Voorstel voor een beschikking van de Raad tot vaststelling van een specifiek programma voor onderzoek, technologische ontwikkeling en demonstratie op het gebied van de biotechnologie (1994-1998) (94/C 228/08) (Voor de EER relevante tekst) COM(94) 68 def. - 94/0086(CNS)

(Door de Commissie ingediend op 30 maart 1994)

DE RAAD VAN DE EUROPESE UNIE,

Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap, inzonderheid op artikel 130 I, lid 4,

Gezien het voorstel van de Commissie,

Gezien het advies van het Europees Parlement,

Gezien het advies van het Economisch en Sociaal Comité,

Overwegende dat de Raad en het Europees Parlement bij Besluit . . ./ . . ./EG een vierde kaderprogramma voor communautaire acties op het gebied van onderzoek, technologische ontwikkeling en demonstratie (hierna OTO genoemd) hebben vastgesteld voor de periode 1994-1998, waarin met name de activiteiten zijn omschreven die moeten worden uitgevoerd op het gebied van de biotechnologie; dat deze beschikking wordt vastgesteld in het licht van de in de preambule van dat besluit uiteengezette overwegingen;

Overwegende dat in artikel 130 I, lid 3, is bepaald dat het kaderprogramma ten uitvoer wordt gelegd door middel van specifieke programma's die binnen elke activiteit worden ontwikkeld; dat in elk specifiek programma de nadere bepalingen voor de uitvoering ervan, de looptijd en de noodzakelijk geachte middelen worden vastgesteld;

Overwegende dat dit programma hoofdzakelijk wordt uitgevoerd door middel van werkzaamheden voor gezamenlijke rekening, gecoördineerde werkzaamheden en begeleidende en ondersteunende maatregelen;

Overwegende dat overeenkomstig artikel 130 I, lid 3, een raming moet worden gemaakt van de voor de uitvoering van dit specifiek programma noodzakelijk geachte middelen; dat de definitieve bedragen worden vastgesteld door de begrotingsautoriteit overeenkomstig de relatieve prioriteit die aan het gebied waarop dit programma betrekking heeft wordt toegekend binnen activiteit I van het vierde kaderprogramma;

Overwegende dat in Besluit . . ./ . . ./EG is bepaald dat het maximum totaalbedrg van het 4e kaderprogramma uiterlijk op 30 juni 1996 opnieuw wordt bekeken met het oog op een verhoging ervan; dat als gevolg hiervan het voor de uitvoering van dit programma noodzakelijk geacht bedrag kan worden verhoogd;

Overwegende dat het onderzoek op het gebied van de biotechnologie kan leiden tot verhoogde efficiëntie en levensvatbaarheid in de industriële en de landbouwsector, tot een betere bescherming van het milieu en de volksgezondheid en tot een betere kwaliteit van verbruiksgoederen;

Overwegende dat dit programma een aanzienlijke bijdrage kan vormen tot de hervatting van de economische groei, de versterking van het concurrentievermogen en de ontwikkeling van de werkgelegenheid in de Gemeenschap, zoals aangegeven in het Witboek "Groei, concurrentievermogen, werkgelegenheid" (1);

Overwegende dat de inhoud van het vierde kaderprogramma voor communautaire OTO-acties is vastgesteld overeenkomstig het subsidiariteitsbeginsel; dat in dit specifiek programma de inhoud is omschreven van de overeenkomstig dit beginsel uit te voeren activiteiten op het gebied van de biotechnologie;

Overwegende dat in Besluit . . ./ . . ./EG is bepaald dat een communautaire actie onder meer is gerechtvaardigd als het onderzoek bijdraagt tot de versterking van de economische en sociale samenhang van de Gemeenschap en de harmonieuze algemene ontwikkeling daarvan bevordert, met inachtneming van de wetenschappelijke en technische kwaliteit; dat dit programma geacht wordt bij te dragen tot de verwezenlijking van deze doelstellingen;

Overwegende dat dit programma en de uitvoering ervan bijdragen tot een grotere synergie tussen de OTO-activiteiten op het gebied van de biotechnologie door onderzoekcentra, universiteiten en bedrijven, met name het midden- en kleinbedrijf (MKB), in de Lid-Staten en tussen deze activiteiten en overeenkomstige communautaire OTO-activiteiten;

Overwegende dat de regels voor de deelneming van ondernemingen, onderzoekcentra (waaronder het GCO) en universiteiten alsmede de regels voor de verspreiding van de onderzoekresultaten als bepaald bij de maatregelen van artikel 130 J op dit specifiek programma van toepassing zijn;

Overwegende dat bij de uitvoering van dit programma, naast associatie met de landen die partij zijn bij de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte (EER), ook internationale samenwerking overeenkomstig artikel 130 M met andere derde landen en internationale organisaties wenselijk kan zijn;

Overwegende dat de tenuitvoerlegging van dit programma ook activiteiten behelst voor de verspreiding en de exploitatie van de onderzoekresultaten, met name ten behoeve van het midden- en kleinbedrijf en in het bijzonder van ondernemingen in de Lid-Staten of regio's die het minst bij het programma zijn betrokken, alsmede activiteiten ter stimulering van de mobiliteit en de opleiding van onderzoekers, die binnen dit programma en voor zover nodig is voor de goede uitvoering ervan moeten worden ontwikkeld;

Overwegende dat bij de uitvoering van dit programma maatregelen moeten worden genomen ter bevordering van de deelneming van het MKB, met name technologische stimuleringsmaatregelen;

Overwegende dat fundamenteel onderzoek op het gebied van de biotechnologie in heel de Gemeenschap moet worden aangemoedigd omdat dit een bron is van innovaties en van een brede scala van wetenschappelijke mogelijkheden waarmee wordt tegemoetgekomen aan de actuele behoeften van de maatschappij;

Overwegende dat het economisch en sociaal effect en de eventuele technologische risico's van de in het kader van dit programma uitgevoerde activiteiten moeten worden beoordeeld;

Overwegende dat de stand van de uitvoering van dit programma voortdurend en systematisch moet worden bekeken ten einde het programma eventueel aan te passen aan de wetenschappelijke en technologische ontwikkelingen op dit gebied; dat te zijner tijd ook een onafhankelijke evaluatie van de stand van de uitvoering van het programma moet worden gemaakt, waarmee alle nodige elementen moeten worden aangereikt om de doelstellingen van het vijfde OTO-kaderprogramma te kunnen bepalen; dat ten slotte aan het einde van dit programma een eindevaluatie van de resultaten moet worden gemaakt in het licht van de in deze beschikking omschreven doelstellingen;

Overwegende dat de Raad op 23 april 1990 Richtlijn 90/219/EEG inzake het ingeperkte gebruik van genetisch gemodificeerde micro-organismen (2) en Richtlijn 90/220/EEG inzake de doelbewuste introductie van genetisch gemodificeerde organismen in het milieu (3) heeft vastgesteld;

Overwegende dat het GCO kan deelnemen aan indirecte werkzaamheden in het kader van dit programma;

Overwegende dat het Comité voor wetenschappelijk en technisch onderzoek (Crest) is geraadpleegd,

HEEFT DE VOLGENDE BESCHIKKING VASTGESTELD:

Artikel 1

Voor de periode van . . . tot 31 december 1998 wordt een in bijlage I nader omschreven specifiek programma voor onderzoek, technologische ontwikkeling en demonstratie op het gebied van de biotechnologie vastgesteld.

Artikel 2

1. Het bedrag dat noodzakelijk wordt geacht voor de uitvoering van het programma beloopt 552 miljoen ecu, waarvan 7,5 % voor personeels- en huishoudelijke uitgaven.

2. Een indicatieve verdeling van de middelen is opgenomen in bijlage II.

3. Het hierboven genoemde, voor de uitvoering van het programma noodzakelijke geachte bedrag kan eventueel worden verhoogd ten gevolge van en overeenkomstig de in artikel 1, lid 3, van Besluit . . ./ . . ./EG vastgestelde toewijzing.

4. De begrotingsautoriteit stelt de voor ieder begrotingsjaar beschikbare kredieten vast met inachtneming van de in het vierde kaderprogramma aangegeven wetenschappelijke en technologische prioriteiten.

Artikel 3

Bijlage III behelst de nadere regels voor de uitvoering van het programma, met uitzondering van die welke bedoeld zijn in artikel 5.

Artikel 4

1. De Commissie bekijkt voortdurend en systematisch met passende hulp van onafhankelijke externe deskundigen de stand van uitvoering van dit programma in het licht van de in bijlage I aangegeven doelstellingen. In het bijzonder gaat zij na of de doelstellingen, prioriteiten en financiële middelen nog steeds aangepast zijn aan de ontwikkeling van de situatie. In voorkomend geval dient zij aan de hand van de resultaten van dit onderzoek voorstellen in ter aanpassing of aanvulling van dit programma.

2. Als bijdrage tot de algemene evaluatie van de communautaire activiteiten als bedoeld in artikel 4, lid 2, van het besluit tot vaststelling van het vierde kaderprogramma, laat de Commissie te gelegener tijd door onafhankelijke deskundigen een evaluatie uitvoeren van de werkzaamheden die in de loop van de vijf aan deze evaluatie voorafgaande jaren op het/de door dit programma bestreken gebied(en) zijn verricht, alsmede van het beheer daarvan.

3. Aan het einde van dit programma laat de Commissie door onafhankelijke deskundigen een eindevaluatie van de verkregen resultaten uitvoeren in het licht van de doelstellingen als omschreven in bijlage III van het vierde kaderprogramma en bijlage I van deze beschikking. Het verslag van de eindevaluatie wordt ingediend bij de Raad, het Europees Parlement en het Economisch en Sociaal Comité.

Artikel 5

1. Overeenkomstig de doelstellingen van bijlage I wordt door de Commissie een werkprogramma opgesteld en zo nodig bijgewerkt, waarin de wetenschappelijke en technologische doelstellingen, de verschillende fasen van de uitvoering van het programma en de financiële middelen voor iedere wijze van uitvoering nader worden omschreven.

Het werkprogramma kan eventueel ook voorzien in specifieke voorwaarden om de wisselwerking met de voorbereidende fasen van bepaalde uit het Eureka-kader afkomstige projecten te verbeteren.

2. De Commissie stelt op basis van dat werkprogramma uitnodigingen tot het indienen van voorstellen voor projecten op.

Artikel 6

1. De Commissie wordt belast met de uitvoering van het programma.

2. In de gevallen als bedoeld in artikel 7, lid 1, wordt de Commissie bijgestaan door een comité bestaande uit vertegenwoordigers van de Lid-Staten en voorgezeten door de vertegenwoordiger van de Commissie.

De vertegenwoordiger van de Commissie legt het comité een ontwerp voor van de te nemen maatregelen. Het comité brengt advies uit over dit ontwerp binnen een termijn die de Voorzitter kan vaststellen naar gelang van de urgentie van de materie. Het comité spreekt zich uit met de meerderheid van stemmen die in artikel 148, lid 2, van het EG-Verdrag is voorgeschreven voor de aanneming van de besluiten die de Raad op voorstel van de Commissie dient te nemen. De stemmen van de vertegenwoordigers van de Lid-Staten worden gewogen overeenkomstig genoemd artikel. De Voorzitter neemt niet aan de stemming deel.

De Commissie stelt de beoogde maatregelen vast wanneer zij in overeenstemming zijn met het advies van het comité.

Wanneer de beoogde maatregelen niet in overeenstemming zijn met het advies van het comité of indien geen advies is uitgebracht, dient de Commissie onverwijld bij de Raad een voorstel in betreffende de te nemen maatregelen. De Raad besluit met gekwalificeerde meerderheid van stemmen.

Indien de Raad na verloop van een termijn van een maand, te rekenen vanaf de dag waarop het voorstel bij hem is ingediend, geen besluit heeft genomen, worden de voorgestelde maatregelen door de Commissie vastgesteld.

Artikel 7

1. De procedure van artikel 6, lid 2, geldt voor:

- het opstellen en bijwerken van het in artikel 5, lid 1, bedoelde werkprogramma;

- de evaluatie van de voor financiering door de Gemeenschap vastgestelde OTO-projecten alsmede, voor ieder project afzonderlijk, van de geschatte omvang van die financiering als zij meer bedraagt dan 0,5 miljoen ecu;

- de met het oog op de evaluatie van het programma te nemen maatregelen;

- elke eventuele wijziging van de in bijlage II opgenomen indicatieve verdeling van de middelen waaromtrent geen begrotingsbeslissing is genomen.

2. De Commissie licht het Comité bij iedere vergadering daarvan in over het verloop van de uitvoering van het gehele programma.

Artikel 8

De Commissie wordt gemachtigd om overeenkomstig artikel 228, lid 1, onderhandelingen aan te knopen met het oog op het sluiten van internationale samenwerkingsovereenkomsten met derde landen in Europa die geen partij zijn bij de EER-Overeenkomst, alsmede met in Europa gevestigde internationale organisaties, ten einde deze bij het gehele programma of een deel daarvan te betrekken of hun de mogelijkheid te bieden aan sommige projecten van het programma deel te nemen.

Artikel 9

Deze beschikking is gericht tot de Lid-Staten.

(1) COM(93) 700 def. van 5. 12. 1993.

(2) PB nr. L 117 van 8. 5. 1990, blz. 1.

(3) PB nr. L 117 van 8. 5. 1990, blz. 15.

BIJLAGE I

WETENSCHAPPELIJKE EN TECHNOLOGISCHE DOELSTELLINGEN EN INHOUD

Dit specifiek programma is volledig in overeenstemming met de oriëntaties van het vierde kaderprogramma; de daarin aangegeven selectiecriteria worden hierin toegepast en de wetenschappelijke en technologische doelstellingen ervan worden hierin nader omschreven.

Punt 4.A van bijlage III, Eerste activiteit, van genoemd kaderprogramma vormt een integrerend deel van dit programma.

ACHTERGROND

In het Witboek over groei, concurrentievermogen en werkgelegenheid heeft de Commissie een analyse van de potentie van de biotechnologie gepresenteerd, die zekere beloften inhoudt gebaseerd op de algemene aanwezigheid van bioprocessen en de competitiviteit van de toepassingssectoren maar die tegelijkertijd zwakheden identificeert waarop de Commissie haar acties met voorrang zou moeten richten. De economische sectoren waarvan de concurrentiekracht in aanzienlijke mate afhankelijk is van de biotechnologie (farmaceutische industrie, chemie, landbouw, voedingsindustrie) verschaffen in Europa werkgelegenheid aan 16,4 miljoen personen en vertegenwoordigen een gezamenlijke exportwaarde van 132,8 miljard ecu. In Europa hebben ongeveer 600 bedrijven op een of andere manier met moderne biotechnologie te maken; daaronder treft men een aantal chemische en farmaceutische bedrijven aan van internationale betekenis. Of deze sectoren verder zullen kunnen groeien, hangt af van diverse factoren: een solide en innoverende wetenschappelijke basis, goed opgeleide en vakbekwame werknemers, een efficiënte technologie-overdracht van het fundamenteel onderzoek naar de industrie, de snelle integratie van nieuwe en vernieuwende technieken in de courante praktijk, een multidisciplinaire aanpak van de op biotechnologie gebaseerde processen, de validering van de wetenschappelijke beginselen die het fundament van een gemeenschappelijke markt voor biotechnologische produkten moeten vormen en de harmonieuze toepassing van biotechnologische procédés waar deze een positieve bijdrage kunnen leveren aan de toestand van het milieu, de volksgezondheid en de kwaliteit van het menselijk leven. De totstandkoming, in het jaar 2000, van een markt voor biotechnologische "non-food"-produkten waarvan de omvang op 2641 miljard ecu wordt geschat, wordt des te zekerder naarmate deze principes beter in de praktijk worden gebracht. Zij kunnen ervoor zorgen dat Europa in dit proces een vooraanstaande rol speelt en dat deze ontwikkelingen maatschappelijk goed worden geaccepteerd. Het gaat om een historische primeur, nu de biotechnologie voor wetenschappers, beleidsmakers en ondernemers voor het eerst een concrete realiteit is geworden, terwijl eerdere onderzoekprogramma's nog op beloften voor de toekomst waren gebaseerd.

Dat in de loop van het vierde kaderprogramma een eerste generatie transgene planten met nieuwe gunstige eigenschappen, alsmede veiligere en efficiëntere, uit de recombinant-DNA-technologie voortgekomen nieuwe vaccins en natuurlijke antimicrobiële remstoffen voor gebruik in levensmiddelen op de markt zullen komen, is een bijzonder pertinente illustratie van de groeiende rol van de biowetenschappen in de samenleving.

Terwijl het programma op het gebied van de medische biologie en de gezondheid en het programma op het gebied van de agro-industrie erop gericht zijn de toepassing van de biotechnologie in de desbetreffende sectorale activiteiten te bevorderen met het oog op de verstrekking van goederen en diensten, moet het biotechnologieprogramma zelf nieuwe kansen creëren door een doelgerichte verkenning van de mechanismen die de essentie zelf van levende systemen uitmaken. De sleutel tot het succes van deze programma's is de informatiestroom die hen verbindt.

De Gemeenschap zal haar verantwoordelijkheid kunnen nemen door in het kader van dit programma het onderzoek aan te moedigen waarvan de samenleving de meeste vruchten zal kunnen plukken. Dit betekent dat de toepassing van de nieuwe kennis bij voorrang zal worden aangemoedigd op die gebieden waar bruggen worden geslagen tussen verwante thema's en/of waar door grote groepen deskundigen op internationaal niveau intens wordt samengewerkt. Een zelfde streven naar integratie is onmisbaar, of men nu levende cellen op een veilige manier wil inschakelen in de produktie, de Europese bijdrage tot de internationale genoomprojecten beter wil profileren, het nieuwe verbond tussen moderne landbouw en milieu concreet gestalte wil geven door het genetisch moduleren van verbouwde gewassen en het bevorderen van de gezondheid van landbouwhuisdieren, of de kunstmatige grenzen tussen neurobiologie, endocrinologie en immunologie wil doorbreken om de onderliggende gemeenschappelijke principes van moleculaire en cellulaire interacties aan het licht te brengen. De wetenschappelijke samenwerking met het "Human Frontier"-programma zal worden versterkt, evenals de banden met de Eureka-projecten en de nationale programma's van de Lid-Staten. In alle onderdelen van het programma zal bijzondere aandacht worden besteed aan de enigszins delicate fase waarin onderzoekresultaten in de context van de sociaal-economische behoeften worden gesitueerd. In specifieke gevallen kunnen demonstratieprojecten worden opgezet; ook zal worden gestreefd naar een gedegen monitoring van de maatschappelijke acceptatie, zowel wat de ethische als de sociale aspecten betreft.

De tenuitvoerlegging van dit programma zal, waar nodig, verlopen in coördinatie met de specifieke programma's op het gebied van informatietechnologie, metingen en proeven, milieu en gericht sociaal-economisch onderzoek.

Overeenkomstig de aanbevelingen van het Witboek "Groei, concurrentievermogen, werkgelegenheid" zullen er maatregelen worden getroffen om de participatie van het MKB te stimuleren, met name technologische stimuleringsmaatregelen en maatregelen om de banden tussen de "science parks" en de op het gebied van de biotechnologie actieve KMO's te versterken.

VOORGESTELDE OTO-ACTIVITEITEN

In het hart van elk natuurlijk of door de mens gestuurd biologisch proces treft men onvermijdelijk de levende cel, waarvan de werking met die van een minuscuul fabriekje kan worden vergeleken.

Elke cel gebruikt grondstoffen, zet energie om, produceert zowel waardevolle chemische verbindingen als afvalstoffen en blijft, als produkt van een miljoenen jaren durend evolutieproces, bij het vervullen van al deze constructieve taken in harmonie met haar omgeving. Zowel de cellen van voor landbouwdoeleinden geteelde organismen als die welke in bioreactoren onder gecontroleerde omstandigheden bij de industriële produktie van kostbare verbindingen worden ingeschakeld, functioneren als "teams" van goed gerunde produktie-eenheden die zó worden geëxploiteerd dat het voortbestaan ervan volledig is gewaarborgd. Om het eigen karakter van de biotechnologie, dat haar van alle anderen technologieën onderscheidt, tot zijn recht te laten komen, moeten de mechanismen worden opgehelderd die aan de fenomenale activiteit van de levende cel ten grondslag liggen.

DOELSTELLINGEN WAARVOOR EEN CONCENTRATIE VAN MIDDELEN IS VEREIST

Gebied 1: De cel als fabriek

De toepassing van levende cellen voor industriële en milieudoeleinden is niet denkbaar zonder een holistische benadering en geïntegreerde ondersteuning vanuit de biologische disciplines, de procestechnologie en de informatica. Nieuwe raakvlakken tussen de biotechnologie en diverse geavanceerde technologieën bieden ook goede mogelijkheden tot integratie van de biologie met andere gebieden van wetenschap en techniek. In het kader van een intense samenwerking tussen universitaire en industriële laboratoria zullen de voordelen van een multidisciplinaire benadering van de cel als produktie-eenheid ten volle worden benut.

De eerste prioriteit is een beter inzicht in de manier waarop de produktiviteit van levende cellen, met name micro-organismen en dierlijke cellen, is geregeld en in wat de industrie van deze cellulaire processen kan opsteken bij het ontwerpen en implementeren van veilige, specifieke en gestaag verlopende biologische processen.

Er moet een optimaal gebruik worden gemaakt van relevante biologische kennis op gebieden als celbiologie, signaaloverdracht, macromoleculaire interacties, vouwing van eiwitten en eiwitsecretie, posttranslationele modificaties, genetische stabiliteit, microbiële fysiologie en biodiversiteit, regulatie van metabolische stofstromen, extremofilie, antimicrobiële remstoffen, enz. Er zal steun worden verleend aan die gebieden waar de combinatie van deze biologische kennis met een technologisch gerichte benadering de beste kansen lijkt te bieden om de biotechnologische mogelijkheden van de cel als "miniatuurfabriek" te realiseren, met name: fundamentele fermentatieprocessen, biotransformatie, biokatalyse, biosensoren, procesbeheersing met behulp van neurale netwerken, technieken voor zuivere en gemengde celcultures, "downstream" technologie, enz.

De onderzoekactiviteiten zullen worden geconcentreerd op relevante thema's van algemene aard die voor het bedrijfsleven en voor andere eindgebruikers van de biotechnologie van belang zijn. In een typisch project zullen de biologische en de biotechnologische benadering worden geïntegreerd en zal worden beoogd zowel de lacunes in de basiskennis aan te vullen als de technologische barrières te doorbreken die het vooralsnog onmogelijk maken de cel ten volle te benutten als fabriek voor de transformatie of produktie van nuttige biomoleculen.

Aan het veiligheidsaspect van vectorsystemen, cellijnen en cultures van micro-organismen zal in het kader van de voor deze actie geselecteerde projecten een centrale plaats worden toebedeeld.

Met het oog op een optimaal gebruik van de door de Gemeenschap ingezette middelen en een optimale exploitatie van de onderzoekresultaten zullen de activiteiten op het gebied van de technologie van biologische processen, tot wederzijds voordeel, zorgvuldig worden gecoördineerd met de activiteiten waartoe wordt opgeroepen in het kader van het onderzoekprogramma Industriële technologie en het onderzoekprogramma Landbouw en Visserij. Deze programma's betreffen immers verwante activiteiten waarin aan de industriële context aangepaste technologieën inzake verwerking, finaal gebruik en schaalvergroting worden toegepast. De idee van de "cel als fabriek" zal vooral benadrukt worden bij de ontwikkeling en optimalisatie van technologieën van algemene aard die waarschijnlijk in talrijke sectoren kunnen worden toegepast.

Gebied 2: Genoomanalyse

De deelneming van Europese netwerken aan de internationale genoomprogramma's zal in de hand worden gewerkt door de verdere analyse en sequentiebepaling van model-genomen, zoals die van Bacillus subtilis, Saccharomyces cerevisiae en Arabidopsis thaliana. Bij de sequencing- en karteringsprojecten zal de opheldering van de structuur van nieuwe genen worden gecombineerd met pogingen om de functie van die genen te achterhalen; daarbij zullen nieuwe inspanningen worden gedaan om de ontwikkeling van nieuwe types software en andere "bioinformatische" faciliteiten te bevorderen en in voorkomend geval de ontwikkeling en uitbreiding van methodiek en instrumentarium te integreren. Ook aan relevante transcriptie- en replicatiemechanismen zal aandacht worden besteed; ten slotte zal, nu geleidelijk een beter inzicht ontstaat in de structuur en opbouw van volledige chromosomen, ook voor onderzoek van de hogere organisatieniveaus van het genoom de nodige plaats worden ingeruimd.

Er zullen methoden worden ontwikkeld en in de praktijk getoetst om de biologische functies van pas ontdekte genen (uit om het even welk model-genoom) te achterhalen. Om het genfunctieonderzoek systematisch aan te pakken zal een beroep worden gedaan op netwerken van gespecialiseerde laboratoria, waar met behulp van stammen gekenmerkt door mutatie, deletie of overexpressie van nog niet gekarakteriseerde genen, door middel van standaardtests aanwijzingen zullen worden verkregen over de betrokken functies. Tegelijkertijd zal ook een doelgerichte benadering van in biotechnologisch opzicht belangrijke functies worden aangemoedigd. Voorstellen op dit gebied zullen kunnen worden ingediend door samenwerkingsverbanden die bereid zijn reeksen mutanten (bijvoorbeeld van gist) met verstoorde genfuncties te screenen ten aanzien van a priori gedefinieerde fenotypische afwijkingen, ten einde aldus groepen genen te identificeren die coderen voor industrieel toepasbare metabolische reactieketens. Veel aandacht zal worden besteed aan aanvullende innoverende benaderingen die ertoe kunnen bijdragen dat uit de bestaande genoomprojecten het grootst mogelijke profijt wordt gehaald (bij voorbeeld werk op basis van mRNA's of van gelijkenissen in de structuur van genen en promotorsequenties, enz.). Door de overbrugging van het hiaat tussen sequentiebepaling en functionele karakterisering van genen wordt ook de basis gelegd voor een andere benadering van de "cel als fabriek", namelijk vanuit de specifieke invalshoek van de genetische controle over metabolische processen.

Ook zal een goed gebruik worden gemaakt van vergelijkend onderzoek aan de diverse bestudeerde genomen, inclusief het menselijke. Deze benadering omvat de ontwikkeling van nieuwe karteringstechnieken gebaseerd op het gebruik van homologe DNA-probes uit de modelgenomen, de heterologe expressie van cDNA's in bacteriën en gisten en de ontwikkeling van nieuwe software voor een efficiëntere detectie van analogieën (functioneel) en homologieën (structureel). Er zal werk worden gemaakt van de ontwikkeling en het gezamenlijk gebruik van geavanceerde technologieën en van een decentrale pool van uitwisselbare klonen, probes en gegevens.

Met het oog op de eventuele medische toepassingen wordt het onderzoek aan het menselijk genoom geconcentreerd in het programma Medische biologie en gezondheid. Menselijk DNA kan evenwel ook in het kader van vergelijkend onderzoek en daarmee verband houdende technologische ontwikkelingen worden bestudeerd. Wat betreft menselijke cellen gelden daarbij dezelfde restricties: ingrepen op kiemcellen of embryo's waarbij een duurzame wijziging van het menselijk erfelijk materiaal wordt nagestreefd, zijn in dit programma niet aan de orde. Veel aandacht zal worden besteed aan coördinatie met de in andere onderdelen van dit programma uitgevoerde begeleidende maatregelen inzake ethische, sociale en juridische aspecten.

Gebied 3: Biotechnologie van planten en dieren

Moleculaire biologie en celbiologie van de plant

Om tegemoet te kunnen komen aan de hoge verwachtingen in de sectoren landbouw, industrie en milieu, dienen de krachten van de moleculaire biologie en celbiologie (inclusief eitwittechnologie), de plantenfysiologie en de plantenpathologie te worden gebundeld in het kader van geïntegreerd onderzoek. Daarbij zal met name een grote plaats worden ingeruimd voor het verwerven van inzicht in de moleculaire basis van de relevante processen in de plant en - op langere termijn - de beïnvloeding daarvan. Het laat zich namelijk aanzien dat langs deze weg nieuwe, op de behoeften van de markt toegesneden land- en bosbouwprodukten zullen worden ontwikkeld en produktiemethoden zullen worden uitgewerkt die milieuvriendelijk zijn, geen bedreiging vormen voor de gezondheid en beantwoorden aan de verwachtingen van de consument. Al deze thema's maken deel uit van het onderzoekprogramma Landbouw en Visserij. Deze actie is toegespitst op de identificatie, karakterisering en exploitatie van in een agronomische of industriële context bruikbare biologische kenmerken en de daarvoor coderende genen. Met name wordt zo gestreefd naar kwaliteitsverbetering en verhoogde milieuvriendelijkheid.

De bedoelde kenmerken omvatten: resistentie tegen plagen en ziekten; tolerantie ten aanzien van stress; hoeveelheid en kwaliteit van zetmeel, oliën, hoogwaardige eiwitten en farmacologisch actieve stoffen in de cellen van bladeren, zaden, wortels, enz.; ontwikkelingsprocessen, voortplanting en regeneratie; verbeterde enzymen en macromoleculen (met het oog op verwerking).

Daarbij mag de wetenschappelijke onderbouw niet worden vergeten. Het gaat om thema's als de regulering van heterologe expressie en de stabiliteit van die expressie, om onderzoek van de celstructuur (met het oog op inzicht in een beïnvloeding van het molecuultransport) of om de omschrijving van de voedings- en gezondheidswaarde van levensmiddelen en veevoedingscomponenten (voor een precieze afstemming van de moleculaire veredelingstechnieken op landbouwgewassen met gezonde eigenschappen). Dit laatste sluit goed aan bij een belangrijk streefdoel van het onderzoekprogramma Landbouw en Visserij. In een typisch project zal de gepaste mate van integratie worden betracht tussen fundamentele plantkunde en technologie ten behoeve van de eindgebruiker, tussen toepassingsgericht onderzoek en bepaalde cruciale deelgebieden van de biologie van de eukaryotische cel (genoomanalyse, analyse van de structuur van macromoleculen en enzymen, signaaloverdracht, bio-informatica, enz.).

Dierlijke fysiopathologie

De genetische kartering van het genoom van landbouwhuisdieren door middel van linkageonderzoek is reeds een feit. Daartoe heeft het eerdere Bridge-programma in niet geringe mate bijgedragen. Genkartering kan bijzonder goede diensten bewijzen bij de selectie van kenmerken zoals ziekteresistentie, die door vele genen (loci voor kwantitatieve kenmerken of QTL's) worden bepaald, alsook bij de eliminatie van genen met schadelijke effecten en bij de overdracht van interessante nieuwe genen uit andere rassen door het uitvoeren van de gepaste kruisingen. Europese netwerken voor de kartering van het genoom van bepaalde dieren die voor de landbouw of de industrie van belang zijn, zullen worden opgezet of uitgebreid. Deze werkzaamheden zullen een aanzienlijke kennisbijdrage leveren tot de QTL-analyse. Ook onderzoek van de voortplantingsmechanismen van landbouwhuisdieren zal worden ondersteund, waarbij het welzijn van de dieren en het behoud van hun genetische diversiteit de gepaste aandacht zullen krijgen.

Voor de studie en de behandeling van een aantal ernstige ziekten van mens en dier is de ontwikkeling van transgene en andere diermodellen van essentieel belang. Er zullen studies worden verricht die moeten leiden tot de ontwikkeling van nieuwe technieken voor het verkrijgen van diermodellen met welbepaalde, goed voorspelbare genetische karakteristieken. Die zullen uiterst precieze en specifieke informatie met betrekking tot de bestudeerde pathologische toestanden kunnen verschaffen. Onderzoek dat nieuw licht kan werpen op de fysiologische rol van de regulering (en ontregeling) van reactiemechanismen of erfelijke factoren bij de etiologie van bepaalde ziekten, zal worden aangemoedigd.

Een even belangrijke doelstelling is de ontwikkeling van nieuwe technieken van somatische gentherapie en met name van vectoren die in medische toepassingen kunnen worden gebruikt om deficiënte of ontbrekende genfuncties te complementeren. Ook andere, daarmee verband houdende technieken zullen in het programma aan bod komen voor zover zij er toe kunnen bijdragen de toepasbaarheid van de procedures voor somatische gentherapie ten aanzien van de recipiënte cellen te vergroten. Ook modellen die het mogelijk maken de techniek te evalueren, komen in aanmerking.

Wat de laatste twee thema's betreft, die consequenties kunnen hebben voor toekomstige medische en diergeneeskundige toepassingen, blijft dit programma in hoofdzaak gericht op het ontwerpen en ontwikkelen van een experimenteel instrumentarium. Daardoor ontstaat een mogelijke synergie met de onderzoekprogramma's Medische biologie en gezondheid en Landbouw en Visserij.

Gebied 4: Cellulaire communicatieprocessen in de neurobiologie

Door de krachten van celbiologie, moleculaire biologie (inclusief moleculaire genetica en biochemie), farmacologie en gentechnologie te bundelen, zal gepoogd worden het multidisciplinaire onderzoek van de celfysiologie van neuronen en de celcommunicatie in het zenuwstelsel nieuwe impulsen te geven. Daarbij zal met name aandacht worden besteed aan de ontwikkelingsfysiologie van het zenuwstelsel, de inter- en intraneuronale informatieoverdracht, het effect van eventuele cellulaire dysfunctie zoals die optreedt bij degeneratieve aandoeningen van het zenuwstelsel bij mens en dier, de ontwikkeling van neurofarmaca met behulp van de biotechnologie en de ontwikkeling van in vitro farmacologische en/of toxicologische tests voor dergelijke stoffen.

Projecten waarin concrete vorderingen worden beoogd in de richting van medische of veterinaire toepassingen, zullen bij voorkeur in de onderzoekprogramma's Medische biologie en gezondheid en Landbouw en Visserij worden ondergebracht. Het onderhavige programma zal worden toegespitst op de moleculaire en cellulaire aspecten en op de ontwikkeling van het instrumentarium dat voor dergelijke gedetailleerde onderzoekingen is vereist.

Ter ondersteuning van de vier genoemde acties wordt een hele reeks specifieke maatregelen gepland die ervoor moeten zorgen dat de vooruitgang van de wetenschap en de evolutie van de economische realiteit zoveel mogelijk met elkaar in harmonie worden gebracht. Dit houdt in dat geavanceerde biotechnieken systematisch in het spectrum van bestaande disciplines en technieken worden ingepast, zodat de practicus de biologische processen steeds beter kan gaan beheersen; dat er een nauwe samenwerking tot stand komt tussen de onderzoekteams, de gebruikers van de onderzoekresultaten en de deskundigen die de nieuwe indicatoren van maatschappelijk welzijn bestuderen; dat gelijktijdig de eventuele te verwachten connexe fenomenen in aanmerking worden genomen, rekening houdend met economische en maatschappelijke randvoorwaarden (veiligheidsvoorschriften, ethische problemen, onderwijs, voorlichting van het publiek, gerichte opleiding waarbij de banden tussen het onderzoek en de industrie worden versterkt, . . .).

VIA OVERLEG TE VERWEZENLIJKEN DOELSTELLINGEN

Voor vier andere activiteiten zullen onderzoekprojecten of overlegnetwerken worden opgezet. Het betreft hier snel evoluerende sectoren waarin het erop aankomt de taken te verdelen en alle betrokkenen de gegevens en methoden ter beschikking te stellen die een solide basis kunnen vormen voor de regelgevingsinitiatieven en het wetenschapsbeleid van de toekomst.

Gebied 5: Immunologie en generieke vaccintechnologie

Wat de immunologie betreft, kan worden gehoopt dat nieuwe, op biotechnologische basis ontwikkelde stoffen die interageren met het immuunsysteem (monoklonale antilichamen, cytokines, groeifactoren, receptoren, adhesiemoleculen, enz.) een scala van effecten zullen vertonen die kunnen worden toegepast bij de preventie of de bestrijding van belangrijke ziekten van mens en dier. Met name zal worden onderzocht of eventueel reeds een mechanistische benadering van de interacties van deze stoffen met de fysiologie van het organisme mogelijk is. Het is de bedoeling zo nieuwe farmacologische aangrijpingspunten te bieden die ook voor specifieke thema's in het kader van het onderzoekprogramma Medische biologie en gezondheid van belang zijn.

Onderzoek inzake generieke vaccintechnologie zal in heel Europa worden opgezet (levende vectoren voor vaccins, het vermogen daarvan om in normale of gepreïmmuniseerde organismen immuniteit tot stand te brengen en de veiligheid daarvan ten aanzien van normale en immunologisch verzwakte subjecten alsmede andere soorten die daarmee in contact kunnen komen - toedieningssystemen voor antigenen, met name die waarbij slechts één enkele dosis moet worden gebruikt - vaccinatie per os en via de slijmvliezen - inductie van T- en/of B-celrespons, enz.). De modelziekten voor de demonstratie van deze nieuwe methoden dienen te worden geselecteerd op basis van hun medisch of veterinair belang.

Gebied 6: Structurele biologie

De systematische opheldering van de driedimensionale structuur van biomoleculen zal meer licht werpen op het verband tussen de primaire en de tertiaire structuur van biologisch actieve macromoleculen en, wat nog belangrijker is, de quaternaire structuur van de uit meerdere subeenheden bestaande complexen die een rol spelen bij de meeste biologische processen. Nu de informatie over biologische structuren in steeds sneller tempo ter beschikking komt, wordt ook de behoefte aan faciliteiten voor het opslaan, raadplegen en analyseren van deze gegevens steeds groter (zie Infrastructuur).

Het nagestreefde diepere inzicht in de structurele basis van biomoleculen en complexen (eiwitten, DNA, RNA, koolhydraten en lipiden) is een essentiële voorwaarde voor de ontdekking en optimalisatie van nieuwe biochemische structuren. De steeds beter wordende resolutie van de technieken en hun toepasbaarheid bij de studie van structuren van steeds grotere omvang zullen van cruciaal belang blijken. Dankzij deze technische ontwikkelingen wordt het mogelijk onderzoek te doen aan subcellulaire structuren als chromosomen, spliceosomen en replisomen, waardoor de biologische kennis verder kan toenemen.

Macromoleculaire biologische katalysatoren (enzymen, abzymen, ribozymen) zijn voor de industrie van bijzonder belang. Bij het ontwikkelen van biokatalysatoren met nieuwe eigenschappen kunnen twee verschillende maar complementaire methoden worden toegepast. De eerste is het doelgericht ontwerpen van biologische moleculen, waarvoor een goede kennis van en controle over de conformatie en de reactiviteit van de betrokken moleculen (positie van de functionele groepen, vouwgedrag) vereist zijn. De tweede manier is de gerichte moleculaire evolutie in vitro. Bij dit in technologisch opzicht aantrekkelijk alternatief voor het klassieke ontwerpen, worden uit een grote, heterogene collectie biomoleculen na het doorlopen van een aantal cycli van selectie, amplificatie en mutatie, biomoleculen met de gewenste eigenschappen verkregen. RNA, dat tegelijk als biokatalysator en als drager van genetische informatie kan optreden, is een ideale molecule voor het soort experimentele in vitro evolutie waarop de ingediende voorstellen betrekking kunnen hebben.

Ten slotte zullen, nu het raakvlak tussen biologie en elektronica geleidelijk groter wordt, activiteiten op dit gebied worden gestimuleerd. Door integratie van de bestaande know-how op het gebied van de structurele biologie, de moleculaire technologie en de nanolithografie zullen nieuwe mogelijkheden ontstaan voor het ontwerpen van functionele eenheden waaraan op namometerschaal kan worden "gesleuteld".

Gebied 7: Prenormatief onderzoek, biodiversiteit en maatschappelijke acceptatie

Er zal worden gestreefd naar harmonisatie van de communautaire en de nationale inspanningen om te komen tot methoden en gegevens die de wetenschappelijke basis van de regelgeving kunnen versterken en die kunnen leiden tot de totstandkoming van internationaal aanvaarde normen en methoden inzake risico evaluatie. Deze activiteit zal op drie punten worden aangemoedigd: ontwikkeling van farmaco-toxicologische in vitro tests, evaluatie van de (on)schadelijkheid van biotechnologische produkten en ontwikkeling van procédés die een oplossing kunnen bieden voor milieuproblemen.

Wat betreft de in vitro tests gaat de aandacht in eerste instantie naar toepassingen in de neurobiologie, de immunologie en de ontwikkelingsfarmacologie en -toxicologie alsmede naar de ontwikkeling van zuivere en gemengde cultures van cellen die een normaal metabolisme handhaven. Deze activiteiten moeten resulteren in gegevens en in de ontwikkeling van methoden die een alternatief vormen voor dierproeven en die op termijn kunnen worden toegepast bij prevalidatiewerkzaamheden zoals die in het onderzoekprogramma Medische biologie en gezondheid zijn gepland.

Wat betreft de evaluatie van de (on)schadelijkheid van transgene organismen en daarvan afgeleide produkten gaat de aandacht in de eerste plaats uit naar de eventuele risico's van de introductie van genetisch gemodificeerde organismen (inclusief levende recombinante vaccins) in het milieu en naar de wetenschappelijke onderbouwing van een op de veiligheid van mens en milieu gerichte regelgeving in de Gemeenschap.

De aanpak omvat twee niveaus: dat van de fundamentele moleculaire ecologie en dat van het prenormatief onderzoek, waarbij gegevens worden verzameld waarop regelgevende instanties hun wetenschappelijke evaluaties en beslissingen kunnen baseren.

Het grootste gedeelte van deze werkzaamheden en met name het prenormatief onderzoek moet worden aangevuld met veldproeven, zodat ook met milieufactoren rekening kan worden gehouden.

De microbiële ecologie staat niet alleen ten dienste van het prenormatief onderzoek maar vormt ook een onmisbaar onderdeel van op milieutoepassingen gericht biotechnologisch onderzoek en studies van de microbiële biodiversiteit.

Opdat de milieugerichte biotechnologie nuttige effecten zou sorteren, dienen de gegevens inzake microbiële ecologie, microbiële diversiteit en bioprocessing (zie "de cel als fabriek") op de gepaste wijze te worden gecombineerd met het oog op preventie, detectie van gevaarlijke stoffen en bioremediatie.

Er is een betere kennis vereist van de microbiële diversiteit. Speerpuntthema's daarbij zijn de karakterisering van de microbiële gemeenschappen in extreme milieus, isolatiestrategieën en kweektechnieken, directe analyse van microbiële gemeenschappen via DNA-sequencing, biosystematiek met behulp van moleculaire markers en technieken, screening-strategieën en instandhouding.

De studie van de diversiteit van dieren en planten zal eveneens een plaats krijgen in een algemene benadering waarbij uit de moleculaire biologie en de celbiologie afkomstige innovaties ten dienste worden gesteld van de instandhouding van de genetische rijkdommen en/of het in kaart brengen van de nog niet geëxploiteerde diversiteit.

Ook zal, in coördinatie met de horizontale activiteit inzake de ethische, sociale en juridische aspecten van de biowetenschappen en -technologieën, werk worden gemaakt van een analyse van de beeldvorming ter zake bij het publiek en van de attitudes ten opzichte van de biotechnologie in het algemeen. Daarbij zal rekening worden gehouden met de Europese overeenkomst inzake bio-ethiek (European Bioethics Convention) en met relevante milieuaspecten.

Gebied 8: Infrastructuur

Ontwikkeling van de bio informatica, de informatie infrastructuur en de gecentraliseerde hulpmiddelen (databanken, biologische collecties, enz.) ten dienste en ter ondersteuning van door de Gemeenschap en de Lid-Staten uitgevoerde grootschalige onderzoekprojecten. Deze diensten moeten de logistieke basis vormen van het biotechnologieprogramma en zijn algemene doelstellingen inzake sequencing van genomen, structurele biologie en biodiversiteit. Met name zal ervoor worden gezorgd dat deze diensten beantwoorden aan de behoeften van het wetenschappelijk onderzoek, inclusief die van de grote bedrijven en het MKB.

Ook moet het nodige worden gedaan om aan de inhoud van de collecties en de in de databanken opgeslagen gegevens de passende bekendheid en ruime verspreiding te geven. Wat de biologische collecties betreft, zal een koppeling van de distributiekanalen voor specimens met aangepaste informatiesystemen worden bevorderd ten einde de raadpleging van de catalogi van referentiemateriaal en de bestelling en levering van specimens te vergemakkelijken.

Aan brede wetenschappelijke en technologische kringen moet de mogelijkheid worden geboden om op een eenvoudige en zo mogelijke éénvormige manier gegevens te deponeren in en op te vragen uit diverse archieven, inclusief bibliografische databanken. Om deze doelstellingen te realiseren moeten de volgende activiteiten worden aangemoedigd: ontwikkeling van gebruiksvriendelijke interfaces, verwijzingssystemen en software die de gebruiker toelaat databanken op een soepele manier te doorzoeken; onderlinge verbinding van diverse nationale en communautaire databanken via Europese netwerken; vaststelling en algemene toepassing van normen. Er moet worden gestreefd naar intense samenwerking met de O& O-programma's op het gebied van de informatietechnologie, zodat kan worden geprofiteerd van de daar geboekte resultaten en successen.

Onderzoekactiviteiten betreffende nieuwe bioinformatica-technieken zullen worden ondersteund als zij ertoe kunnen bijdragen het dienstverleningsaspect van de genoemde taken verder te ontwikkelen.

DOOR MIDDEL VAN HORIZONTALE ACTIVITEITEN TE VERWEZENLIJKEN DOELSTELLINGEN

Demonstratieactiviteiten inzake biotechnologie

Nieuwe, op Europees speerpuntonderzoek gebaseerde biotechnologieën worden geconfronteerd met specifieke moeilijkheden en sociaal-economische barrières waardoor zij commercieel niet ten volle kunnen worden benut. De Europese biotechnologen zorgen voor een continue stroom van vruchtbare ideeën en technieken waarmee de samenleving op allerlei manieren haar voordeel zou kunnen doen. Het betreft echter complexe, de grenzen van de disciplines overschrijdende processen, die voor de gebruikers van de technologie vaak ondoorgrondelijk zijn en bij het publiek zelfs bepaalde angstreacties opwekken. Bij de invoering ervan doen zich onvermijdelijk diverse onzekerheden voor van technisch-economische aard die een volledige exploitatie van de onderzoekresultaten in de weg staan en ervoor zorgen dat ook goed onderbouwde biotechnologische innovaties slechts na langere tijd en niet zonder problemen doordringen op de markt. Communautaire ondersteuning van zorgvuldig geselecteerde biotechnologische demonstratieactiviteiten zal voor de Europese concerns een aanmoediging vormen om voor de investering van dure interdisciplinaire middelen de "kritische massa" tot stand te brengen die nodig is om deze hinderpalen uit de weg te ruimen en aldus de nieuwe biotechnologieën ingang te doen vinden bij potentiële gebruikers in het bedrijfsleven en de dienstensector.

Biotechnologische demonstratieactiviteiten kunnen betrekking hebben op elk van de gebieden van wetenschappelijk en technologisch onderzoek die in dit specifieke programma aan de orde zijn. Zij zullen tot stand worden gebracht in nauwe samenwerking en synergie met het onderzoekprogramma Landbouw en Visserij en het onderzoekprogramma Medische biologie en gezondheid, zodat de krachten van alle bij de uitvoering van een project betrokken disciplines kunnen worden gebundeld. Omdat het de bedoeling is dat de demonstratieactiviteiten waarvan de grootste effecten worden verwacht (zowel wat de versterking van de Europese industrie als wat de bevordering van een objectieve benadering van de biotechnologie door het publiek betreft) door "de basis" zelf worden aangewezen, is een hoge mate van thematische flexibiliteit vereist. Als voorbeelden van mogelijke kernthema's kunnen worden genoemd: nieuwe benaderingen in de biochemische en celtechnologie waardoor een optimale exploitatie van "de cel als fabriek" mogelijk wordt; nieuwe vaccins; gebruik van transgene plante- en diermodellen; toepassing van micro-organismen bij de bioremediatie (verwijdering van toxische afvalstoffen).

Ethische, sociale en juridische aspecten

De deelname van de Gemeenschap aan een dialoog waarin alle sociaal-politieke en bio-ethische standpunten ter zake aan bod komen en waarbij rekening wordt gehouden met culturele verschillen en het beleid van de Lid-Staten ter zake, zal worden aangemoedigd en zo nodig doelbewust georganiseerd. In het kader van wetenschappelijke studies zal, weliswaar zonder voorbij te gaan aan de op nationaal en internationaal niveau geformuleerde standpunten, vooral aandacht worden besteed aan een transdisciplinaire benadering van specifieke thema's die voor het biotechnologieprogramma niet alleen hoogst relevant maar eventueel ook van praktisch belang zijn, alsmede aan de toepassingen van de resultaten van die benadering (bijvoorbeeld inzake genoomonderzoek, biodiversiteit, intellectuele eigendom - met name de vrijstelling van octrooirechten voor onderzoekdoeleinden -, introductie van nieuwe biotechnologische produkten ten behoeve van de industrie en het milieu, transgene dieren, neurobiologie). In voorkomend geval zullen deze activiteiten er ook toe bijdragen dat het toepassingsgebied van bepaalde gemeenschappelijke beginselen wordt omschreven - rekening houdend met de door de Raad van Europa opgestelde Europese ontwerp-overeenkomst inzake bio-ethiek (European Bioethics Convention) - en dat overeenstemming wordt bereikt over de meest gepaste interpretatie van die beginselen. De voortdurende actualisering van het wetenschappelijke gegevensbestand dat de basis vormt van de regelgeving, zal worden bevorderd.

Beeldvorming bij het publiek

Er zullen gespecialiseerde werkgroepen worden opgezet die worden belast met de voorbereiding van ad hoc initiatieven zoals workshops, conferenties, rapporten en enquêtes die een belangrijke invloed kunnen hebben op de manier waarop de biotechnologie overkomt bij het publiek. Een gepaste en actuele voorlichting over researchdoelstellingen, grote wetenschappelijke successen, verworven kennis en resterende hinderpalen is een bepalende factor voor het beeld dat het publiek zich vormt van de biotechnologie. Op basis van deze gegevens moet een open gesprek over de mogelijke toepassingen en consequenties van de resultaten van deze nieuwe technologie mogelijk zijn. Belangrijk is dat op conferenties en via gepubliceerde overzichten niet alleen informatie wordt verspreid, maar ook wordt aangetoond dat bij de strategische planning rekening wordt gehouden met de door het publiek geformuleerde suggesties en bezwaren.

Sociaal-economische consequenties

Een belangrijke voorwaarde voor de concurrentiekracht van de Europese industrie en de werkgelegenheid is de invoering van produktiesystemen die duurzaam en up-to-date zijn. Daarom moet aan de door de biotechnologie geboden kansen een ruime bekendheid worden gegeven. In belangrijke industriële sectoren (agro-industrie, farmaceutica, fijnchemicaliën, enz.) zijn de nieuwe produkten (bij voorbeeld nieuwe geneesmiddelen) weliswaar vaak op de resultaten van biotechnologisch onderzoek gebaseerd maar blijven de produktieprocessen zelf in de regel afhankelijk van louter traditionele technologie. Daarom zal worden gepoogd de mogelijke indirecte effecten van het onderzoekprogramma Biotechnologie te evalueren, waardoor - in het belang van de bestaande industrietakken - nieuwe instrumenten en procédés in het geheel van de reeds ingeburgerde technieken kunnen worden geïntegreerd. Tezelfdertijd zal onderzoek worden gedaan naar de opkomst van nieuwe industriële sectoren (die hun succes te danken hebben aan de nieuwe kansen voor kleine en middelgrote researchondernemingen) alsmede naar de specifieke Europese troeven en handicaps ter zake.

BIJLAGE II

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

BIJLAGE III

UITVOERING VAN HET PROGRAMMA

1. De voorwaarden voor de financiële deelneming van de Gemeenschap zijn bepaald in bijlage IV van het besluit betreffende het vierde kaderprogramma.

De regels voor de deelneming van ondernemingen, onderzoekcentra en universiteiten alsmede de regels voor de verspreiding van de onderzoekresultaten zijn bepaald in de maatregelen van artikel 130 J.

Om het programma ten uitvoer te brengen zullen daarentegen de volgende uitzonderingen toegepast worden:

1.1. Deelname aan dit programma is open met financiële bijdrage van de Gemeenschap

a) voor alle rechtspersonen die gevestigd zijn in de Gemeenschap en regelmatig OTO-activiteiten uitvoeren of geassocieerd met een derde land (geheel of tendele) met de implementatie van het relevante programma door middel van een overeenkomst tussen de Gemeenschap en dit derde land;

b) voor alle Gezamenlijke Centra voor Onderzoek.

1.2. Deelname aan dit programma is open zonder financiële bijdrage van de Gemeenschap onder condities dat hun deelname in de belangstelling staat van de Gemeenschapspolitiek

a) voor rechtspersonen die in een land gevestigd zijn dat een wetenschappelijke en technische overeenkomst heeft met de Gemeenschap in relatie tot activiteiten die door het programma gedekt worden en voorbehouden dat de participatie overeenstemt met de voorwaarden van de overeenkomst;

b) voor rechtspersonen die gevestigd zijn in een Europees land;

c) voor internationale onderzoeksorganisaties.

1.3. De participatie van Europese internationale organisaties kan in speciale gevallen gefinancierd worden op dezelfde basis als die voor Gemeenschapsorganisaties.

2. Dit programma wordt uitgevoerd door middel van indirecte maatregelen, namelijk door financiële deelneming van de Gemeenschap in door derden of door instituten van het GCO in samenwerking met derden uitgevoerde OTO-activiteiten:

2.1. Werkzaamheden voor gezamenlijke rekening, onder de volgende voorwaarden:

- OTO-projecten uitgevoerd door ondernemingen, onderzoekcentra en universiteiten waaronder ook consortia voor geïntegreerde acties, waarbij deze rond een gemeenschappelijk thema worden samengebracht;

- projecten voor fundamenteel onderzoek in het kader van themanetwerken die rond generieke technologieën van strategisch belang worden opgezet en waarvan bedrijven, onderzoekcentra en universiteiten deel moeten uitmaken;

- technologische stimuleringsmaatregelen die erop gericht zijn de participatie van het MKB aan te moedigen en te vergemakkelijken, met name via onderzoek in samenwerkingsverband en via de toekenning van een premie ter ondersteuning van de verkennende fase van een OTO-activiteit, inclusief het zoeken van partners. De bedoelde premie wordt toegekend na selectie van concept-voorstellen, die op gelijk welk moment kunnen worden ingediend;

- steun voor de financiering van infrastructuren of installaties die onontbeerlijk zijn voor de uitvoering van een coördinerende actie (met coördinatie versterkte activiteit);

- demonstratie-activiteiten als omschreven in bijlage III van het kaderprogramma, waarmee wordt beoogd om, onder meer via haalbaarheidspremies en directe subsidies voor technologen, de specifieke problemen die de toepassing van de nieuwe technologieën in de weg staan, te overwinnen en de producenten en gebruikers van die technologieën met elkaar in contact te brengen.

2.2. Gecoördineerde werkzaamheden, die bestaan in de coördinatie, vooral in de vorm van overlegnetwerken, van OTO-projecten die reeds door de overheid of door de particuliere instanties worden gefinancierd. Gecoördineerde werkzaamheden kunnen ook dienen voor de coördinatie die nodig is voor de werking van de themanetwerken waarin, via OTO-projecten voor werkzaamheden voor gezamenlijke rekening (zie 2 onder a), eerste streepje), fabrikanten, gebruikers, universiteiten en onderzoekcentra rond één technologische of industriële doelstelling worden samengebracht.

2.3. Specifieke maatregelen zoals maatregelen ter bevordering van de normalisatie en maatregelen voor de totstandbrenging van instrumenten voor algemene doeleinden ten behoeve van onderzoekcentra, universiteiten en ondernemingen. De deelneming van de Gemeenschap hierin kan tot 100 % van de kosten van de maatregelen belopen.

2.4. Voorbereidende, begeleidende en ondersteunende maatregelen, onder de volgende voorwaarden:

- studies ter ondersteuning van dit programma en ter voorbereiding van eventuele latere acties;

- conferenties, studiebijeenkomsten, workshops of andere wetenschappelijke of technische bijeenkomsten, waaronder ook vergaderingen voor intersectoriële of multidisciplinaire coördinatie;

- gebruik van externe deskundigheid, inclusief toegang tot wetenschappelijke databases;

- wetenschappelijke publikaties, inclusief de verspreiding, bekendmaking en benutting van resultaten (gecoördineerd met de onder de derde activiteit verrichte werkzaamheden);

- studies ter beoordeling van de sociaal-economische gevolgen en de eventuele technologische risico's van alle projecten van dit programma (gecoördineerd met het programma Gericht sociaal-economisch onderzoek);

- opleidingsactiviteiten in verband met onder dit programma vallend onderzoek;

- onafhankelijke evaluatie (studies inbegrepen) van het beheer en de wijze van uitvoering van de activiteiten van het programma;

- steunmaatregelen ten behoeve van voorlichtingsnetwerken en gedecentraliseerde steunverlening ten behoeve van het MKB in nauwe samenhang met de actie Euromanagement-audits.

De in het kader van dit programma uitgevoerde activiteiten met betrekking tot de verspreiding en exploitatie van de resultaten vormen het complement van de overeenkomstige activiteiten in het kader van de derde activiteit; er is terzake in actieve coördinatie voorzien. De bij de OTO-projecten betrokken instellingen en bedrijven zijn bevoorrechte partners in netwerken voor de verspreiding en exploitatie van resultaten. Om deze verspreiding en exploitatie te intensiveren zal gebruik worden gemaakt van publikaties, conferenties, promotie-activiteiten, technisch-economische toepasbaarheidsstudies, enz. Met het oog op een optimale exploitatie dient van bij het begin van de OTO-projecten en gedurende hun hele looptijd rekening te worden gehouden met alle factoren die de verdere benutting van de resultaten kunnen bevorderen.