Advies van het Economisch en Sociaal Comité over "Werkgelegenheid en sociale situatie in de LMOE"

(2001/C 193/19)

Het Economisch en Sociaal Comité heeft op 2 maart 2000 besloten, overeenkomstig artikel 23, lid 3 van het reglement van orde, een advies op te stellen over "Werkgelegenheid en sociale situatie in de LMOE".

De afdeling "Externe betrekkingen", die met de voorbereiding van de desbetreffende werkzaamheden was belast, heeft haar advies op 11 april 2001 goedgekeurd. Rapporteur was mevrouw Belabed.

Het Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn 381e zitting van 25 en 26 april 2001 (vergadering van 25 april) het volgende advies uitgebracht, dat met algemene stemmen is goedgekeurd.

1. Inleiding

1.1. De uitbreiding van de EU biedt een unieke kans om de visie waar te maken van een gemeenschappelijk Europa met betere levensomstandigheden voor àlle burgers. De kandidaat-lidstaten hebben weliswaar in deze overgangsfase al aanzienlijke resultaten bereikt met hun inspanningen om economie en samenleving om te schakelen, maar er is er nog een lange weg te gaan voordat dat ideaalbeeld van een gemeenschappelijk Europa, waarin de leef- en arbeidsomstandigheden van àlle burgers erop vooruit gaan, zal zijn verwezenlijkt.

1.2. Het Comité stelt zich ten doel om er in zijn werkzaamheden inzake de uitbreiding met name op te wijzen dat die uitbreiding niet alleen aan de criteria van Kopenhagen, maar ook aan de sociale consequenties daarvan moet worden getoetst. Op die manier kan worden gegarandeerd dat het verloop daarvan voor alle betrokkenen sociaal draaglijk is. Het heeft besloten om de behandeling van dit vraagstuk, waaraan het al een informatief rapport "Stand van de werkgelegenheid en sociale toestand in de kandidaat-lidstaten"(1) heeft gewijd, in een initiatiefadvies voort te zetten.

1.3. Tijdens de Top van Helsinki is aan die uitbreiding een nieuwe impuls gegeven. Dankzij de conclusies van die Europese Raad zijn in de loop van het EU-voorzitterschap van Portugal de bilaterale onderhandelingen nu ook geopend met Bulgarije, Letland, Litouwen, Roemenië, Slowakije en Malta. Tegelijk verklaren de kandidaat-lidstaten dikwijls zelf naar een zo spoedig mogelijke toetreding te streven.

1.4. Het Comité stelde in genoemd informatief rapport vast dat er in de LMOE, ondanks alle toen al geboekte vooruitgang, nog steeds grote problemen waren op de arbeidsmarkt en inzake sociale ontwikkeling. Zijn verwachting was dat die problemen in vele sectoren (staalindustrie, landbouw enz.), in de nasleep van de structurele veranderingen, alleen nog maar groter zullen worden, omdat de goederen- en arbeidsmarkten steeds meer onder druk zouden komen te staan.

1.5. Met het oog op een sociaal aanvaardbare uitbreiding moet alles op alles worden gezet om de sociale gevolgen van die uitbreiding te ondervangen en de bevolking meer inspraak te geven in de besluitvorming over begeleidende maatregelen. Bij het uitblijven van die maatregelen, zouden de met de uitbreiding gemoeide economische en sociale kosten wel eens zo hoog kunnen oplopen dat de kandidaat-lidstaten, maar ook de EU zelf, die niet meer kunnen opbrengen.

1.6. Uitgaande van zijn informatief rapport zou het Comité - met gebruikmaking van de resultaten van al eerder uitgevoerde wetenschappelijke analyses, alsook van de documentatie die het inmiddels zelf heeft verzameld - de grote lijnen moeten schetsen van de sociale en werkgelegenheidsgevolgen van de te verwachten economische ontwikkelingen. Daarom dient in het initiatiefadvies tevens aandacht te worden geschonken aan structurele en werkgelegenheidsontwikkelingen en aan regelingen om economische en sociale problemen te ondervangen. Daarbij zij vooropgesteld dat het Comité in dit initiatiefadvies, waarin immers een omvangrijk vraagstuk moet worden geanalyseerd, noodgedwongen geen gedetailleerd beeld van de situatie in de kandidaat-lidstaten kan geven. Voor meer bijzonderheden verwijst het Comité dan ook naar zijn eerdere publicaties over de afzonderlijke landen en de werkzaamheden van de gemengde raadgevende comités.

1.7. Het Comité heeft op 16 november 2000 in Brussel onder de titel "Naar een partnerschap voor economische groei en sociale rechten" een conferentie over de uitbreiding georganiseerd. Bij die gelegenheid is vertegenwoordigers van de meest uiteenlopende belangengroepen uit de kandidaat-lidstaten gevraagd om zich, samen met het Comité, over het vraagstuk van de huidige situatie in de LMOE en de mogelijke consequenties van EU-toetreding te buigen. Daarbij is uiteraard ook stilgestaan bij de verschillen van meningen op tal van gebieden. Zo vinden veel vertegenwoordigers van kandidaat-lidstaten dat de EU (en het Comité) te weinig oog heeft voor de vorderingen die de kandidaat-lidstaten al met de voorbereiding op hun toetreding en omschakeling hebben gemaakt, terwijl leden van het Comité er tijdens de conferentie op hebben gewezen dat de LMOE nog lang niet ver genoeg zijn met de omzetting van het acquis en de ontwikkeling van een economische en werkgelegenheidsstrategie die deze landen klaar moet maken voor hun toetreding tot de interne markt.

2. Economische en sociale ontwikkeling van de LMOE tot op heden

2.1. De ineenstorting van het Oostblok in 1989 heeft voor heel Europa ingrijpende veranderingen met zich mee gebracht. Het grootst waren de gevolgen echter in de voormalige Oostbloklanden zelf.

2.2. Bijna van de ene op de andere dag raakten deze landen hun grootste handelspartner - de voormalige Sovjetunie - kwijt. Er moesten dus nieuw handelsbetrekkingen worden aangegaan. Het duurde niet lang of de zoektocht werd op het westen gericht.

2.3. Daarenboven hebben "realsocialisme" en geleide economie plaatsgemaakt voor markteconomie en een democratische rechtsstaat. Daarmee begon een in alle sectoren van economie, politiek en maatschappelijk leven uitermate ingrijpend omschakelingsproces van een tot dusverre ongekende draagwijdte, waarvan het einde nog steeds niet in zicht is. Dat proces heeft echter vele burgers niet alleen voordelen gebracht en heeft de markteconomie bij brede lagen van de bevolking minder populair gemaakt.

2.4. Arbeidsmarkt en werkgelegenheid

2.4.1. Tijdens het communistische regime werd het probleem van de werkloosheid niet officieel erkend, hoewel er veel verborgen werkloosheid bestond.

2.4.2. Sinds de ommekeer hebben de LMOE echter te kampen met een behoorlijk grote zichtbare werkloosheid. Een regelrecht dramatische ontwikkeling deed zich in het begin van de jaren negentig voor, toen de werkloosheid in alle LMOE in korte tijd massaal toenam. In bijna alle LMOE werden in die periode percentages van 10 % of meer bereikt. Halverwege de jaren negentig kon die ontwikkeling eindelijk een halt worden toegeroepen. Sindsdien vertoont de werkloosheidssituatie een zeer uiteenlopend beeld: zo zijn sommige LMOE er vanaf 1995 in geslaagd hun werkloosheid terug te dringen, terwijl andere daarna juist weer een stijging hebben gekend.

Tabel 1: Werkloosheid (in %) in de LMOE

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Bron:

WIIW, Countries in Transition, Wenen, 1999.

2.4.3. Daarbij moet echter wel worden opgemerkt dat het vermelde aantal werklozen ook afhangt van de wijze waarop werkloosheid in de statistieken wordt verwerkt. Zo kan het dalende werkloosheidspercentage in Hongarije vanaf 1993 o.m. worden verklaard doordat langdurig werklozen toen uit de statistieken zijn verdwenen(2).

2.4.4. Ook de situatie op de arbeidsmarkt vertoont zeer grote regionale verschillen: zo is er in sommige dichtbevolkte centra van Polen zo goed als volledige werkgelegenheid, terwijl in de meeste landelijke gebieden grote werkloosheid heerst. Het probleem is vooral dat die verschillen eerder toe- dan afnemen. Een versnellende factor in dat verband is het grote verschil in opleidingsniveau tussen stad en platteland(3).

Tabel 2: Werkloosheid (in %) in regio's van de LMOE - Tweede kwartaal 1999

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Bron:

Eurostat.

2.4.5. Bezien over de economische sectoren afzonderlijk, kan de algemene conclusie worden getrokken dat de structurele veranderingen vooral arbeidsplaatsen hebben gekost in de traditionele, nauwelijks concurrentiekrachtige vormen van nijverheid, de bouw en de landbouw. De ernstigste gevolgen in dat opzicht hadden de door de overheid genomen, speciaal op bepaalde ondernemingen gerichte maatregelen in de mijnbouw en de staal- en ijzerindustrie. Net als de chemische industrie, worden ook deze sectoren nog steeds gekenmerkt door een enorme, uit de tijd van de geleide economie stammende overcapaciteit. In Polen heeft de economie, dankzij snel doorgevoerde en coherente hervormingen, meteen na de kentering een snelle groei gekend, en is het zelfs gelukt om het werkloosheidspercentage tot 1998 enigszins terug te dringen. Ook daar is de werkloosheid de afgelopen jaren echter weer toegenomen als gevolg van de door de herstructureringen teweeg gebrachte massale ontslagen in steenkoolmijnen, staalindustrie en scheepsbouw.

2.4.6. In alle LMOE is de werkgelegenheid in de overheidssector duidelijk achteruitgegaan. Een verklaring daarvoor moet enerzijds worden gezocht in het afstoten en privatiseren van de goederenproductie van staatsondernemingen in het kader van het streven naar een markteconomie, en anderzijds eenvoudigweg in de moeilijke begrotingssituatie van de overheid.

2.4.7. Het verlies aan arbeidsplaatsen kon niet worden goedgemaakt door de oprichting van een groot aantal kleine ondernemingen en de toegenomen vraag naar arbeidskrachten in handel, bankwezen en dienstverlenende sector. Als gevolg daarvan daalde over het geheel genomen de bezettingsgraad in de eerste helft van de jaren negentig. Die negatieve trend is echter sindsdien enigszins afgezwakt.

Tabel 3: Werkloosheid per economische sector als percentage van de totale werkgelegenheid in 1990 en in 1998

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Bron:

WIIW, Countries in Transition, Wenen 1999 (*1992).

2.4.8. In sommige landen vormt de landbouw een apart probleem. Zo ligt in Polen, Bulgarije en Roemenië het percentage van de beroepsbevolking dat in de landbouw werkzaam is, ver boven het EU-gemiddelde. Alhoewel dat percentage in sommige kandidaat-lidstaten daalt, kent het aandeel van de landbouw in de totale werkgelegenheid van die landen weer een onevenredig sterke stijging. Een verklaring daarvoor is dat veel mensen vanwege de toenemende werkloosheid in de stedelijke centra besluiten om naar hun familie op het platteland terug te keren. Daaruit kan worden afgeleid dat de landbouw in deze landen waarschijnlijk veel verborgen werkloosheid kent.

2.4.9. Die ontwikkeling is vooral zorgwekkend omdat de structurele omschakeling - waarbij het ontwikkelingspatroon van de industrielanden wordt gevolgd - ook in de LMOE tot een gestage vermindering van het aantal agrarische werknemers zal leiden. De gevolgen daarvan zullen het grootst zijn in gebieden waar het percentage agrarische werknemers boven het gemiddelde ligt. Juist in die landen waar naar verhouding dus veel mensen in de landbouw werkzaam zijn, zou de werkloosheid wel eens extra sterk kunnen toenemen als niet tijdig tegenmaatregelen worden genomen (de politieke onrust in Polen als gevolg van de situatie in de landbouw is een concrete aanwijzing dat die ontwikkeling niet licht moet worden opgevat).

2.4.10. De aanwezigheid van illegale buitenlandse werknemers in de LMOE is een probleem waaraan dikwijls minder aandacht wordt besteed. Net als in de EU - waar het aantal uit de LMOE afkomstige illegale werknemers ieder jaar op circa 700000 wordt geschat(4) - kampen de LMOE zelf ook met dat probleem. In de LMOE gaat het echter voornamelijk om werknemers uit de meest oostelijke regio's van Europa (bv. Oekraïne en Wit Rusland).

2.4.11. De situatie op de arbeidsmarkt wordt nog verslechterd doordat deze zich herstructurerende LMOE slecht bij kas zijn. Een op de vraagzijde gericht werkgelegenheidsbeleid valt vrijwel niet te financieren. In veel landen heeft de noodzaak om te bezuinigen ook gevolgen voor het actieve arbeidsmarktbeleid. Een voorbeeld is Tsjechië, waar de maatregelen op het gebied van arbeidsmarktpolitiek en omscholing, in weerwil van het stijgende aantal werklozen, toch worden teruggedraaid. Weliswaar zijn in alle kandidaat-lidstaten de nodige aanzetten gegeven voor een actief arbeidsmarktbeleid en een netwerk van lokale en regionale arbeidsbureaus, maar over het geheel genomen dient nog verder te worden gewerkt aan de oprichting van moderne arbeidsmarktinstellingen en moeten er ter ondersteuning daarvan begeleidende maatregelen op het gebied van opleiding en bijscholing worden genomen.

2.5. Inkomen en koopkracht

2.5.1. In de meeste kandidaat-lidstaten van Midden- en Oost-Europa vertonen de inkomens (uitgedrukt in BBP pro capita, in koopkrachtpariteit) sinds 1993 een gestaag stijgende lijn. De inkomens in Bulgarije en Roemenië zijn daarentegen onveranderd laag gebleven. Hetzelfde beeld biedt de inkomenssituatie in Tsjechië sinds 1996.

Tabel 4: BBP pro capita, in koopkrachtpariteit (in ecu)

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Bron:

Eurostat, Economisch overzicht van de EU 1998.

2.5.2. De groeipercentages zaten in alle LMOE, behalve in Bulgarije, Roemenië en Tsjechië, boven het EU-gemiddelde, waardoor de inkomens langzamerhand naar hetzelfde peil zijn gaan toegroeien.

2.5.3. Door het in koopkrachtpariteit uitgedrukte BBP pro capita in de LMOE naast het EU-gemiddelde te leggen, wordt duidelijk dat sommige LMOE al over de 50 % daarvan zitten, met als koploper Slovenië dat al zowat op 70 % is uitgekomen. Als het inkomen echter tegen de wisselkoersen wordt afgezet, ontstaat een heel ander beeld: dan zijn de verschillen tussen de EU en de LMOE veel groter zijn (zie tabel 5).

Tabel 5: BBP pro capita, tegen de wisselkoersen (in ecu)

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Bron:

Eurostat, Economisch overzicht van de EU 1998.

2.5.4. De conclusie die uit het grote verschil in resultaat bij een vergelijking van het inkomens- en loonpeil tegen wisselkoersen en tegen koopkrachtpariteiten kan worden getrokken (bv. 1:4 voor Bulgarije en ongeveer 1:2 in Tsjechië en Hongarije, zie tabel 4), is dat er in het kader van de toetreding tot de EU vérgaande aanpassingen nodig zijn.

2.5.5. De verwachting is dat dermate grote verschillen niet meer zullen voorkomen op de interne markt als de koersen in de aanloop naar de monetaire unie steeds vaster aan elkaar worden gekoppeld. De prijzen van marktgoederen zullen moeten worden aangepast. Als de daaruit voortvloeiende prijsstijgingen door de reële lonen worden gecompenseerd, wordt het loonvoordeel van de LMOE, en daardoor ook een wezenlijk bestanddeel van hun concurrentievermogen, uitgehold. Een middel om aan dat dilemma (moeten de reële lonen worden verlaagd of moet worden geaccepteerd dat er minder wordt uitgevoerd?) te ontsnappen, is de navenante verhoging van de productiviteit, waardoor de stijging van de loonkosten per eenheid, ondanks de stijgende lonen, òf ongedaan wordt gemaakt òf in ieder geval wordt afgeremd. Met EU-programma's moet ondersteuning worden gegeven aan de daarvoor benodigde investeringen in opleiding, vast kapitaal en infrastructuur.

2.6. Sociale zekerheid en gezondheid

2.6.1. Vanwege hun hoge werkloosheidscijfers en de noodzaak om de druk op hun begrotingen te verlichten, werden de LMOE gedwongen om hun socialezekerheidsstelsel aan de nieuwe omstandigheden aan te passen. Vooral de sociale voorzieningen en pensioenregelingen hebben te lijden onder de stringente voorwaarden van het strakke begrotingsbeleid. Het gevolg is dat in alle landen pogingen worden ondernomen om het overheidsstelsel met particuliere en bedrijfsvoorzieningen aan te vullen.

2.6.2. Gepensioneerde werknemers ondervinden ook de gevolgen van de evolutie in de prijzen van basislevensbehoeften. Prijsregulering van overheidswege moet als oplossing echter van de hand worden gewezen.

2.6.3. Ook de werkloosheidsverzekeringen hebben de laatste jaren in sommige landen ingrijpende veranderingen ondergaan. Als gevolg daarvan hebben werklozen minder lang recht op een werkloosheidsuitkering, is gekort op de hoogte van de uitkeringen en wordt strenger de hand gehouden aan de voorwaarden waaraan moet zijn voldaan om aanspraak te kunnen maken op een uitkering.

2.6.4. Alle tot dusver gedane pogingen om de socialezekerheidsstelsels te hervormen ten spijt, moeten er ook thans nog aanzienlijke inspanningen worden gedaan, omdat - naar de woorden van de Commissie - "de normen (in de kandidaat-lidstaten) (op het gebied van de sociale zekerheid) meestal laag zijn"(5). Het probleem waarmee de LMOE-regeringen worden geconfronteerd, is tweeledig: er moet een socialezekerheidsstelsel komen dat a) financieel haalbaar is en b) aan hoge kwaliteitsnormen beantwoordt.

2.6.5. Afgezien van de sociale bescherming, hebben de vérstrekkende bezuinigingen van de overheid ook tot een algemene verslechtering van de situatie in de gezondheidszorg geleid. Zo is het aantal ziekenhuisbedden de afgelopen jaren in alle LMOE gedaald. Met uitzondering van Slovenië waar de kwaliteit van de openbare gezondheidszorg over het geheel genomen vergelijkbaar is met die van de EU-landen, moeten alle LMOE hun inspanningen om de situatie in de gezondheidszorg te verbeteren, nog aanzienlijk opvoeren.

2.7. Overige economische ontwikkelingen

2.7.1. Programma's voor de stabilisering en liberalisering van de economie, en de privatiseringen hebben in de kandidaat-lidstaten over het algemeen een positieve trend in de randvoorwaarden van het economisch beleid op gang gebracht, waardoor ondernemingen voortaan onder vrije marktvoorwaarden kunnen werken. Wat, hoeveel en voor wie er wordt geproduceerd, wordt niet meer - zoals een tiental jaren geleden nog het geval was - door staatsinstanties en -ambtenaren beslist, maar door de markt.

2.7.1.1. Er wordt in nagenoeg alle kandidaat-lidstaten op grote schaal en in een hoog tempo geprivatiseerd. Volgens een studie van de Wereldbank(6) vertonen de daarbij bereikte resultaten grote verschillen naar land, bedrijfstak, omvang van de ondernemingen, methode en juridische en institutionele randvoorwaarden.

2.7.1.2. Privatiseringen bleken het meest succesvol in landen waar de juridische en institutionele randvoorwaarden voldoende ontwikkeld zijn en de geprivatiseerde ondernemingen in handen zijn gekomen van een gering aantal beleggers (of: "kernaandeelhouders") en buitenlandse investeerders. Ook de privatisering van kleine ondernemingen is vrij goed verlopen.

2.7.1.3. De resultaten zijn vooral minder goed in landen waar werd geprobeerd om op zo kort mogelijke termijn zoveel mogelijk ondernemingen te privatiseren, zonder daarvoor éérst voldoende rekening te houden met alle vereiste juridische en institutionele randvoorwaarden en de economische uitwerking van privatiseringen op werkgelegenheid en inkomensontwikkeling. Bovendien werden privatiseringsopdrachten door de opdrachtgever dikwijls niet gegund aan de hoogstbiedende, maar aan bevriende personen of ondernemingen.

2.7.1.4. Privatisering leidde in afzonderlijke bedrijven weliswaar meestal tot verhoging van de productiviteit, maar dat positieve resultaat moest vaak worden afgekocht met een stijging van de werkloosheid en een vergroting van de inkomensverschillen. In sectoren waar openbare diensten worden aangeboden (bv. energiebedrijven), werd dikwijls verzuimd om de nodige juridische en institutionele randvoorwaarden te creëren, waardoor monopolieposities konden ontstaan. In beide gevallen dienen er begeleidende maatregelen te worden genomen om mogelijke negatieve gevolgen te ondervangen. Over het geheel genomen moet echter worden gesteld dat privatisering een onontbeerlijk instrument voor de noodzakelijke structurele omschakeling van de economie is gebleken.

2.7.2. Die omschakeling heeft overigens ook een positieve uitwerking op de prijsvorming gehad. De hoge inflatie in het begin van de overgangsperiode - omdat toen de subsidies op de basislevensbehoeften werden afgeschaft en de ondernemingen niet snel genoeg konden inspelen op de veranderde vraag door het aanbod te vergroten en/of hun fabrieksinstallaties te vernieuwen of uit te breiden - is voor een groot deel teruggedrongen.

2.7.3. Die gunstige ontwikkeling is gestimuleerd door het verantwoorde optreden van de centrale banken in hun rente- en monetair beleid. Bij de bestrijding van de inflatie werden in alle landen op den duur grote vorderingen gemaakt, waarbij echter, zoals blijkt uit wat in Tsjechië is gebeurd, de door een zeer restrictieve aanpak veroorzaakte instorting van de groei halverwege de jaren negentig en de daaruit voortvloeiende snelle stijging van de werkloosheid, op de koop toe moesten worden genomen.

2.7.4. De stabilisering van de economische en politieke situatie binnen de LMOE heeft een aanhoudende toestroom van rechtstreekse buitenlandse investeringen tot gevolg gehad. Geldschieters en ondernemers hebben met hun investeringen in de LMOE voornamelijk twee doelen voor ogen: nieuwe ondernemingen opzetten als onderdeel van een marktgericht beleid (ontsluiting van nieuw afzetgebied) en het voor ondernemingen klaarblijkelijk zo belangrijke streven om de producten dichter bij de klant te brengen en van de naar verhouding lage productiekosten te profiteren. Die laatste beweegreden domineert vooral bij industriële producties. Beide effecten zijn echter in de LMOE even wenselijk. Zowel de toetreding tot als het uitbouwen van de markt, alsook de verlaging van de productiekosten (die met name het gevolg is van het loonverschil tussen oorsprongs- en gastland) hebben een positieve uitwerking op de LMOE, aangezien werkgelegenheid en welvaart erdoor worden bevorderd.

2.7.5. Sinds de EU, in navolging van het desbetreffende besluit van de Europese Raad van Helsinki, bilateraal is gaan onderhandelen met Slowakije, de beide andere Baltische staten (Letland en Litouwen), Bulgarije en Roemenië, is de belangstelling van investeerders om in die landen voet aan de grond te krijgen, nog groter geworden. Dat geldt overigens niet alleen voor genoemde landen, maar ook voor de kandidaat-lidstaten van Midden- en Oost-Europa in het algemeen.

2.7.6. De economische groei van de LMOE ligt - enkele uitzonderingen daargelaten - boven het EU-gemiddelde. Desalniettemin blijft die groei over het geheel genomen onder de groeicijfers waarvan in Agenda 2000 is uitgegaan. Het verschil in economische prestaties tussen LMOE en EU zal daarom veel langzamer kleiner worden dan een aantal jaren terug werd voorspeld.

2.8. Gelijke kansen en gelijke behandeling

2.8.1. Alhoewel de regelgeving in de kandidaat-lidstaten inmiddels al grotendeels op de EU-voorschriften voor gelijke behandeling van vrouwen en mannen is afgestemd, ziet de situatie er in de praktijk helaas dikwijls anders uit. Net als in de EU, is de kern van het probleem dat economische moeilijkheden niet dezelfde uitwerking hebben op vrouwen en mannen(7). Bovendien leeft het besef dat gelijke kansen voor en gelijke behandeling van vrouwen en mannen belangrijk zijn, nog altijd nauwelijks onder de bevolking.

2.8.2. Bij "gelijke kansen en gelijke behandeling" moet echter niet alleen worden gedacht aan de verhouding tussen vrouwen en mannen, maar ook aan het streven om discriminatie op grond van "ras of etnische afstamming, godsdienst of overtuiging, handicap, leeftijd of seksuele geaardheid te bestrijden" (art. 13 van het EG-Verdrag). Vooral wat de situatie van minderheidsgroepen (bv. de Roma) betreft, kampen de kandidaat-lidstaten nog steeds met huizenhoge problemen.

3. Voordelen van de EU-uitbreiding en problemen die zich daarbij kunnen voordoen

3.1. Door de politieke veranderingen die zich in Oost-Europa aan het eind van de jaren tachtig hebben voorgedaan, en het daardoor op gang gebrachte omschakelingsproces zijn de LMOE voor grote uitdagingen komen te staan. Naast tal van - tot dusver - positieve ontwikkelingen en hervormingsmaatregelen die vruchten hebben afgeworpen, wordt dit hervormingsproces echter ook gekenmerkt door toenemende werkloosheid en inkrimping van sociale bescherming en gezondheidszorg als gevolg van begrotingsbezuinigingen.

3.2. De EU is haar verantwoordelijkheid niet uit de weg gegaan: om te beginnen hebben de LMOE hulp gekregen voor hun hervormingen in de vorm van financiële steunprogramma's (Phare) en handelsovereenkomsten (Europa-akkoorden). Daarna is tijdens de Europese Raad van Kopenhagen in 1993 besloten om de LMOE toetreding tot de EU in het vooruitzicht te stellen, op voorwaarde dat aan bepaalde criteria wordt voldaan. Ten slotte zijn in maart 1998 de toetredingsonderhandeling officieel van start gegaan.

3.3. Voordelen van de EU-uitbreiding

3.3.1. Tot dusver heeft de samenwerking tussen de EU en de LMOE beide partijen al tal van voordelen opgeleverd.

3.3.2. Die voordelen liggen voor de EU vooralsnog voornamelijk op het gebied van de handel met de LMOE: de handelsbalans met die landen vertoont een aanzienlijk overschot ten gunste van de EU. Het weliswaar nog maar kleine aandeel van de handel met de LMOE in de totale buitenlandse handel van de EU is terug te voeren op het relatief lage BNP van de LMOE. Een verdere stijging kan vooral worden verwacht in het kielzog van de groei in de LMOE en de EU.

3.3.3. De voordelen van de LMOE zijn met name de relatief gemakkelijke toegang tot de interne markt van de EU, de diverse steunmaatregelen van de EU (financiële steun, politieke dialoog enz.) en het feit dat tal van EU-ondernemingen in Oost-Europa zaken doen. Rechtstreekse buitenlandse investeringen hebben tot dusver een positief effect gehad op banengroei en economie. Bovendien zijn West-Europese ondernemingen in de kandidaat-lidstaten goed voor een aanzienlijk aandeel van de buitenlandse handel.

3.3.4. Bovenop die voordelen die beide partijen tot dusver al hebben genoten sinds de voorgenomen uitbreiding van de EU naar het oosten, biedt deze ontwikkeling ook tal van nieuwe kansen. Zo is de EU-uitbreiding met de LMOE bevorderlijk voor vrede en veiligheid in Europa. Zoals het Comité al dikwijls in eerdere adviezen heeft aangevoerd, biedt die uitbreiding voorts een niet onbenut te laten "historische" kans om alle volkeren van Europa in een "gemeenschappelijk huis" bijeen te brengen, duurzame stabiliteit en welvaart op het Europese continent te garanderen en de politieke, economische, sociale en culturele invloed van Europa (in de meest ruime betekenis daarvan) in de wereld te vergroten(8).

3.4. Mogelijke problemen

3.4.1. In deze langetermijnanalyse mag echter niet worden vergeten dat de LMOE ook in hun ontwikkeling op middellange termijn op tal van problemen zullen stuiten, omdat hun een "dubbele taak" wacht: het omschakelingsproces moet met succes worden afgerond, terwijl ondertussen ook de verplichting moet worden nagekomen om het gemeenschappelijke acquis onverkort over te nemen.

3.4.2. De vervulling van die "dubbele taak" wordt nog eens extra bemoeilijkt door de krappe begrotingssituatie in de LMOE, het inefficiënte overheidsapparaat en tekortkomingen van de rechterlijke macht(9), en de toenemende druk op de arbeidsmarkt. Bovendien zal de toetreding van de LMOE tot de interne markt van de EU de concurrentiedruk in deze landen vergroten.

3.4.3. Zorgwekkend is de opsplitsing van de economie in concurrentiekrachtige, uitsluitend voor de buitenlandse handel werkende sectoren die door buitenlandse investeerders worden ondersteund en een relatief hoge productiviteit hebben, en nauwelijks concurrentiekrachtige op de binnenlandse markt ingestelde sectoren met lage productiviteit die bovendien gebruik maken van achterhaalde technologieën. Met name voor die laatste categorie zal de onmiddellijke opname in een open en op concurrentie gericht systeem niet moeiteloos verlopen(10).

3.4.4. Een specifiek probleem is dat veel ondernemingen over te weinig bedrijfskapitaal beschikken en daarom op het gebied van innovatie slecht presteren. Dit geldt met name voor de middenstand die een hoeksteen is in het omschakelingsproces, in grote mate tot het BIP bijdraagt en goed is voor veel werkgelegenheid(11).

3.4.5. Met het oog op de toenemende concentratiebewegingen zouden die tekortkomingen in handel en industrie bijvoorbeeld tot een aanscherping van de situatie kunnen leiden. Momenteel is nog maar nauwelijks sprake van concentratie in de kleinhandel, maar de druk van de buitenlandse kleinhandelsketens op de Oost-Europese markt doet zich steeds sterker gevoelen. Als gevolg daarvan zal het voortbestaan van ondernemingen - in de kleinhandel, maar ook elders, bv. op het gebied van de dienstverlening aan consumenten en bedrijfsleven - steeds meer in gevaar komen en kunnen bedrijfssluitingen en steeds ingrijpendere structurele veranderingen worden verwacht(12).

3.4.6. De verdere afbrokkeling van niet meer concurrentiekrachtige industriële monoculturen is nog steeds geen halt toegeroepen en vormt een bedreiging voor de levensstandaard van hele regio's. Mocht het niet lukken om kleine economische eenheden te creëren die goed verkoopbare producten leveren, dan zullen de al bestaande grote lokale verschillen nog blijven toenemen.

3.4.7. In 48 van de 50 regio's van Oost-Europa bedraagt het BNP per hoofd van de bevolking minder dan 75 % van het EU-gemiddelde. Opmerkelijk daarbij zijn de enorme inkomensverschillen tussen regio's. Hekkensluiter is de Poolse regio Swietokryskie, waar de inkomens niet hoger komen dan 24 % van het EU-gemiddelde, maar ook in de Baltische staten, Bulgarije en Roemenië is het peil van de economie niet al te best met 25 à 34 % van het EU-gemiddelde. Specifieke problemen hebben de regio's van de kandidaat-lidstaten die na hun toetreding aan de buitengrenzen van de uitgebreide EU zullen liggen en daarom kwetsbaar zijn. De beste resultaten worden bereikt in de industriegebieden van de LMOE. Koploper is de regio Praag, met een inkomensplaatje dat zelfs boven het EU-gemiddelde uitkomt(13).

3.4.8. Zoals het Comité al in zijn informatief rapport heeft opgemerkt, brengt de situatie van de LMOE verschillende, niet te veronachtzamen gevaren met zich mee. Zo "bestaat enerzijds het gevaar dat het aldaar aanwezige menselijk kapitaal door het grote verschil tussen de in de EU en de in de kandidaat-lidstaten betaalde lonen wordt weggelokt (brain drain), hetgeen ook nadelig kan zijn voor het economische inhaalmanoeuvre in deze landen. Anderzijds valt te verwachten dat niet alleen het verdere omschakelingsproces maar vooral ook de uitbreiding voor bepaalde groepen grote sociale moeilijkheden met zich mee zullen brengen, daar de druk op de goederen- en arbeidsmarkten zal toenemen."

3.4.9. Ook de Commissie wees er in Agenda 2000 al op dat de kandidaat-lidstaten niet van de ene op de andere dag de voordelen van de uitbreiding zullen kunnen genieten en dat bovendien niet gezegd is dat die voordelen gelijkelijk zullen zijn verdeeld. De druk om zich aan te passen zal in de betrokken landen nog lang na hun toetreding voelbaar blijven, waardoor economische, sociale en politieke spanningen kunnen ontstaan.

3.4.10. Die spanningen kunnen zich echter ook voordoen in EU-lidstaten, met name in de buurlanden van de LMOE, omdat de enorme inkomensverschillen waarschijnlijk zullen leiden tot méér migratie van werknemers en verplaatsing van bedrijven. De druk op de arbeidsmarkt kan daardoor groter worden. Bij ontstentenis van adequate overgangsregelingen voor het vrije verkeer van werknemers en diensten en van specifieke maatregelen om dit probleem te verhelpen, zal een en ander méér werkloosheid in de aan de LMOE grenzende EU-lidstaten tot gevolg hebben.

3.5. Er moet dus worden gestreefd naar een sociaal aanvaardbare uitbreiding, om aldus de sociale vrede in Europa, en met name in de kandidaat-lidstaten, te garanderen. Een snelle toetreding waarbij niet wordt voorzien in de noodzakelijke structuren om de sociale moeilijkheden op te vangen, zou het integratieproces in zijn geheel in gevaar kunnen brengen. Bovendien zou de druk op de arbeidsmarkten van de EU-lidstaten groter kunnen worden als er geen adequate maatregelen worden genomen om de LMOE een duurzame banengroei te garanderen.

4. Een sociaal aanvaardbare uitbreiding

4.1. Basisvoorwaarde voor toetreding tot de EU is dat de kandidaat-lidstaten aan de "criteria van Kopenhagen" voldoen. Daaronder vallen 1) de garantie van democratische beginselen en structuren, 2) de opbouw van een goed functionerende markteconomie en 3) de overname en omzetting van het gehele gemeenschappelijke acquis (met inbegrip van sociale wetgeving en arbeidsrechtelijke bepalingen, milieuvoorschriften en regelgeving inzake consumentenbescherming enz.).

4.2. Met het vervullen van de criteria van Kopenhagen alléén zijn de kandidaat-lidstaten echter nog niet klaar, omdat toetreding veeleer een proces is met vérstrekkende beleidsmatige gevolgen voor de samenleving dan een proces van louter bestuurstechnische veranderingen(14). Nauwere banden met de oostelijke buurlanden en steunmaatregelen van de Gemeenschap mogen niet alleen betrekking hebben op rechtsvraagstukken of economische, technische of financiële kwesties. Het is namelijk niet alleen zaak na te gaan hoe groot de economische of juridische betekenis van de uitbreiding is, omdat het er in de eerste plaats op aan komt te weten te komen welke gevolgen de uitbreiding voor de burgers van Europa zal hebben.

4.3. Algemeen wordt aangenomen dat de EU met de uitbreiding een uitgelezen kans wordt geboden om een gemeenschappelijk Europa te creëren met betere kansen voor iedereen. Dat gaat echter niet vanzelf. De omschakeling in de kandidaat-lidstaten heeft immers voor velen zeker niet alleen maar voordelen met zich mee gebracht. Daardoor is niet alleen de houding van grote bevolkingsgroepen tegenover de markteconomie beïnvloed, maar staat de bevolking inmiddels ook zeer sceptisch tegenover de toetreding van hun land tot de Europese Unie. Die groeiende scepsis onder de bevolkingen van de kandidaat-lidstaten is een teken aan de wand dat hun voorlichting nog te wensen overlaat of dat de mensen nadelen verwachten van de EU-toetreding van hun land. Hetzelfde blijkt uit recente peilingen over de houding van de bevolking van de huidige EU-lidstaten(15).

4.4. Daarom moet de sociale dimensie een belangrijke rol spelen in de eenmaking van Europa(16). Slechts wanneer de EU en de regeringen de vrees van de bevolking over en weer serieus nemen en daarover met hen een politieke discussie aangaan, kan de uitbreiding zijn beslag krijgen zonder politieke kleerscheuren. Zulks impliceert o.m. dat een dialoog met de burgers tot stand wordt gebracht en dat zowel in de EU als in de kandidaat-lidstaten een adequaat, op de behoeften van de burgers afgestemd voorlichtings- en communicatiebeleid wordt gevoerd. Tegen die achtergrond is het Comité dan ook ingenomen met het voornemen van de Commissie om een communicatiestrategie uit te stippelen.

4.5. De vooruitgang die de LMOE in de korte tijd sinds de omwenteling van 1989 bij hun voorbereiding op een stabiele democratie en een goed functionerende markteconomie hebben geboekt, is aanzienlijk. Toch komt het Comité tot de slotsom dat er nog veel te doen is als het erom gaat ervoor te zorgen dat de uitbreiding op een sociaal aanvaardbare wijze verloopt, en wel op de volgende gebieden: verkleining van de economische verschillen tussen regio's (niet alleen tussen de kandidaat-lidstaten onderling en binnen iedere kandidaatlidstaat, maar ook tussen de EU-lidstaten en de kandidaat-lidstaten); preventie van sociale problemen; meer aandacht voor de sociale dimensie; oprichting van goed functionerende structuren voor de sociale partners en versterking van de sociale dialoog.

4.6. Versterking van de economische en sociale samenhang

4.6.1. Voorwaarde voor de succesvolle voortzetting van het omschakelingsproces is dat de economische en sociale gevolgen daarvan in de hand worden gehouden. Daarom dient er bij de uitstippeling en tenuitvoerlegging van de economische omschakelingsstrategie op te worden toegezien dat de overgang naar de markteconomie op sociaal aanvaardbare wijze verloopt. Marktgericht beleid en sociaal optreden moeten steeds hand in hand gaan(17). Een ongunstige sociale en werkgelegenheidsontwikkeling kan in de LMOE tot politieke problemen leiden en de uitbreiding in gevaar brengen.

4.6.2. Ook het Europees Parlement legt de nadruk op het belang van investeringen voor de opbouw van betere sociale structuren in de LMOE(18). Basisvoorwaarde om ongewenste gevolgen van de integratie voor de interne markt te voorkomen(19), is volgens het EP dat op efficiënte wijze uitdrukking wordt gegeven aan de sociale dimensie(20).

4.6.3. Daarom moeten werkgelegenheidsvraagstukken die krachtens het Verdrag van Amsterdam voortaan in het beleid van de EU een grotere plaats gaan innemen, ook een grotere rol gaan spelen in de onderhandelingen met de kandidaat-lidstaten. De reden daartoe is dat zowel in de landbouw als in de industrie rekening moet worden gehouden met vérgaande structurele veranderingen, waardoor talrijke arbeidsplaatsen op de tocht kunnen komen te staan. Daarom moeten er - met inachtneming van de uiteenlopende vorderingen die de LMOE bij de omschakeling hebben gemaakt en de verschillen in de structuren van de kandidaat-lidstaten - adequate macro-economische, maar ook regionale en structuurmaatregelen worden genomen teneinde nieuwe werkgelegenheidsmogelijkheden te creëren en de dreiging van stijgende werkloosheid met alle consequenties vandien, tegen te gaan. Gezien de begrotingssituatie in de kandidaat-lidstaten, moet daarbij wel worden nagedacht over de vraag hoe die maatregelen kunnen worden gefinancierd.

4.6.4. Vooral grensregio's zullen de gevolgen ondervinden van de te verwachten veranderingen. De aangewezen oplossing om die veranderingen het hoofd te bieden, is grensoverschrijdende samenwerking, óók met gebruikmaking van de bestaande EU-programma's. Het Comité is ermee ingenomen dat de Commissie een mededeling over de ontwikkeling van grensregio's in voorbereiding heeft.

4.6.5. De landbouw in de LMOE vormt een hoofdstuk apart: de structurele problemen waarmee deze sector in tal van LMOE te kampen heeft, kunnen, zèlfs als er zeer grote inspanningen worden gedaan, toch niet in een paar jaar worden opgelost. Vooral kleine landbouwbedrijven met zeer geringe productiviteit (bv. in Polen) zullen waarschijnlijk op korte termijn niet opgewassen blijken tegen de gigantische concurrentie op de interne markt. De noodzakelijke structuuraanpassing en vergroting van het concurrentievermogen van de LMOE-landbouw zullen meer tijd vergen(21).

4.6.6. Zolang er buiten de landbouw onvoldoende werkgelegenheid wordt gecreëerd als alternatief voor werkzaamheden in de landbouw, mogen landbouwbedrijven niet alleen worden beoordeeld op hun economische betekenis, maar - afgezien van hun bijdrage aan milieubescherming en landschapsbehoud - dragen zij er ook toe bij dat de sociale zekerheid minder wordt belast(22).

4.6.7. Het Comité juicht daarom toe dat er voor de toetredingsstrategie nieuwe instrumenten (SAPARD, ISPA) zijn gecreëerd en dat de ministers van arbeid en sociale zaken op 9 maart 1999 hebben besloten om het zwaartepunt in het Phare-programma voortaan nog meer bij werkgelegenheid en sociaal beleid te leggen. Ook moet nadrukkelijk worden gewezen op de inspanningen van de Commissie om de kandidaat-lidstaten bij de uitstippeling van een met het proces van Luxemburg overeenstemmende werkgelegenheidsstrategie te helpen. Zo is de Commissie momenteel bezig om met iedere kandidaat-lidstaat een "Joint Assessment Paper" (JAP) op te stellen, dat als uitgangspunt moet dienen voor de in het kader van de toetredingspartnerschappen geplande "Review" van het werkgelegenheidsbeleid. Met behulp van die JAP kan bij de vaststelling van de werkgelegenheidsdoelstellingen optimaal rekening worden gehouden met de behoeften en specifieke kenmerken van alle kandidaat-lidstaten.

4.6.8. Daarbij moet echter wel worden aangetekend dat tal van deelnemers uit de kandidaat-lidstaten aan de door het Comité georganiseerde conferentie over de uitbreiding, hun ongenoegen erover hebben uitgesproken dat de EU-programma's, in weerwil van alle door de Commissie aangebrachte verbeteringen, qua toegankelijkheid en toepassing nog steeds ondoorzichtig en te bureaucratisch zijn (bv. de Twinning-projecten). Het Comité verzoekt de Commissie dan ook na te gaan hoe een en ander kan worden verholpen.

4.6.9. Een hoeksteen van een werkgelegenheidsstrategie ten behoeve van de LMOE moet de bevordering van het ondernemerschap zijn. Zoals het Comité in zijn informatief rapport over de stand van de werkgelegenheid en de sociale toestand in de LMOE duidelijk heeft gemaakt, is ondernemerschap een doorslaggevende factor, omdat daardoor nieuwe arbeidsplaatsen ontstaan en inkomen wordt gegenereerd, kortom de voorwaarden voor de verdere economische en sociale ontwikkeling worden geschapen. Daarom zijn er dan ook adequate maatregelen nodig (bij- en nascholing, technische assistentie e.d.) om een krachtig ondernemerschap te ontwikkelen.

4.6.10. Als die maatregelen uitblijven, is het echter nog maar de vraag of er voldoende nieuwe arbeidsplaatsen kunnen worden gecreëerd. Bovendien zou ook bestaande werkgelegenheid verloren kunnen gaan als het niet lukt om het bedrijfsleven van de LMOE klaar te stomen voor de verdergaande structuurverandering, waarvan de impact nog eens wordt versterkt door de volledige integratie in de interne markt en de daaruit voortvloeiende verhoogde concurrentiedruk.

4.6.11. Verder heeft het Comité al eerder vastgesteld dat de welzijnsvoorzieningen, die doelgericht voor de vergroting van de sociale samenhang en de leniging van de nood van de sociaal zwaksten worden ingezet, krachtens artikel 16 van het Verdrag van Amsterdam meer aandacht moeten krijgen in het uitbreidingsproces. Bedoelde voorzieningen moeten daarom worden gevrijwaard van de privatiseringsdruk. Zij moeten aan de huidige behoeften worden aangepast en erkenning krijgen als belangrijke voorzieningen(23).

4.6.12. Over de kwestie van een mogelijke toename van de "brain drain" die de pogingen om de opgelopen economische achterstand in te halen, zou kunnen bemoeilijken, bleken de meningen tijdens genoemde uitbreidingsconferentie van 16 november 2000 verdeeld te zijn. Alhoewel sommigen voor een nog grotere vlucht van menselijk kapitaal uit de LMOE waarschuwen, is er in de EU-lidstaten ten dele ook sprake van pogingen om het werknemerstekort waarmee bepaalde sectoren (bv. die van de informatietechnologie) te kampen hebben, met geschoolde werknemers uit de kandidaat-lidstaten op te vullen. Bovendien voeren sommige vertegenwoordigers van de kandidaat-lidstaten aan dat die "brain drain" al over zijn top heen is. Hun voorstel was dan ook om over dit thema samen met het Comité een aparte bijeenkomst te houden. Tegen die achtergrond is het Comité ingenomen met de oproep die Commissie en Europees Parlement aan de kandidaat-lidstaten hebben gedaan om een evaluatie te maken van de nog te verwachten migratiebewegingen en de waarschijnlijke uitwerking daarvan op arbeidsmarkt en economie.

4.6.13. Ten slotte moet ook nog worden gewezen op het probleem van de strijd tegen corruptie en fraude. Uit de verslagen die de Commissie op gezette tijden over de vorderingen van de kandidaat-landen bij de voorbereiding op hun toetreding opstelt, komt duidelijk naar voren dat de kandidaat-lidstaten er wat dat betreft nog lang niet zijn.

4.7. Versterking van de sociale dialoog

4.7.1. Het Comité heeft - zonder afbreuk te doen aan de rol en verantwoordelijkheid van de overheid - al vaker gewezen op de doorslaggevende betekenis die in het toetredingsproces aan de opbouw van betrekkingen tussen werkgevers en werknemers als autonome sociale partners moet worden toegekend(24).

4.7.2. De uitbreiding kan alleen tot een goed einde worden gebracht als daarvoor een breed sociaal draagvlak bestaat. Voorwaarde voor het verwerven van de vereiste consensus is dat de uitbreiding op een sociaal aanvaardbare wijze verloopt en de sociale partners en andere maatschappelijke groeperingen (bv. consumentenbonden of welzijnsorganisaties) daarbij inspraak krijgen(25).

4.7.3. Zoals uit de voortgangsrapporten van de Commissie blijkt, zijn er grote verschillen in de manier waarop de sociale dialoog in de kandidaat-lidstaten tot stand komt. Volgens de Commissie strekt de tripartiete sociale dialoog (tussen vertegenwoordigers van overheid, werkgevers en werknemers) in Estland en Slovenië tot tevredenheid, maar is die in de andere kandidaat-lidstaten nog voor verbetering vatbaar.

4.7.4. Tijdens gesprekken die leden van het Comité met de sociale partners van de LMOE hebben gehad (bv. in het kader van de Gemengde Raadgevende Comités) is gebleken dat de sociale dialoog in deze landen - niet alleen de dialoog met de overheid, maar ook die tussen de sociale partners onderling - op grote problemen stuit, ook al vanwege de tekortkomingen en problemen in de interne organisatie van de sociale partners.

4.7.5. Ook werd in deze gesprekken duidelijk dat in sommige kandidaat-lidstaten niet wordt toegezien op de naleving van de rechten van de werknemers, de sociale dialoog onvoldoende gewicht in de schaal legt en de sociale partners niet genoeg bij de voorbereiding en het opstellen van de verslagen aan de Commissie worden betrokken. Bovendien voelen bepaalde regeringen er kennelijk maar weinig voor om de autonomie van de sociale partners te erkennen en bestaan er in de LMOE soms grote verschillen in de mate waarin organisaties die werknemers en werkgevers vertegenwoordigen, georganiseerd en ontwikkeld zijn. Zo zijn de werkgevers in sommige landen duidelijk minder georganiseerd dan de werknemers. Het sluiten van collectieve arbeidsovereenkomsten wordt daar in de ogen van de vakbonden bemoeilijkt doordat er geen "tegenpartij" is. Cao-afspraken worden daarom voornamelijk op het niveau van de bedrijven gemaakt(26).

4.7.6. Die problemen moeten eerst worden opgelost alvorens kan worden gesproken van een efficiënte sociale-partnersstructuur die is opgewassen tegen de uitdagingen van omschakeling en uitbreiding. Daarbij moeten de sociale partners over adequate kennis beschikken over de kenmerken en problemen van een marktgerichte economie, het privatiseringsbeleid en het beleid voor de herstructurering van ondernemingen, de grondbeginselen en technieken met betrekking tot het sluiten van collectieve overeenkomsten, de organisatie van de arbeidsmarkt, beroepsopleiding (na- en bijscholing), enz(27).

4.7.7. Tegen die achtergrond is de dialoog met de partners in de EU, gezien hun jarenlange ervaring met markteconomie en EU-beleid, voor de kandidaat-lidstaten van belang. De Mededeling van de Commissie inzake "De aanpassing en de bevordering van de sociale dialoog op communautair niveau" valt in goede aarde, omdat de Commissie daarin uitdrukkelijk stilstaat bij het probleem van de kandidaat-lidstaten, de nadruk legt op het belang van de sociale dialoog en steunmaatregelen voorstelt(28). In verband daarmee verwijst het Comité naar de conclusies van de Top van Nice waarin een lans wordt gebroken voor "versterking van de sociale dimensie van de uitbreiding" door sterker de nadruk te leggen op de rol van de sociale dialoog bij de uitbreiding.

4.7.8. Ook zouden in kandidaat-lidstaten werkzame EU-ondernemingen inzake sociale dialoog en arbeidsverhoudingen het goede voorbeeld moeten geven. Zo kunnen deze bedrijfsraden laten oprichten, de oprichting in de LMOE van behoorlijk werkende werkgeversorganisaties steunen en tot die organisaties toetreden.

4.7.9. Het Comité zelf ontplooit nu al jaren tal van activiteiten voor de intensivering van de sociale dialoog met vertegenwoordigers van de kandidaat-lidstaten. Voorbeelden daarvan zijn diverse, o.m. in Brussel, Warschau en Tallinn gehouden hoorzittingen met vertegenwoordigers van economische en sociale belangengroeperingen uit de LMOE, en de bilaterale betrekkingen die, bijvoorbeeld in het kader van de Gemengde Raadgevende Comités (bestaande uit leden van het Comité en leden van de dienovereenkomstige organisaties in de kandidaat-landen) met de afzonderlijke landen zijn aangegaan(29).

4.7.10. Naar aanleiding van die uitbreidingsconferentie hebben de vertegenwoordigers van de LMOE er o.m. op gewezen dat de activiteiten van de in hun landen werkzame internationale organisaties beter moeten worden gecoördineerd. Hun voorstel is dat het Comité daarbij een rol speelt.

5. Samenvatting en aanbevelingen

5.1. De uitbreiding van de EU met de landen van Midden- en Oost-Europa vormt - zoals het Comité al eerder heeft verklaard - een historische kans om alle volkeren van Europa in een "gemeenschappelijk huis" te verenigen, zodat stabiliteit en welvaart in Europa duurzaam kunnen worden gegarandeerd.

5.2. De voordelen van die uitbreiding zullen echter niet gelijkelijk over alle partijen zijn verdeeld. In het kielzog ervan zullen de LMOE te maken krijgen met scherpere concurrentie en de noodzaak om nog meer structuurveranderingen door te voeren, waardoor de druk op de goederen- en arbeidsmarkt zal toenemen. Bepaalde groepen zullen daardoor met niet te veronachtzamen sociale problemen worden geconfronteerd. De groeiende scepsis onder de bevolking van de kandidaat-lidstaten kan dan ook worden opgevat als een teken dat de vrees daarvoor lééft onder de mensen.

5.3. Het Comité legt daarom de nadruk op het belang van de sociale dimensie van het uitbreidings- en integratieproces. Alleen door naar behoren met die dimensie rekening te houden, kan de uitbreiding plaatsvinden zonder dat er al te veel politieke en sociale conflicten ontstaan. Dit impliceert echter dat de vrees die leeft onder de sociaal zwakkeren, die ook de "verliezende partij" dreigen te worden, wellicht meer dan in het verleden zeer serieus moet worden genomen(30).

5.4. In het licht van het voorgaande juicht het Comité de Mededeling van de Commissie over "De agenda voor het sociaal beleid" toe, omdat de Commissie zich daarin ten doel stelt, ertoe bij te dragen dat "... de voorbereiding op de uitbreiding van de Unie in een situatie van evenwichtige economische en sociale ontwikkeling kan plaatshebben"(31).

5.5. Bovendien ziet het Comité als voorwaarde voor een geslaagde toetreding dat daarvoor eerst de cohesie- en structuurprogramma's van de EU en het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid worden aangepast om ervoor te zorgen dat de kandidaat-lidstaten bij toetreding op gelijke voet worden behandeld.

5.6. Het Comité dringt er bij de Commissie op aan om tijdens de onderhandelingen met de regeringen van de kandidaat-lidstaten, naast de in die "sociale agenda" omschreven doelstellingen en acties, vooral ook de volgende thema's aan de orde te stellen en na te gaan hoe aan een en ander uitvoering kan worden gegeven:

- de dringende noodzaak om voor de voornaamste probleemsectoren (zware industrie, landbouw e.d.), uitgaande van een algemene benadering, op maat gesneden, sociaal aanvaardbare en milieuvriendelijke ontwikkelingstrategieën uit te stippelen;

- de noodzaak van scholingsmaatregelen op alle niveaus, met name voor de economisch achtergestelde gebieden, teneinde op den duur de economische kloof tussen stad en platteland te dichten. Die maatregelen zijn ook nodig in landbouw en zware industrie, teneinde de structuurveranderingen te begeleiden en ongunstige ontwikkelingen in de werkgelegenheid te ondervangen. Er kan volgens het Comité niet genoeg worden gehamerd op het belang van scholingsmaatregelen in de LMOE. Het verwijst in dat verband naar zijn informatief rapport over "De Europese dimensie in het onderwijs: aard, inhoud en vooruitzichten"(32) en de aan opleidingsbeleid gewijde passage in de conclusies van de Europese Raad te Lissabon;

- verbetering van de randvoorwaarden voor het MKB door het aanmoedigen van ondernemerschap (o.a. door een verbeterde toegang tot kredietverleningsfaciliteiten), totstandbrenging van verwerkings- en afzetstructuren, technische bijstand, scholingsmaatregelen en schepping van een gunstig micro-economisch klimaat, met als doel de groei van de economie en het scheppen van duurzame arbeidsplaatsen te bevorderen;

- bevordering van de sociale dialoog op de meest uiteenlopende niveaus, en bewustmaking van sociale partners en maatschappelijk middenveld, zodat deze hun organisaties zelf doeltreffender structureren;

- het opzetten van systemen waarin welzijnsorganisaties ernaar streven om de sociale samenhang te vergroten en de noden van de sociaal zwakkeren te lenigen;

- de noodzaak om de dialoog met het maatschappelijk middenveld over de voorbereiding op de toetreding tot de EU en de gevolgen daarvan, aan te zwengelen;

- bevordering van gelijkheid van kansen voor mannen en vrouwen, alsook voor de minderheidsgroepen in de samenleving;

- vergroting van de transparantie bij de toepassing en benutting van EU-programma's en andere steunmogelijkheden.

Brussel, 25 april 2001.

De voorzitter

van het Economisch en Sociaal Comité

G. Frerichs

(1) "Stand van de werkgelegenheid en sociale toestand in de kandidaat-lidstaten"; de in dit rapport gebezigde afkorting LMOE duidt alleen op de kandidaat-lidstaten.

(2) EP-werkdocument over de sociale dimensie van de uitbreiding, blz. 85.

(3) De toetreding van Polen tot de Europese Unie, PB C 51 van 23.2.2000.

(4) Warsaw Voice van 28 mei 2000, blz. 15.

(5) COM(97) 2000 van 15 juli 1997: Agenda 2000 Deel I: Voor een sterkere en grotere Unie, en Deel II: De uitbreiding: een uitdaging - blz. 52 van Deel I.

(6) J. Nellis: "Time to rethink privatisation in transition economies", Wereldbank, 1999.

(7) Agenda 200, Deel 2 "De uitbreiding: een uitdaging", COM(97) 2000, blz. 46.

(8) PB C 19 van 25.1.1993 en C 129 van 10.5.1993 "Over de betrekkingen van de EG met de landen van Midden- en Oost-Europa" (Bulgarije en Roemenië, Baltische staten) en PB C 75 van 10.3.1997 "Gevolgen van de toetreding van de LMOE voor het GLB".

(9) Zie hiervoor de diverse voortgangsrapporten van de Commissie.

(10) "De toetreding van Hongarije tot de Europese Unie", PB C 117 van 26.4.2000, blz. 38.

(11) EU-magazine 5/2000.

(12) EU-magazine 5/2000.

(13) Eurostat News Release, nr. 48 van 18 april 2000.

(14) PB C 51 van 23.2.2000.

(15) Eurobarometer nr. 53 van oktober 2000, Europese Commissie.

(16) Cf. advies van het Comité, PB C 339 van 31.12.1991 en PB C 129 van 10.5.1993. Evenals A3-0189/92; Resolutie van het Europees Parlement over de strategie van de Europese Unie ter voorbereiding van de toetreding van de LMOE met het oog op de agenda van de Europese Raad in Essen (9 en 10 december 1994); Resolutie van het Europees Parlement van 17 april 1996 over het Witboek van de Commissie inzake de voorbereiding van de geassocieerde LMOE op hun integratie in de interne markt van de EU (PB C 141 van 13.5.1996).

(17) PB C 129 van 10.5.1993.

(18) Resolutie van het Europees Parlement van 17 april 1996 over het Witboek van de Commissie inzake de voorbereiding van de geassocieerde LMOE op hun integratie in de interne markt van de EU (PB C 141 van 13.5.1996).

(19) György Farkas, plaatsvervangend secretaris-generaal van de Kamer van Koophandel van Hongarije, schat dat eenderde van de in totaal 600000 kleine en middelgrote bedrijven van Hongarije een snelle toetreding tot de EU niet zal overleven; Wirtschaftswoche nr. 13 van 25 maart 1999, blz. 30.

(20) Resolutie van het Europees Parlement van 17 april 1996 over het Witboek van de Commissie inzake de voorbereiding van de geassocieerde LMOE op hun integratie in de interne markt van de EU (PB C 141 van 13.5.1996).

(21) PB C 51 van 23.2.2000.

(22) PB C 51 van 23.2.2000.

(23) Zie ook de Resolutie van het Europees Parlement van 17 april 1996 over het Witboek van de Commissie inzake de voorbereiding van de geassocieerde LMOE op hun integratie in de interne markt van de EU (PB C 141 van 13.5.1996) en CEEP.99/Peco.3: schriftelijke standpunt over de EU-uitbreiding.

(24) PB C 129 van 10.5.1993.

(25) Zie hiervoor o.a. "Consolidering van de aan toetreding voorafgaande strategie" (PB C 157 van 25.5.1998, blz. 58), Sociaal beleid en sociale dialoog (PB C 95 van 30.3.1998).

(26) Advies van het Comité over "De toetreding van Polen" (PB C 51 van 23.2.2000).

(27) "Sociaal-economische organisaties in de landen van Midden- en Oost-Europa: overlegstructuren" (PB C 19 van 23.1.1993) en CES 490/99 fin.

(28) COM(1998) 322 def. en de toespraak van Commissaris Padraig Flynn in Warschau op 18 maart 1999 (speech 99/48).

(29) PB C 157 van 25.5.1998, blz. 58.

(30) PB C 51 van 23.2.2000.

(31) COM(2000) 379 def., par. 4.4.1.

(32) "Europese dimensie in het onderwijs: aard, inhoud en vooruitzichten".