COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN 
Brussel, 30.10.1996 
COM(96)491 def. 
Rapport over de ontwikkeling van de betrekkingen met Turkije sinds 
de inwerkingtreding van de Douane-unie 
(door de Commissie ingediend) 

Rapport over de ontwikkeling van de betrekkingen met Turkije sinds 
de inwerkingtreding van de Douane-unie 
AANLEIDING VAN DIT RAPPORT 
Dit rapport is opgesteld naar aanleiding van de toezegging van de Commissie die zij in 
het najaar van 1995 deed tijdens het debat in het Europees Parlement over de douane­
unie EG-Turkije. Zij zegde toen toe jaarlijks verslag uit te brengen over de tenuitvoer­
legging van de Douane-unie en over de economische en politieke aspecten, waaronder 
ook het democratisch proces en de mensenrechtensituatie in Turkije. 
I. HET FlINC'SÏONEREN VAN DE DOUANE-UNIE 
Dankzij de instemming van het Europees Parlement kon de douane-unie op 31 de­
cember 1995 in werking treden, zodat de termijn die in het Aanvullend Protocol bij 
de Associatieovereenkomst EG-Turkije van 1964 is bepaald, kon worden aangehou­
den. De douane-unie functioneert thans over het algemeen bevredigend en in over­
eenstemming met de Besluiten 1/95 en 2/95 van de Associatieraad. De douanerech­
ten en heffingen van gelijke werking zijn afgeschaft, evenals de kwantitatieve be­
perkingen (met uitzondering van een beperking van Turkse zijde op de uitvoer van 
ruwe katoen naar de Gemeenschap). In de textielsector zijn de vrijwillige exportbe­
perkingen die door de Turkse exporteurs voor de uitvoer naar de Gemeenschap wer­
den toegepast afgeschaft. Als gevolg van een en ander bestaan er ten aanzien van het 
handelsverkeer met Turkije in de industriesector thans geen kwantitatieve beperkin­
gen of in- of uitvoerrechten meer. Ter aanvulling op de Overeenkomst inzake de 
douane-unie is in juli 1996 een vrijhandelsovereenkomst ondertekend voor produk-
ten die onder het EGKS-Verdrag vallen. Deze twee teksten (douane-unie en EGKS) 
zijn door de Gemeenschap en Turkije gezamenlijk aangemeld bij de WTO. Overeen­
komstig de verbintenis van de partijen wordt nog verder onderhandeld over weder­
zijdse toekenning van concessies voor landbouwprodukten. 
De twee partijen hebben zich ertoe verbonden ervoor te zorgen dat de douane-unie 
zo goed mogelijk functioneert. De institutionele voorschriften (instelling var een 
Gemengd Comité van de douane-unie en de deelname van Turkse deskundige!, aan 
bepaalde technische comités) worden nageleefd. Het Comité van de douane-un^; is 
reeds een aantal malen bijeengekomen, en heeft over het algemeen oplossingen kun­
nen vinden voor de problemen die zich hebben voorgedaan. Deze problème!) \ JU 
voornamelijk het gevolg van de situatie dat Turkije weliswaar het gemeenschap; osik 
/ 
douanetarief heeft overgenomen, maar nog geen met die van de EU vergelijkbare 
handelsakkoorden heeft gesloten met de Oosteuropese landen en de mediterrane lan­
den, en ook het stelsel van algemene preferenties van de Gemeenschap nog niet heeft 
overgenomen. Als gevolg daarvan kunnen de EU-importeurs voor bepaalde produk-
ten hun grondstoffen betrekken tegen nulrecht, terwijl hun Turkse tegenhangers de 
rechten van het gemeenschappelijk douanetarief moeten betalen. Naarmate Turkije 
geleidelijk aan het gehele preferentiebeleid van de Gemeenschap overneemt zouden 
deze problemen moeten verdwijnen. Turkije heeft daarvoor vijfjaar de tijd. Een vrij­
handelsovereenkomst is ondertekend met Israël en geparafeerd met Hongarije, en 
Roemenië zal spoedig volgen. Er lopen onderhandelingen met diverse andere landen 
in Midden-Europa (Tsjechië, Slowakije, Polen, Bulgarije). Met Litouwen hebben de 
eerste contacten plaatsgevonden. 
Ook moet erop worden gewezen dat Turkije zich heeft gehouden aan de toezegging 
om voor de textielsector een beleid voor de buitenlandse handel uit te voeren dat qua 
inhoud overeenstemt met dat van de EU. 
De Commissie nam er tijdens de Associatieraad van 30 oktober 1995 nota van dat 
Turkije het grootste deel van de wetgeving die voor een correct functioneren van de 
wetgeving noodzakelijk is al had ingevoerd, maar zij wees bij die gelegenheid ook 
op een aantal maatregelen die door de Turkse regering of het parlement nog moesten 
worden vastgesteld. Dit betrof onder meer de instelling van een instantie die moet 
toezien op de naleving van de concurrentiewetgeving, alsmede de goedkeuring door 
het Turkse parlement van het nieuwe, aan dat van de EU aangepaste douanewetboek. 
Deze maatregelen hadden vóór de inwerkingtreding van de douane-unie moeten zijn 
ingevoerd. De politieke situatie in Turkije heeft dat tot dusver verhinderd. Hoewel 
deze lacunes geen belemmering vormen voor de goede werking van de douane-unie, 
en overigens eerder nadelig zijn voor de Turkse ondernemingen dan voor die uit de 
Gemeenschap, betreurt de Commissie deze situatie. 
Ten aanzien van het economische effect van de douane-unie beschikken noch de 
Commissie, noch de Turkse autoriteiten vooralsnog over voldoende statistische ge­
gevens over het onderlinge handelsverkeer om een gefundeerd oordeel te vellen. 
De eerste, nog zeer onvolledige gegevens (enkele maanden en slechts enkele Europe­
se landen) wijzen in het algemeen op een sterke toename van de Europese uitvoer 
naar Turkije begin 1996, en een minder sterke groei van de Turkse uitvoer naar de 
EU-landen. Bepaalde Europese landen (Italië, Frankrijk, Verenigd Koninkrijk, De­
nemarken) hebben hun uitvoer zien groeien met meer dan 50% ten opzichte van de­
zelfde periode in 1995. Volgens schattingen van de Turkse autoriteiten zou het Turk­
se handelstekort voor de eerste zes maanden van 1996 10 miljard USD bedragen, ten 
opzichte van 13,2 miljard in heel 1995. Het is echter voorbarig om deze ontwikke­
lingen uitsluitend aan de douane-unie toe te schrijven. De groei van de Turkse invoer 
kan ook heel goed worden verklaard door de oververhitting van de Turkse economie 
begin 1996, zoals ook in 1993 bij een vergelijkbare cyclus is geconstateerd. Ook de 
geconstateerde groei van de Turkse uitvoer kan voor het ogenblik moeilijk worden 
toegeschreven aan het intrekken van het communautaire textielbeleid ten aanzien van 
Turkije. 
II. OVERIGE ASPECTEN VAN DE TENUITVOERLEGGING VAN DE OVEREENKOMST VAN 
6 MAART 1995 
De overeenkomst met 'Turkije van 6 maart 1995 had niet alleen betrekking op de 
commerciële aspecten (douane-unie, EGKS, landbouw), maar bevatte ook bepalin­
gen inzake financiële samenwerking, intensivering van de politieke dialoog en, in het 
algemeen, ontwikkeling van de samenwerking op een groot aantal terreinen. 
Op deze gebieden is de situatie als volgt: 
- Financiële samenwerking 
De verbintenissen van de Unie jegens Turkije betroffen: 375 miljoen ecu begro-
tingssteun in het kader van de douane-unie, en EIB-leningen ten bedrage van 750 
miljoen ecu uit de eigen middelen van de Bank. Bovendien heeft de Gemeenschap 
toegezegd dat Turkije in aanmerking komt voor het samenwerkingsbeleid met de 
mediterrane landen (waarvan de omvang en de grote lijnen later door de Europese 
Raad van Cannes werden vastgesteld), zowel voor het gedeelte dat ten laste van 
de begroting komt (Meda) als voor de EIB-leningen. 
Het ontwerp voor de financiële verordening voor de speciale begrotingssteun voor 
de douane-unie ten belope van 375 miljoen ecu is nog niet door de Raad goedge­
keurd. Eind 1995 had de Raad een politiek akkoord bereikt over de tekst van een 
verordening die met enkele amendementen door het Parlement was goedgekeurd, 
tegelijk met de douane-unie. Als gevolg echter van de gebeurtenissen bij Imia in 
januari 1996 kon de noodzakelijke unanimiteit voor de formele goedkeuring van 
die tekst door de Raad niet worden bereikt. Om dezelfde reden kon de EIB geen 
uitvoering geven aan het verzoek dat de Raad eind 1995 aan de Bank had gericht 
om Turkije voor 750 miljoen ecu leningen te verstrekken. 
In de financiële verordening voor Meda die de Raad in juli heeft goedgekeurd 
wordt Turkije vermeld als begunstigd land voor dit samenwerkingsprogramma 
met de mediterrane landen. Over de financiële steun waarop Turkije in het kader 
van dit programma recht heeft is tussen de Commissie en Turkije een Indicatief 
Programma overeengekomen, dat overeenkomstig de verordening aan de Lid­
staten is voorgelegd. In het kader van deze verordening heeft de Commissie een 
aantal samenwerkingsprojecten geïnitieerd, over enkele waarvan voor eind 1996 
een besluit kan worden genomen, overeenkomstig de procedures van de Meda-
verordening. Over het algemeen zijn deze projecten bedoeld om de tenuitvoer­
legging van de douane-unie te vereenvoudigen en het Turkse midden- en kleinbe­
drijf te helpen de concurrentie van het Europese bedrijfsleven het hoofd te bieden. 
Ook wordt in dit verband het 'Jean-Monnet-programma' opgezet voor het ver­
strekken van beurzen aan Turkse studenten die hun studie willen voortzetten aan 
Europese universiteiten. Voorts zijn diverse projecten in studie over sociale sa­
menwerking, onder meer met Turkse NGO's. 
De Commissie heeft overigens ook toegezegd dat Turkije onder bepaalc voor­
waarden in aanmerking komt voor macro-economische bijstand. Aan deze voor­
waarden (onder andere openheid over betalingsbelansproblemen en een* overeen­
komst met het Monetair Fonds) is tot dusver niet voldaan. 
- Politieke dialoog 
Sinds de inwerkingtreding van de douane-unie zijn op diverse niveaus contacten 
tussen de EU en Turkije tot stand gekomen. Ex-premier Yilmaz werd uitgenodigd 
voor de Europese Raad van Florence, en zijn voorgangster Ciller voor die van 
Madrid. De heer Yilmaz bracht in juni 1996 een bezoek aan de Voorzitter van de 
Europese Commissie. De Gemengde Parlementaire Commissie kwam in juni 
1996 bijeen in Ankara. Ook op het niveau van de trojka van politieke directeuren 
zijn er twee bijeenkomsten geweest. Voorts kan worden gewezen op de belangrij­
ke rol die Turkije heeft gespeeld in het Europees-mediterrane proces van Barcelo­
na, in het kader waarvan tal van bijeenkomsten hebben plaatsgevonden, zowel op 
ministersniveau als op het niveau van de administratie. 
Als gevolg van de gebeurtenissen in de Egeïsche Zee kon de Associatieraad EG-
Turkije sindsdien niet bijeenkomen, en konden evenmin, zoals op grond van de 
resoluties van de Associatieraad van 1995 had moeten gebeuren, bijeenkomsten 
plaatsvinden op ministersniveau tussen de Europese en Turkse functionarissen die 
verantwoordelijk zijn voor bij het functioneren van de douane-unie betrokken 
sectoren als handel, interne markt, vervoer en dergelijke. 
- Ontwikkeling van de samenwerking 
Door gebrek aan financiële middelen (aangezien de Meda-verordening pas in juli 
werd goedgekeurd) is Resolutie 1/95 over de ontwikkeling van de samenwerking 
grotendeels dode letter gebleven. De Commissie heeft echter bij de Raad en het 
Parlement een voorstel ingediend om Turkije in aanmerking te laten komen voor 
de programma's voor jongerenuitwisseling en culturele ontwikkeling (Leonardo, 
Socrates en Jeugd voor Europa). Deze voorstellen zijn momenteel bij het EP in 
behandeling. 
III. DE ECONOMISCHE SITUATIE IN TURKIJE 
Positieve elementen van de economische situatie zijn de groei, die na de recessie van 
1994 op jaarbasis in 1995 meer dan 7% bedroeg, en in het eerste kwartaal van 1996 
meer dan 8%. De binnenlandse vraag en de uitvoer, met name naar Midden- en Oost-
Europa en de voormalige Sovjet-Unie, vertoonden een uitgesproken dynamiek, 
waardoor het BBP in deze periode aantrok. Een andere positieve factor was de sta­
biliteit van de overschrijvingen door Turkse werknemers in het buitenland (3 miljard 
dollar) en de groei van de inkomsten uit toerisme. De deviezenreserves namen weer 
toe tot het hoge niveau van meer dan 15 miljard dollar. 
Het belangrijkste punt van zorg op dit terrein was de macro-economische stabiliteit, 
en met name het toenemende begrotingstekort en de stijging van de reële rente. De 
vooruitzichten voor het tekort op de betalingsbalans zijn evenmin erg positief, gezien 
de toename van het handelstekort in de eerste helft van 1996 tot 10 miljard dollar. 
Het meest zorgwekkende is het begrotingstekort, dat onder controle kon worden ge­
houden dankzij de stand-by-overeenkomst met het IMF (6,6% in 1995), maar bij het 
naderen van de verkiezingen van december 1995 weer begon te stijgen. Sinds die 
verkiezingen is Turkije het spoor kwijt geraakt waar het gaat om het macro-
economische beleid. Duidelijk is, dat het doel dat de eerste coalitieregering zich 
heeft gesteld, 7,7% van het BNP, niet haalbaar is. Daarvoor zouden drastische maat-
regelen nodig zijn op fiscaal gebied en op het gebied van sociale zekerheid en priva­
tisering. Dergelijke maatregelen zijn tot dusver niet genomen. Integendeel, de eerste 
besluiten van de coalitieregering van Erbakan en Ciller (verhoging van de ambtena­
rensalarissen en -pensioenen met 50%, verhoging van het minimumloon met 101%, 
diverse maatregelen ten gunste van de landbouw) zijn wellicht politiek en sociaal 
opportuun, maar leiden automatisch tot een zeer sterke toename van het overheidste­
kort, ondanks de maatregelen die de regering in juli en september heeft aangekon­
digd. Deze maatregelen vormen geen verbetering voor het beheer van de over­
heidsuitgaven. De rentelast die tegen het einde van 1996 de 10% zou kunnen berei­
ken, maakt ook het beheer van de binnenlandse schuld niet gemakkelijker. Onlangs 
heeft een delegatie van het Internationaal Monetair Fonds opnieuw een bezoek aan 
Turkije gebracht. 
Als binnenlandse stabiliseringsmaatregelen uitblijven zouden de Turkse autoriteiten 
ertoe kunnen worden verleid maatregelen te nemen om de invoer af te remmen, om 
zo de buitenlandse schuld snel terug te dringen. Bovendien, wat van fundamenteel 
belang is, brengt de macro-economische achteruitgang de voordelen in gevaar die de 
Turkse economie met recht van de douane-unie kan verwachten. Deze voordelen zijn 
in wezen dat Turkije dankzij de douane-unie zijn industrie sneller kan moderniseren, 
en zich in de internationale arbeidsverdeling kan specialiseren in activiteiten met een 
hogere toegevoegde waarde. Deze ontwikkeling gaat ervan uit dat Turkije naast het 
mobiliseren van zijn eigen financiële en menselijke hulpbronnen, ook technologie en 
kennis kan importeren, en wel in de vorm van buitenlandse investeringen. Hoewel de 
buitenlandse investeringen dankzij het vooruitzicht van de douane-unie gedurende 
1995 sterk zijn toegenomen, lijkt deze ontwikkeling sindsdien tot stilstand te zijn ge­
komen. De Commissie is daarom van oordeel dat versnelling van de macro-
economische stabilisering en de structurele aanpassing onontbeerlijk is voor het 
juiste functioneren van de douane-unie en de fundamentele belangen die Turkije 
daarbij heeft. 
IV. DE POLITIEKE SITUATIE 
1. Binnenlandse politiek 
De meest recente verkiezingen, die enkele dagen nadat het Europees Parlement zijn 
goedkeuring had gehecht aan de douane-unie werden gehouden, verliepen op regel­
matige wijze, evenals de verkiezingscampagne. De opkomst was massaal: 85%. De 
fundamentalistische ReTah-partij herhaalde het succes van de gemeenteraadsverkie­
zingen van 1993, en behaalde nu met drie percentpunten meer een meerderheid van 
21,5 van de stemmen. De DYP van Ciller en de ANAP van Yilmaz behaalden ver­
gelijkbare scores, rond de 20%. De kiezers hebben dus niet een duidelijke keuze ge­
maakt. De linkse partijen presteerden over het algemeen veel slechter dan verwacht. 
De pro-Koerdische I ladep-partij haalde met 3% van de stemmen bij lange na niet de 
kiesdrempel. In maart 1996 vormden de DYP en de ANAP een coalitie, die ook de 
steun kreeg van de socialistische partij van Ecevit. Hoewel de coalitie dus op vol­
doende steun in het parlement kon rekenen, heeft zij de rivaliteit tussen de leiders 
van de twee partijen niet overleefd. Na een regeringscrisis die een maand '..wrde 
kwam in juni 1996 een nieuwe coalitie aan de macht tussen de Refah van Eiv. ir; en 
de DYP, met Erbakan als premier en Ciller als vice-premier en minister van uei; 
landse Zaken. De twee partijen verbonden zich ertoe het buitenlandse beleid grote 
lijnen voort te zetten (lidmaatschap van de NAVO, banden met de EU, met name de 
douane-unie). Zij beloofden tevens te streven naar verdieping van de democratie en 
verbetering van de mensenrechtensituatie. Opheffing van de noodtoestand in het 
zuidwesten van het land wordt overwogen. 
Een van de meest zorgwekkende aspecten van de politieke situatie in Turkije, reeds 
genoemd in verband met de economische situatie, is het uitblijven van wetgevings­
initiatieven van de regering en de vrijwel volledige stillegging van de wetgevingsac­
tiviteiten van het parlement. 'Tijdens de periode dat de coalitie van DYP en ANAP 
aan de macht was zijn zeer weinig wetten aangenomen, en sinds het aantreden van de 
nieuwe coalitie van Refah en DYP vrijwel geen. Dit heeft met name gevolgen gehad 
voor de verdieping van het democratiseringsproces dat in 1995 was ingezet. 
2. De situatie in de Egeïsche Zee 
Sinds de gebeurtenissen van begin 1996 rond het eiland Imia in de Egeïsche Zee is 
de situatie in het gebied gespannen gebleven. Hoewel de regeringen van de twee lan­
den zich hebben ingespannen om de situatie onder controle te houden en escalatie te 
voorkomen, blijft het probleem een zware belasting vormen voor de betrekkingen 
tussen Griekenland en Turkije en tussen Turkije en de EU. 
Het Italiaanse Voorzitterschap van de EU heeft zich tijdens de eerste helft van 1996 
ingespannen om de standpunten nader tot elkaar te brengen, en een voor het houden 
van een succesvolle Associatieraad EU-Turkije gunstig klimaat te herstellen. Het Ier­
se Voorzitterschap heeft deze inspanningen voortgezet. De Raad Algemene Zaken 
heeft op 15 juli 1996 een beginselverklaring aangenomen, waarin nogmaals wordt 
verklaard dat de betrekkingen tussen de EU en Turkije 'gebaseerd moeten zijn op 
ondubbelzinnige gehechtheid aan het beginsel van eerbiediging van de internationa­
le wetten en overeenkomsten, de internationale praktijken terzake, en de soevereini­
teit en de territoriale onschendbaarheid van de Lid-Staten en Turkije. ' De Raad riep 
tevens op tot 'terughoudendheid en hel vermijden van acties die de spanningen kun­
nen doen toenemen, met name de dreiging met of hel gebruik van geweld. ' De Raad 
benadrukte voorts dat 'geschillen naar aanleiding van territoriale aanspraken, zoals 
in het geval van het eilandje lmia, aan het Internationaal Gerechtshof moeten wor­
den voorgelegd. ' 
Turkije heeft tot dusver zijn standpunt ten aanzien van de in deze verklaring ge­
noemde beginselen vraagstukken niet kenbaar gemaakt. 
3. Cyprus 
De politieke gebeurtenissen die in Turkije sinds begin 1996 hebben plaatsgevonden 
en de spanningen in de Egeïsche Zee hebben helaas geen gunstig klimaat geschapen 
voor een dialoog tussen de EU en 'Turkije die een algemene regeling van de kwestie-
Cyprus naderbij kan brengen. Wel moet worden opgemerkt dat Turkije bereid is ge­
vonden tot samenwerking met de afgezanten van achtereenvolgens het Italiaanse en 
het Ierse Voorzitterschap (Di Roberto respectievelijk Heaslip). 
De betreurenswaardige gewelddadigheden die in augustus op Cyprus plaatsvonden 
hebben de spanning op het eiland ernstig doen toenemen. Duidelijk is dat het doel 
was de internationale opinie ervan te overtuigen dat vreedzame samenleving van de 
Grieks-Cyprische en Turks-Cyprische gemeenschappen in één federale staat een ge-
vaar zou vormen voor de veiligheid van deze bevolkingsgroepen. Zowel de Com­
missie als het Voorzitterschap hebben de incidenten scherp veroordeeld. Volgens de 
Commissie vormen de incidenten geen gevaar voor het streven naar een algemene 
oplossing volgens de resoluties van de Verenigde Naties, of het politieke besluit van 
de Unie om zes maanden na de afsluiting van de IGC de toetredingsonderhandelin­
gen te starten. Zij roept samen met het Voorzitterschap van de Unie beide gemeen­
schappen ertoe op verdere confrontatie te voorkomen en hun volledige medewerking 
te verlenen aan de inspanningen van de Unficyp om de spanning te verminderen. 
V. MENSENRECHTEN. 
In het rapport dat de Commissie in 1995 aan het Parlement uitbracht wees zij erop 
dat gezien de over het algemeen zeer zorgwekkende mensenrechtensituatie, de her­
vormingen die in 1995 werden ondernomen van groot belang waren, aangezien die 
zouden betekenen dat Turkije een bemoedigende richting inslaat. Er had een grond­
wetswijziging plaatsgevonden, de eerste sinds lange tijd die door een burgerregering 
was doorgevoerd. Het doel van de hervorming was het politieke landschap open te 
breken, en de politiek beter te laten functioneren. Bovendien werd artikel 8 van de 
anti-terreurwet weliswaar niet ingetrokken, maar wel aangepast in meer liberale zin, 
waardoor de vrijheid van meningsuiting werd verruimd. In de maand na de wetswij­
ziging werden 142 gedetineerden die op grond van dit artikel waren veroordeeld, in 
vrijheid gesteld. Een groot aantal zaken werd heropend, als gevolg waarvan 269 ge­
detineerden in vrijheid werden gesteld, in 1408 gevallen stafvermindering werd ver­
leend en vier gevangenisstraffen werden vervangen door een boete. 
Vervolg op de hervormingen van 1995 
Als gevolg van de algemene politieke situatie kwamen de democratische hervormin­
gen in 1996 stil te liggen. De hervormingen van de grondwet werden niet in de Turk­
se wetgeving verwerkt. Op grond van artikel 8 werd, ondanks de wijzigingen, nog 
steeds vervolging ingesteld voor opiniedelicten. Dit is onder meer gebeurd bij de 
schrijver Yasar Kemal (ook vervolgd op grond van artikel 312 van het Wetboek van 
Strafrecht), de uitgever Ozcan Sapan en ex-DEP-parlementslid Sakik. Bovendien kan 
de herziening van sommige processen op grond van artikel 8, zoals bijvoorbeeld 
voor Mehdi Zana, ertoe leiden dat personen die in vrijheid waren gesteld weer in 
hechtenis worden genomen. 
Er wordt minder vaak dan vroeger vervolging ingesteld op grond van artikel 8 en de 
opgelegde straffen zijn lichter. Feit blijft echter dat deze gevallen moeilijk anders 
dan als vervolging voor opniniedelicten kunnen worden aangemerkt. Voorts wordt 
ook nog steeds op grond van andere artikelen van het Wetboek van Strafrecht (met 
name 168 en 312) om vergelijkbare redenen vervolging ingesteld, wat de vraag op­
roept of met de wijziging van artikel 8 werkelijk een nieuwe richting is ingeslagen. 
Schending van de mensenrechten 
De politieke situatie in 'Turkije heeft ook verhinderd dat praktijken als marteling, 
mishandeling, verdwijning en buitengerechtelijke executie voortvarend werden aan­
gepakt. Tijdens een openbaar debat in het 'Turkse parlement op 28 februari 1996 er­
kende de toenmalige minister van Justitie Firuz Cilingiroglu dat marteling eer; wijd 
verspreide praktijk was, met name tijdens het voorarrest, wanneer de verdacht, geen 
recht had op de nodige rechtsbijstand. Tegen personen die zich daaraan schuldig ma­
ken zou steeds vaker vervolging worden ingesteld. Volgens de minister betrof dit 
252 personen in 1993 en 224 in 1994. 
De in september 1993 ingestelde Hoge Raad voor de Mensenrechten deed eind 1994 
een aantal aanbevelingen om aan deze praktijken een einde te maken. Dit waren on­
der meer vermindering van de maximale duur van de inbewaringstelling tot vier da­
gen (momenteel 15 dagen op grond van de anti-terreurwet en 30 dagen in het kader 
van de noodtoestand) en het recht voor alle verdachten op een advocaat. Deze voor­
stellen zijn nog steeds niet uitgevoerd, ook al hebben enkele politici dit voorstel in 
het openbaar genoemd. 
In de meest zorgwekkende gevallen die de publieke opinie hebben geschokt heeft 
justitie vervolging ingesteld tegen de daders, ook op hoog niveau. Dit betrof onder 
meer de moord op de journalist Metin Goktepe tijdens zijn detentie in een politiebu­
reau in Istanbul (zijn lijk werd op enkele honderden meters van het bureau aangetrof­
fen), en de aan het licht gekomen gevallen van marteling van jongeren in Manisa, die 
gearresteerd waren op verdenking van lidmaatschap van de revolutionair-linkse partij 
DHKP/C en deelname aan de activiteiten daarvan. Na de moord op Goktepe werden 
14 politieagenten, het hoofd van de veiligheidsdienst en drie commissarissen ge­
schorst, en werd tegen 49 politiefunctionarissen vervolging ingesteld. Naar aanlei­
ding van de zaak-Manisa werd tegen tien politiefunctionarissen vervolging ingesteld. 
Hun proces moet op 6 november 1996 worden hervat. Naar verwachting zullen naar 
aanleiding van deze gevallen veroordelingen worden uitgesproken. 
Over de mensenrechtensituatie in Turkije is gedebatteerd tijdens de 52ste zitting van 
de VN-Commissie voor de Rechten van de Mens. Marteling is tevens aan de orde 
geweest in de toespraak van het Voorzitterschap van de EU, evenals de situatie in 
Zuidoost-Turkije, de buitengerechtelijke executies en de verdwijningen. 
De situatie in de gevangenissen 
De hongerstakingen in de gevangenissen van Istanbul hebben opnieuw de aandacht 
gevestigd op de omstandigheden in de Turkse gevangenissen. De Turkse regering 
werd niet geconfronteerd met een spontane opstand van gedetineerden, maar met een 
zorgvuldig geplande actie, die door militante revolutionairen met grote vastberaden­
heid werd uitgevoerd. Na een hongerstaking die zestig dagen duurde en tot de dood 
van twaalf gedetineerden leidde werd een oplossing gevonden. Dankzij bemiddeling 
van onder meer belangrijke vertegenwoordigers van maatschappelijke groeperingen 
en niet-gouvernementele organisaties kwam een humanitaire oplossing tot stand, 
helaas pas na het verlies van zoveel mensenlevens. De Commissie had in een brief 
van Commissielid Van den Broek aan mevrouw Ciller op een humanitaire oplossing 
aangedrongen. De Commissie wijst erop dat Turkije heeft geaccepteerd dat door het 
Comité inzake de voorkoming van foltering van de Raad van Europa een onderzoek 
naar de situatie in de Turkse gevangenissen wordt uitgevoerd. Een missie van het 
Comité is medio september naar Turkije vertrokken. De Commissie houdt de ont­
wikkelingen op dit gebied in het oog. 
I)c noodtoestand in de zuidoostelijke provincies 
Volgens het regeringsprogramma dat op 3 juli 1996 aan het Turkse parlement werd 
voorgelegd, zou de noodtoestand worden opgeheven en het stelsel van dorpswachten 
worden herzien. Dit voornemen is nog niet in concrete maatregelen omgezet. 
Druk op niet-gouvernementele organisaties 
Op talrijke Turkse NGO's die ervan worden verdacht voor de Koerdische zaak te ij­
veren is op diverse manieren druk uitgeoefend. Dit betreft onder meer de Vereniging 
voor de Rechten van de Mens, de Stichting voor de Rechten van de Mens en de 
Turkse Vereniging van Artsen. Dit heeft geleid tot de arrestatie van de voorzitter van 
de Vereniging voor de Rechten van de Mens, Akin Birdal (die onlangs weer werd 
vrijgelaten), het vervolgen van de leiding van het centrum voor de revalidatie van 
slachtoffers van foltering in Adana, en de arrestatie en veroordeling van de voorzitter 
van de afdeling Diyarbakir van de Vereniging van Artsen. 
Het proces tegen de leden van Hadcp 
De Commissie volgt met grote aandacht het proces tegen 41 personen, voornamelijk 
behorende tot de leiding van de pro-Koerdische Hadep-partij, die binnenkort moeten 
terechtstaan voor het Hof voor Staatsveiligheid. Twee van deze personen riskeren op 
grond van artikel 128 van het Wetboek van Strafrecht de doodstraf. Het proces is be­
gonnen op 25 september in aanwezigheid van talloze internationale waarnemers. De 
zitting is verdaagd tot 23 oktober. 
Door de Europese Commissie gefinancierde programma's 
Reeds enkele jaren verleent de Commissie steun aan Turkse niet-gouvernementele 
organisaties en vakorganisaties die de naleving van de mensenrechten bevorderen. 
Hiervoor is jaarlijks 500.000 ecu beschikbaar uit een speciale begrotingslijn voor 
Turkije. In 1995 ontving de Vereniging voor de Rechten van de Mens subsidie voor 
een voorlichtingsproject over de mensenrechten voor onderwijsgevenden. De Com­
missie verleent ook subsidie aan de Stichting voor de Rechten van de Mens, die re­
gelmatig documentatie produceert en verspreidt over de mensenrechtensituatie in 
Turkije. Diverse organisaties, waaronder de Juristenvereniging, de Stichting voor 
Rechtswetenschappen, de Balievereniging van Izmir, de Turkse Artsenvereniging en 
de Stichting Vrouwensolidariteit hebben subsidie ontvangen voor verscheidene pro­
jecten ter bevordering van de mensenrechten. Overigens heeft de Turkse regering bij 
de Commissie stappen ondernomen naar aanleiding van de steun voor de Vereniging 
voor de Rechten van de Mens. De Commissie heeft de samenwerking met de Vere­
niging echter voortgezet. De Commissie gaat bij het verlenen van steun aan de be­
trokken NGO\s in principe uitsluitend uit van het belang van de projecten die haar 
worden voorgesteld. 
CONCLUSIES 
1. Na de recente verkiezingen in 'Turkije is er weinig vooruitgang geboekt bij het werk 
aan wetgeving ter versterking van de democratie en de naleving van de mensenrech­
ten, evenmin als bij wet- en regelgeving op vele andere gebieden. Zoals blijkt uit de­
batten in de pers en in het Turkse parlement komt er steeds meer kritiek op schen­
ding van deze rechten door de veiligheidsdiensten. De Commissie is ervan overtuigd 
dat de Turkse regering en het Turkse parlement snel en beslist actie moeten onder­
nemen ter versterking van de rechten van het individu en van de eerbiediging van de 
fundamentele rechten, wil Turkije de bezorgdheid op binnenlands en internationaal 
vlak wegnemen en aantonen dat het bereid is de banden met de Europese Unie aan te 
trekken. De Europese Unie zal dergelijke stappen in aanmerking nemen bij haar be­
trekkingen met Turkije. 
2. De 'Turkse autoriteiten wijzen erop dat hel land een moeilijke periode in zijn politie­
ke geschiedenis doormaakt: een terroristische beweging, de PKK, met criminele 
connecties (drugshandel, witwassen van geld, afpersing) heeft talloze slachtoffers 
geëist en vormt een bedreiging voor de territoriale integriteit van het land. In een 
aantal Lid-Staten van de EU is tegen de PKK actie ondernomen (gezamenlijke poli­
tieacties in België, Nederland, het Verenigd Koninkrijk en Duitsland, verbod van de 
PKK in Duitsland en Frankrijk e.a.). De Commissie is zich van deze situatie bewust, 
maar zij is er niettemin van overtuigd dat de strijd tegen het terrorisme niet ten koste 
mag gaan van de eerbiediging van de fundamentele democratische rechten en de 
mensenrechten. Acties tegen het terrorisme mogen geen belemmering vormen voor 
de erkenning van de rechten, met name de culturele rechten, van Turkse staatsbur­
gers van Koerdische origine, zonder dat daardoor de eenheid en integriteit van Tur­
kije in gevaar komen. 
3. In 1996 is de douane-unie in werking getreden, die nu op bevredigende wijze func­
tioneert, maar hebben we tevens de gevolgen gezien van de Turkse parlementsver­
kiezingen van eind 1995 en de spanningen in het Egeïsche gebied en op Cyprus. De 
Commissie benadrukt dat de lijn die op 6 maart 1995 is ingezet ten aanzien van de 
betrekkingen met Turkije en de toetreding van Cyprus moet worden voortgezet. 
Turkije blijft een van de belangrijkste partners van de Unie, waarmee door de doua­
ne-unie de band van onderlinge afhankelijkheid nog is versterkt. Turkije is ook een 
belangrijke politieke en strategische samenwerkingspartner in een regio die zeer 
kwetsbaar is, zoals uit de recente gebeurtenissen nog eens is gebleken. Wil het doel, 
een blijvende vermindering van de spanning in het Egeïsche gebied overeenkomstig 
de beginselen van het internationaal recht, en een rechtvaardige en duurzame oplos­
sing voor de kwestie-Cyprus, bereikt kunnen worden, dan moet de Europese Unie 
ernaar streven om ondanks de huidige moeilijkheden alle mogelijke kanalen voor 
dialoog en samenwerking mei 'Turkije open te houden. 
10 

ISSN 0254-1513 
COM(96) 491 def. 
DOCUMENTEN 
NL il 02 
Catalogusnummer : CB-CO-96-509 NLC 
ISBN 92-78-10127-3 
Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen 
L-2985 Luxemburg 
//