkenning en 
de universele toepassing van de fundamentele rechten van de werknemers. Om dit doel 
te bereiken, bleek 69 % van de respondenten voor een actie in IAO-kader. Ook andere 
instellingen werden vermeld, ten eerste de WTO en, in iets mindere mate, de OESO, de 
Europese Unie, de VN, de UNCTAD en andere internationale financiële instellingen of 
regionale instellingen als de OAE. Ter bevordering van de naleving van de internationale 
arbeidsnormen werden vier soorten maatregelen genoemd : gedragscodes voor bedrijven 
en industrieën, uitwerking van een etiketteringsstelsel, de door vakbonden, consumenten, 
of andere niet-gouvernementele groeperingen georganiseerde boycot van 
importproducten, en de extraterritoriale toepassing van nationale wetgevingen. 
1.2. Andere voorstellen 
In de loop van de zitting van de werkgroep in november 1996 werden voorstellen in 
dezelfde zin als de vragenlijst gedaan. Daarmee werd enerzijds beoogd om in het 
algemeen na te gaan over welke actiemiddelen de IAO beschikt om de lidstaten te helpen 
bij hun aanpak van de sociale dimensie van de liberalisering van de internationale handel 
en, anderzijds, of er een studie kan worden verricht van de positieve economische 
consequenties van de naleving van de fundamentele arbeidsnormen. 
Ook werden er studies naar land voorgesteld, met als doel om na te gaan hoe de landen 
die zich hiervoor als vrijwilliger hebben opgegeven erin geslaagd zijn hun sociale 
doelstellingen te vrijwaren ten opzichte van de negatieve of positieve gevolgen van de 
mondialisering van de economie. Hiervoor hebben zich reeds zes landen als vrijwilligers 
opgegeven. De wijze waarop deze studies zouden kunnen worden verricht - met name in 
praktisch opzicht - is echter nog niet vastgesteld. 
II. DE DOELTREFFENDHEID VAN DE NORMGEVENDE ACTIE VAN DE IAO 
VERGROTEN 
II.l. Campagne van de directeur-generaal ter bevordering van de zogenaamde 
"fundamentele" internationale arbeidsverdragen 
Bij de IAO werd een grote mate van overeenstemming bereikt over de erkenning van het 
fundamentele karakter van de reeds op de Sociale Wereldtopconferentie te Kopenhagen 
genoemde zeven internationale arbeidsverdragen. Die fundamentele verdragen zijn de 
verdragen nrs. 29 en 105 over dwangarbeid, nrs. 87 en 98 over vakbondsvrijheid en 
collectieve onderhandelingen, 100 en 111 over niet-discriminering en 138 over de 
minimumleeftijd om op de arbeidsmarkt in te treden. 
Deze verschillende verdragen zijn in zeer uiteenlopende mate bekrachtigd. Gezien die 
constatering heeft de directeur-generaal van het IAB, de heer Hansenne, in maart 1995 
besloten om alle lidstaten een brief over de bekrachtiging van deze zeven verdragen toe te 
zenden. Elk van de landen die deze verdragen nog niet hebben bekrachtigd werd 
verzocht om aan te geven of het voornemens was dat te doen; zo ja, om duidelijk aan te 
geven binnen welke termijn en, zo nee, de redenen voor de niet-bekrachtiging van elk van 
deze verdragen. 
4L 
De resultaten van deze campagne ter bevordering van de fundamentele arbeidsnormen 
worden voortaan regelmatig door de Raad van Bestuur onderzocht (in het kader van zijn 
commissie voor juridische vraagstukken en internationale arbeidsnormen). Ook al hebben 
nog niet alle IAO-lidstaten geantwoord, dan nog heeft deze campagne in zoverre gunstige 
resultaten opgeleverd, dat er 29 nieuwe bekrachtigingen zijn geregistreerd. Ook is 
hierdoor aan het licht gekomen, met welke moeilijkheden sommige lidstaten die deze 
verdragen voornemens zijn te bekrachtigen hebben te kampen, en welke belangrijke taak 
daarbij voor de technische bijstand van het IAB is weggelegd. 
11.2. Het probleem van de kinderarbeid 
Verdrag nr. 138 inzake de minimumleeftijd voor de intreding op de arbeidsmarkt is één 
van de zeven fundamentele verdragen. Toch is dit verdrag slechts in geringe mate 
bekrachtigd. De ingewikkelde aard van dit verdrag en het feit dat het onvoldoende op de 
toestand in bepaalde ontwikkelingslanden is afgestemd, werden dikwijls aangevoerd als 
redenen om dit betrekkelijke gebrek aan succes te verklaren. 
Voorts heeft het IAB onlangs een aantal verslagen gepubliceerd, waaruit blijkt dat het 
verschijnsel "kinderarbeid" op wereldschaal steeds meer toeneemt, met name in zijn 
meest onverdraaglijke vormen. Gezien deze constatering heeft het IAB besloten de 
kwestie "kinderarbeid" op de agenda van de internationale arbeidsconferentie in juni 
1998 en in juni 1999 te zetten, met het oog op de goedkeuring van een nieuw verdrag 
houdende een onmiddellijk en onvoorwaardelijk verbod op deze meest extreme vormen. 
Dat besluit werd met algemene overeenstemming genomen. 
Deze vastbeslotenheid bestaat niet alleen ten aanzien van de normen, maar ook op het 
gebied van de technische samenwerking, met name in het kader van het IPEC-
programma, dat in 1991 op basis van vrijwillige bijdragen van de lidstaten (en weldra 
ook van de Europese Commissie) werd ingevoerd om naar de afschaffing van 
kinderarbeid te streven. 
11.3. Versterking van het systeem voor de controle op en de toepassing van de 
verdragen 
Het controlesysteem waarover het IAB momenteel beschikt is hoofdzakelijk gebaseerd 
op de bestudering van regelmatig door elk van de lidstaten uitgebrachte verslagen over de 
door deze landen bekrachtigde verdragen. Er bestaat ook een systeem van 
klachten/bezwaarschriften die weliswaar kunnen worden onderzocht, maar niet tot echte 
strafmaatregelen kunnen leiden. 
Om deze procedure efficiënter te maken, bestudeert het IAB momenteel een aantal 
voorstellen. Volgens één van die voorstellen zou de bestaande procedure inzake 
vakbondsvrijheid, met als voornaamste kenmerk de mogelijkheid om klachten tegen 
staten die de betreffende verdragen nog niet hebben bekrachtigd te onderzoeken, tot alle 
fundamentele verdragen kunnen worden uitgebreid. 
/3 
CONCLUSIE 
Uit de voorgaande beschouwingen blijkt dat er bij de IAO een zeker dynamisch proces is 
op gang gebracht in verband met de bevordering en de naleving van de internationale 
arbeidsnormen. 
Dat proces zou overigens grotere vormen kunnen aannemen daar de WTO-ministers, toen 
zij de Singapore bijeenwaren, de rol van de IAO bij de vaststelling en bevordering van 
deze normen hebben bevestigd. 
WTO 
Ondanks de door bepaalde WTO-leden uitgeoefende druk, is er sinds de 
ministersconferentie te Marrakech in april 1994 nog niet echt grondig gedebatteerd over 
het verband tussen de internationale handel en de sociale aspecten daarvan, waaronder 
ook de internationaal erkende sociale normen. 
Op de informele vergadering van de ministers van Handel van de Europese Unie te 
Dublin, op 18 en 19 september 1996, had de directeur-generaal van de WTO naar 
aanleiding van het thema van de sociale normen vier punten van convergentie vermeld : 
naleving van de fundamentele arbeidsnormen, erkenning van de door de IAO 
uitgeoefende, stuwende kracht in verband met arbeids- en 
werkgelegenheidsvraagstukken, weigering om de relatieve voordelen van de landen met 
lage arbeidskosten opnieuw in het geding te brengen en verzekering dat er geen 
commerciële strafmaatregelen zullen worden overwogen. Hij had er echter ook op 
gewezen dat het, gezien de vele meningsverschillen tussen de delegaties en met name de 
weigering van sommige van hen om de kwestie van de sociale normen waarover bij de 
WTO werd gedebatteerd te behandelen, zeer moeilijk zou zijn om in Singapore tot 
overeenstemming te komen over een op de vier bovenvermelde beginselen berustende 
verklaring. 
Uit wat er daarna is gebeurd bleek dat hij gedeeltelijk gelijk had. Weliswaar valt er, 
aangezien de oprichting van een werkgroep om het verband tussen de internationale 
handel en de sociale normen te bestuderen en om na te gaan op welke gebieden de WTO 
in samenwerking met andere internationale instellingen zou kunnen ingrijpen, om tot de 
bevordering van die normen bij te dragen, op een mislukking is uitgelopen, op korte 
termijn geen algemene oplossing van dit probleem op WTO-niveau te verwachten, en 
zelfs geen serieuze discussie bij die organisatie over dit thema. Toch mag men op grond 
van de bewoordingen van de desbetreffende paragraaf van de ministersverklaring van 
Singapore ook niet concluderen dat er geen enkele vooruitgang is geboekt : 
"We renew our commitment to the observance of internationaly recognizes core labour 
standards. The International Labour Organization (ILO) is the competent body to set and 
deal with these standards, and we affirm our support for its work in promoting them. We 
believe that economic growth and development fostered bij increased trade and further 
trade liberalization contribute to the promotion of these standards. We reject the use of 
labour standards for protectionist purposes, and agree that the comparative advantage of 
countries, particularly low-wage developing countries, must in no way be put into 
Hf 
question. In this regard, we note that the WTO and ILO Secretariats will continue their 
existing cooperation." 
Hierin wordt bevestigd dat elk WTO-lid zich ertoe verbindt, de internationaal erkende 
arbeidsnormen te eerbiedigen en dat de IAO wordt gesteund, als zijnde van nature 
bevoegd om die criteria uit te werken. Eventuele protectionisctische "verleidingen" 
worden hierbij uitgeschakeld, waardoor dus de weg is vrijgemaakt voor een positieve, 
stimulerende aanpak van deze kwestie, ook in het kader van meer samenwerking tussen 
de WTO en de IAO. 
Niet alleen wordt de communautaire aanpak - met name in SAP-kader - niet veroordeeld, 
maar ook zijn de conclusies van Singapore als een aanmoediging voor een dergelijke 
aanpak te beschouwen. 
;r 
ALGEMENE CONCLUSIES 
De kwestie van het verband tussen sociale normen en internationale handel heeft bij 
allerlei organisaties aanleiding gegeven tot tal van debatten, waarmee vooruitgang kon 
worden geboekt op het stuk van bepaalde begrippen en analyses, zonder dat men echter 
tot overeenstemming kon komen over de aard van het tussen handel en sociale normen te 
leggen verband, met name wegens de vrees voor eventuele commerciële sancties. 
Welke conclusies moeten hieruit worden getrokken met betrekking tot de doelstelling van 
dit verslag, namelijk om de Raad de gelegenheid te geven de stand van zaken in verband 
met de bij het SAP toe te passen sociale stimuleringsclausule tegen haar algemene 
achtergrond te bestuderen ? Volgens de Commissie moeten hier twee conclusies worden 
getrokken. 
1. Ten eerste hebben de bij de bespreking van dit onderwerp naar voren gekomen 
meningsverschillen meer betrekking op de methode dan op de doelstellingen. 
Niemand - zelfs van de ontwikkelingslanden, die het meest overdreven precies 
zijn op dit punt - trekt de fundamentele doelstellingen zoals die in het bijzonder 
uit de Top van Kopenhagen voortvloeien, werkelijk in twijfel. Daarentegen 
weigeren velen om, ter bereiking van deze doelstellingen, het instrument van de 
handel te hanteren, uit vrees om dan in een soort protectionistische spiraal terecht 
te komen, die niet meer is te beheersen en waardoor de natuurlijke, relatieve 
voordelen van de ontwikkelingslanden uiteindelijk ongewild in gevaar komen. 
Een dergelijke vrees is niet verassend in een debat dat zich vooral heeft 
toegespitst op het negatieve, bestraffende aspect van de sociale clausule, zonder 
dat er werkelijk grondig is ingegaan op de verdiensten van een positieve, 
stimulerende aanpak. Het communautaire SAP stelt de ontwikkelingslanden 
echter een zuiver stimulerende aanpak voor, die op samenwerking en niet op 
confrontatie berust. Voorts werd de sociale clausule bij dit debat vooral vanuit 
het oogpunt van het economisch en commercieel beleid (het concurrentiepositie­
aspect) besproken, of ook wel vanuit de invalshoek van het mensenrechtenbeleid. 
Daarbij werd weinig plaats ingeruimd voor het ontwikkelingsbeleid, waarvan de 
sociale SAP-bepaling deel uitmaakt. 
Het internationale debat over de sociale clausule moet de Gemeenschap er dus 
niet van weerhouden - integendeel - om verder te gaan met de tenuitvoerlegging 
van de in het SAP bepaalde stimuleringsregelingen. 
2. Bij de toepassing van die regelingen heeft de Gemeenschap de keus tussen twee 
benaderingen : ofwel zij geeft de voorkeur aan het bereiken van haar 
doelstellingen op het terrein zelf en aan de invoering van een werkelijk 
doeltreffende bepaling, ofwel zij geeft voorrang aan het politieke "signaal" en aan 
een gemakkelijker toe te passen clausule, die dan echter wel eventueel aan reële 
doeltreffendheid zou inboeten. 
Op sociaal gebied zijn de begrippen en criteria van de desbetreffende IAO-
verdragen zo duidelijk, dat de eerste optie kan worden overwogen, namelijk 
doeltreffendheid op het terrein zelf. Een werkelijke verbetering van het sociale 
beleid van de begunstigde landen zou vereisen dat de aan exporteurs toegekende 
extravoordelen aantrekkelijk zijn en dat de extra voorkeursmarge dus aanzienlijk 
is. Bovendien moet er controle mogelijk zijn; dit houdt in dat elk begunstigd land 
als aanvrager optreedt, d.w.z. dat het een beginselverklaring indient met een 
aanvraag om voor de clausule in aanmerking te mogen komen en dat het, bij wijze 
van tegenprestatie, garandeert dat elke exporteur of producteur zich aan de 
normen houdt : dan zouden waarschijnlijk alle exporteurs of producteurs geneigd 
zijn deze praktijken over te nemen. Alleen zo kan er werkelijk vooruitgang 
worden geboekt op dit terrein. Alleen veeleisende controle- en 
samen werkingsmethoden, die op de exporteurs worden toegepast, zijn een 
waarborg voor vooruitgang op het terrein zelf, in ruil voor aanzienlijke 
concessies. 
n 
VERSLAG VAN DE COMMISSIE AAN DE RAAD UIT HOOFDE VAN 
ARTIKEL 8, LID 2, VAN DE VERORDENINGEN 3281/94 EN 1256/96 VAN DE 
RAAD BETREFFENDE HET SCHEMA VAN ALGEMENE 
TARIEFPREFERENTIES 
Samenvatting van de werkzaamheden die zijn verricht door de ITTO, de OESO en 
de WTO over de band tussen de internationale handel en het milieu 
Duurzame ontwikkeling, zowel wat betreft milieubescherming als sociale vooruitgang, is 
bij strategieën voor nationale ontwikkeling en internationale samenwerking voortaan één 
van de hoofddoelstellingen. De Conferentie van Rio van juni 1992 betekende een 
fundamentele fase in deze evolutie. Op deze Conferentie werd Actieprogramma 21 
goedgekeurd waarin de regeringen op deze aardbol verklaarden zich te willen inzette 
voor duurzame ontwikkeling op nationaal niveau en voor internationale samenwerking. 
Het is in deze context dat de internationale gemeenschap zich bewust is geworden van 
het belang van de boshulpbronnen; deze zijn niet alleen ontontbeerlijk voor ecostelstcls 
maar ook voor de mens. Buitensporige exploitatie van bossen vormt een bedreiging voor 
het milieu van talloze houtproducerende landen en dientengevolge voor hun ontwikkeling 
Het specifieke probleem van de tropische bossen werd zeer rigoreus aangepakt, de 
bevoegde internationale instanties ontplooiden talrijke initiatieven op dit gebied en er 
werd aanzienlijke vooruitgang geboekt bij het bepalen van ecologische criteria. Men 
streefde er niet zozeer naar de houtkap van tropische bossen te beperken om een 
volledige ontbossing te voorkomen maar wilde zich veeleer inzetten voor een duurzaam 
beheer van het natuurlijk tropisch regenwoud. Dit sluit aan bij de doelstellingen die 
voorop stonden bij het bepalen van de ecologische criteria voor de toekenning van het 
communautaire milieukeurmerk voor papier. Het gebruik van tropisch hout afkomstig 
van ondernemingen die het bos op een beheerste wijze beheren dient dan ook specifiek te 
worden aangemoedigd. 
De Europese Unie die een grote donor van steun is, met name voor de bescherming van 
het tropisch bos, wil duurzaam beheer bevorderen. Haar beleid op dit gebied dient niet 
zozeer dwingende als wel stimulerende maatregelen te omvatten. Dit is het streven van 
het SAP van de Gemeenschap. De milieuclausule in artikel 8 van de Verordeningen 
3281/94 van 19 december 1994 en 1256/96 van 20 juni 1996 beoogt de invoer te 
bevorderen van producten met internationaal overeengekomen kenmerken of 
productiemethoden waarbij ernaar gestreefd wordt de door de internationale 
milieuovereenkomsten vastgestelde doelstellingen te verwezenlijken. 
Deze milieuclausule beoogt aanvullende douanepreferenties toe te kennen aan landen die 
daartoe een aanvraag doen en aantonen dat zij de bestaande internationale normen op 
milieugebied betreffende een duurzaam bosbeheer daadwerkelijk in acht nemen en meer 
specifiek de normen van de internationale organisatie voor tropisch hout. De 
milieuclausule bestaat reeds maar is nog niet operationeel en zal op 1 januari 1998 in 
werking treden. De Commissie dient met het oog op de inwerkingtreding een verslag op 
te stellen over de werkzaamheden die zijn verricht door de Internationale Organisatie van 
Tropisch Hout (ITTO), de Organisatie voor Economische Samenwerking en 
Ontwikkeling en de Wereldhandelsorganisatie over de relatie tussen handel en milieu. 
ir 
Op basis van documenten die betrekking hebben op de tenuitvoerlegging van de 
milieuclausule concentreert dit verslag zich specifiek op de wijze waarop duurzaam 
bosheer op internationaal niveau kan worden bepaald en gemeten. Dit gebied is namelijk 
het enige dat in dit stadium in artikel 8 van Verordening 3281/94 uitdrukkelijk wordt 
genoemd. Uitbreiding op langere termijn van deze clausule tot andere internationale 
normen op milieugebied wordt echter niet uitgesloten. Dat betekent dat ook de andere 
internationale overeenkomsten op dit gebied, namelijk de Conventie inzake biologische 
diversiteit (1992), de Conventie inzake klimaatsveranderingen (1992) de Conventie 
inzake gevaarlijk afval (Basel, 1989) in gedachten moeten worden gehouden ook 
wanneer geen van deze conventies een concrete grondslag vormt voor de 
tenuitvoerlegging van een milieuclausule. 
In het licht van dit verslag zal de Commissie bij de Raad een voorstel voor een besluit 
indienen met betrekking tot de intensiteit van speciale aanmoedigingsregelingen en de 
bepalingen voor de tenuitvoerlegging hiervan. 
Een positief resultaat van het door de Raad op basis van het verslag van de Commissie 
uitgevoerde onderzoek over de werkzaamheden van de internationale fora vormt 
vanzelfsprekend geen absolute voorwaarde die het initiatiefrecht van de Commissie op 
dit gebied kan beperken; dit recht houdt namelijk in dat zij de tenuitvoerlegging kan 
voorstellen van een in beginsel reeds bestaand mechanisme. Omdat het voorstel van de 
Commissie ondermeer zal moeten putten uit de resultaten van de werkzaamheden van de 
Raad op dit gebied, zullen deze na bespreking van onderhavig verslag worden uitgewerkt. 
Voorts zou het voorstel van de Commissie moeten worden onderzocht in het licht van 
een evaluatie van de algemene neutraliteit van de gevolgen van de algemene SAP-
regeling en met name de gecombineerde gevolgen van de graduatie (met inbegrip van de 
toepassing van artikel 6) en de speciale maatregelen die ten behoeve van KMO's zijn 
genomen. 
/? 
WTO 
In de inleiding van de Overeenkomst tot oprichting van de Wereldhandelsorganisatie 
wordt gesproken over de noodzaak van milieubehoud en het bevorderen van een 
duurzame ontwikkeling. Een van de fundamentele beginselen van de WTO die tijdens de 
multilaterale handelsonderhandelingen van de Uruguay-Ronde aan de orde kwamen luidt 
dat men zich bewust moet worden van de band die bestaat tussen de werking van het 
multilaterale handelsstelsel, een betere milieubescherming en bevordering van duurzame 
ontwikkeling. Bovendien wordt in artikel XX van de GATT 1997 bij de punten b) en g) 
toestemming verleend voor maatregelen die verband houden met de instandhouding van 
uitputbare natuurhulpbronnen mits deze maatregelen geen willekeurige discriminatie 
inhouden of verkapte handelsbeperkingen. 
De Algemene Raad van de WTO heeft begin 1995 formeel een commissie "handel en 
milieu" opgericht. Deze commissie heeft een bijdrage geleverd aan de werkzaamheden 
door regelmatig bijeen te komen om het bereik van de band tussen de liberalisering van 
de internationale handel en de bescherming van het milieu uitvoerig te onderzoeken 
teneinde alle mogelijke wegen te kunnen nagaan om beide sferen meer op elkaar af te 
stemmen. 
Ondanks twee jaar werkzaamheden is de commissie "handel en milieu" er niet in 
geslaagd concrete maatregelen voor te stellen voor de ministeriële bijeenkomst van 
Singapore in december 1996. In haar conclusies erkende de commissie echter dat "the 
multilateral trade system has the capacity to further integrate environmental 
considerations and enhance its contribution tot the promotion of the sustainable 
development without undermining its open, equitable and non discriminatory character". 
Voorts heeft de commissie zich duidelijk uitgesproken voor multilaterale oplossingen die 
gebaseerd zijn op internationale samenwerking en consensus die het beste en meest 
doeltreffende middel vormen voor regeringen om milieuproblemen van 
grensoverschrijdende of mondiale aard te kunnen oplossen. 
In het hiertoe opgezette verslag is echter geen enkele suggestie geformuleerd met 
betrekking tot de relatie tussen de internationale handel en de milieubescherming. Tijdens 
de ministeriële conferentie van Singapore kon men derhalve slechts verwijzen naar de 
werkzaamheden van de commissie "handel en milieu" door het belang te benadrukken 
van een betere coördinatie op nationaal niveau op het gebied van de handel en de 
milieubescherming met als enige concrete conclusie de voortzetting van de 
werkzaamheden van de commissie. Dit blijkt uit de ministeriële verklaring : 
"The Committee on Trade and Environment has made an 
important contribution towards fulfilling its Work Programme. 
The Committee has been examining and will continue to examine, 
inter alia, the scope of the complementarities between trade 
liberalisation, economic development and environmental 
protection. Full implementation of the WTO Agreements will make 
an important contribution to achieving the objectives of 
sustainable development. The work of the Committee has 
underlined the importance of policy co-ordination at the national 
level in the area of trade and environment. In this connection, the 
work of the Committee has been enriched by the participation of 
environmental as well as trade experts from Member governments 
£& 
and the further participation of such experts in the Committee's 
deliberations would be welcomed. The breadth and complexity of 
the issues covered by the Committee's Work Programme shows 
that further work needs to be undertaken on all items of its 
agenda, as contained in its report. We intend to build on the work 
accomplished thus far, and therefore direct the Committee to carry 
out its work, reporting to the General Council, under its existing 
terms of reference"'. 
<& 
OESO 
L-sasKssssssEaaEssncaBBaasEssaBsesssssasssssssBsssssssss^ 
In 1991 werd door de Raad van de OESO een aanbeveling goedgekeurd over de milieu­
indicatoren en -informatie. Gepleit werd voor ontwikkeling van een kerngroep 
indicatoren "betrouwbaar, leesbaar, meetbaar en van belang voor de besluitvorming". De 
Groep van de OESO verzamelde een aantal indicatoren inzake de toestand van het 
milieu. Aan de hand van deze rond 13 thema's gegroepeerde indicatoren moesten de 
prestaties op milieugebied worden gemeten, de integratie van milieuvraagstukken in 
sectorieel beleid en de integratie van milieuvraagstukken in economisch beleid. 
De centrale indicatoren van de OESO met betrekking tot de boshulpbronnen kunnen als 
volgt worden samengevat : 
1. het oogstcijfer ten opzichte van de productiecapaciteit, 
2. de verspreiding van bossen in omvang en in oppervlak, 
3. het gedeelte van het bosareaal dat is gewijzigd of achteruitgegaan ten opzichte 
van het totale bosareaal, 
4. het percentage bos dat met succes nieuw leven is ingeblazen (met inbegrip van 
natuurlijke regeneratie), 
5. het percentage beschermd bos op het totale bosoppervlak. 
Het uitwerken van deze criteria door de OESO bleek zeer nuttig voor het opstellen van de 
verslagen over elk land met betrekking tot hun respectievelijke vorderingen op het gebied 
van het milieu. Deze criteria kunnen eveneens bijdragen aan een algemene evaluatie, 
voor elk OESO-land, van de toestand van de boshulpbronnen. 
De werkzaamheden van de OESO op dit gebied zijn momenteel hoofdzakelijk nog van 
analytische aard. 
<£& 
ITTO 
———————————— —————^_—^———^—— 
De Internationale Organisatie voor Tropisch Hout draagt bij tot het behoud en de 
weldoordachte exploitatie van tropische bossen door te zorgen voor een rationele regeling 
van de houthak, een taak die zij definieert als "de exploitatie van permanente bossen met 
het oog op welomschreven doelstellingen met betrekking tot de duurzame productie van 
gewenste goederen en diensten zonder hun intrinsieke waarde aan te tasten of de 
toekomstige productiviteit in gevaar te brengen en zonder aanleiding te geven tot 
ongewenste gevolgen voor het fysieke en sociale milieu". Op nationaal niveau definieert 
de ITTO anderzijds een bosbeleid dat duurzaamheid beoogt als "een beleid dat instaat 
voor de duurzaamheid van alle ecologische bossoorten, evenwichtig en gespreid over 
permanente boseigendommen van redelijke omvang". Het beheer van het bos wordt als 
duurzaam beschouwd "wanneer hierbij de continuïteit van alle erkende en belangrijke 
functies van een bijzonder bos wordt gegarandeerd zonder dat afbreuk wordt gedaan aan 
andere functies".1 
I. DOELSTELLING JAAR 2000 
De Internationale Raad voor Tropisch Hout heeft tijdens de 8e zitting op Bali in mei 1990 
de Doelstelling Jaar 2000 goedgekeurd. Hiermee hebben bij de ITTO aangesloten landen 
zich ertoe verbonden de handel in tropisch hout tot het jaar 2000 te beperken tot hout dat 
afkomstig is van bossen die duurzaam worden geëxploiteerd. Tijdens de xxe zitting van 
de Raad van de ITTO op 15 en 23 mei 1996 bereikten de producenten en consumenten 
consensus over de kwestie van de herziening halverwege. De producerende landen, die 
zich bewust zijn van het belang van het duurzaamheidscriterium hebben een besluit 
aanvaard dat de volgende gevolgen zal hebben : samenstelling van een panel van 
deskundigen die zich moeten buigen over de ramingen met betrekking tot de kosten en de 
hulpbronnen die nodig zijn om Doelstelling Jaar 2000 te bereiken, een verbintenis op het 
gebied van prioritaire gebieden voor toekomstige actie van de producerende landen en 
aanvaarding van onderstaande acties. 
II. RICHTSNOEREN VAN DE ITTO 
De ITTO heeft richtsnoeren opgesteld inzake de duurzame exploitatie van natuurlijke en 
kunstmatige tropische bossen alsmede richtsnoeren inzake het behoud van de 
biodiversiteit in tropische productiebossen die gebaseerd zijn op de volgende beginselen : 
II.l. Het nationale bosbeleid 
De ITTO pleit voor de tenuitvoerlegging van een nationaal bosbeleid dat integrerend deel 
uitmaakt van het nationaal beleid voor het grondgebruik en zorgt voor een evenwichtig 
gebruik van de hulpbronnen. Dit bosbeleid dient te omvatten : 
1. het door bos bestreken gedeelte van de grond, 
2. de behoeften en wensen van de huidige en toekomstige generaties, 
Definitie goedgekeurd door de Internationale Raad van Tropische Bossen (CIBT) in 1992, 
intergouvernementele werkbijeenkomst over de criteria en indicatoren voor het duurzaam beheer 
van de bossen, augustus 1996, Helsinki. 
i3 
3. de plaats van bosbouw in de nationale economische planning, 
4. de verschillende doelstellingen van het bosbouwbeleid en hun relatieve 
belang, 
5. het respectievelijk belang van bossen in openbare en particuliere handen, 
6. programma's om het belang van biodiversiteit in alle gebieden te evalueren. 
Dit nationale beleid dient te worden ondersteund door een passende wetgeving die op 
haar beurt weer moet zijn afgestemd op de wetten die van toepassing zijn in andere 
sectoren. Verder dient dit beleid een mechanisme voor de herziening van nationaal beleid 
en nationale wetgeving te omvatten met het oog op nieuwe sociale, economische en 
ecologische omstandigheden en nieuwe informatie die beschikbaar komt. 
De ITTO wijst op de noodzaak van studies over alle economische voordelen van bossen 
die geëxploiteerd worden, over de nodige herbebossing en de omvang hiervan, over de 
behoefte aan milieubescherming, over de vraag naar bosproducten, over de capaciteit van 
de bossector, over de mate van afhankelijkheid en de vraag van plaatselijke 
gemeenschappen ten opzichte van de economische, spirituele en culturele waarden die 
men hecht aan grond waar herbebossing is gepland. 
11.2. Nationaal bosinventaris 
Een bosinventaris van de bosbodem en het -areaal, moet het belang bepalen van alle 
bossen, ongeacht de eigendomssituatie en tevens de biodiversiteit in alle productiebossen 
beschrijven, kwantificeren en bestuderen. Deze inventarissen moeten kunnen worden 
uitgebreid met het oog op informatie die later beschikbaar komt. 
11.3. Permanente bossen 
Bepaalde categorieën grond dienen als permanente bossen in stand te worden gehouden. 
De ITTO heeft hier met name grond voor ogen die moet worden beschermd, grond die 
bestemd is voor natuurreservateny grond voor de productie van hout en andere 
bosproducten, grond die verschillende van deze doelstellingen beoogt te verwezenlijken. 
Het is de bedoeling de verschillende categorieën die het permanente bosdomein 
samenstellen te identificeren, te exploreren en af te bakenen, in overleg met de betrokken 
gemeenschappen en rekening houdend met hun eisen. 
De ITTO pleit ervoor natuurlijke bossen niet te ontginnen om plaats te maken voor 
herbebossing, of alleen wanneer een rationele analyse heeft aangetoond dat dit absoluut 
noodzakelijk is om instandhouding van het bos te rechtvaardigen. 
Verder pleit de ITTO ervoor bepaalde gebieden met de meest uitgestrekte natuurlijke 
bossen uit te roepen tot beschermde gebieden en deze kernen te omringen met een semi-
natuurlijke bescherming om het effect van de omzoming te verminderen en te zorgen 
voor het behoud van hun ecologische functie. Verder dient de erosie van de biodiversiteit 
zoveel mogelijk te worden beperkt door een verbinding in stand te houden tussen niet-
aangetaste bossen. 
11.4. Regeling betreffende de eigendom 
De beginselen en aanbevelingen van de ITTO kunnen op alle bossen worden toegepast 
ongeacht de vraag of het gaat om nationaal, particulier of gewoonte eigendom. Ze kunnen 
o2* 
alleen worden uitgevoerd indien de lokale gemeenschappen instemmen met de 
voorgestelde veranderingen van de aanwending van de grond en de bestemming. 
77.5. De nationale bosdienst 
Er moet een nationale bosdienst worden opgericht die tot taak krijgt (en als zondanig 
moet worden uitgerust) ervoor te zorgen dat de bossen op een geïntegreerde wijze 
worden beheerd om al hun waarden, waaronder de biodiversiteit, in stand te houden. 
11.6. Haalbaarheidsstudies 
Het ITTO pleit voor haalbaarheidsstudies die alle ecologische qua sociaal-economische 
(betere toegang tot de hulpbronnen, het creëren van werkgelegenheid, 
investeringsmogelijkheden, industriële ontwikkeling, uitbreiding van de inkomsten, maar 
ook onrust op het gebied van eigendomsrechten, achteruitgang van de natuurlijke 
waarden, enz.) en institutionele gevolgen van duurzame herbebossing omvatten. 
11.7. Aanpassing van het bosbestand 
11.7.1. planning 
Een aanpassingsplan is van wezenlijk belang voor een duurzaam behoud van de bossen 
alsmede voor het opzetten en het beheer van herbebossing. Het herbebossingsplan dient 
de basis te vormen voor elke actie en beheersplanning. Bij de planning dient rekening te 
worden gehouden met volgende punten : de zones waar geen herbebossing of exploitatie 
mag plaatsvinden, de keuze van bosbouwregeling, de regularisering van het rendement en 
de jaarlijks haalbare mogelijkheden, het netwerk van wegen en paden voor het afvoeren 
van omgehakte bomen en van brandvrije singels, het inventaris van de boshuishouding en 
cartografie, de methoden voor de voorbewerking van het terrein, de aanplant, het 
onderhoud, het voorkomen van erosie, bodemverzakking, bescherming en bestrijding van 
brand, de biologische bestrijding van en bescherming tegen parasieten, ziekten en 
klimatologische rampen, de ontwikkeling van afzetgebieden en een exploitatieplan, de 
bepalingen om de plaatselijke gemeenschappen te laten profiteren van alle voordelen van 
het bos en erkenning van de gewoonterechten. 
11.7.2. houtkap en extractie 
Het voorschrijven van houtkap speelt een belangrijke rol omdat op deze wijze de 
extractie en de bosbouwpraktijken geanalyseerd kunnen worden. Volgens de ITTO 
dienen de randafsnijding, de markering van de bomen die gekapt moeten worden of juist 
behouden moeten blijven, alsmede vermeldingen over de richting waarin de bomen 
moeten vallen en de uitsleep duidelijk worden aangegeven. Tevens verdient het 
aanbeveling de omvang van de open plekken te verkleinen, het gebruik van machines en 
de schade van de houtkap voor de overgebleven bosbouw zoveel mogelijk te beperken. 
Na de houtkap dient dan ook een inventaris te worden opgemaakt om na te gaan of 
eventueel ingrijpen nodig is. 
II. 7.3. bescherming 
Permanente productiebossen dienen te worden beschermd tegen activiteiten die niet 
verenigbaar zijn met een duurzame houtproductie. Bij infrastructuurwerkzaamheden in 
o2^" 
bossen dient het risico van erosie en andere schade aan de standplaats en het milieu in het 
algemeen zoveel mogelijk te worden beperkt. Verder dient een plan te worden uitgewerkt 
voor de bestrijding van brand die een ernstige bedreiging kan vormen voor de 
productiviteit, de ecologische stabiliteit en de kwaliteit van de herbebossing alsmede 
instructies met betrekking tot het omgaan met en de opslag van chemische producten. 
11.7.4. juridische bepalingen 
De richtsnoeren van de ITTO omvatten juridische bepalingen, met name concessie­
overeenkomsten, vergunningen voor houtkap op grond die in particulier bezit is of waar 
het gewoonterecht geldt alsmede vergunning voor terugwinning. 
//. 7.5. onderzoek en toezicht 
Het is de bedoeling informatie te verstrekken over de verenigbaarheid van 
bosbouwwerkzaamheden met het oog op de duurzame productie van hout en andere 
gebruiksdoeleinden van bossen. 
II.8. Sociaal-economische aspecten 
Op sociaal-economisch en financieel niveau dient te worden gezocht naar een 
rechtvaardige verdeling van de kosten en de voordelen tussen de toezichthoudende 
autoriteiten, de eigenaren, de concessiehouders en de plaatselijke gemeenschappen van 
bossen. De ITTO bevestigt dat het welslagen van bosbeheer en herbebossing zal afhangen 
van de contacten met de plaatselijke bevolking. De economische haalbaarheid is een 
absolute voorwaarde. De ITTO is derhalve voornemens de instandhouding van de 
productiecapaciteit van boshulpbronnen financieel aantrekkelijk te maken en de 
heffingen en bosrechten te herzien. 
III. CRITERIA EN INDICATOREN VAN DE ITTO1 
De ITTO definieert de criteria als belangrijke aspecten waarmee de essentiële elementen 
kunnen worden bepaald aan de hand waarvan het duurzaam beheer van bossen kan 
worden beoordeeld. Een indicator is een kwalitatieve, kwantitatieve of beschrijvende 
maatregel die bepaalt in welke richting de verandering moet gaan. De uitwerking van de 
criteria en indicatoren beoogt bij te dragen tot de verbetering van het bosbeleid of zelfs 
aan de ontwikkeling van geheel nieuw beleid. De criteria en indicatoren kunnen een 
steentje bijdragen aan het onderzoek, bospraktijken sturen in de richting van duurzaam 
bosbeheer. Verder kan aan de hand van deze criteria en indicatoren worden vastgesteld 
welke gevaren en welke leemten er zijn. 
De Internationale Organisatie voor Tropisch Hout heeft een aantal criteria omschreven in 
het kader van zijn Doelstelling Jaar 2000. De criteria's werden bepaald om het duurzaam 
bosbeheer van tropische wouden te meten. Volgens de definitie van de ITTO helpen deze 
criteria bij het aangeven van de huidige zwakke punten bij het beheer en zullen zij zo ook 
kunnen helpen om de verbeteringen aan te geven die in het bosbeheer kunnen worden 
Criteria voor het meten van duurzame bosbouw in tropische bossen, reeks ITTO, bosbeleid nr. 3, 
maart 1992. 
cd 4? 
verwezenlijkt. Zij kunnen tevens de basis leggen voor een systeem van 
standaardrapportage om de vergelijking en discussie ten behoeve van samenwerking en 
bijstand te vergemakkelijken. De criteria vormen een ander bewijs van de inzet van de 
ITTO om te komen tot een duurzaam beheer van tropische wouden. De criteria werden 
vastgesteld om de producerende landen die lid zijn van de ITTO te helpen bij de evaluatie 
en het vaststellen van hun eigen vooruitgang met het oog op een duurzaam beheer van het 
tropisch woud en Doelstelling jaar 2000. 
In totaal heeft de ITTO 5 critereria en 27 indicatoren voorbereid die op op nationale 
schaal kunnen worden gebruikt. De 5 criteria zijn : 
1. de grondslag van de boshulpbronnen, 
2. de continuïteit van de bosproductie, 
3. het niveau van de controle van het milieu, 
4. de sociaal-economische gevolgen, 
5. het institutionele kader. 
De mogelijke indicatoren zijn : 
1. de totaalplanning van het grondgebruik en oprichting van een permanent bosdomein; 
2. het huidige permanente bosareaal ten opzichte van de nationale doelstellingen; 
3. de doelstellingen inzake herbebossing en de huidige indeling naar leeftijdsklasse en het 
jaarlijks ritme van de bosaanplant; 
4. het aandeel van de beschermde bossen en de productiebossen in het permanente bosareaal; 
5. de representativiteit van het net van beschermde zones en het lopende of voorgestelde 
programma van nieuwe reservaten; 
6. de nationale productiestatistieken; 
7. de documentatie van de vroegere boshoutkap; 
8. de periodiciteit van de voorgestelde houtkap voor de voornaamste bossoorten en de normale 
duur van concessies; 
9. het vaststellen van de haalbare mogelijkheden tijdens de eerste kap voor een bepaalde 
rotatieperiode en het netto-oppervlak van de productiebossen; 
10. het vaststellen van de haalbare mogelijkheden tijdens de rotatie van de volgende houtkap; 
gegevens met betrekking tot de aanwas en het netto-oppervlak van de productiebossen; 
11. de maatregelen die zijn genomen om de eerste en de volgende houtkap op elkaar af te stemmen 
en om de overgang van de eerste naar de tweede rotatie van de houtkap te regelen; 
12. de doelstellingen van de houtproductie op termijn uitgaande van verschillende bronnen; 
13. de bestaande bos voorschriften voor de voornaamste bossoorten; 
14.de exploitalievoorsehriften met betrekking tot andere elementen, dan de productie, die deel uit 
maken van het permanente bosgebied; 
15.de bestaande exploitatievoorschriften voor bosbouwtechnische werkzaamheden, de 
bescherming van stroomgebieden en andere in productiebossen; 
16. de bestaande methoden voor de evaluatie van de toestand van het milieu; 
17.de werkgclcgenheidsstructuur en tendensen; 
18. het creëren van inkomsten en distributiemethoden; 
19. de nationale inkomsten en de begroting van de uitgaven voor bosbeheer; 
20. de bestaande methoden voor de evaluatie van de sociale impact; 
21. het bestaan van een nationaal bosbeleid; 
22. de relatie tussen het nationaal beleid en de richtsnoeren van de ITTO; 
23.de capaciteit van de wetgeving om nationaal bosbouwbeleid en beheersplannen ten uitvoer te 
leggen; 
24.de capaciteit van de wetgeving om de exploitatie van bossen te reglementeren en de 
bijbehorende instrumenten zoals concessieovereenkomsten te beheren; 
25.de capaciteit van de menselijke hulpbronnen en de financiële middelen om de juridische en 
bestuurlijke verantwoordelijkheden op het gebied van het bosbeheer na te komen; 
26. overleg met plaatselijke gemeenschappen; 
27. het bestaande beheersplan en de bepalingen die zijn genomen om dit toe te passen. 
£7 
de overige 6 criteria werden vastgesteld door de bosbeheereenheden : 
1. de zekerheid van de hulpbronnen, 
2. de continuïteit van de houtproductie, 
3. de instandhouding van flora en fauna, 
4. de mate waarin de gevolgen voor het milieu aanvaardbaar zijn, 
5. de sociaal-economische voordelen, 
6. planning en aanpassingen op grond van de opgedane ervaringen. 
Op het niveau van de bosbeheereenheid zijn 23 indicatoren mogelijk : 
1. de juridische indeling van bosreservaten of beheerseenheden; 
2. het bestaan van een beheersplan; 
3. de duidelijke afbakening op het terrein; 
4. de af- of aanwezigheid van illegale exploitatie of overschrijding van de afbakening; 
5. de duur van de concessie-overeenkomsten; 
6. het bestaan van duidelijke officiële voorschriften met betrekking tot de houtkap; 
7. de productiviteit van de bodem op lange termijn; 
8. het inventaris van de opstand voorafgaand aan de houtkap; 
9. het aantal gekapte bomen en het gewonnen volume per ha; 
10. het toezicht op de overgebleven staande bomen na de houtkap; 
11. de registratie van de omvang van de jaarlijkse houtproductie; 
12. de netto-productieve oppervlakte; 
13.de registratie van het jaarlijkse kapoppervlak; 
14.de bescherming van ecosystemen in de concessie of de beheerseenheid; 
15. de omvang van de negatieve gevolgen van de houtkap voor de vegetatie; 
16.de omvang van de bodemperturbatie; 
I7.de omvang en de ruimtelijke verdeling van oevers van waterlopen en andere beschermde 
gebieden van stroomgebieden; 
18. de omvang en de ernst van de bodemerosie; 
19. de bepalingen die zijn genomen voor de bescherming van water; 
20. het aantal tewerkgestelde personen; 
21. de aard en het belang van de voordelen van bosactiviteiten; 
22. de raadpleging van de plaatselijke gemeenschap; 
23.de bepalingen die bedoeld zijn om bij het beheer rekening te houden met traditionlele 
gebruiken van het bos; 
De ITTO beschikt over verschillende demonstratiezones in bepaalde producerende 
landen waar projecten lopen om het duurzaam beheer van tropische bossen te testen en 
nader te omschrijven. De criteria die worden gehanteerd zijn echter niet bindend voor de 
landen die zijn aangesloten bij de ITTO. Zij dienen uitsluitend als hulpmiddel bij het 
vaststellen van de verbeteringen die kunnen worden aangebracht aan de 
beheerspraktijken. 
De criteria en indicatoren zijn uiterst nuttige instrumenten die de verbetering van de 
kwaliteit van het bosbeheer als integrerend deel van de duurzame ontwikkeling van de 
naties waar zij worden gehanteerd ondersteunen. 
De uitwerking van deze criteria is echter niet altijd positief beoordeeld. Aan de hand 
hiervan kan weliswaar een algemeen beleid van een land of van een exploitatie op het 
niveau van de bosbouweenheid worden beoordeeld maar kan niet worden afgelezen in 
hoeverre individuele bosbouwexploitaties voldoen aan de normen. Dit vergemakkelijkt 
niet de tenuitvoerlegging van de stimuleringsclausule van het SAP omdat geen enkele 
correlatie kan worden gelegd tussen de uitgevoerde producten en de identificatie van de 
behandelde materialen aan de hand van de normen voor duurzaam bosbeheer. Zonder 
•2f 
meetbare correlatie kan alleen zeer algemeen per land worden gezorgd voor de 
inachtneming van de toepassing van de milieunormen. 
IV. CONCLUSIES 
Het is duidelijk dat de ITTO op internationaal niveau één van de stuwende instanties is 
op het gebied van "handel en milieu". De normen van de ITTO die het nationaal beleid 
op milieugebied trachten te verbeteren en de bosbouwbeheerspraktijken willen 
beoordelen zijn waarschijnlijk de enige die momenteel aanvaardbaar zijn op 
internationaal niveau. De ITTO-criteria zijn echter niet ontworpen om praktijken op 
plaatselijk niveau te meten. Zij kunnen derhalve niet worden gebruikt voor certifiëring 
van producten. Het probleem van certifiëring werd tijdens de 20e zitting van de ITTO in 
mei 1996 overigens uitvoerig besproken. De ITTO heeft besloten dit thema verder uit te 
diepen en het debat tijdens de 23e zitting van de Raad van de ITTO in november 1997 
voort te zetten. 
Voorts dient erop te worden gewezen dat naast deze analyse van de werkzaamheden van 
de ITTO op dit gebied het intergouvernementeel panel inzake bossen, dat in 1995 door de 
economische en sociale raad van de Verenigde Naties werd opgericht op aanbeveling van 
de Commissie inzake duurzame ontwikkeling eveneens voorstellen voor gecoördineerde 
acties op internationaal niveau op het gebied van het hout en de duurzame ontwikkeling 
van bossen heeft geformuleerd die eveneens criteria en indicatoren voor duurzaam 
bosbeheer omvatten die op nationaal en regionaal niveau zouden moeten worden 
ontwikkeld. 
^ 
ALGEMENE CONCLUSIES 
Uit het voorgaande kunnen verschillende conclusies worden getrokken over de evolutie 
van het algemene debat enerzijds en de tenuitvoerlegging van een milieuclausule in het 
SAP anderzijds : 
1. De ontwikkeling van criteria en indicatoren heeft bepaalde veranderingen 
teweeggebracht in bosbouwpraktijken met het oog op een duurzaam bosbouwbeheer. De 
internationale intiatieven kunnen als drijvende kracht fungeren. Er zijn talloze contacten 
gelegd tussen landen die de beginselen van interactie, openstelling, voorlichting, 
transparantie, deelneming en overleg bevorderen. De werkzaamheden die zijn verricht 
door de verschillende initiatieven getuigen van een positieve politieke bereidheid om 
concrete resultaten tot stand te brengen. De ontwikkeling van criteria en indicatoren heeft 
op internationaal niveau positieve resultaten opgeleverd die als volgt kunnen worden 
samengevat : 
• meer deelneming aan de werelddialoog over bossen, 
• verdergaande internationalisering van het debat waarbij de soeverreiniteit van 
de lidstaten met betrekking tot hun boserfgoed in acht wordt genomen, 
• stimulering van de samenwerking en verbetering van het wederzijds 
vertrouwen, 
• geleidelijk vaststellen van duidelijk omschreven doelstellingen, 
• streven naar consensus, 
• bevordering van voorlichting, 
• vaststellen van een basismodel voor soortgelijke initiatieven. 
2. Het resultaat van de werkzaamheden inzake de milieuclausule kon de Gemeenschap 
slechts aanmoedigen voort te gaan met de tenuitvoerlegging van deze clausule. Er blijven 
echter bepaalde moeilijkheden ten aanzien van de technische identificatie van 
"internationaal overeengekomen normen" waarmee rekening gehouden zou moeten 
worden bij de toepassing van een stimulerende milieuclausule. Wanneer de 
werkzaamheden van niet-gouvernementele instanties buiten beschouwing worden gelaten 
(omdat zij geen objectieve en onweerlegbare referenties vormen) hebben de bevoegde 
internationale organisaties en met name de ITTO geen bruikbare normen geformuleerd 
aan de hand waarvan de vooruitgang van het milieu op het niveau van de bosexploitaties 
kan worden afgemeten omdat de criteria die zijn gehanteerd in feite richtsnoeren zijn die 
van toepassing zijn op het niveau van het nationale bosbeleid maar geen enkele drempel 
omvatten voor hun daadwerkelijke toepassing. 
Bij de huidige stand van de werkzaamheden kan derhalve alleen een controlesysteem 
voor de uitvoer worden gepland. Dit houdt namelijk in dat de Gemeenschap zelf haar 
eigen interpretatie van de toepassing van de richtsnoeren van de ITTO zou moeten 
opleggen hetgeen in strijd is met artikel 8 van de S AP-verordening of zij zou 
uiteenlopende interpretaties van elk begunstigd land moeten erkennen hetgeen op 
praktisch vlak teveel problemen oplevert. Er dient derhalve gezocht te worden naar een 
oplossing waarbij voor elk land wordt nagegaan in hoeverre de richtsnoeren van de ITTO 
worden nageleefd of welke inspanningen zij zich hiertoe getroosten. Bij een dergelijke 
aanpak wordt het accent verlegd naar dialoog en het streven naar normalisering en minder 
de nadruk gelegd op de stricte inachtneming van de normen. Het spreekt vanzelf dat men 
met dit scenario de beschikking zou kunnen hebben over een zeer eenvoudig controle-
^ 
instrument. Het voordeel kan daarentegen slechts symbolisch zijn hetgeen zou kunnen 
leiden tot een onverschillige houding van de begunstigden. Het is derhalve, in 
tegenstelling tot de voor de sociale clausule gekozen optie, niet een aanpak die zichtbare 
resultaten op het terrein oplpvert maar eerder een politiek signaal. 
3. Tot slot dient erop te worden gewezen dat de Gemeenschap gedurende een bepaalde 
tijd genoegen zal moeten blijven nemen met een gedeeltelijke uitvoering van de clausule 
die beperkt is tot producten van het tropisch bos. Dat is jammer aangezien de behoeften, 
met name in de landbouw' aanzienlijk zijn. Men mag echter niet voorbijgaan aan de eis 
van internationaal erkende criteria om deze clausule toe te passen. Alleen de sector van 
het tropisch bos is dit pad ingeslagen. Nu is het de taak van de Gemeenschap te 
bewerkstelligen dat ook andere organisaties criteria vaststellen voor andere sectoren. 
Het verdient echter aanbeveling voor bepaalde landbouwproducten (bijvoorbeeld garnalen) om na 
te gaan of zij door deze clausule kunnen worden bestreken, of zij gekweekt worden onder 
omstandigheden die stroken met de beginselen van duurzaam beheer van Mangrovcbossen. 
^ 
ISSN 0254-1513 
COM(97) 260 def. 
DOCUMENTEN 
NL 11 05 14 10 
Catalogusnummer : CB-C0-97-248-NL-C 
ISBN 92-78-20618-0 
Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen 
L-2985 Luxemburg 
2^