31. 12. 90 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 332/45 
c) Er zou een opleiding kunnen worden gegeven aan 
mensen uit alle ontwikkelingslanden, en niet alleen 
die paar landen die bij WT & D-projecten betrok­
ken zijn. 
d) Relevante technologie uit de lid-staten zou ruimer 
en sneller verspreid kunnen worden. 
e) Studenten zouden de opleidingscentra informatie 
verschaffen over de lokale omstandigheden, ge­
woonten en werkwijzen. 
f) De opleidingscentra zouden ervoor zorgen dat vol­
doende aandacht aan bepaalde aspecten van econo­
misch en sociaal onderzoek wordt besteed. 
Gedaan te Brussel, 19 september 1990. 
Het Comité herhaalt bij deze dat het volledig instemt 
met de plannen om een Gemeenschap van onderzoekers 
in een niet-gesegmenteerde Europese ruimte tot stand 
te brengen en dat het de tot dusver in die richting 
genomen initiatieven ondersteunt. 
Het Comité gaat in principe met het voorgestelde pro­
gramma akkoord, maar is niettemin van mening dat 
een dergelijke maatregel slechts een alle lid-staten ten 
goede komende communautaire meerwaarde kan ople­
veren als deze deel uitmaakt van een algemeen beleid, 
dat samenhangt en gecoördineerd wordt met andere 
relevante lopende of voorgestelde activiteiten van de 
Gemeenschap die de technologiekloof tussen meer en 
minder ontwikkelde gebieden moeten helpen over­
bruggen. g) Na hun opleiding zouden technologen ook naar 
hun landen kunnen terugkeren en daar plaatselijke 
scholingscentra kunnen opzetten en besturen, waar­
bij ook kan worden gedacht aan het treffen en 
onderhouden van de nodige infrastructuurvoor­
zieningen. 
h) Een brede selectie van docenten, ook uit ontwikke­
lingslanden, zou worden ingeschakeld. 
i) Het bedrijfsleven zou bij het onderwijs, het geven 
van beurzen en het leveren van onderwijsmateriaal 
worden betrokken; het zou voor de bedrijven ook 
interessant kunnen zijn afgestudeerden in het eigen 
ontwikkelingsland in dienst te nemen voor opera­
tionele research. 
De Voorzitter 
van het Economisch en Sociaal Comité 
Alberto MASPRONE 
Het Comité wil er tevens op wijzen dat het Europa van 
de onderzoekers niet alleen voor academici openstaat 
en dat voor de totstandkoming ervan niet alleen ini­
tiatieven op het gebied van opleiding nodig zijn. Om 
de ontwikkeling van de Europese onderzoekersgemeen­
schap als geheel te stimuleren, zijn ook andere maatre­
gelen vereist. 
Verder dringt het Comité er bij de Commissie en de 
Raad op aan, te zorgen voor de voortzetting van de 
maatregelen en opleidingsactiviteiten die momenteel in 
het kader van de verschillende specifieke programma's 
voor onderzoek en technologische ontwikkeling 
(O & TO) lopen. Advies over het voorstel voor een beschikking van de Raad tot vaststelling van een specifiek 
programma voor onderzoek en technologische ontwikkeling op het gebied van menselijk 
potentieel en mobiliteit 
(90/C 332/12) 
De Raad heeft op 6 juni 1990 besloten, overeenkomstig de bepalingen van artikel 130 Q, 
lid 2, van het Verdrag tot oprichting van de Europese Economische Gemeenschap, het 
Economisch en Sociaal Comité om advies te vragen over het bovengenoemde voorstel. 
De Afdeling voor energie, nucleaire vraagstukken en onderzoek, die met de voorbereiding 
van de desbetreffende werkzaamheden was belast, heeft haar advies op 6 september 1990 
goedgekeurd. Rapporteur was de heer Bordes-Pages. 
Het Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn 279e zitting (vergadering van 
19 september 1990) het volgende advies uitgebracht, dat met algemene stemmen is goed­
gekeurd. 
Nr. C 332/46 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 31. 12. 90 
Het Comité is het globaal met het voorstel voor een 
beschikking eens; met betrekking tot een aantal bepalin­
gen en uitvoeringsmodaliteiten spreekt het evenwel de 
onderstaande opmerkingen en aanbevelingen uit. 
1. Inleiding 
1.1. Het specifieke programma voor onderzoek en 
technologische ontwikkeling op het gebied van mense­
lijk potentieel en mobiliteit maakt deel uit van het zesde 
programma-onderdeel van het kaderprogramma van 
communautaire werkzaamheden op het gebied van 
onderzoek en technologische ontwikkeling (1990-
1994) (1). 
1.2. Het programma op dit terrein heeft tot doel „bij 
te dragen tot de vergroting van het menselijk kapitaal 
voor onderzoek en technologische ontwikkeling dat de 
lid-staten het komende decennium nodig zullen hebben, 
en de wetenschappelijke en technische infrastructuur 
van de lidstaten optimaal te benutten door mee te 
helpen aan de vorming van een echte Europese weten­
schappelijke en technische Gemeenschap". 
1.3. Een dergelijk plan is op zichzelf niet nieuw; na 
een experimentele fase van twee jaar heeft de Raad in 
maart 1985 immers een plan t.b.v. de stimulering van 
de Europese wetenschappelijke en technische samen­
werking en uitwisseling 1985-1988 (2) vastgesteld, dat 
reeds tot doel had een echte Gemeenschap van onder­
zoekers in een niet-gesegmenteerde Europese ruimte tot 
stand te brengen. 
1.4. In zijn op 25 oktober 1984 (3) over het Commis­
sievoorstel uitgebrachte advies herhaalt het Comité zijn 
mening dat „de tijd rijp (is) dat Europa voor de weten­
schap één gebied wordt, waarvan de afmetingen met 
de Verenigde Staten overeenkomen." 
1.5. Vooralsnog ging het slechts om een eerste stap 
in de bedoelde richting, maar met het kaderprogramma 
1987-1991 kreeg de opbouw van een „Europa van 
onderzoekers" een prioritair karakter, dat concreet 
werd vertaald in een pakket specifieke onderzoeks­
maatregelen m.b.t. het stimuleren, ontwikkelen en be­
nutten van menselijk potentieel (4). In dit verband heeft 
de Raad de volgende plannen vastgesteld: 
— een plan ter stimulering van de internationale sa­
menwerking en uitwisseling ten behoeve van de 
Europese onderzoekers (1988-1992) (SCIENCE) (5) 
— budget: 167 miljoen Ecu, 
— een Europees plan ter stimulering van de economi­
sche wetenschap (1989-1992) (SPES) (6) — budget: 
6 miljoen Ecu (7) 
(*) PB nr. L 117 van 8. 5. 1990, blz. 28. 
(2) PB nr. L 83 van 25. 3. 1985, blz. 13. 
(3) PB nr. C 343 van 24. 12. 1984, blz. 12. 
(4) PB nr. L 302 van 24. 10. 1987, blz. 1. 
(5) PB nr. L 206 van 30. 7. 1988, blz. 88. 
(6) PB nr. L 44 van 16. 2. 1989, blz. 43. 
(7) De Commissie heeft voorgesteld, een aanvullend bedrag van 
4 miljoen Ecu voor de verwezenlijking van het SPES-plan uit 
te trekken [doe. COM(90) 179 def.]. — een experimenteel plan van de Gemeenschap ter 
ondersteuning en vergemakkelijking van de toegang 
tot grote wetenschappelijke en technische facili­
teiten en installaties van Europees belang (8). 
1.6. In het nieuwe kaderprogramma wordt erkend 
dat het nodig is, een gestructureerder en gerichter plan 
dat van een beter op de behoeften toegesneden financie­
ring is voorzien, te lanceren ten einde de mobiliteit en 
de opleiding van jonge onderzoekers in de fase van 
hun promotie en daarna te verbeteren. De activiteiten 
verlopen bottom up via twee hoofdlijnen: de opleiding 
en de mobiliteit van het onderzoekspersoneel enerzijds, 
en de vorming van netwerken anderzijds. 
1.7. Bovengenoemd inzicht vloeit voort uit een 
drietal vaststellingen die de Commissie in haar medede­
ling van 13 juni 1989, getiteld „Een kader voor commu­
nautaire O & TO-maatregelen in de jaren '90" (9) doet: 
— het aantal wetenschappers in de Gemeenschap is 
naar verhouding geringer (bijna 500 000) dan in de 
Verenigde Staten (825 000) of Japan (400 000), in 
welk land het aantal snel toeneemt. Bovendien is de 
Europese onderzoekswereld aan het vergrijzen en 
bedraagt de vervanging van oudere door jongere 
wetenschappers hier slechts ca. 1 % per jaar i.p.v. 
de 3 % die nodig zou zijn, 
— er is nog steeds onvoldoende mobiliteit van we­
tenschappers, alhoewel een derde van de onderzoe­
kers in een ander Europees land dan dat van zijn 
herkomst heeft gestudeerd, 
— de voortdurend stijgende kosten van grootschalige 
faciliteiten voor wetenschap en onderzoek en het 
tempo waarin veranderingen op technologisch ge­
bied plaatsvinden, maken dat het steeds belangrijker 
wordt, de lasten van deze faciliteiten over de lid­
staten te kunnen spreiden. 
1.8. Een vierde vaststelling is dat er een brain drain 
plaatsvindt, niet zozeer vanuit de Gemeenschap naar 
buiten toe als wel intern, die de ontwikkeling van 
wetenschap en technologie, en daardoor de sociaal-
economische ontwikkeling van bepaalde lid-staten ern­
stig belemmert. In dit verband dient te worden verwezen 
naar het door de Afdeling voor energie, nucleaire vraag­
stukken en onderzoek opgestelde informatief rapport 
over „Opleiding en aanbod van onderzoekers op het 
gebied van wetenschap en technologie in de Gemeen­
schap'^10), waarin met name wordt gewezen op het 
feit dat de Gemeenschap en de lid-staten onvoldoende 
aandacht aan dit vraagstuk besteden. 
1.9. In het verslag van de met de evaluatie van het 
kaderprogramma 1987-1991 belaste groep deskundigen 
(Framework Programma Review Board), dat in juni 
1989 werd gepresenteerd, wordt onderstreept dat er 
maatregelen nodig zijn om hoog-gekwalificeerd per-
(8) PB nr. L 98 van 11. 4. 1989, blz. 29. 
(9) Doe. ESC nr. (89) 675 def. 
(10) Doe. ESC nr. 388/88 fin. van 20 december 1988, rapporteur: 
de heer Moreland. 
3LLL90 Publicatieblad van de europese Gemeenschappen ^r.G^^B 
soneel in de huidige probleemgebieden van de Gemeen 
schap aan te trekken en aldaar te behouden 
1.10. Idet programma, waarvoor volgens de plannen 
een bedrag vanè^l8 miljoenEcu wordt uitgetrokken, 
heeft concreet tot doel, tijdens zijn vijfjarige looptijd bij 
te dragen tot de ontwikkeling van de wetenschappelijke 
kennis en competentie van B^OOOEuropeseonderzoeD 
kers. Poit aantal vertegenwoordigt 1^ vanhet totale 
aantal onderzoekers in de Gemeenschap. 
LIL Aan jonge onderzoekers zal een beurs worden 
toegekend waarmee zij na hun promotie — gewoonlijk 
gedurende twee jaar — in gerenommeerde onderzoeks^ 
centra in andere landenvan de Gemeenschap dan hun 
eigen land, of in Europese elitecentra een opleiding 
kunnen volgen. 
1.12. Plet is de bedoeling dat het Gemeenschappelijk 
GentrumvoorGnderzoek^GGG^aan het programma 
deelneemt. Idiertoe wordteen bedrag van 2êó miljoen 
Ecu van de totale begroting afgesplitst. 
1.13. L^e opleidingsactiviteiten omvatten tevens h 
nanciele steun voor detoegangtotdefacihteiten van 
gastorgamsaties en voorde deelnemingdoorbursalen 
aan onderzoekswerkzaamheden. 
1.1^. Verder zijn er begeleidende maatregelen ge 
pland, die tot doel hebben, middelen ter beschikking te 
stellen voor de juiste technische uitvoering, het beheer 
ende evaluatie van het programma,doelgerichte ver 
spreiding enbeschikbaarstelhng van de resultatenvan 
de opleidingsactiviteiten en voor coördinatie en verD 
grotmg van de kennis van de verschillende deelnemers 
aan het programma. 
LPÓ. Tenslotte dient te worden opgemerkt dat 
^,93 miljoen Ecu zal worden besteed aan gecentraliseerd 
de activiteiten ter verspreiding en exploitatie van de 
resultaten van specifieke en aanvullende onderzoeks 
programma's,zoals in artikel^van het Besluit inzake 
het kaderprogramma 199019^ wordt bepaald. 
2. Algemene opmerkingen 
2.1. Voorr^rr^^^^^GiE^GE^^^^„^ro^^^^ 
^^^' 
2.1.1. Idet voorgestelde programma heeft niet tot 
doel, lopende communautaire activiteiten te vervangen. 
Plet programma is evenmin bedoeld als voortzetting of 
uitbreiding van deze activiteiten, ook al zijn er gemeend 
schappelijke doelstellmgenengroteraakvlakken. Idet 
moet duidelijk zijn dat met dit programma nieuwe 
activiteiten worden beoogd. 
2.1.2. Gok al is het nu nog te vroeg om een uitspraak 
te doen over het welslagen van ^E^ en het experiment 
teleprogramma mzake„grotefaciliteiten", aangezien 
deze pas onlangs op gang zimgekomen,toch dient te 
worden opgemerkt dat het ^GlEl^GEplan en de in het 
kader van verschillende specifieke onderzoeksprogram^ ma's opgezette opleidingsactiviteiten een succes zijn. 
Terwijl de Gemeenschap vóór!983 (het jaar waarin de 
experimentele fase van het plan ter stimulering van de 
internationalesamenwerkingen uitwissehngt.bBv. de 
Europese onderzoekers 1983B198^ van start gmg^ vijftig 
beurzen toekende,verleentzij nu al 3èó0a^00beurzen 
per jaar,waaronder ook de in het kader van specifieke 
programma's toegekende beurzen, bij jaarlijks 1200 
aanvragen. 
2.1.3. Gvereenkomstig de beschikkingen van de 
Raad dienaangaandelopen de genoemde drie plannen 
m!992 ten einde. In datzelfde jaar moet het kaderproD 
grammal990199^ aan een herziening worden onder 
worpen, hetgeen volgens het principe van de voort 
schrijdende programma'szalleidentotde presentatie 
van een nieuw kaderprogramma voor de periode 1993 
199^. Plet kaderprogramma 1990199^ voorziet mo 
menteel niet in een financiering voor de voortzetting 
van de bedoelde drie plannen na 1992. 
2.lm. IdetGomite vraagt zich derhalve af wat er met 
de plannen ^G1E^GE,^PE^ en ,,grote facihteiten"zal 
gebeurend een antwoord op deze vraag is in het Besluit 
m.b.t. het kaderprogramma 1990199^, noch in het 
onderhavigevoorstelte vinden. POeuitspraakdat„de 
activiteiten in het kader van het ^GlEmGEplan (...^ 
verder(worden^ontwikkeld"vormt geen garantie, aan 
gezien hiervoor geen middelen zijn uitgetrokken. 
2.2. ^^o^^B^^^r^ro^r^^^^ 
2.2.1. Plet Gomité stelt inde eerste plaats vastdat 
het voorstel van de Gommissie door de beperking van 
de opleidingsactiviteiten tot de fase na de promotie, 
niet overeenkomt met bijlagellvan het Besluit inzake 
het kaderprogramma 1990199^, waarin de op te starten 
activiteiten worden beschreven, en waarin (punt ^ 
wordt gezegd dat de bedoelde activiteiten ook op onder 
zoekers die nog moeten promoveren, zijn gericht. Plet 
dringt erop aan dat in de aan jonge onderzoekers gench 
te uitnodigingen tot het indienen van voorstellen duide 
lijk wordt aangegevenwelk niveauvan de kandidaat 
bursalen wordt geëist. 
2.2.2. Er dient overigens op te worden gewezen dat 
promoveren in sommige lidstaten en bij sommige 
studies langer duurt dan in andere (de totale duur 
bedraagt tussen drie en zevenaacht, soms zelfs negen 
jaarP Gok algeeftde Gommissie aan dat zij hiermee 
rekening zal houden bij de selectie van de voor het 
opleidmgsprogrammainaanmerking komende onder 
zoekers,tochdient nader te wordengepreciseerd hoe 
zij bij deze selectie tewerk zal gaan, zodat deze verschiP 
len geen negatievemvloedopde verwezenlijking van 
het programma hebben. 
2.2.3. Volgens de inlichtingen van de Gommissie 
worden de kosten van een opleiding op circa 38 000 Ecu 
per jaar geschat.Poeze som omvat eenbeurs van circa 
28 000 Ecu voor de onderzoeker en een bedrag van 
10000 Ecu als financiële steun voor de gastorgamsatie. 
2.2BP Het Gomite wijst erop dat deze financiële 
steun niet mag worden beschouwd als subsidie voor het 
Nr. C 332/48 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 31. 12.90 
functioneren van de gastorganisatie en evenmin als 
vervanging mag dienen voor tot daartoe door de lid­
staten verstrekte financiële hulp. 
2.2.5. In elk geval verzoekt het Comité de Commis­
sie, ervoor te zorgen dat in de contracten die uit de 
opleidingsmaatregelen voortvloeien, wordt vermeld 
waaraan de gastorganisatie — m.n. gezien het vak­
gebied van de bursaal en het doel van de opleiding — 
de financiële steun mag besteden. De Commissie dient 
er tevens op toe te zien dat de bepalingen in dergelijke 
contracten worden nageleefd, en zij dient na te gaan 
welke invloed deze financiële steun heeft. 
2.3. De onderzoeksgebieden in het programma 
2.3.1. Uit het grote aantal en de omvang van de 
onderzoeksterreinen die onder het programma vallen, 
blijkt — naast het horizontale karakter hiervan — ook 
dat is gepoogd, geen enkel onderzoeksthema a priori 
uit te sluiten. Dit is een van de nieuwe aspecten van het 
programma, aangezien het SCIENCE-programma tot 
de exacte en de natuurwetenschappen en het SPES-
programma tot de economische wetenschap beperkt 
zijn. Over deze open aanpak wil het Comité het volgen­
de opmerken: 
2.3.2. In de eerste plaats kan het een en ander worden 
gezegd over het feit dat het onderhavige programma 
betrekking heeft op onderzoeksgebieden die verband 
houden met onderwerpen welke onder de veertien an­
dere specifieke onderzoeksprogramma's van het kader­
programma vallen. 
2.3.3. Het Comité is bezorgd over het feit dat nog 
niet vaststaat of de Commissie in de nieuwe specifieke 
programma's door wil gaan met opleidingsactiviteiten, 
terwijl dergelijke maatregelen in het kader van verschil­
lende lopende programma's wel werden en worden 
uitgevoerd, nl. in de vorm van beurzen voor opleiding 
en mobiliteit. 
2.3.4. Het Comité heeft herhaaldelijk het belang on­
derstreept van opleidingsactiviteiten die in het kader 
van specifieke onderzoeksprogramma's plaatsvinden, 
vooral omdat deze een rechtstreekse en doeltreffende 
bijdrage tot de economische en sociale samenhang bin­
nen de Gemeenschap leveren. 
2.3.5. Deze activiteiten spelen een uitermate belang­
rijke rol, doordat lid-staten die op het gebied van onder­
zoeksinfrastructuur en wetenschappelijk personeel min­
der goed zijn toegerust, aldus volledig aan de onder­
zoeksprogramma's kunnen deelnemen, waardoor de 
ontwikkelingskloof tussen lid-staten aanzienlijk wordt 
verminderd. Hierop heeft het Comité in zijn advies over 
het kaderprogramma 1990-1994 (l) nog eens gewezen. 
2.3.6. De opleidingsactiviteiten stellen het onder­
zoekspersoneel bovendien in staat de snelle ontwikke­
ling van kennis en techniek bij te houden. 
(J) PB nr. C 56 van 7. 3. 1990, blz. 34 (rapporteur: de heer de 
Normann). 2.3.7. Het Comité wijst erop dat het van groot belang 
is, de opleidingsactiviteiten voornamelijk in het kader 
van de verschillende specifieke programma's te laten 
plaatsvinden, in overeenstemming met de wetenschap­
pelijke en technische doelstellingen hiervan. Mocht de 
Commissie echter van plan zijn deze activiteiten uit­
sluitend in het kader van het onderhavige programma 
uit te voeren, dan acht het een overdracht van financiële 
lasten niet aanvaardbaar. 
2.3.8. Volgens het Comité zou een dergelijke ontwik­
keling de verwezenlijking van de specifieke doelstellin­
gen van het onderhavige programma naar alle waar­
schijnlijkheid bemoeilijken, doordat het budget hier­
voor kleiner wordt en er verantwoordelijkheden wor­
den overgedragen. 
2.3.9. Dit betekent niet dat het Comité zich uit­
spreekt tegen het feit dat opleidingsmaatregelen op het 
gebied van onderzoeksterreinen die verband houden 
met de onder de veertien andere specifieke programma's 
vallende onderwerpen via het onderhavige programma 
ten uitvoer worden gelegd. Het waarschuwt evenwel 
tegen het gevaar dat er door voorrang te verlenen aan 
deze onderzoeksterreinen, geen middelen meer over­
blijven om nieuwe onderzoeksterreinen te verkennen. 
2.3.10. Het meenemen van de sociale en mensweten­
schappen in het programma beantwoordt overigens aan 
een wens die het Comité al in 1984 heeft geuit, nl. 
in zijn advies over het Plan ter stimulering van de 
wetenschappelijke en technische samenwerking en uit­
wisseling in Europa (1985-1988) (2), een wens die het 
in het advies over het SPES-programma in september 
1988 (3) heeft herhaald. 
2.3.11. Het Comité neemt er evenwel kennis van dat 
de Commissie momenteel niet in staat is een schatting 
te maken van de behoefte aan opleidingen na de promo­
tie op het gebied van sociale en menswetenschappen, 
noch van het aantal onderzoekers op dit terrein, en dat 
de tenuitvoerlegging van het onderhavige programma 
de werkelijke behoefte zou kunnen helpen evalueren. 
Het is evenwel interessant te vermelden dat ongeveer 
de helft van de 60 000 proefschriften die jaarlijks in de 
Gemeenschap worden gepubliceerd, op het terrein van 
sociale en menswetenschappen ligt. 
2.3.12. In elk geval dient men zich af te vragen waar­
voor de uitdrukking „sociale en menswetenschappen" 
precies staat. Het gevaar bestaat namelijk dat de econo­
mische wetenschap meer op de voorgrond komt te staan 
ten koste van de overige sociale en menswetenschappen, 
en met name van het onderzoek dat zich afspeelt in het 
snijvlak van wetenschap, technologie en maatschappij, 
zoals naar de kwaliteit van het bestaan en naar het 
milieu. 
2.4. De uitvoeringsbepalingen m.b.t. het programma 
2.4.1. De uitvoeringsbepalingen van het voorgestelde 
programma bevatten t.o.v. eerdere initiatieven van de 
(2) PB nr. C 343 van 24. 12. 1984, blz. 12. 
(3) PB nr. C 318 van 12. 12. 1988, blz. 23. 
31. 12. 90 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 332/49 
Gemeenschap inzake de opleiding van onderzoekers 
twee nieuwe constructieve aspecten: 
— de deelnemers aan de opleidingsactiviteiten worden 
geselecteerd via een jaarlijkse procedure die de 
gastorganisaties in contact moet brengen met onder­
zoekers die aan deze activiteiten willen deelnemen, 
— de selectie van bursalen zal via een gedecentraliseerd 
systeem door de gastorganisaties worden uitge­
voerd. 
2.4.2. Het Comité keurt deze uitvoeringsbepalingen 
goed, maar wijst erop dat de tenuitvoerlegging ervan 
nauwkeurig toezicht door de Commissie vereist; zij 
moet ervoor zorgen dat de verwezenlijking van het 
programma overeenkomt met de doelstellingen waarbij 
met name bij de selectie van bursalen moet worden 
gelet op de nagestreefde versterking van de economische 
en sociale samenhang binnen de Gemeenschap 
2.5. Evaluatie van het programma en van de resultaten 
2.5.1. Artikel 5 van het voorstel voor een beschikking 
voorziet in een evaluatie van het programma in de loop 
van 1992 en in een evaluatie van de resultaten aan het 
einde van het programma. 
2.5.2. Het Comité vraagt zich af of een evaluatie van 
het programma in 1992 wel zinvol is, aangezien het niet 
vóór 1 januari 1991 van start kan gaan en er immers 
ook nog tijd heengaat met de selectie van de 
gastorganisaties en de onderzoekers en het afsluiten van 
de opleidingsovereenkomsten. Daarom is het Comité 
van mening dat de evaluatie in het derde jaar van 
de effectieve looptijd van het programma zou moeten 
plaatsvinden om enige vrucht af te werpen. 
2.5.3. Het Comité stelt tevens eens te meer vast dat 
het niet uitdrukkelijk wordt vermeld bij de instellingen 
waaraan de evaluatieverslagen over het programma en 
de resultaten worden toegezonden. De Commissie heeft 
nooit een plausibele reden voor deze gewoonte en de 
handhaving hiervan opgegeven, terwijl de rechtmatig­
heid hiervan gezien de bepalingen van artikel 130 Q van 
het EEG-Verdrag echt wel kan worden aangevochten. 
2.5.4. Er zij daarom nog eens aan herinnerd dat het 
Comité volgens het Verdragsartikel verplicht dient te 
worden geraadpleegd, met name over elk voorstel tot 
wijziging, verlenging of vernieuwing van de onderzoeks­
programma's. Deze verslagen vormen voor het Comité, 
evenzeer als voor de Raad en voor het Europese Parle­
ment, een essentieel element in de beoordeling van de 
voorstellen van de Commissie. Het Comité dringt er 
daarom bij de Commissie en de Raad op aan, artikel 5 
van het voorstel tot een beschikking te wijzigen. 
2.6. Bijdrage van het programma tot de nagestreefde 
versterking van de economische en sociale sa­
menhang 
2.6.1. De vraag of de regio's in de Gemeenschap in 
staat zijn, eigen vakbekwaam onderzoekspersoneel vast 
te houden en mensen van elders aan te trekken, vormt ongetwijfeld één van de sleutelmogelijkheden voor de 
gebieden met de grootste ontwikkelingsachterstand om 
hun onderzoekscapaciteit te ontwikkelen en daardoor 
de technologiekloof die hen van de meer ontwikkelde 
gebieden scheidt, te overbruggen. 
2.6.2. In dit verband speelt het ontwikkelingsniveau 
van de onderzoeksinfrastructuur een doorslaggevende 
rol, die in het onderhavige voorstel nauwelijks aan 
de orde komt. Daardoor ontstaat het gevaar dat het 
voorgestelde programma geen communautaire meer­
waarde doet ontstaan die alle lid-staten ten goede komt, 
maar de braindrain naar de meest florerende gebieden 
van de Gemeenschap, die toch al over een ontwikkelde 
en geavanceerde infrastructuur beschikken, juist ver­
snelt. 
2.6.3. Op dit risico is door het Comité gewezen in 
het advies over het Kaderprogramma 1990-1994, waarin 
vastgesteld werd dat de elitecentra in de noordelijke lid­
staten geconcentreerd zijn, en waarin werd onderstreept 
dat de onmiddellijke tenuitvoerlegging van het pro­
gramma een concentratie van onderzoekers in deze 
centra ten koste van bepaalde andere lid-staten tot 
gevolg zou hebben. 
2.6.4. De Commissie lijkt zich van een dergelijk ri­
sico bewust te zijn: in bijzondere gevallen biedt zij de 
mogelijkheid, de beurzen een jaar langer toe te kennen 
om de betrokken onderzoekers in staat te stellen naar 
hun land van herkomst terug te keren en aldaar van de 
opgedane kennis gebruik te maken. Deze mogelijkheid 
dient te worden toegejuicht, ook al kan men zich af­
vragen of een dergelijke maatregel volstaat om de be­
doelde onderzoekers op langere termijn in hun land van 
herkomst vast te houden. 
2.6.5. Van groter belang is de plaats die wordt inge­
ruimd voor de deelneming aan het opleidingsprogram­
ma door netwerken van elitecentra. Bijlage II bij het 
Besluit van de Raad inzake het kaderprogramma 1990-
1994 is in dit opzicht explicieter dan het onderhavige 
voorstel voor zover het gaat om de bijdrage van deze 
netwerken tot de economische en sociale samenhang; 
hierin wordt duidelijk gesteld dat het de bedoeling is, 
op deze wijze een hoogwaardig wetenschappelijk en 
technisch potentieel tot stand te brengen in grensgebie­
den en in gebieden die thans met een ontwikkelingsach­
terstand te kampen hebben, waarbij rekening wordt 
gehouden met de bijzondere behoeften van deze ge­
bieden. 
2.6.6. Alhoewel het totstandbrengen van een infra­
structuur van netwerken in het kader van het onderha­
vige programma als bijzonder belangrijk wordt be­
schouwd, stelt het Comité vast dat daartoe geen enkele 
concrete maatregel wordt voorgesteld. Het verzoekt de 
Commissie, hierin verandering te brengen en de nodige 
financiële middelen hiervoor ter beschikking te stellen. 
2.6.7. Er dient dus te worden onderstreept dat het 
voorgestelde programma zijn doel niet volledig zal be­
reiken, tenzij het deel uitmaakt van een beleid dat 
samenhangt en gecoördineerd is met andere commu­
nautaire activiteiten op dit gebied die vooral bedoeld 
zijn voor de gebieden die op het stuk van onderzoek en 
Nr. C 332/50 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 31. 12. 90 
technologische ontwikkeling het slechtst zijn toegerust, 
zoals de programma's STRIDE(1), VALUE(2) en 
SPRINT (3). 
Hierbij dient te worden beseft dat de initiatieven van 
de Gemeenschap, met name sinds de lancering van 
het eerste kaderprogramma in 1983, de toenemende 
technologiekloof tussen de minst en de meest ontwik­
kelde gebieden van de Gemeenschap niet hebben kun­
nen overbruggen. Deze verschillen liggen momenteel op 
een schaal van 1 tot 12. 
2.7. Aanvullende opmerkingen 
2.7.1. Het Comité is van mening dat moet worden 
gewezen op de grote verschillen in de Gemeenschap op 
het gebied van salarissen en werkomstandigheden van 
onderzoekers, zoals is aangetoond in het in paragraaf 
1.8 genoemde informatief rapport. Deze verschillen zet­
ten een rem op de mobiliteit van onderzoekers en vor­
men tevens een van de redenen van de braindrain binnen 
de Gemeenschap en vanuit de Gemeenschap. 
2.7.2. De vorming van een echte Europese weten­
schappelijke en technische Gemeenschap in een niet-
gesegmenteerde ruimte vereist een grondige bestudering 
van deze vraagstukken, die rechtstreeks verband hou-
(*) STRIDE — Science and Technology for Regional Innovation 
and Development in Europe. 
(2) Verspreiding en toepassing van de resultaten van weten­
schappelijk en technologisch onderzoek (PB nr. L 200 van 
13. 7. 1989, blz. 23). 
(•*) Programma ter bevordering van innovatie en overdracht van 
technologie (PB nr. L 112 van 25. 4. 1989, blz. 12). 
Gedaan te Brussel, 19 september 1990. den met de status van onderzoekers; deze studie moet 
zo nodig leiden tot de vaststelling van adequate maatre­
gelen om deze verschillen uit de weg te ruimen en om 
in de gehele Gemeenschap een klimaat te creëren dat 
de ontplooiing van onderzoekers ten goede komt en 
hen gedurende langere tijd in het onderzoek — in de 
publieke of de particuliere sector — vasthoudt. 
2.7.3. Het Comité wijst er tevens op dat de toename 
van het wetenschappelijk en technisch potentieel van 
de Gemeenschap weliswaar een beslissende rol vervult 
bij de versterking van haar capaciteit op het gebied van 
onderzoek en technologische ontwikkeling, maar dat 
hiermee het concurrentievermogen van de Europese 
industrie op lange termijn nog niet wordt verbeterd. 
Deze is namelijk behalve van haar vermogen om hoog­
gekwalificeerde onderzoekers aan te trekken en vast te 
houden, ook afhankelijk van de mogelijkheden om de 
resultaten van onderzoek en technologische ontwikke­
ling te verspreiden en te exploiteren en deze vlot in 
nieuwe produkten of procédés om te zetten. 
2.7.4. Het Comité wijst er ten slotte op dat de onder­
zoekers van morgen de scholieren van vandaag zijn en 
dat er daarom bijzondere aandacht moet worden be­
steed aan de voorbereiding van het hoger onderwijs. 
Het informatief rapport van de Afdeling, waarnaar 
reeds is verwezen, bevat een aantal suggesties op dit 
punt en onderstreept de noodzaak om talent reeds in 
een vroeg stadium te stimuleren en degenen die over 
talent beschikken, tijdens hun gehele opleiding aan te 
moedigen om voor onderzoek te kiezen. Dit alles moet 
in gedachten worden gehouden wanneer men het men­
selijk potentieel van de Gemeenschap op het gebied van 
onderzoek en technologische ontwikkeling metterdaad 
wil vergroten. 
De Voorzitter 
van het Economisch en Sociaal Comité 
Alberto MASPRONE