Advies van het Economisch en Sociaal Comité over het "Voorstel voor een besluit van het Europees Parlement en de Raad tot wijziging van Besluit nr. 253/2000/EG tot vaststelling van de tweede fase van het communautaire actieprogramma op onderwijsgebied 'Socrates'"

(COM(2002) 193 def. - 2002/0101 (COD))

(2002/C 241/18)

De Raad heeft op 7 juni 2002 besloten overeenkomstig de bepalingen van artikel 198 van het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap het Economisch en Sociaal Comité om advies te vragen over het voornoemde voorstel.

De afdeling "Werkgelegenheid, sociale zaken, burgerschap", die met de voorbereidende werkzaamheden was belast, heeft haar advies op 20 juni 2002 goedgekeurd. Rapporteur was de heer Bernabei.

Het Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn 392e zitting van 17 juli 2002 het volgende advies uitgebracht, dat met algemene stemmen werd goedgekeurd.

1. Inleiding

1.1. Het Socrates-programma is gebaseerd op de artikelen 149 en 150 van het EG-Verdrag, waarin wordt bepaald dat de Gemeenschap bijdraagt aan de ontwikkeling van kwalitatief hoogstaand onderwijs door de samenwerking tussen de lidstaten te stimuleren (o.m. door de mobiliteit van docenten en studenten, de uitwisseling van informatie en het onderricht in de diverse EU-talen te bevorderen) en door alle EU-burgers de gelegenheid te geven tot levenslang leren.

1.2. Krachtens bovengenoemde artikelen ondersteunt en completeert zij de desbetreffende activiteiten van de lidstaten "met volledige eerbiediging van de verantwoordelijkheid van de lidstaten voor de inhoud van het onderwijs en de opzet van het onderwijsstelsel". De Europese Raad heeft in Lissabon en Stockholm een nieuw strategisch doel voor de Unie vastgesteld, nl. "de meest concurrerende (...) kenniseconomie van de wereld te worden die in staat is tot duurzame groei (...)". Op de Top van Barcelona werd voor het eerst gewezen op de cruciale betekenis van onderwijs en opleiding, ook voor het realiseren van de doelstellingen op andere beleidsterreinen, zoals b.v. het bevorderen van de arbeidsmobiliteit en het verbeteren van de werkgelegenheidssituatie. Men kan dan ook zonder meer stellen dat het onderwijs voortaan een fundamentele en niet meer weg te denken factor in het Europese integratieproces zal vormen(1).

1.3. De Europese Raad van Barcelona heeft er bij de Commissie op aangedrongen onverwijld actie te ondernemen om 1) de transparantie van diploma's en getuigschriften te verbeteren, met name op het gebied van de beroepsopleiding, 2) het onderricht in vreemde talen te stimuleren, 3) de Europese dimensie in de onderwijsstelsels van de lidstaten verder uit te bouwen en 4) het Werkprogramma betreffende de follow-up van de doelstellingen van de Europese onderwijs- en opleidingsstelsels uit te voeren. Bovendien heeft hij de Raad verzocht om vóór de Top van Sevilla in juni 2002 een resolutie over levenslang leren aan te nemen.

1.4. Het Socrates-programma, waarvan op 24 januari 2000 bij Besluit nr. 253/2000/EG van het Europees Parlement en de Raad de tweede fase werd vastgesteld (looptijd: 2000-2006; budget: 1,85 mrd EUR), sluit daar naadloos bij aan. Het programma bestaat uit acht "actieterreinen":

- Comenius (schoolonderwijs);

- Erasmus (hoger onderwijs);

- Grundtvig (volwassenenonderwijs en andere leertrajecten);

- Lingua (talenonderwijs en taalverwerving);

- Minerva (informatie- en communicatietechnologieën in het onderwijs);

- Observatie en innovatie (onderwijsstelsels en onderwijsbeleid);

- Gezamenlijke acties (gezamenlijke acties met andere EU-programma's);

- Begeleidende maatregelen (bewustmaking, verspreiding van resultaten, verbetering van het beheer en acties met betrekking tot horizontale prioriteiten, zoals bevordering van gelijke kansen voor mannen en vrouwen en intercultureel onderwijs).

1.5. Het Comité heeft over het ontwerpbesluit tot vaststelling van de tweede fase een advies uitgebracht(2), waarin het zich achter de doelstellingen van het programma schaart. De Commissie zal de Raad, het Europees Parlement, het Economisch en Sociaal Comité en het Comité van de Regio's vóór 30 juni 2004 een tussentijds evaluatieverslag over de uitvoering van het programma voorleggen.

1.6. Het Europees Parlement, dat erop dient toe te zien dat de ingezette financiële middelen efficiënt en overeenkomstig de vastgestelde doelstellingen worden besteed, heeft op 28 februari 2002 een verslag en een resolutie over de tenuitvoerlegging van het programma aangenomen(3). Het wijst daarin op een aantal gebreken en tekortkomingen: structurele problemen, gebrekkige coördinatie met andere programma's, omslachtige en complexe procedures, overbodige administratieve rompslomp, gebrekkige informatieverstrekking, geringe verspreiding van de resultaten en inadequate toezicht- en evaluatieprocedures. In het licht van de vastgestelde tekortkomingen pleit het voor een betere coördinatie, eenvoudiger en snellere procedures, duidelijke afspraken met de Nationale Agentschappen, meer toezicht en nauwgezettere controles. Het wijst er evenwel op dat een en ander de tenuitvoerlegging van het programma niet mag bemoeilijken.

1.7. De Europese Rekenkamer heeft op 12 maart 2002 een speciaal verslag over - o.m. - het Socrates-programma uitgebracht(4). Ook zij wijst daarin op een aantal tekortkomingen, om te beginnen in de opzet van het programma: het programma is te complex en de 38 acties vormen een te heterogeen geheel, wat de samenwerking tussen de lidstaten bemoeilijkt; bovendien bemoeilijkt het ontbreken van precieze criteria en parameters de evaluatie van de resultaten en ontbreekt een "geschikt kader" voor de totstandbrenging van synergie tussen de diverse communautaire programma's. Daarnaast stelt zij ook een aantal tekortkomingen in het beheersinstrumentarium vast; haar kritiek geldt zowel het Bureau voor Technische Bijstand (verantwoordelijk voor het beheer van de zgn. gecentraliseerde acties) als de Nationale Agentschappen (verantwoordelijk voor de zgn. gedecentraliseerde acties), die hinder ondervinden van het ontbreken van een "passend statuut", een adequaat budget en een "juridisch kader dat nauwkeurig de verdeling van de verantwoordelijkheden vastlegt". En ten slotte heeft zij ook kritiek op de evaluatieverslagen, waarvan het effect volgens haar "twijfelachtig" is.

1.8. In haar antwoord op de opmerkingen van de Rekenkamer wijst de Commissie op de "niet te onderschatten spanning" tussen de vereisten van een strak maar tegelijk gebruikersvriendelijk en op het proportionaliteitsbeginsel gebaseerd beheer. Het Socrates-programma, aldus de Commissie, is van belang voor zo'n 70 miljoen jongeren en daarnaast ook nog eens voor meer dan 4,5 miljoen docenten, voor zo'n 12 miljoen studenten (aan meer dan 5000 universiteiten en hogescholen) en voor miljoenen volwassenen in het voltijds of deeltijdonderwijs, en zulks niet alleen in de Unie maar ook in de kandidaat-lidstaten. Bovendien is het vanwege de zeer geringe subsidiebedragen zaak de toegangs- en beheersprocedures zo eenvoudig mogelijk te houden.

1.9. Voor Socrates II werd een regeling met indicatoren, een tijdschema, standaardiseringsregels (ter bevordering van de vergelijkbaarheid van de gegevens) en rapportages (met als eerste termijn eind 2003) ingevoerd; nieuw is ook de versterking van de rol van de Nationale Agentschappen (die een andere verdeling van de verantwoordelijkheden noodzakelijk heeft gemaakt) en de daarmee samenhangende ontlasting van het Bureau voor Technische Bijstand (in afwachting van de oprichting van een uitvoerend agentschap); en ten slotte werd ook gestreefd naar een zekere flexibiliteit bij de tenuitvoerlegging van het programma en werden de toezicht- en controleprocedures vereenvoudigd.

1.10. Het onderhavige voorstel heeft tot doel de administratieve rompslomp voor de deelnemers aan het programma te verminderen en meer in verhouding te brengen met de geringe bedragen die in het kader van dit programma worden uitgekeerd (in 2000 gemiddeld 3315 EUR per project); de wanverhouding tussen de "lusten" en de "lasten" weerhield kleinere onderwijsinstellingen, zoals basisscholen, er tot nog toe van aan het programma deel te nemen. Conform de bepalingen van Besluit nr. 253/2000/EG blijft de EU-bijdrage ook in de tweede fase in beginsel beperkt tot maximaal 75 % van de totale projectkosten.

2. Inhoud van het Commissievoorstel

2.1. De Commissie stelt voor de medefinancieringsbepalingen van het Socrates-programma te versoepelen.

2.2. Zij is van oordeel dat het niet strookt met de "beginselen van vereenvoudiging en evenredigheid" - twee sleutelelementen van het Witboek over de hervorming van de Commissie(5) - dat aan gedecentraliseerde projecten deelnemende onderwijsinstellingen ertoe worden verplicht ook hun personeelskosten op te geven, alleen maar om aan te tonen dat de EU-subsidie niet méér dan 75 % van de totale kosten bedraagt.

2.3. Daarom stelt zij voor de eerste alinea van afdeling IV, punt B.2, van de bijlage bij Besluit nr. 253/2000/EG te wijzigen om "de gewenste flexibiliteit bij de toepassing van het medefinancieringsvereiste mogelijk te maken".

2.4. De betrokken instellingen hoeven voortaan geen personeelskosten meer op te geven om aan te tonen dat zij minstens 25 % van de totale projectkosten zelf dragen. Zij hoeven in hun subsidieaanvragen en rapporten alleen nog maar hun directe kosten te vermelden.

2.5. Volgens de Commissie gaat het hier om een zuiver technische wijziging, die geen gevolgen van financiële of personele aard met zich meebrengt. Bovendien wordt niet getornd aan het in het Financieel Reglement neergelegde medefinancieringsbeginsel. Hieraan wordt immers automatisch voldaan aangezien de betrokken instellingen de aangemelde projecten onmogelijk kunnen uitvoeren als zij geen eigen personeel inzetten.

3. Opmerkingen

3.1. De Commissie kiest met de vooorgestelde wijziging voor de gulden middenweg tussen het medefinancieringsbeginsel en het streven naar eenvoudiger procedures, minder bureaucratie en meer synergie. Het medefinancieringsbeginsel, één van de grondbeginselen van het subsidiebeleid van de Unie, moet potentiële steunaanvragers ertoe aanzetten een eigen bijdrage te leveren, b.v. door het inzetten van eigen personeel. Anderzijds is het voor het bereiken van het uiteindelijke doel van het Socrates-programma, nl. het opbouwen van een menselijk kapitaal van hoogstaande kwaliteit en het versterken van de Europese samenwerking op onderwijs- en opleidingsgebied ter verwezenlijking van de strategie van Lissabon en de in Stockholm en Barcelona vastgelegde doelstellingen, ook noodzakelijk dat de procedures worden vereenvoudigd, de administratieve rompslomp wordt beperkt en mogelijkheden voor synergie-effecten worden gecreëerd.

3.2. Het Comité juicht de voorgestelde technische wijziging in de subsidieregeling dan ook toe, maar het is wel van oordeel dat de Commissie een en ander nog eens grondig moet bekijken in het licht van de kritiek van het Europees Parlement (Resolutie van 28 februari 2002) en de Europese Rekenkamer (Speciaal verslag nr. 2/2002 van 12 maart 2002).

3.3. Het vindt het namelijk niet voldoende de medefinancieringsregeling te vereenvoudigen en beter in overeenstemming te brengen met het proportionaliteitsbeginsel. Het vindt het ook noodzakelijk dat:

- maatregelen worden genomen om te voorkomen dat na de uitbreiding - wanneer de Unie 25 à 28 lidstaten zal tellen en ook het aantal projecten navenant zal toenemen - de transparantie, coherentie en coördinatie van een en ander in het gedrang komen;

- de informatieverstrekking en de verspreiding van de resultaten worden verbeterd, o.m. door gebruik te maken van informatienetwerken en door het Symmetry-systeem verder uit te bouwen;

- het nog niet gebruikte potentieel aan "gezamenlijke acties" wordt benut om nog méér en nog stérkere synergie-effecten teweeg te brengen, met als uiteindelijk doel de totstandbrenging van een "Europese ruimte voor onderwijs en onderzoek";

- ervoor wordt gezorgd dat de doorgevoerde vernieuwingen - gebruik van indicatoren, standaardisering (voor een betere vergelijkbaarheid van de gegevens) en versterking van toezicht en controle (voor een betere aansluiting tussen de projecten en de algemene doelstellingen van het programma) - daadwerkelijk effect sorteren zonder dat de steunaanvragers met allerlei onnodige - maar al te belastende - administratieve rompslomp worden opgezadeld;

- de procedures, met name voor de uitbetaling de toegezegde steun (vaak maar een gering bedrag), verder worden gestroomlijnd en versneld.

3.4. Het beveelt de Commissie dan ook aan grondig over dit alles na te denken en in het kader van haar tussentijds evaluatieverslag, dat zij vóór 30 juni 2004 aan het Comité dient voor te leggen, alvast aan te geven hoe zij een en ander denkt te zullen gaan aanpakken.

Brussel, 17 juli 2002.

De voorzitter

van het Economisch en Sociaal Comité

G. Frerichs

(1) Zie de verklaring die het Spaanse voorzitterschap op 30 mei 2002 heeft afgelegd in de Raad Onderwijs en Jeugdzaken.

(2) Zie PB C 410 van 30.12.1998.

(3) Doc. A5 0021/2002.

(4) Speciaal verslag nr. 2/2002 over de communautaire actieprogramma's Socrates en Jeugd voor Europa.

(5) COM(2000) 200 def./2.