EINDVERSLAG AAN HET EUROPEES PARLEMENT EN AAN DE RAAD overeenkomstig artikel 8 van Beschikking 94/78/EG, Euratom van de Raad tot vaststelling van een meerjarenprogramma voor de ontwikkeling van een communautaire statistiek inzake onderzoek, ontwikkeling en innovatie

(door de Commissie ingediend)

INHOUDSOPGAVE

0. Samenvatting

1. Inleiding

1.1. Doel en structuur van dit verslag

1.2. Kort overzicht van de politieke achtergrond en de statistische voorgeschiedenis van het programma

1.3. Organisatie van de werkzaamheden

2. Tenuitvoerlegging van het actieplan

2.1. Doelstellingen en voorwaarden

2.2. Huidige stand van zaken

2.2.1. Analyse en evaluatie van de gebruikersbehoeften

2.2.2. Verbetering van het bestaande methodologische kader

2.2.3. Vaststelling van de bestaande statistische informatie

2.2.4. Totstandbrenging van een Europees statistisch informatiesysteem

2.2.5. Proefenquêtes

2.2.6. Ontwikkeling van statistisch basisgereedschap

3. Verwezenlijkingen en tekortkomingen

4. Plannen voor de tijd na het aflopen van het programma

5. Algemene conclusies

BIJLAGE

ADDENDUM

0. Samenvatting

Op 24 januari 1994 werd de Beschikking van de Raad tot vaststelling van een meerjarenprogramma voor de ontwikkeling van een communautaire statistiek inzake onderzoek, ontwikkeling en innovatie (94/78/EG, Euratom) goedgekeurd. Volgens artikel 8, sub b), van deze beschikking moet de Commissie een verslag voorleggen. In Mei 1998 werd het onderhavige rapport voorgelegd aan de Lid-Staten en werd goedgekeurd door het Statistische Comité van het Programma. Een addendum aan dit rapport over de staat van communautaire wetenschap, technologie en innovatiestatistieken die de periode 1998-2000 behandelen is ook in bijlage.

Dit verslag leidt tot twee hoofdconclusies.

Uit een vergelijking van de huidige situatie met de staat van het Europese statistische informatiesysteem inzake O&O en innovatie vijf jaar geleden blijkt dat er indrukwekkende verbeteringen zijn bereikt:

- De gebruikersbehoeften zijn systematisch onderzocht.

- Het methodologische kader is verbeterd of uitgebreid op gebieden als regionale statistieken, overheidsfinanciering van O&O, innovatiestatistieken en de meting van Human Resources in Science & Technology (HRST - wetenschaps- en technologiepersoneel);

- Er zijn op Europees niveau meer vergelijkbare gegevens beschikbaar: regionale informatie inzake O&O-personeel en -uitgaven, resultaten van de eerste CIS (communautaire enquête inzake innovatie) en regionale informatie over octrooiaanvragen, om maar enkele van de belangrijkste successen te noemen.

- Op talrijke gebieden zijn proefenquêtes gestart. Sommige hebben de weg bereid voor nieuwe gegevensverzamelingen: meting van de HRST-stand, meting van de werkgelegenheid in hightechsectoren, technologische infrastructuur. Andere hebben de aandacht gevestigd op moeilijkheden die om nader onderzoek vragen: meting van de technologische infrastructuur, hoger onderwijs. En sommige zijn, tot slot, nog niet afgerond: immateriële activa, innovatie in het MKB, longitudinale benadering van innovatie.

- Nieuwe publicaties, zoals het Europese verslag over W&T-indicatoren, zijn breed verspreid en goed ontvangen.

Deze vooruitgang was alleen mogelijk door gecoördineerde acties van de lidstaten en de internationale organisaties, gestimuleerd door de Beschikking van de Raad.

Ondanks al deze inspanningen en successen is de huidige situatie voor wat betreft de beschikbaarheid van statistieken op communautair niveau echter nog onvoldoende om in de behoeften te voorzien en de besluitvorming te ondersteunen:

- Sommige gebieden zijn nog niet statistisch verkend. Dat geldt onder meer voor de meting van de gevolgen van O&O op de openbare sector en op de burgers, de meting van de kwaliteit of het belang van innovaties en het onderzoek naar de indirecte financiering van O&O via subsidies en fiscale maatregelen.

- De beschikbare gegevens zijn onvolledig: voor de werkgelegenheid ontbreekt bijvoorbeeld 46% van de regionale gegevens op NUTS 2-niveau, voor O&O-uitgaven ontbreekt 48% [1]. Zelfs op een gebied als GBAORD (overheidsuitgaven voor O&O), dat een van de eerste gebieden is die in 1969 op Europees niveau zijn geharmoniseerd (en is herzien in 1975, 1983 en 1992), wordt 42% van de gegevens niet op NABS 2-niveau gegeven [2].

[1] Gewogen naar bevolking en met gelijk gewicht voor de sectoren bedrijfsleven, hoger onderwijs, overheid en totaal.

[2] Gewogen naar bevolking.

- De snelheid waarmee gegevens beschikbaar komen, is nog steeds slecht: regionale gegevens zijn doorgaans 1,5 tot 2,5 jaar na afloop van het referentiejaar beschikbaar, bij de innovatiegegevens duurde het 3 tot 4 jaar voordat ze voor de gebruikers beschikbaar waren.

De Commissie is van mening dat de inspanningen die door de Beschikking van de Raad zijn gestimuleerd, moeten worden voortgezet. De belangrijkste uit te voeren ontwikkelingslijnen zijn:

- een breder gebruik van de administratieve bronnen (dit is veelbelovend gebleken in het onderzoek naar octrooiaanvragen);

- een betere coördinatie tussen de O&O- en innovatieaspecten bij de bestaande gegevensverzameling (hiermee is een begin gemaakt met de Verordening inzake structurele bedrijfsstatistieken);

- meting en verbetering van de kwaliteit van de beschikbare gegevens.

Een juridisch kader lijkt noodzakelijk om deze doelstellingen te bereiken: zo'n kader bevordert het werk op nationaal niveau en garandeert dat de noodzakelijke middelen worden verschaft.

Dit juridisch kader heeft idealiter de vorm van een verordening die de bestaande gegevensproductie op communautair niveau op de gebieden van financiering, prestatie- en outputmeting van O&O consolideert.

Indien een verordening niet haalbaar of wenselijk mocht blijken te zijn, dient de Raad met betrekking tot de verbetering en voltooiing van een statistiek inzake O&O en innovatie een nieuwe beschikking aan te nemen. Zo'n beschikking zou de hierboven genoemde ontwikkelingen een impuls in de goede richting geven.

1. Inleiding

1.1. Doel en structuur van dit verslag

Met het oog op de ontwikkeling en invoering van een Europees statistisch informatiesysteem op het gebied van onderzoek, ontwikkeling en innovatie heeft de Raad op 24 januari 1994 Beschikking 94/78/EG, Euratom tot vaststelling van een meerjarenprogramma voor de ontwikkeling van een communautaire statistiek op deze gebieden aangenomen.

Volgens artikel 3 van de Beschikking zijn de doelstellingen van het programma:

a) de totstandbrenging van een communautair referentiekader voor de statistiek inzake onderzoek, ontwikkeling en innovatie, dat de meest toepasselijke begrippen en methoden vaststelt en gericht is op de ondersteuning van de communautaire beleidslijnen op dit gebied, teneinde te voorzien in de behoeften van de nationale, regionale en lokale overheden, de internationale organisaties, de economische subjecten, de beroepsorganisaties en het grote publiek;

b) de totstandkoming van een communautair statistisch informatiesysteem voor onderzoek, ontwikkeling en innovatie;

c) de bevordering en ondersteuning van de harmonisatie van de statistiek inzake onderzoek, ontwikkeling en innovatie in de lidstaten;

d) de bevordering van de verspreiding van vergelijkbare informatie.

Artikel 8, sub b), van de Beschikking luidt: "De Commissie dient in 1998 een eindverslag in, waarin de tenuitvoerlegging van het programma wordt geëvalueerd".

Dit document is het bovengenoemde verslag. Het is als volgt opgebouwd. In het eerste inleidende hoofdstuk wordt ingegaan op de achtergronden van dit verslag: de doelstellingen en structuur van het verslag en de politieke achtergrond, gevolgd door een paragraaf over de organisatie van de werkzaamheden. In het tweede hoofdstuk worden de doelstellingen van de Beschikking van de Raad gepresenteerd, gevolgd door een reeks paragrafen die de huidige stand van zaken beschrijven. In het derde hoofdstuk worden de verwezenlijkingen samengevat en de tekortkomingen aangegeven. Het vierde hoofdstuk is gewijd aan de plannen voor de tijd na het aflopen van het programma. In het vijfde hoofdstuk worden conclusies getrokken uit de voorafgaande hoofdstukken.

1.2. Kort overzicht van de politieke achtergrond en de statistische voorgeschiedenis van het programma

In het Verdrag betreffende de Europese Unie is vastgelegd dat de Gemeenschap onder andere tot doel heeft het concurrentievermogen van de communautaire industrie te versterken en onderzoek en technologische ontwikkeling te stimuleren. Voor de formulering en uitvoering van, het toezicht op en de evaluatie van beleidsbeslissingen op dit gebied heeft de Europese Unie behoefte aan statistische informatie. Het vierde kaderprogramma van communautaire werkzaamheden op het gebied van onderzoek en technologische ontwikkeling (1994-1998), het beheer van de structuurfondsen, de bevordering van de technologische innovatie en de coördinatie van nationale O&O-maatregelen zijn voorbeelden van programma's waarvoor statistische informatie noodzakelijk is die een solide basis vormt voor vergelijking tussen de lidstaten en regio's onderling en tussen de Europese Unie en haar handelspartners.

Op 22 juli 1993 heeft de Raad Beschikking 93/464/EEG betreffende een kaderprogramma van prioritaire maatregelen op het gebied van de statistische informatie (1993-1997) aangenomen om tegemoet te komen aan de vraag naar statistische informatie in het algemeen. Beschikking 94/78/EG, Euratom heeft meer specifiek betrekking op de O&O- en innovatiestatistiek en is een onderdeel van het algemeen kaderprogramma zoals vastgelegd in Beschikking 93/464. In het kaderprogramma voor 1998-2002 wordt de behoefte aan statistieken inzake O&O, technologische innovatie en wetenschap en technologie in het algemeen herhaald.

De Commissie heeft al vele jaren ervaring met het opstellen van statistieken op het gebied van onderzoek, ontwikkeling en innovatie. Zij verzamelt al meer dan 25 jaar gegevens over de overheidsfinanciering van onderzoek in de EU. Aan het eind van de jaren tachtig wees het Comité voor wetenschappelijk en technisch onderzoek (Crest) de Commissie op bepaalde zwakke punten in de communautaire O&O-statistiek. Naar aanleiding daarvan werden door Eurostat op verscheidene terreinen maatregelen genomen:

- herziening van de nomenclatuur voor de analyse en vergelijking van wetenschapsbegrotingen en -programma's (NABS);

- regionalisatie van bepaalde indicatoren;

- informatie over wetenschappelijk en technologisch personeel;

- informatie over technologische innovatie.

Het communautaire informatiesysteem op het gebied van onderzoek, ontwikkeling en innovatie is sedert de goedkeuring van Beschikking 94/78/EG, Euratom verder verbeterd (deze verbeteringen worden elders in dit document beschreven). Voorbeelden hiervan zijn nieuwe methodologische ontwikkelingen, nieuwe analyses en de publicatie van het eerste en tweede Europees verslag over wetenschappelijke en technologische indicatoren (1994, 1997/98). Een deel van deze ontwikkelingen is al in het door de Raadsbeschikking geëiste tussentijdse verslag aan de Raad gerapporteerd. Sindsdien is verdere vooruitgang geboekt. Ten behoeve van de volledigheid worden hieronder alle belangrijke veranderingen sinds de Raadsbeschikking genoemd.

Op basis van de resultaten van bovengenoemde maatregelen en een systematische analyse van de gebruikersbehoeften worden in dit document nieuwe voorstellen gedaan om het bestaande systeem te verbeteren.

1.3. Organisatie van de werkzaamheden

Het programma kan alleen met succes ten uitvoer worden gelegd, als de daarmee belaste dienst van de Commissie zeer nauw samenwerkt met alle betrokken partijen binnen en buiten de Commissie. Tot dusver heeft men zich streng aan dit principe gehouden. Alle activiteiten vonden tot nu toe plaats in nauwe samenwerking met de lidstaten van de Europese Economische Ruimte, andere landen, internationale organisaties en andere diensten van de Commissie. Er zijn tevens werkzaamheden verricht voor het Europese verslag over W&T-indicatoren op basis van contracten met particuliere en openbare instellingen.

- Een van de belangrijkste aspecten van het programma is de verschaffing van vergelijkbare gegevens, niet alleen voor de lidstaten van de Europese Economische Ruimte, maar ook voor andere landen, in het bijzonder de belangrijkste handelspartners van de Europese Unie, zoals de Verenigde Staten van Amerika en Canada, en andere Europese landen, zoals Zwitserland of de landen van Midden- en Oost-Europa, inclusief de voormalige Sovjetrepublieken. Hiertoe is het noodzakelijk dat de activiteiten ook ten opzichte van deze landen worden gecoördineerd, in het kader van internationale organisaties zoals de OESO of op bilateraal vlak. Ook in dit verband zijn opmerkelijke successen geboekt. Met belangrijke OESO-landen buiten de Europese Economische Ruimte (Verenigde Staten, Canada en Australië) is overeengekomen om regelmatig documenten van vergaderingen, zoals die van de werkgroepvergaderingen van Eurostat, uit te wisselen. Zwitserland en de meeste landen van Midden- en Oost-Europa met inbegrip van Rusland wonen min of meer regelmatig als waarnemer de vergaderingen van de werkgroep bij. Bij diverse gelegenheden zijn ook vertegenwoordigers uit niet-Europese OESO-landen als waarnemer aanwezig geweest. Daarnaast is in het kader van het TACIS-programma van de Commissie samen met Rusland een gemeenschappelijk project uitgevoerd. Dit project heeft het systeem van O&O- en innovatiestatistiek dat nog van de Sovjetunie is geërfd, nader in overeenstemming gebracht met de westerse normen (OESO, Eurostat), zonder dat daarbij de typische kenmerken van het Russische systeem volledig uit het oog zijn verloren. Het project is tot dusver een succes en maakt Rusland internationaal gezien methodologisch tot een van de meest geavanceerde spelers op het gebied van de O&O-statistiek.

- Bij de voorbereiding van het programma toonden enkele lidstaten zich bezorgd dat bij de tenuitvoerlegging van het programma overlappingen met bepaalde activiteiten van internationale organisaties, in het bijzonder de OESO, zouden kunnen ontstaan, wat onder andere een extra belasting voor de lidstaten met zich mee zou brengen. Alle betrokken partijen hebben deze waarschuwing ter harte genomen en hebben deze valkuilen weten te vermijden. In de praktijk is de samenwerking vriendschappelijk en productief. Zij heeft onder meer tot twee gezamenlijke methodologische handboeken geleid: het Canberra-handboek over Human Resources in Science & Technology en de tweede editie van het Oslo-handboek inzake innovatie.

- Een vierde groep partners bij de tenuitvoerlegging van het programma bestaat uit de andere diensten van de Commissie waarvoor de O&O- en innovatiestatistieken op de een of andere manier van belang zijn. Dat is duidelijk het geval bij de directoraten-generaal Ondernemingen, Onderzoek, Informatiemaatschappij en Regionaal beleid, maar de analyse van de behoeften van de gebruikers (zie 2.2.1) heeft aangetoond dat nog veel meer directoraten-generaal behoefte hebben aan O&O- en innovatiestatistiek. Op dit gebied is de oprichting van een speciale eenheid in DG Onderzoek, die zich bezighoudt met concurrentievermogen, economische analyse en indicatoren, van bijzonder belang. Deze naar aanleiding van het eerste Europese verslag over W&T-indicatoren opgerichte eenheid is verantwoordelijk voor het tweede verslag en maakt veelvuldig gebruik van W&T-indicatoren.

Een ander aspect dat altijd al van bijzonder belang is geweest en dat nog steeds is, is de samenwerking binnen Eurostat op het gebied van onder meer bedrijfsstatistiek, regionale statistiek, onderwijsstatistiek en nomenclaturen. Ook zijn de betrekkingen met gebruikers binnen de Commissie geformaliseerd, zoals dat voor de betrekkingen met de lidstaten van de Europese Economische Ruimte al eerder is gebeurd. Daartoe vinden met regelmatige tussenpozen, gewoonlijk in de context van werkgroepvergaderingen met de lidstaten, vergaderingen plaats van de groep gebruikers van O&O- en innovatiestatistiek binnen de Commissie ("Group of users of statistics - R&D and innovation statistics" (GUS-REDIS) als subgroep van het "Comité directeur de l'information statistique" (CDIS)). De agenda's van de beide groepen zijn grotendeels identiek, zodat de andere diensten van de Commissie over evenveel informatie beschikken als de lidstaten. Het spreekt vanzelf dat belangstellende collega's van andere diensten altijd aan de werkgroepvergaderingen met de lidstaten kunnen deelnemen - een mogelijkheid waarvan ook graag gebruik wordt gemaakt.

2. Tenuitvoerlegging van het actieplan

2.1. Doelstellingen en voorwaarden

De doelstellingen van het programma en de werkzaamheden die de Commissie moet uitvoeren om deze doelstellingen te realiseren, zijn duidelijk vastgelegd in artikel 3 (doelstellingen; zie 1.1 van dit verslag voor details) en artikel 4 (taken) van de Raadsbeschikking. "In samenwerking met de lidstaten" (artikel 4, eerste zin) heeft de Commissie de volgende specifieke taken:

a) analyse en evaluatie, voor zover dit haalbaar en rendabel is, van de gebruikersbehoeften aan statistieken inzake onderzoek, ontwikkeling en innovatie, teneinde acties en prioriteiten vast te stellen;

b) verbetering, waar dit nodig en relevant is, van het bestaande methodologische kader;

c) vaststelling van de bestaande informatie over onderzoek, ontwikkeling en innovatie;

d) totstandbrenging van de organisatorische en technische elementen van een communautair statistisch informatiesysteem over onderzoek, ontwikkeling en innovatie, met inbegrip van statistieken over de door de Gemeenschap gefinancierde onderzoeks- en ontwikkelingsactiviteiten;

e) houden van proefenquêtes;

f) ontwikkeling van statistisch basisgereedschap.

Nadere bijzonderheden omtrent deze werkzaamheden zijn opgenomen in een actieplan dat als bijlage bij de Raadsbeschikking is gevoegd.

Alle activiteiten zijn uitgevoerd onder bepaalde algemene voorwaarden die deels in de Beschikking van de Raad zelf worden genoemd en deels inherent zijn aan het systeem. In de tweede zin van artikel 4 van Beschikking 94/78/EG, Euratom van de Raad is bepaald dat "de Commissie bij de uitvoering van deze taken gebruikmaakt van de bestaande informatiebronnen, instrumenten en procedures, met inbegrip van de werkzaamheden en de bestaande gegevens van de OESO, de Unesco en andere internationale organisaties". Deze voorwaarde houdt in dat de bestaande instrumenten en procedures niet opnieuw mogen worden ontwikkeld en dat reeds elders beschikbare gegevens niet opnieuw mogen worden verzameld. Tot dusver heeft Eurostat zich bij al zijn activiteiten streng aan deze verplichting gehouden. Voor zover de vereiste methode al op internationaal niveau beschikbaar was, is deze gebruikt als basis voor alle acties. Voorbeelden hiervan zijn de door de OESO ontwikkelde Frascati- en Oslo-handboeken [3], die als basis hebben gediend voor zowel de ontwikkeling van de regionale indicatoren als de uitvoering van de proefenquête inzake technologische innovatie.

[3] Het Oslo-handboek is uiteindelijk door de OESO en Eurostat gezamenlijk herzien.

Afgezien van deze voorwaarden die specifiek voor dit programma gelden, lagen aan alle tot dusver in het kader van dit programma uitgevoerde activiteiten tevens andere, algemene voorwaarden ten grondslag, zoals het subsidiariteitsbeginsel, het principe dat de belasting voor de respondenten zo gering mogelijk moet zijn, en het principe dat de activiteiten moeten zijn afgestemd op de behoeften van de gebruikers. Over alle acties tot dusver is overleg met de lidstaten gepleegd. Elk jaar heeft Eurostat tijdens de werkgroepvergaderingen de lidstaten bijvoorbeeld een gedetailleerd werkprogramma met betrekking tot de O&O- en innovatiestatistiek voorgelegd, waarover de lidstaten dan in de daaropvolgende discussie hun standpunt naar voren konden brengen. Het werkprogramma is daarnaast op ECE-niveau gecoördineerd. Ook de weinige proefenquêtes die tot dusver zijn gehouden, waren strikt in overeenstemming met het subsidiariteitsbeginsel. De door de lidstaten zelf gehouden nationale innovatie-enquêtes vonden bijvoorbeeld plaats na uitgebreid overleg over de methoden teneinde de vergelijkbaarheid van het grootste gedeelte van de latere resultaten te waarborgen en voldoende ruimte te bieden aan specifieke nationale kenmerken, zodat bijvoorbeeld rekening kan worden gehouden met de van oudsher gebruikte enquêteprocedures.

Met betrekking tot de belasting voor de respondenten dient allereerst te worden opgemerkt dat alleen op het gebied van de technologische innovatie enquêtes zijn gehouden: de proefenquête van 1993 en de enquête van 1997. Het is zonder meer waar dat zowel de omvang van de vragenlijsten als het aantal statistische eenheden tot gevolg hadden dat de belasting voor de respondenten in sommige gevallen aanzienlijk was. Tegelijkertijd moet er echter op worden gewezen dat specifieke nationale factoren (de toevoeging van extra vragen aan de geharmoniseerde vragenlijst, de uitvoering van volledige enquêtes) deze belasting in sommige gevallen hebben vergroot. Geen van de andere acties die tot dusver zijn uitgevoerd, hebben tot een buitengewone belasting voor statistische eenheden, zoals ondernemingen, geleid.

Bij alle activiteiten tot dusver is het belangrijkste punt van zorg geweest om zo veel mogelijk tegemoet te komen aan de bestaande behoeften van de gebruikers. Het was al tamelijk snel duidelijk dat de gebruikers in sommige gevallen zelf niet wisten wat nu hun eigenlijke behoeften waren. Dankzij de analyse en beoordeling van de gebruikersbehoeften, zoals die in het programma is opgenomen en inmiddels ook is uitgevoerd, is de situatie op dit punt verbeterd.

2.2. Huidige stand van zaken

2.2.1. Analyse en evaluatie van de gebruikersbehoeften

In het tussentijdse verslag zijn de resultaten van de analyse van de gebruikersbehoeften gepresenteerd. Deze analyse en enkele aanvullende bevindingen zijn te vinden in de bijlage.

2.2.2. Verbetering van het bestaande methodologische kader

Internationaal vergelijkbare gegevens kunnen alleen worden verkregen als een algemeen aanvaarde methode wordt toegepast. Het methodologische kader dat momenteel op het gebied van O&O- en innovatiestatistiek wordt toegepast, is bijna helemaal door de OESO ontwikkeld (Frascati-handboek, Oslo-handboek, handboeken voor het gebruik van gegevens over octrooien en technologische betalingsbalansen). Dit methodologische kader is echter nog geenszins compleet en ook de reeds bestaande handboeken moeten steeds weer worden bijgewerkt om de methoden aan de jongste ontwikkelingen aan te passen.

Op basis van dit argument is een van de taken die bij de Beschikking van de Raad aan de Commissie zijn opgelegd, het bestaande methodologische kader waar nodig te verbeteren (zie artikel 4, sub b). In de bijlage bij de Beschikking van de Raad is deze taak nader omschreven. In het bijzonder is bepaald dat de methoden "in nauwe samenwerking met de OESO binnen het door deze organisatie verschafte kader verder worden ontwikkeld, teneinde te profiteren van eerdere werkzaamheden van de OESO op dit gebied." (bijlage bij de Raadsbeschikking, sub b), derde zin). Alleen indien "nog geen passende of aanvaardbare methoden bestaan, zal de Commissie initiatieven nemen voor de ontwikkeling van een kader dat voorziet in de specifieke behoeften van de Gemeenschap" (idem, vierde zin). "De verdere ontwikkeling van de methoden zal worden neergelegd in handelingen die op communautair niveau zullen worden goedgekeurd" (idem, zesde zin).

In de afgelopen vier jaar heeft De Commissie bijzondere aandacht aan deze taak geschonken. De volgende werkzaamheden zijn verricht met betrekking tot het methodologische referentiekader:

- De Commissie was betrokken bij de herziening van het Frascati-handboek van de OESO, waarvan de vijfde editie inmiddels door de OESO is gepubliceerd.

- In 1996 heeft de vergadering van de werkgroep inzake O&O- en innovatiestatistiek een aantal aanbevelingen op het gebied van overheidsuitgaven voor O&O (GBAORD) aangenomen die tot doel hebben om bepaalde onduidelijkheden in het Frascati-handboek te verhelderen en een aantal problemen die specifiek zijn voor de Europese Unie, op te lossen. Het is zeer wel denkbaar dat ten minste enkele van de aanbevelingen die thans worden voorbereid, in de volgende versie van het Frascati-handboek worden opgenomen.

- Voor het eerst in de geschiedenis van de internationale O&O- en innovatiestatistiek hebben de OESO en de Commissie een gemeenschappelijk methodologisch handboek ontwikkeld. Het Canberra-handboek bevat aanbevelingen voor de verzameling en analyse van gegevens over wetenschappelijk en technologisch personeel [4] De eerste editie is in juli 1995 als gemeenschappelijke publicatie van de OESO en Eurostat verschenen.

[4] Bij de ontwikkeling van het methodologische kader is uiteraard rekening gehouden met de specifieke behoeften van de Commissie.

- Het Oslo-handboek, dat de basis vormt voor de innovatiestatistiek, is herzien (1997). Daar de OESO en Eurostat bij de uitwerking van het Canberra-handboek op zeer vruchtbare en succesvolle wijze met elkaar hebben samengewerkt en daar de Commissie door de eerste geharmoniseerde innovatie-enquête (zie 2.2.5) aanzienlijke internationale ervaring op het gebied van de innovatiestatistiek heeft opgedaan, is ook het Oslo-handboek gemeenschappelijk herzien. De tweede editie van het Oslo-handboek is, net als het Canberra-handboek, een gemeenschappelijke uitgave van de OESO en de Commissie (Eurostat en DG Onderzoek).

- Naast deze gezamenlijke activiteiten met de OESO heeft de Commissie een methodologisch handboek over de regionale dimensie van de O&O- en innovatiestatistiek opgesteld. Delen van dit handboek zullen mogelijk als bijlage aan het Frascati-handboek worden toegevoegd. Tijdens de vergadering van de werkgroep van 8 tot en met 10 november 1995 is dit handboek door de lidstaten van de EU goedgekeurd. De eerste versie is in alle elf talen van de Gemeenschap beschikbaar.

- Daarnaast zijn aanbevelingen geformuleerd voor de praktische verzameling van gegevens over de standen van het wetenschappelijk en technisch personeel (Human Resources in Science & Technology - HRST) en voor de verzameling van gegevens over de stromen op dit gebied.

2.2.3. Vaststelling van de bestaande statistische informatie

In artikel 4, eerste zin, sub c), van de Beschikking van de Raad is bepaald dat de Commissie moet zorgen voor de "vaststelling van de bestaande informatie over onderzoek, ontwikkeling en innovatie". In de aanvullende opmerkingen in de bijlage bij de Beschikking van de Raad wordt gespecificeerd dat "het doel van dit onderzoek is vaststellen hoeveel informatie in de lidstaten toegankelijk is en welke verschillen er bestaan tussen de lidstaten" (bijlage bij de Beschikking van de Raad, sub c), tweede zin).

Van alle hoofdtaken van de Commissie in het kader van de Beschikking van de Raad was dit de eerste die zij heeft voltooid. Reeds in maart 1994 heeft de Commissie aan de lidstaten het eindverslag van een studie voorgelegd, dat in september van datzelfde jaar unaniem werd goedgekeurd. In deze studie heeft de Commissie getracht informatie bijeen te brengen en te analyseren met betrekking tot de nationale O&O- en innovatiesystemen, de beschikbaarheid en kwaliteit van de gegevens, ingedeeld naar sectoren [5]de frequentie waarmee gegevens worden verzameld en de gebruikers van de gegevens. Als basis voor de studie gold een uniforme vragenlijst die door de contractant van de Commissie, het Griekse bedrijf Orco, in alle deelnemende landen werd gebruikt. Bij deze studie waren in totaal 17 lidstaten van de Europese Economische Ruimte en Zwitserland betrokken; alleen over Liechtenstein konden geen gegevens worden verzameld.

[5] Er werden gegevens verzameld over de sectoren overheidsfinanciering van O&O, O&O-inputfactoren, ingedeeld naar sectoren (bedrijfsleven, overheid, hoger onderwijs, particuliere organisaties zonder winstoogmerk), innovatie, technologische betalingsbalansen, octrooien, geavanceerde technologie, concurrentievermogen en bibliometrie.

2.2.4. Totstandbrenging van een Europees statistisch informatiesysteem [6]

[6] In dit punt wordt slechts het aandeel van de Commissie in het systeem beschreven.

Op lange termijn streeft de Commissie naar de totstandbrenging van een Europees statistisch informatiesysteem voor onderzoek, ontwikkeling en innovatie. In het programma dat in de beschikking van de Raad is beschreven, wordt de Commissie opgedragen om de noodzakelijke organisatorische en technische voorbereidingen te treffen om deze doelstelling te verwezenlijken. De relevante details zijn opgenomen onder d) van de bijlage bij de beschikking van de Raad. Hierin staat dat het informatiesysteem gegevens moet bevatten over verschillende inputfactoren (O&O-financiering in de overheids- en particuliere sector, O&O-personeel, O&O-uitgaven) en outputfactoren (innovatie, octrooien, goederen- en dienstenverkeer op het gebied van geavanceerde technologie) in het O&O- en innovatieproces en dat deze factoren verder moeten worden onderverdeeld naar verschillende variabelen (sector, tak van economische activiteit, regio, sociaal-economisch doel). Indien nodig kunnen aan dit systeem gegevens over bibliometrische indicatoren worden toegevoegd. Alle beschikbare gegevens moeten in gegevensbanken worden opgeslagen, ongeacht of zij volledig geharmoniseerd zijn of niet. Deze gegevensbanken moeten bovendien alle gegevens bevatten die rechtstreeks door de Commissie zijn verzameld.

De Commissie heeft deze taak inmiddels grotendeels voltooid. In het bijzonder beschikt Eurostat thans reeds over de volgende informatie:

Begrotingskredieten of -uitgaven van de overheid voor O&O

- Gegevens over de overheidsfinanciering van O&O voor de periode tot 1996, ingedeeld naar sociaal-economisch doel. Afgezien van de gegevens die door de lidstaten en directoraat-generaal Onderzoek aan de Commissie worden verstrekt, berekent Eurostat ook afgeleide indicatoren zoals de overheidsfinanciering van O&O als percentage van het bruto binnenlands product tegen marktprijzen of als percentage van de totale begroting van de centrale overheid [7]Bij de onderverdeling van de gegevens over de overheidsfinanciering van O&O naar sociaal-economisch doel wordt uitgegaan van de "Nomenclatuur voor de analyse en vergelijking van wetenschapsbegrotingen en -programma's" (NABS), die in de jaren zestig door de Commissie is ontwikkeld. In 1994 is de in 1993 herziene versie van deze nomenclatuur door de lidstaten aangenomen. Nomenclaturen moeten om de zoveel jaar worden herzien en aan de nieuwste ontwikkelingen worden aangepast. De belangrijkste wijzigingen tussen de huidige NABS en de versie van 1983 betreffen paragrafen in de hoofdstukken 1 (Exploratie en exploitatie van het aardse milieu), 3 (Milieubeheer en milieuzorg), 5 (Productie, distributie en rationeel gebruik van energie), 7 (Industriële productie en technologie), 10 (Onderzoek gefinancierd uit algemene universiteitsfondsen) en 11 (Niet-toepassingsgericht onderzoek). Voor deze hoofdstukken worden, vergeleken met de versie van 1983, meer gedifferentieerde takken van wetenschap gebruikt voor de gedetailleerdere onderverdeling.

[7] De gegevens voor de referentievariabelen worden ontleend aan andere gegevensbanken van Eurostat.

Niet alle lidstaten (van 42% van de EU zijn geen gegevens beschikbaar [8]) zijn in staat gegevens over de overheidsfinanciering van O&O op het niveau van de onderverdelingen van de NABS-hoofdstukken te verstrekken. Dit geldt voor de nieuwe lidstaten Oostenrijk, Finland en Zweden, en voor Noorwegen, aangezien in deze landen jarenlang een OESO-nomenclatuur is toegepast, waarin geen verdere differentiatie wordt toegepast. De overgang van de ene indeling naar een andere vergt tijd en geld, zelfs al zijn de twee indelingen op het hoogste niveau grotendeels gelijk. Andere lidstaten beschikken niet over de noodzakelijke middelen voor een verdere uitsplitsing van de beschikbare gegevens of plaatsen fundamentele vraagtekens bij het nut van een gedetailleerde indeling naar sociaal-economisch doel. Alle lidstaten (behalve Luxemburg) bieden echter gegevens op het niveau van NABS-1 en Eurostat publiceert deze.

[8] Gewogen naar bevolking.

Slechts de helft van de lidstaten verstrekt informatie over het deel van GBAORD dat voor ontwikkelingslanden is bestemd, en over de delen die betrekking hebben op informatietechnologie en biotechnologie.

In 1997 bevatte een publicatie van Eurostat voor het eerst prognoses voor het heden ("nowcasts") en de toekomst ("forecasts") voor GBAORD.

O&O-personeel en uitgaven

- Gegevens over O&O-personeel voor de periode 1985-1995, uitgesplitst naar sector en binnen de sector bedrijfsleven naar tak van bedrijvigheid [9] waarbij steeds de aanbevelingen van het Frascati-handboek worden gevolgd, alsmede naar type personeel en naar regio. Daar Eurostat het van belang acht dat de gegevens zowel in absolute cijfers als in voltijdequivalenten beschikbaar zijn, worden de in dit verband eventueel ontbrekende gegevens door Eurostat geschat.

[9] Gegevens betreffende de sector bedrijfsleven ingedeeld naar tak van bedrijvigheid zijn slechts voor bepaalde jaren beschikbaar.

De regionale cijfers zijn voor Eurostat van bijzonder belang, maar de vergelijkbaarheid hiervan is momenteel nog beperkt. Er worden verdere harmonisatiewerkzaamheden verricht om de vergelijkbaarheid van de regionale gegevens over O&O-personeel te vergroten. De basis hiervoor vormt het Eurostat-handboek over de regionale dimensie van O&O- en innovatiestatistiek (zie 2.2.2). De regionale dekking is nog verre van compleet: van 46% van de regio's zijn er geen gegevens beschikbaar op NUTS 2-niveau [10]. Afgezien van de oorspronkelijke gegevens blijft Eurostat ook afgeleide indicatoren publiceren zoals het O&O-personeel als percentage van de beroepsbevolking [11].

[10] Gewogen naar bevolking en met gelijk gewicht voor de sectoren bedrijfsleven, hoger onderwijs, overheid en totaal.

[11] Zie voetnoot 9.

- Gegevens over O&O-uitgaven voor de periode 1985-1995, uitgesplitst naar sector en binnen de sector bedrijfsleven naar tak van bedrijvigheid [12] waarbij steeds de aanbevelingen van het Frascati-handboek worden gevolgd, en naar regio. De bovenstaande opmerkingen over afgeleide indicatoren en de kwaliteit van de gegevens die in verband met de regionale gegevens over het O&O-personeel werden gemaakt, zijn ook hier van toepassing (van 48% van de regio's geen gegevens op NUTS 2-niveau [13].

[12] Gegevens betreffende de sector bedrijfsleven ingedeeld naar tak van bedrijvigheid zijn slechts voor bepaalde jaren beschikbaar.

[13] Gewogen naar bevolking en met gelijk gewicht voor de sector bedrijfsleven, de sector hoger onderwijs, de overheidssector en totaal.

- In 1997 bevatte een Eurostat-publicatie voor het eerst prognoses voor het heden ("nowcasts") en prognoses voor de toekomst ("forecasts") voor O&O-personeel en -uitgaven. In de komende jaren zullen gedetailleerdere cijfers over O&O-personeel en -uitgaven beschikbaar komen dankzij de resultaten van de Verordening inzake structurele bedrijfsstatistieken, die voorschrijft dat gegevens over deze variabelen op NACE 4-niveau worden verstrekt.

Octrooien

- Gegevens over octrooiaanvragen bij het Europees Octrooibureau voor de periode van 1989 tot 1995, uitgesplitst naar regio en subklasse van de Internationale classificatie van octrooien (IPC). Deze gegevens zijn gebaseerd op een bijzondere analyse van de informatie in de gegevensbanken van het Europees Octrooibureau volgens de aanbevelingen van het regionaal handboek. Octrooiaanvragen worden op basis van het privé-adres van de uitvinder (vermeld in het octrooidocument) ingedeeld in een regio. Om een dergelijke indeling mogelijk te maken, moest eerst een conversieschema worden opgesteld voor de omzetting van nationale postcodes naar de regionale classificatie van de Europese Unie, NUTS. De Commissie heeft inmiddels geschikte software hiervoor ontwikkeld voor alle lidstaten van de EU, met uitzondering van Denemarken [14], Ierland [15] en Luxemburg [16]. Het conversieschema moet regelmatig worden bijgewerkt om de kwaliteit van de regionale gegevens over Europese octrooiaanvragen te behouden en te verbeteren. Een eerste aanpassing heeft in 1997 plaatsgevonden. Daarnaast wordt samen met het Europees Octrooibureau gewerkt aan een betere gegevensverwerking.

[14] Dit conversieschema kan alleen worden opgesteld als er een schema bestaat voor de omzetting van postcodes en de nationale regionale indeling, wat in Denemarken niet het geval is.

[15] In Ierland worden alleen postcodes gebruikt voor de agglomeraties Dublin en Cork.

[16] Daar de gegevens worden geregistreerd op NUTS 3-niveau en Luxemburg in zijn geheel een NUTS 3-regio is, was voor deze lidstaat geen conversieschema nodig.

Vanuit het oogpunt van economische analyses bezien is de onderverdeling van de octrooiaanvragen naar subklassen van de Internationale classificatie van octrooien beslist niet de beste oplossing. Het zou veel beter zijn als de octrooiaanvragen werden ingedeeld naar de tak van bedrijvigheid waarin zij later economisch worden gebruikt. Bij de onderverdeling van de octrooiaanvragen naar de tak van bedrijvigheid die later voordeel heeft bij het octrooi, doen zich echter wel fundamentele problemen voor, aangezien het slechts bij uitzondering mogelijk is om op het ogenblik van de aanvraag bij het octrooibureau met zekerheid te voorspellen in welke bedrijfstakken de octrooien later economische toepassing zullen vinden. Ondanks deze fundamentele problemen heeft Eurostat met het Europees Octrooibureau een gemeenschappelijk project opgezet om een conversieschema tussen de Internationale classificatie van octrooien en de NACE te ontwikkelen.

Er is bij de diensten van de Commissie en in het algemeen bij externe gebruikers van octrooigegevens een grote behoefte aan een andere onderverdeling. Dit betreft een onderverdeling van octrooien naar technologiegebieden die analytisch meer zin hebben dan de gebieden die momenteel via de IPC-classificatie beschikbaar zijn.

Innovatie

- De gegevens die bij de eerste proefenquête inzake innovatie werden verkregen, zijn door Eurostat verwerkt en verspreid (zie 2.2.5). Door deze enquête beschikt Eurostat over meer dan 40 000 individuele gegevensrecords van ondernemingen met informatie over informatiebronnen, doelstellingen, belemmeringen, kosten en effecten van innovaties, O&O-activiteiten, de aan- en verkoop van technologieën alsmede algemene informatie over de betrokken ondernemingen. De eerste CIS kan slechts ten dele een succes worden genoemd. Deze CIS was een eerste poging om geharmoniseerde gegevens op internationaal niveau te verzamelen en deze poging is in een aantal opzichten niet geslaagd. De vragenlijsten waren onder andere niet zo veel mogelijk gelijk gehouden en de steekproefmethoden liepen sterk uiteen.

- Aangezien het hier vertrouwelijke innovatiegegevens betreft, hebben overeenkomstig Verordening (Euratom, EEG) nr. 1588/90 van de Raad slechts enkele medewerkers van Eurostat direct toegang tot de resultaten van deze proefenquête. De gegevens zijn in geaggregeerde vorm beschikbaar gesteld. Er zijn tabellen gepubliceerd in een uitgave in de reeks "Statistics in focus", in het groenboek over innovatie en op een CD-ROM met in totaal circa 7000 tabellen. Op microniveau geaggregeerde gegevens zijn verstrekt aan onderzoekers die werkzaam zijn voor het Innovatieprogramma, en aan verschillende andere onderzoekers. In alle gevallen was voor het gebruik van deze gegevens schriftelijke toestemming nodig.

- Sinds de laatste maanden van 1997 komen er gegevens binnen van de tweede communautaire innovatie-enquête. In principe worden deze op dezelfde manier behandeld als de gegevens van de eerste CIS: de gegevens op microniveau zijn vertrouwelijk. Er zullen echter ook van de tweede CIS tabellen in de Eurostat-gegevensbanken gemaakt worden.

Human Resources in Science & Technology

- Gegevens van de eerste enquête naar de HRST-stand (op basis van de methodologische aanbevelingen van het Canberra-handboek (zie 2.2.2)) zijn inmiddels beschikbaar. De enquête heeft gegevens over HRST voor de lidstaten van de EER opgeleverd. Er zijn tot dusver basisindicatoren ontwikkeld die de totale HRST-stand meten, waar mogelijk onderverdeeld naar leeftijdsgroep, geslacht, studiegebied en bedrijfstak. Er zijn verdere werkzaamheden verricht met betrekking tot het meten van de HRST-stromen, waarbij gekeken wordt naar mobiliteit en instroom vanuit het onderwijssysteem. Het secretariaat van de OESO heeft hetzelfde onderzoek uitgevoerd voor de niet-gemeenschappelijke lidstaten.

Communautair O&O

- Er zijn voorlopige gegevens over de details van de door de Commissie gefinancierde O&O- en innovatieprogramma's beschikbaar gekomen. Het is de bedoeling later binnen en, wanneer nodig, buiten de Commissie gegevens voor deze indicatoren te verzamelen. Dit project bevindt zich momenteel in de aanvangsfase. Er zijn echter al gegevens over communautair O&O verzameld voor andere doelstellingen, met name voor het jaarlijks verslag over de OTO-activiteiten van de Unie (uit hoofde van artikel 173 van het Verdrag), voor de jaarlijkse verslagen over de vijfjaarlijkse beoordeling en het jaarlijkse toezicht op de communautaire OTO-programma's en voor de twee Europese verslagen over W&T-indicatoren. Deze gegevensverzamelingsacties hebben inmiddels geleid tot een verbetering van de betrokken systemen binnen de Commissie.

Overige indicatoren

- Geregionaliseerde gegevens over werkgelegenheid in hightech-sectoren worden al verzameld sinds er voor Eurostat een haalbaarheidsonderzoek is verricht. Er wordt gemeten welk deel van de beroepsbevolking in een regio werkzaam is in NACE-klassen die als "hightech" worden bestempeld. Deze gegevens zijn afkomstig uit de communautaire arbeidskrachtenenquête en meten de totale werkgelegenheid in O&O-intensieve sectoren en niet alleen de onderzoeksactiviteiten, zoals de gegevens betreffende het O&O-personeel.

- Voor de statistische bijlage van het tweede REIST-rapport en voor de analyse, grafieken en figuren daarin is een groot aantal secundaire W&T-indicatoren opgesteld.

Met uitzondering van de resultaten van de proefenquête inzake innovatie zijn de hierboven beschreven gegevens in verschillende gegevensbanken beschikbaar. Gedeeltelijk zijn dat gegevensbanken die alleen toegankelijk zijn voor het personeel van Eurostat, maar de meeste zijn algemeen toegankelijk, zoals bijvoorbeeld de gegevensbank REGIO. Bovendien worden de belangrijkste O&O-gegevens uit deze gegevensbanken op papier beschikbaar gesteld in de jaarlijkse publicatie "Research and development - Annual statistics" en in beknopte Eurostat-publicaties. Eurostat publiceert daarnaast één keer per jaar, samenhangend met de publicatie "Research and development - Annual statistics", in de vorm van REDIS-NEWS halfjaarlijkse gegevens over de voortgang van het programma en op niet-periodieke basis beknopte informatie ("Statistics in focus") over speciale projecten, zoals de innovatie-enquête, HRST, enz.

De gegevens die bij Eurostat beschikbaar zijn over O&O en innovatie, worden niet alleen gebruikt voor speciale Eurostat-publicaties over dit onderwerp, maar zijn ook een belangrijke bron van informatie voor andere publicaties van de Commissie. In dit verband zij vooral gewezen op het "European Report on Science and Technology Indicators" van directoraat-generaal Onderzoek, dat in 1994 voor het eerst is uitgegeven. Eurostat leverde een belangrijke bijdrage aan de statistische bijlage bij dit verslag en deed dit opnieuw in 1997/1998.

Afgezien van de hierboven beschreven activiteiten, waarbij gegevens werden verzameld en tot op zekere hoogte werden geharmoniseerd, heeft Eurostat ook het initiatief genomen tot andere projecten om bestaande lacunes in de gegevens aan te vullen

2.2.5. Proefenquêtes

Bij de voorbereiding van nieuwe of aanvullende enquêtes moet door middel van proefenquêtes worden nagegaan of de enquêtes uitvoerbaar zijn. De Raad heeft in zijn Beschikking nadrukkelijk gewezen op de noodzaak van proefenquêtes "teneinde de haalbaarheid van bepaalde methoden voor de verzameling van gegevens te testen" (bijlage bij de Beschikking van de Raad, sub e), eerste zin).

Tot dusver heeft de Commissie vooral op het gebied van de innovatiestatistiek gebruik gemaakt van de mogelijkheid om proefenquêtes te houden. Samen met directoraat-generaal Ondernemingen, het Innovatieprogramma, heeft Eurostat eind 1991/begin 1992 besloten om in enkele lidstaten proefenquêtes op het gebied van innovatie uit te voeren. Hierbij baseerde het zich op de nieuwe, door de OESO ontwikkelde methode voor de statistische meting van technologische innovatie (Oslo-handboek). Dit project ondervond zoveel bijval dat uiteindelijk alle oude lidstaten van de EU, en ook Noorwegen aan de geharmoniseerde communautaire innovatie-enquête (CIS) hebben deelgenomen. Inmiddels zijn ook in andere landen direct vergelijkbare enquêtes gehouden. De daarbij toegepaste methoden zijn dezelfde (bijvoorbeeld IJsland) of grotendeels dezelfde (bijvoorbeeld Verenigde Staten, Rusland, Australië, Canada).

In totaal zijn in de dertien lidstaten van de EER die aan de CIS hebben deelgenomen, vijftien onafhankelijke enquêtes gehouden [17]. Daarbij werd het subsidiariteitsbeginsel strikt in acht genomen. Voor de uitvoering van de enquêtes waren nationale instanties verantwoordelijk, die in alle deelnemende landen met uitzondering van Frankrijk en Noorwegen financiële steun van de Commissie ontvingen. Alle nationale enquêtes vonden plaats op basis van een geharmoniseerde vragenlijst [18] die door de Commissie in samenwerking met de OESO en de lidstaten werd ontwikkeld, alsmede op basis van methodologische aanbevelingen voor het houden van nationale enquêtes en andere technische documenten. Ondanks de enorme inspanningen van alle deelnemers bleek het niet mogelijk om bij deze groots opgezette proefenquête de gewenste mate van harmonisatie te bereiken. Hier zijn een aantal redenen voor, die al voor het merendeel gedetailleerder zijn beschreven in het eerste evaluatieverslag, dat inmiddels is ingediend [19]. De belangrijkste redenen waren de onbekendheid van de respondenten met het nieuwe onderwerp, de lengte van de vragenlijst, die een compromis was tussen verschillende belangen en waar veel lidstaten nog eens extra vragen aan hadden toegevoegd, en de door Eurostat opgestelde methodologische aanbevelingen, die niet gedetailleerd genoeg waren en die toch niet in alle opzichten door alle deelnemende landen werden gevolgd omdat het slechts aanbevelingen waren. Op basis van deze waarnemingen werd in het eerste evaluatieverslag over de CIS sterk aanbevolen om voor volgende innovatie-enquêtes in een juridische basis te voorzien.

[17] Gezien de federale structuur van België werden in dit land drie enquêtes gehouden.

[18] Zie 2.2.4 voor een beschrijving van de inhoud van de vragenlijst.

[19] Een kopie van dit verslag is op aanvraag verkrijgbaar.

Ter voorbereiding van de opneming van bedrijven in de dienstensector in de innovatie-enquête is in 1996 in Zweden en Italië een proefenquête gehouden. In deze enquête is voor een groot aantal enquêteconcepten voor de industrie getest in hoeverre deze geschikt zijn voor diensten.

Ook op het gebied van de regionale indicatoren zijn proefenquêtes een belangrijk instrument. De thans beschikbare regionale O&O-gegevens zijn niet helemaal geschikt om een adequate beschrijving van de regionale O&O- en innovatiesystemen te geven. Er moeten methoden worden ontwikkeld voor andere indicatoren en deze moeten vervolgens in de praktijk worden getest. In het kader van het handboek over de regionale dimensie van de O&O- en innovatie-indicatoren is een begin gemaakt met de methodologische ontwikkeling van deze indicatoren. De uitvoerbaarheid hiervan is nog niet getest. De aanwezige kennis is op dit moment echter nog onvoldoende om proefenquêtes op dit gebied te houden. De Commissie heeft zich daarom tot dusver beperkt tot de uitvoering van haalbaarheidsstudies met betrekking tot mogelijke indicatoren, zoals de indicatoren op het gebied van regionale technologische betalingsbalansen of de technologische infrastructuur. Er zijn bovendien gegevens verzameld over het regionale indicatorenstelsel in Canada.

2.2.6. Ontwikkeling van statistisch basisgereedschap

De laatste categorie taken van de Commissie in het kader van dit programma bestaat volgens artikel 4, sub f), eerste zin, van de beschikking van de Raad uit de ontwikkeling van statistische basisgereedschap. Tot deze categorie behoren overeenkomstig de bijlage bij de beschikking van de Raad (zie sub f), tweede zin) registers, EDI-technieken (elektronische gegevensuitwisseling), classificatiesystemen, steekproeven, vragenlijsten, hulpmiddelen voor de verwerking en gegevensanalysesystemen teneinde "de procedures voor de gegevensverzameling voor de informatieplichtigen zo eenvoudig mogelijk te houden." (idem, eerste zin).

De vorderingen die tot dusver met betrekking tot de ontwikkeling of toepassing van bovengenoemde instrumenten zijn gemaakt, zijn niet in alle gevallen even groot

- Er wordt op dit ogenblik hard gewerkt aan de totstandbrenging van uniforme registers in zowel de lidstaten van de EU als de overige lidstaten van de EER (zie ook Verordening (EEG) nr. 2186/93 van de Raad van 22 juli 1993 betreffende de communautaire coördinatie van de inrichting van ondernemingsregisters voor statistische doeleinden, PB L 196 van 5.8.1993, blz. 1, en Verordening 696/93 van de Raad inzake de statistische eenheden).

- Er worden momenteel in de projecten DSIS (Distributed Statistical Information Services), Teler, SERT en Datamed (geautomatiseerde gegevensrapportage) nieuwe manieren ontwikkeld voor het verzamelen van gegevens en het delen van informatie met de lidstaten. Eurostat gebruikt voor sommige gebieden het systeem STATEL om gegevens van nationale statistische diensten elektronisch te verzamelen, maar doet dit nog niet voor W&T-statistieken.

- Alle classificatiesystemen die voor de uitvoering van de activiteiten noodzakelijk zijn, zijn in bruikbare vorm beschikbaar. Zij zijn evenwel niet alle up-to-date, daar de herziening op internationaal niveau heel wat tijd vergt. De door de Commissie ontwikkelde NABS-classificatie (zie 2.2.2) is onlangs nog aangepast aan de veranderingen op het gebied van de sociaal-economische doelstellingen. Bovendien zijn de eerste stappen gedaan om de COFOG (Classificatie van overheidsfuncties) met het oog op de overheidsfinanciering van O&O-activiteiten te herzien.

- Er is tot dusver al relatief veel gedaan aan de ontwikkeling van passende hulpmiddelen voor de verwerking en beveiliging van de door de lidstaten aan Eurostat gezonden gegevens. Hiertoe behoren standaardprocedures om de gegevens over de overheidsfinanciering van O&O, regionale O&O-uitgaven en regionaal O&O-personeel te controleren, de vaststelling van interne procedures om de vertrouwelijkheid te beschermen (inclusief een veilige omgeving), maar ook speciaal ontwikkelde programma's voor de controle van de resultaten van de proefenquêtes inzake innovatie. Voor de verwerking van de resultaten van deze proefenquêtes waren nog verdere werkzaamheden nodig. Deze betroffen de toepassing en tot op zekere hoogte ook de ontwikkeling van methoden voor het schatten van ontbrekende waarden en voor aggregatie op microniveau en een reeks procedures om het onmogelijk te maken dat de resultaten worden herleid naar de afzonderlijke statistische eenheden, in dit geval ondernemingen, alhoewel de afzonderlijke resultaten in het algemeen slechts zeer kleine wijzigingen ondergaan.

- Er zijn gegevens beschikbaar in de Eurostat-gegevensbanken FAME, voor productie, en New Cronos, voor verspreiding binnen de Commissie en voor bepaalde externe gebruikers (bijvoorbeeld de nationale statistiekbureaus). New Cronos bevat gegevens over GBAORD (ingedeeld volgens NABS), over O&O-personeel en -uitgaven (geregionaliseerd) en over octrooien (geregionaliseerd). New Cronos is tevens toegankelijk voor externe betalende gebruikers.

- De analyse van de innovatiegegevens is door externe contractanten uitgevoerd. In mei 1996 is in Luxemburg een seminar gehouden waarop de resultaten zijn gepresenteerd.

De in artikel 4, zin 1, sub f), van de beschikking van de Raad beschreven taken zijn ingegeven door de wens zo veel mogelijk informatie aan te bieden zonder degenen van wie de gegevens afkomstig zijn, bovenmatig te belasten. Volgens de Commissie zijn er nog andere mogelijkheden om dit doel te bereiken die weliswaar niet in de beschikking van de Raad zijn opgenomen, maar toch zeer veelbelovend lijken. De Commissie heeft in dit verband dan ook reeds initiatieven genomen. Een voorbeeld hiervan is de ontwikkeling van methoden voor het aanvullen van hiaten in actuele gegevens ("nowcasting"). Gebruikers van gegevens hebben met name belangstelling voor actuele gegevens; in 1998 waren ze bijvoorbeeld geïnteresseerd in de O&O-uitgaven in 1997 of in ieder geval in 1996. Door de manier waarop de gegevens momenteel in vele lidstaten worden verzameld, is het niet mogelijk dergelijke actuele gegevens voor alle lidstaten beschikbaar te stellen. Daartoe zouden extra enquêtes moeten worden gehouden, maar dat zou in strijd zijn met het bovengenoemde principe. De oplossing zou kunnen liggen in korte-termijnprognoses voor de recentste jaren ("nowcasts"). Eurostat is reeds begonnen met voorbereidingen voor de systematische analyse van geschikte procedures op het gebied van de O&O-statistiek.

Een ander voorbeeld betreft de planning van de verzameling van HRST-gegevens. Na een uitvoerige analyse van de ontwikkelde methode (Canberra-handboek, zie 2.2.2), de daaruit voortvloeiende gegevensbehoefte en de momenteel werkelijk beschikbare gegevens, is de conclusie getrokken dat de leemten in de gegevens alleen kunnen worden aangevuld door gecoördineerde, grootschalige extra enquêtes, tenzij ten minste een deel van de noodzakelijke gegevens kan worden geschat. Daarbij wordt ervan uitgegaan dat het wellicht voldoende is als alleen de basisgegevens (bijvoorbeeld marginale verdelingen) worden verzameld en alle andere gegevens op basis van onvolledige gegevens uit allerlei bronnen worden geschat met behulp van geschikte methoden die wellicht nog moeten worden ontwikkeld. Eurostat zal dit idee om beter tegemoet te komen aan de behoefte aan gegevens over wetenschappelijk en technisch personeel verder uitwerken.

3. Verwezenlijkingen en tekortkomingen

In dit hoofdstuk willen we laten zien welke vooruitgang er op de verschillende relevante gebieden is geboekt. Er is voor bijna elk gebied wel verbetering tot stand gebracht, maar er zijn zeker ook nog tekortkomingen.

- Er waren van meet af aan al gegevens over O&O-personeel en -uitgaven (zonder wettelijke verplichting door de lidstaten geleverd op basis van de OESO-methode). In beide helften van de looptijd van de beschikking van de Raad is de regionale dekking verbeterd, zodat er momenteel alleen voor Luxemburg (helemaal geen gegevens) en Nederland geen geregionaliseerde gegevens beschikbaar zijn. In totaal zijn voor maar net iets meer dan de helft van de regio's gegevens op NUTS 2-niveau beschikbaar. In de loop van de afgelopen vier jaar is het Regionaal handboek aangepast en is een inventarisatie uitgevoerd van de verschillen in methoden tussen de lidstaten. Deze inventarisatie geeft aan dat de gegevens nog niet volledig vergelijkbaar zijn. Er zijn prognoses voor het heden ("nowcasts") en voor de toekomst ("forecasts") over O&O-personeel en -uitgaven gepubliceerd. In de loop der tijd zal duidelijk worden hoe nauwkeurig en hoe bruikbaar deze prognoses zijn.

- De gegevens over de overheidsfinanciering (GBAORD) zijn niet wezenlijk verbeterd op het punt van verdere onderverdelingen. Er is een aanbeveling overgenomen die - indien in de praktijk gebracht - de vergelijkbaarheid van de gegevens verder zal verbeteren. De helft van de lidstaten verstrekt nog steeds geen gegevens op NABS 2-niveau en geen gegevens over ontwikkelingshulp, biotechnologie en informatietechnologie. Er zijn prognoses voor het heden ("nowcasts") en voor de toekomst ("forecasts") over GBAORD gepubliceerd.

- Gegevens over communautaire O&O-activiteiten bestonden al vóór de beschikking van de Raad, maar dit waren voornamelijk gegevens over GBAORD. In de loop der tijd zijn er gegevens beschikbaar gekomen dankzij de regelmatige controle en beoordeling van de communautaire OTO-activiteiten, het jaarlijks verslag over de OTO-activiteiten van de Unie (uit hoofde van artikel 173 van het Verdrag)en e Europese verslagen over wetenschap- en technologie-indicatoren. Er komen dus meer gegevens beschikbaar, maar deze zijn waarschijnlijk niet volledig vergelijkbaar.

- Vóór de beschikking van de Raad waren er geen gegevens over Human Resources in Science & Technology. In de eerste helft van de periode is de methode ontwikkeld (samen met het secretariaat van de OESO). In de tweede helft zijn de gegevens over de standen verzameld. Deze waren van wisselende kwaliteit. Er is een tweede enquête inzake de HRST-standen opgesteld en er is een aanvang gemaakt met het verzamelen van gegevens over de HRST-stromen.

- Vóór de beschikking van de Raad waren er binnen Eurostat geen gegevens over octrooiaanvragen. In de tweede helft van de periode heeft het Europees Octrooibureau deze gegevens verstrekt, die naar IPC-klasse en regio waren onderverdeeld. De uitsplitsing naar regio is in de loop der tijd verbeterd (verbeterde relatie tussen de postcodes en NUTS), maar is voor sommige landen (Griekenland, Portugal, Finland, Verenigd Koninkrijk) nog steeds problematisch.

- Vóór de beschikking van de Raad waren er geen geharmoniseerde gegevens over innovatie beschikbaar. In de eerste helft van de periode zijn bij Eurostat de gegevens van de eerste CIS binnengekomen en deze zijn in de loop van de daaropvolgende jaren verwerkt. De gegevens waren allesbehalve vergelijkbaar. In 1997 is de tweede CIS gestart en de eerste gegevens daarvan zijn inmiddels binnen. De gebruikte methoden behoeven waarschijnlijk verdere verbetering en harmonisatie.

- Er zijn gegevens over een aantal variabelen beschikbaar gekomen, vooral door de verzameling van gegevens voor het eerste en tweede REIST-rapport: gegevens over de technologische betalingsbalansen, de handel in en de productie van hightechgoederen en -diensten, het afstudeerniveau van studenten en de werkgelegenheid in hightechsectoren.

4. Plannen voor de tijd na het aflopen van het programma

In de komende jaren zal een aantal trajecten worden gevolgd om de verstrekking van statistieken over wetenschap en technologie te verbeteren. Zoals hierboven is aangegeven, wordt bijna de hele breedte van het gebied bestreken. Er bestaat geen duidelijke behoefte aan andere indicatoren dan de indicatoren die de impact en output meten. De werkzaamheden zullen zich niet alleen op deze indicatoren richten, maar ook op verbetering van de kwaliteit van de gegevens en op verbetering van de bruikbaarheid van het W&T-informatiesysteem.

De kwaliteit van de gegevens kan op verschillende manieren worden verbeterd. Op de eerste plaats moeten de gegevens sneller beschikbaar komen. Dit is deels een taak van de lidstaten (de verwerking van de enquêteresultaten) en deels een taak van Eurostat (de verwerking van de gegevens ten behoeve van publicaties). Eurostat biedt daarnaast prognoses voor het heden en de toekomst ("nowcasts"/"forecasts") om de leemte tussen de behoefte aan zeer actuele gegevens en de vanwege de productietijd onvermijdelijke vertraging op te vullen. Op de tweede plaats moet de regionale dekking worden uitgebreid (voor de variabelen waarvoor dit van toepassing is). De regionalisatie is bij lange na nog niet volledig. Idealiter wordt de EU beschreven op NUTS 2-niveau. Dit is een enorme opgave, omdat hiermee alle gegevens over O&O-personeel en -uitgaven, over octrooien, over een aantal andere variabelen en uiteindelijk misschien ook over innovatie gemoeid zijn. Op de derde plaats moet de vergelijkbaarheid van de gegevens worden verbeterd. Hiervoor is een analyse nodig van de gebieden waarop gegevens worden verzameld (zoals regionale gegevens over personeel en uitgaven), waarna de aanbevelingen die uit deze analyse voortvloeien, moeten worden geïmplementeerd. Dit zal waarschijnlijk een regelmatig terugkerende procedure zijn, omdat er zich nieuwe verschijnselen zullen voordoen waar de lidstaten op verschillende manieren mee omgaan. Harmonisatie zal dus een steeds terugkerende activiteit zijn als men wil voorkomen dat de methoden langzamerhand uiteen gaan lopen. Een systematische meting van deze kwaliteitsaspecten garandeert dat deze aspecten blijvend aandacht krijgen en dat er dus blijvend druk wordt uitgeoefend op diegenen die verantwoordelijk zijn voor verbeteringen.

De kwaliteit van de gegevens zou op deze punten ook baat hebben bij twee andere generieke acties: een uitgebreider gebruik van de administratieve gegevensbronnen en een betere integratie van de O&O- en innovatieaspecten in de bestaande gegevensverzameling.

In het kader van het vijfde kaderprogramma voor OTO is in het specifieke programma over "Verhoging van het menselijk onderzoekspotentieel en verdieping van de fundamentele kennis op sociaal-economisch gebied" de totstandbrenging van een gemeenschappelijke Europese bank van wetenschappelijke, technologische en innovatie-indicatoren gepland. Voor deze activiteiten, waarbij primair DG Onderzoek, Eurostat en een aantal samenwerkende onderzoeksinstituten betrokken zijn, moet een relevante, samenhangende en vergelijkbare reeks indicatoren worden samengesteld en beschikbaar worden gemaakt om het opstellen, coördineren en beoordelen van OTO-strategieën in Europa te ondersteunen.

Het is cruciaal dat de toekomstige activiteiten een juridische basis krijgen. Dat kan in de vorm van een beschikking of verordening van de Raad. De eerste oplossing komt in feite neer op een continuering van de beschikking van de Raad voor 1993-1997, met aanpassingen aan de huidige stand van zaken. Een beschikking van de Raad zou betekenen dat voortzetting van de huidige activiteiten wordt goedgekeurd. De lidstaten blijven in dat geval op basis van een herenakkoord met de Commissie en met elkaar samenwerken: een samenwerking op vrijwillige basis, die heeft bewezen tamelijk effectief te zijn, maar die misschien niet in staat is de vele gebreken uit het vorige hoofdstuk te ondervangen. Een verordening van de Raad zou aan de andere kant een veel effectiever instrument zijn om de activiteiten op dit gebied te harmoniseren. Een verordening zou een aantal lidstaten dwingen hun methoden aan te passen.

Eurostat zal, tot slot, de nauwe samenwerking met het OESO-secretariaat en de overige (niet tot de EU behorende) OESO-lidstaten voortzetten. Deze samenwerking wordt steeds belangrijker voor de EU in het kader van de diverse in 2000 door de Commissie begonnen benchmarking-activiteiten. Om de EU ten opzichte van haar voornaamste concurrenten, de Verenigde Staten en Japan, te kunnen benchmarken zijn gezamenlijke methoden vereist en moeten geharmoniseerde indicatoren beschikbaar zijn.

5. Algemene conclusies

Dit verslag heeft duidelijk gemaakt wat er in de afgelopen jaren is bereikt en wat er in de toekomst nog moet worden gedaan. Door de smalle basis van de statistiek inzake onderzoek, ontwikkeling en innovatie in de periode vóór de beschikking van de Raad wordt de indruk gewekt dat er aanzienlijke vooruitgang is geboekt, maar er zijn nog veel lacunes die moeten worden aangevuld voordat het gebied min of meer compleet is. Dit zal zowel van de Commissie als van de lidstaten aanzienlijke inspanningen vergen, die idealiter worden versterkt door een juridisch instrument waarmee de acties van de deelnemers beter kunnen worden gecoördineerd.

BIJLAGE

Analyse van de gebruikersbehoeften aan communautaire statistieken inzake onderzoek, ontwikkeling en innovatie

Analyse van de gebruikersbehoeften

Na de goedkeuring van Beschikking 94/78/EG, Euratom van de Raad van 24 januari 1994 heeft de Commissie een enquête opgezet om meer te weten te komen over de behoeften van de gebruikers. De analyse van de gebruikersbehoeften heeft aan het begin van de looptijd van de beschikking plaatsgevonden en de resultaten zijn in het tussentijdse verslag aan de Raad gerapporteerd. Hieronder volgt een korte samenvatting. Een klein deel van de gebruikers reageerde pas na de verschijning van het tussentijdse verslag. Hun antwoorden worden hier eveneens behandeld.

1. Samenvatting van de bevindingen van het tussentijdse verslag

Afgezien van de behoefte aan vergelijkbaarheid, nauwkeurigheid en snelle beschikbaarheid van de gegevens, zijn de volgende behoeften vastgesteld.

Indicatoren betreffende O&O-input

De behoefte aan een nadere onderverdeling naar uitvoerende sector (bijvoorbeeld volgens NACE), regio, wetenschapsgebied, sociaal-economisch doel.

Indicatoren betreffende O&O-output

De behoefte aan indicatoren over octrooiaanvragen en toegekende octrooien en bibliometrische indicatoren.

Indicatoren betreffende O&O-impact

De behoefte aan indicatoren over technologische betalingsbalansen en de handel in geavanceerde technologische producten.

Innovatie-indicatoren

Indicatoren over bronnen, doelstellingen, belemmeringen, onderverdelingen van uitgaven, samenwerking op het gebied van O&O, technologieoverdracht, octrooiaanvragen en het effect van innovaties.

Overige O&O- en innovatie-indicatoren

Indicatoren over standen en stromen van Human Resources in Science & Technology.

Overige aanverwante indicatoren

Verscheidene onderwerpen op het gebied van kennis en kennisvermeerdering door ondernemingen.

Zie bijlage II van het tussentijdse verslag aan de Raad voor details.

2. Recente antwoorden op de enquête inzake de gebruikersbehoeften.

De Unesco, de IJslandse Raad voor Onderzoek en de Noordse Raad van Ministers hebben de vragenlijst naar de gebruikersbehoeften pas na de verschijning van het tussentijdse verslag beantwoord. Hun antwoorden komen overeen met de eerder geuite behoeften. De Unesco uit de wens dat de statistieken van de Unesco en die van de OESO/Eurostat vergelijkbaar worden gemaakt.

ADDENDUM

Addendum bij het eindverslag

Communautaire statistiek inzake W&T en innovatie

Voortgangsverslag voor de periode 1998 - 2000

In dit verslag wordt de situatie na 1997 van de statistiek inzake W&T en innovatie in de Europese Unie beschreven en wordt nader ingegaan op de behoefte aan een nieuwe rechtsgrond voor dit gebied van de statistiek. Gezien de diverse nieuwe initiatieven en beleidslijnen inzake W&T en innovatie die onlangs door de Raad en de Commissie zijn opgezet, is er dingend behoefte aan nieuwe gegevensverzamelingen en aan een frequentere productie van statistische indicatoren.

Op de Europese Top van Lissabon vorig jaar heeft de Europese Raad een duidelijke strategische doelstelling voor Europa in het volgende decennium goedgekeurd: de meest concurrerende en dynamische kenniseconomie van de wereld te worden die in staat is tot duurzame economische groei met meer en betere banen en een hechtere sociale samenhang. De meting van geharmoniseerde inputs en outputs en van de sociaal-economische impact van de zogenoemde kenniseconomie staat helemaal bovenaan de Europese onderzoekagenda en vormt een grote uitdaging voor het Europees statistisch systeem. De voorgestelde rechtsgrond zal de grondslag vormen voor toekomstige verzamelingen van hoogwaardige, geharmoniseerde en vergelijkbare kwaliteitsgegevens.

Recentste onderzoek- en innovatiebeleid en statistische behoeften (in chronologische volgorde)

Genderstatistiek en "vrouwen en wetenschap": Het scheppen van gelijke kansen in wetenschappelijke loopbanen en de bevordering van vrouwen in de onderzoekwereld is de laatste jaren een van de prioriteiten van de Commissie en van de lidstaten geworden. De Commissie heeft op 19 februari 1999 over dit onderwerp een mededeling gepubliceerd [20], gevolgd door een resolutie van de Raad [21] over vrouwen en wetenschap. In beide documenten werd geklaagd over het gebrek aan vergelijkbare statistische informatie over "vrouwen en wetenschap" en werd erop gewezen dat er duidelijk behoefte is aan de statistische meting van verschijnselen op dit gebied.

[20] COM(1999) 76, 17.2.1999.

[21] 1999/C 201/01.

Europese onderzoekruimte: In januari 2000 heeft de Europese Commissie de mededeling Naar een Europese onderzoekruimte [22] bekendgemaakt, die een aantal acties en beleidsrichtsnoeren voor een betere integratie van de Europese onderzoekruimte bevat. De mededeling is voornamelijk gericht op het creëren van de voorwaarden die het mogelijk maken de impact van Europese onderzoekinspanningen te vergroten door de samenhang van onderzoekbeleid en -activiteiten in Europa te versterken. Dit document en de mededeling van oktober 2000 Totstandbrenging van de Europese onderzoekruimte: oriëntaties voor de activiteiten van de Unie op het gebied van onderzoek (2002-2006) [23] kunnen als grondslag voor het volgende OTO-kaderprogramma worden beschouwd.

[22] COM(2000) 6.

[23] COM(2000) 612 definitief.

Europese Raad in Lissabon: In maart 2000 heeft de Europese Raad een duidelijk strategisch doel voor Europa op weg naar een grotere concurrentiekracht en een dynamische kenniseconomie vastgesteld. Een van de conclusies van de top van Lissabon is dat het nationaal OTO-beleid in de Europese Unie aan dat van de voornaamste concurrenten, de VS en Japan, moet worden getoetst. Deze beslissing zal grote gevolgen hebben voor de verzameling van aanverwante gegevens en voor de ontwikkeling van diverse nieuwe statistische indicatoren die door de Commissie zal moeten worden gecoördineerd. Bovendien werden in Lissabon de toekomstige doelstellingen van het onderwijs- en opleidingssysteem besproken, waarmee rekening moet worden gehouden wanneer onderwijs- en opleidingsstatistieken worden ontwikkeld en aan de wetenschappelijke en technologische doelstellingen van de EU worden gekoppeld.

Follow-up van de conclusies van de top van Lissabon in maart 2000:

- Toetsing van nationaal onderzoekbeleid: In juni 2000 heeft de Onderzoekraad een resolutie goedgekeurd waarin de Commissie wordt opgeroepen een volledige reeks indicatoren en een methodiek te presenteren voor het toetsen van de volgende vier onderwerpen:

- menselijk potentieel in OTO, inclusief de attractiviteit van W&T-beroepen;

- overheids- en privé-investeringen in OTO;

- wetenschappelijke en technologische productiviteit;

- impact van OTO op concurrentiekracht en werkgelegenheid;

alsmede andere aspecten die essentieel zijn om inzicht te krijgen in de impact van OTO-beleid zoals de bevordering van OTO-cultuur, de publieke waarneming van wetenschap en de algemene convergentie en evenwichtigheid van OTO binnen de Europese Unie. De Commissie en de lidstaten hebben gezamenlijk een lijst van 20 indicatoren [24] opgesteld, waarover de Onderzoekraad zich in november 2000 positief heeft uitgelaten.

[24] SEC(2000) 1842, 3.11.2000.

- Mededeling over innovatie: De Commissie is begonnen met de uitvoering van de verzoeken van de top van Lissabon door middel van de mededeling Innovatie in een kenniseconomie [25], waarin de algemene beleidsrichtsnoeren ter ondersteuning van innovatie in Europa worden uiteengezet. In deze mededeling is een eerste ontwerp opgenomen van het Europese innovatiescorebord dat gericht is op de volgende vier onderwerpen: menselijk potentieel, het creëren van nieuwe kennis, de overdracht en toepassing van kennis en innovatiefinanciering, -output en -markten. Eurostat heeft de meeste van de gegevens verstrekt. Diverse indicatoren uit de communautaire innovatie-enquête werden voor het innovatiescorebord geselecteerd.

[25] COM(2000) 567, 20.9.2000.

Een bijgewerkte versie van het eerste Europese innovatiescorebord moet in juni 2001 bij de Raad worden ingediend.

Europese Raad in Stockholm: In maart 2001 werd in de conclusies van de top van Stockholm voortgebouwd op de doelstellingen die in Lissabon werden goedgekeurd en werd er nogmaals op gewezen dat het voor Europa een noodzaak is om zijn concurrentievermogen en sociale samenhang te verbeteren. Deze conclusies omvatten statistische aspecten, namelijk in punt 24: "De lidstaten en de Commissie wordt verzocht de kwaliteit, het actuele karakter en de beschikbaarheid te verbeteren van de statistische gegevens die nodig zijn voor het benchmarken op onderling overeengekomen gebieden van cruciaal belang voor het ondernemingsbeleid. Bovendien wordt de Commissie verzocht zich te beraden op het gebruik van kwantitatieve doelstellingen in het ondernemingsbeleid.".

Statistische behoeften: In alle recent O&O- en innovatiebeleid wordt aangedrongen op actuele en geharmoniseerde gegevens. Over de verzameling daarvan zal met de lidstaten moeten worden onderhandeld en Eurostat zal de coördinatie verzorgen. De nieuwe benchmarking zal regelmatig moeten worden herhaald maar ook verder moeten worden verbeterd op het stuk van kwaliteit, vergelijkbaarheid en disaggregatie. Voor de OTO-benchmarking zullen diverse nieuwe indicatoren moeten worden ontwikkeld. Met het oog op de jaarlijkse bijwerking van het innovatiescorebord zullen frequenter maar op kleinere schaal innovatie-enquêtes in de lidstaten moeten worden uitgevoerd en zal de kwaliteit, de tijdigheid en de dekking van andere indicatoren moeten worden verbeterd. Het Europees statistisch systeem moet W&T-genderstatistieken produceren teneinde de beleidmakers de nodige gegevens te verschaffen ter beoordeling van de doeltreffendheid van aanverwante communautaire beleidsvormen.

Eurostat heeft diverse statistische activiteiten op touw gezet om tegemoet te komen aan de prioritaire behoeften op het gebied van benchmarking, zoals door de Raad gevraagd. Eurostat neemt regelmatig deel aan de vergaderingen van de groep van hoge ambtenaren, die een reeks van 20 indicatoren voor het toetsen van het O&O-beleid in de lidstaten heeft voorgesteld. In april jongstleden werd een bijzondere vergadering van de werkgroep W&T en innovatie georganiseerd en een tweede soortgelijke bijeenkomst is voor september 2001 gepland. Collega's van DG Onderzoek en DG Ondernemingen hebben de beleidsdoelstellingen van hun directoraat-generaal gepresenteerd en hebben met de statistici van de lidstaten alternatieve strategieën besproken om op de verzoeken van de Raad in te gaan. Er werd een bijzondere taskforce opgericht die tot taak heeft vijf nieuwe indicatoren te ontwikkelen en mogelijke verbeteringen aan de overige 15 indicatoren na te gaan. De nationale bureaus voor de statistiek werd ook verzocht gegevens voor de benchmarking door middel van een speciaal ontworpen vragenlijst te valideren en te vervolledigen. Er werd ook een taskforce opgericht om de diverse mogelijkheden voor jaarlijkse bijwerkingen van de voornaamste innovatie-indicatoren uit te werken.

Ontwikkeling van de statistiek inzake W&T en innovatie na 1997

Ondanks het gebrek aan een specifieke rechtsgrond voor de ontwikkeling van een communautaire statistiek inzake W&T en innovatie is Eurostat voortgegaan met de verzameling, verspreiding, harmonisatie, ontwikkeling en verbetering van statistieken voor dit gebied. Dit is in samenwerking met de lidstaten op basis van herenakkoorden gebeurd.

Coördinatie en samenwerking

Met het statistisch werkprogramma 1998-2002 van Eurostat als juridische grondslag werden in Luxemburg regelmatige bijeenkomsten van werkgroepen en taskforces over O&O- en innovatiestatistieken gehouden, onder deelname van de lidstaten, de kandidaat-lidstaten, het OESO-secretariaat, de Unesco, de VS, Canada, de Russische Federatie en de directoraten-generaal van de Commissie die bij dit gebied het meest betrokken zijn (DG Onderzoek, DG Ondernemingen, DG Regionaal beleid). Dankzij deze bijeenkomsten kon Eurostat de statistische activiteiten van de lidstaten op het gebied van O&O en innovatie coördineren en konden de diensten van de Commissie tevens hun specifieke behoeften op dit gebied kenbaar maken. De deelname van kandidaat-lidstaten is vooral van belang omdat deze op die manier in staat worden gesteld de besprekingen en het besluitvormingsproces met betrekking tot het Europees statistisch systeem van dichtbij te volgen.

Eurostat en de OESO hebben hun nauwe samenwerking voortgezet door wederzijds deel te nemen aan de algemene vergaderingen van de andere organisatie waarbij telkens de lidstaten vertegenwoordigd zijn, alsmede door middel van regelmatige bilaterale bijeenkomsten met het oog op een betere coördinatie van aanverwante activiteiten.

Verzameling en verspreiding van O&O-gegevens

Eurostat heeft de jaarlijkse O&O-gegevensverzameling met de lidstaten en met IJsland en Noorwegen gecoördineerd. Deze gegevens hadden betrekking op door de overheid voor O&O beschikbaar gestelde middelen (GBAORD) overeenkomstig de NABS en op O&O-personeel en -uitgaven naar institutionele sector en naar regio (NUTS 2). De O&O-statistieken werden op verschillende manieren verspreid: jaarlijkse O&O-publicatie van Eurostat, korte publicaties in de Eurostatreeks Statistics in Focus - Theme 9, in NewCronos, de referentiedatabank van Eurostat, en via andere elektronische media. In maart 2001 publiceerde Eurostat Statistics on Science and Technology in Europe als speciaal rapport in de Panorama-reeks.

Om in te spelen op de toenemende behoefte aan statistische informatie over kandidaat-landen, heeft Eurostat in 1998 een nieuw project opgezet voor de verzameling van gegevens over O&O- en innovatieactiviteiten van kandidaat-lidstaten en van de Russische Federatie. Het project kon worden uitgevoerd dankzij de medewerking van drie statistici van de nationale bureaus voor de statistiek van Slovenië, Bulgarije en Slowakije. De statistieken werden op papier en via NewCronos, de referentiedatabank van Eurostat, verspreid. Tussen het begin en het midden van de jaren negentig werden de methoden voor de verzameling van O&O-gegevens in deze landen aangepast aan internationale normen (Frascati-handboek). In de mate van het mogelijke zijn reeksen van 1990 tot 1998 in NewCronos beschikbaar gesteld.

Octrooistatistieken

Met het Europees Octrooibureau (EOB) kwam het tot een hechtere samenwerking. Het EOB leverde Eurostat gestandaardiseerde gegevensreeksen over Europese octrooitoepassingen. Eurostat heeft de methodiek voor het opzetten van regionale octrooistatistieken op basis van deze gegevensreeksen verbeterd, met name na de wijziging van de NUTS-classificatie in 1999. De methode werd uitgebreid tot de VS, Canada en Japan. Samen met O&O-statistieken werden via dezelfde middelen regelmatig regionale octrooigegevens gepubliceerd.

In 1999 raadpleegde Eurostat de diensten van de Europese Commissie over hun specifieke statistische behoeften inzake octrooien. Diverse DG's hebben verscheidene behoeften kenbaar gemaakt, die Eurostat aan de orde stelt bij de onderhandelingen met de OESO over het opzetten van een statistische octrooidatabank, die zowel de Europese octrooisystemen (EOB en de nationale octrooibureaus) als de Amerikaanse (USPTO) en Japanse (JPO) octrooisystemen bestrijkt.

Regionale statistieken en regionalisatiemethoden

Sinds 1997 legt Eurostat meer de nadruk op de methodologische verbeteringen van bestaande regionale indicatoren (O&O-uitgaven en -personeel, octrooien). In 1999 werd begonnen met de opstelling van een overzicht van de verschillende door de lidstaten toegepaste methoden om de beste praktijken te identificeren die uiteindelijk belangrijke elementen zouden vormen voor de volgende herziening van het regionale handboek. Sommige van de vroegere bevindingen van dit overzicht zullen al in de aan de gang zijnde herziening van het Frascati-handboek worden opgenomen met het oog op de invoering van een aantal richtsnoeren over de regionalisering van O&O-statistieken.

Er zijn ook meer regionale W&T-indicatoren nodig ter ondersteuning van het regionale beleid van de EU maar eveneens voor de regionale overheden en beleidmakers. Een concreet voorbeeld: Eurostat is begonnen met het opstellen van regionale statistieken over werkgelegenheid in hightechsectoren en kennisintensieve diensten op NUTS 2-niveau (indien statistisch significant). Een ander voorbeeld was de poging om het aantal en de inputs en outputs van technologische infrastructuurinstellingen op regionaal niveau te meten.

Menselijk potentieel in wetenschap en technologie (HRST)

De meting van HRST is gebaseerd op de richtsnoeren en de methodiek van het zogenoemde Canberra-handboek. Sinds 1998 werkt Eurostat aan de ontwikkeling van HRST-indicatoren onder gebruikmaking van gegevens uit de communautaire arbeidskrachtenenquête. Op Eurostat- en OESO-vergaderingen werden diverse studies en stukken ingediend waaruit de relevantie van de gekozen aanpak blijkt. Eurostat heeft de NESTI-groep (National Experts of Science, Technology and Innovation Statistics) onlangs een herziening van het Canberra-handboek voorgesteld. Met de HRST-indicatoren (standen en stromen) werd een nieuw gebied in NewCronos ingevoerd.

Samen met de OESO heeft Eurostat een haalbaarheidsstudie uitgevoerd voor de ontwikkeling van indicatoren over interne mobiliteit van hooggekwalificeerde werknemers. De resultaten werden gepubliceerd en maken nu deel uit van de regelmatige productie van Eurostat.

Statistieken over hightechsectoren en -producten

Geavanceerde technologie speelt een belangrijke rol in de algemene economische ontwikkeling van landen en regio's. Beleidmakers vragen om de meting van de sociaal-economische gevolgen van geavanceerde technologie daar deze technologie als een belangrijke outputfactor van onderzoekactiviteiten kan worden beschouwd.

Op basis van de OESO-classificatie van hightechproducten en -sectoren heeft Eurostat een project opgezet dat bedoeld is om op de bovengenoemde vragen een antwoord te geven onder gebruikmaking van bij Eurostat bestaande statistieken (nationale rekeningen, structurele bedrijfsstatistieken, arbeidskrachtenenquête, buitenlandse handel, innovatie, octrooien enz.).

Innovatiestatistieken

In de meeste lidstaten werd in 1997 begonnen met de tweede communautaire innovatie-enquête (CIS2) met 1996 als referentiejaar. Terwijl voor CIS1 het hoofdprobleem het gebrek aan harmonisatie tussen de lidstaten was, wat op zijn beurt een zeer negatieve uitwerking op de vergelijkbaarheid van de resultaten had, was een belangrijk doel van CIS2 om de vergelijkbaarheid te verbeteren van een aantal aspecten: gemeenschappelijke kernvragen, referentieperiode en frequentie, doelpopulatie, statistische eenheid, dekking van economische sectoren, enquêtemethoden en procedures voor coherentiecontroles en schattingsmethoden.

Al uit de eerste evaluaties van CIS2 is gebleken dat voor deze elementen grote vooruitgang is geboekt, maar dat er nog problemen waren met de vergelijkbaarheid voor sommige variabelen, bijvoorbeeld wat het aandeel van innoverende bedrijven betreft. De vertaling van de kernvragen in de landstalen, de volgorde van de vragen en bijkomende vragen per land kunnen tot uiteenlopende interpretaties van de begrippen en definities leiden.

De eerste voorlopige resultaten van CIS2 werden in mei 1999 gepubliceerd en de eindresultaten waren in juni 2000 in NewCronos beschikbaar. De analytische publicatie Statistics on Innovation in Europe in de Panorama-reeks werd in maart 2001 uitgegeven. Sommige CIS-gegevens zijn ook gebruikt voor de eerste versie van het innovatiescorebord dat na de top van Lissabon in 2000 werd opgesteld.

CIS2-gegevens werden ook geanalyseerd in een aantal studies die werden gefinancierd door DG Ondernemingen (ex-DG XIII). De contractanten werden verondersteld toegang te hebben tot op microniveau geaggregeerde gegevens voor alle landen, maar uiteindelijk gaven diverse lidstaten Eurostat geen toestemming om deze gegevens aan de contractanten te verstrekken. Daarom moest het Eurostatpersoneel zelf voor diverse studies de definitieve bewerking uitvoeren. Dit leidde tot praktische problemen en ernstige vertragingen. Eurostat bereidt in samenwerking met de nationale bureaus voor de statistiek een rechtsgrond voor die de toegang tot vertrouwelijke gegevens voor onderzoekdoeleinden zal regelen. Bij de onderhandelingen met de lidstaten wordt goede vooruitgang geboekt en gehoopt wordt dat het toekomstige kader de mogelijkheid zal bieden om met de verzamelde gegevens diepgaand onderzoek op Europese schaal mogelijk te maken, terwijl de geheimhoudingsvereisten van het Europees statistisch systeem worden gevrijwaard.

Met de voorbereiding van de derde enquêteronde is in 2000 begonnen en in de lidstaten zal in 2001 met CIS3 een aanvang worden gemaakt. De nieuwe opzet van de enquête is gebaseerd op de evaluatie van CIS2 en de daaruit getrokken lering. Hoofddoel was een verdere verbetering van de vergelijkbaarheid tussen de lidstaten, terwijl de vergelijkbaarheid met CIS2 zoveel mogelijk behouden moet blijven. Er is met name veel aandacht besteed aan de definitie van "technologische" innovatie. Daarnaast werd de enquête tot een aantal nieuwe dienstensectoren uitgebreid.

Omdat van de gegevens intensiever gebruik wordt gemaakt, is er ook behoefte aan frequentere gegevensverzamelingen. Innovatie-enquêtes slechts om de vier jaar zijn voor de voornaamste gebruikers en met name ten behoeve van het innovatiescorebord niet bevredigend. Voor het scoreboard 2001 zullen geen bijgewerkte gegevens beschikbaar zijn. Er is een project geïnitieerd dat gericht is op jaarlijkse bijwerkingen van de voornaamste innovatie-indicatoren. De lidstaten zijn zich bewust van hun verantwoordelijkheid om de Europese Commissie actuele statistieken te verstrekken, maar tegelijkertijd wijzen de nationale bureaus voor de statistiek erop dat de frequentere verstrekking van betrouwbare en vergelijkbare indicatoren moeilijk is, voornamelijk om de volgende twee redenen: gebrek aan middelen bij de statistische diensten en afnemende bereidheid bij de ondernemingen om statistische enquêtes te beantwoorden.

Methodologische verbeteringen

Om tot een betere vergelijkbaarheid van O&O- en innovatiestatistieken te komen, moeten de bestaande methoden verder worden geharmoniseerd en verbeterd. Een aantal concrete voorbeelden: Eurostat heeft een belangrijke rol gespeeld bij de voorbereiding van de derde ronde van de communautaire innovatie-enquête; Eurostat is momenteel bezig met de herziening van de regionalisatiemethoden die de lidstaten gebruiken en neemt ook deel aan de aan de gang zijnde herziening van het Frascati-handboek. Er zijn echter diverse andere gebieden waar dergelijke methodologische verbeteringen en ontwikkelingen dringend nodig zijn, zoals onder meer: menselijk potentieel, immateriële activa, herziening van de NABS-classificatie en octrooien.

Gezamenlijke activiteiten met het DG Onderzoek binnen het vijfde kaderprogramma

Het vijfde OTO-kaderprogramma bestrijkt de periode 1998-2002. Het specifieke programma Verhoging van het menselijk onderzoekpotentieel omvat een actie - Gemeenschappelijk bestand van indicatoren inzake wetenschap, technologie en innovatie (CBSTII) - die gericht is op de ontwikkeling van W&T- en innovatie-indicatoren. Eurostat is ten volle bij deze activiteiten betrokken en de volgende acties werden ondernomen: ontwikkeling van een statistische databank met W&T- en innovatie-indicatoren over 50 landen, opzetten van meer dan tien studies op verschillende gebieden (brain drain, bibliometrie, octrooien, genderdimensie, overheidsbeleid inzake onderzoek enz.). In samenwerking met DG Onderzoek werd statistische informatie verspreid via de brochure over W&T- en innovatie-indicatoren die sinds 1998 jaarlijks wordt gepubliceerd. De derde uitgave van het Europees rapport over W&T- en innovatie-indicatoren is voor 2001 gepland.

Op de conferentie over vrouwen en wetenschap die de Europese Commissie in april 1998 in Brussel heeft georganiseerd, werd gewezen op de noodzaak van een betere evaluatie van de loopbanen van vrouwelijke wetenschappers. Met DG Onderzoek is een gezamenlijk project opgezet voor het verzamelen van gendergegevens over studenten en onderzoekers per wetenschapsgebied. Het project heeft ook duidelijk gemaakt dat de bestaande gegevensbronnen beperkt zijn, dat er vele leemten in de gegevensreeksen zijn en dat er dringend behoefte is aan een verdere ontwikkeling van een geharmoniseerde reeks W&T-genderstatistieken.

Waarom is een nieuwe rechtgrond noodzakelijk-

Ook al is er op dit gebied ook zonder rechtsgrond veel bereikt, is er dringend behoefte aan een rechtsgrond. Daarmee zal de rol van Eurostat als coördinator van het Europees statistisch systeem worden versterkt, zodat actuele, hoogwaardige, geharmoniseerde en vergelijkbare communautaire statistieken inzake W&T en innovatie kunnen worden verstrekt en nieuwe projecten voor de verbetering van de statistische methoden kunnen worden opgezet.

Meer bepaald:

Om in te spelen op de behoeften van de Europese Unie in het kader van benchmarking; bijgewerkte, tijdige en vergelijkbare statistieken en ontwikkeling van nieuwe indicatoren.

Om O&O-statistieken tijdig te kunnen verspreiden, is een duidelijk bindend tijdschema voor de toezending van O&O-gegevens door de lidstaten aan Eurostat vereist.

Om in te spelen op de behoeften van de Europese Unie aan een nieuwe generatie octrooistatistieken die vergelijkingen van technische prestaties met de voornaamste concurrenten van Europa mogelijk zullen maken.

Om de methoden te verbeteren en meer regionale W&T-indicatoren ter ondersteuning van het regionale EU-beleid (structuurfondsen) te ontwikkelen.

Om te voldoen aan de groeiende vraag naar meer statistieken over de factor menselijk potentieel; meer informatie over hooggekwalificeerde werknemers, met inbegrip van onderzoekers, hun internationale mobiliteit, de kloof tussen vraag en aanbod van hooggeschoold personeel in diverse bedrijfstakken en W&T-gebieden en -disciplines.

Om de innovatiestatistieken te harmoniseren; begrippen en definities van variabelen, te bestrijken bedrijfstakken en frequentie van de enquêtes in alle lidstaten. Tevens zal hierdoor de nationale financiering van de innovatie-enquêtes worden vereenvoudigd.

Om W&T-genderstatistieken te ontwikkelen.

Om de definitie van hightechsectoren en -producten en kennisintensieve diensten te herzien en te verbeteren en om gegevens overeenkomstig deze classificaties te verstrekken.