Nr. C 286/8 Publikatieblad  van  de Europese  Gemeenschappen 15.12.  75 
2.5.3.  In  het bijzonder  is het mogelijk  dat de lo-
zing van  afvalwater  een maximale  verontreiniging  tot 
gevolg  heeft  op een tijdstip  van de dag  (bij  voorbeeld 
's morgens)  dat  niet  samenvalt  met  de maximale 
„baddichtheid". 
2.5.4.  In  artikel  1 staat  niets  vermeld  over  de afba-
kening  van  de badzones.  De ligging  van  de bemon-
steringsplaats  ten  opzichte  van  de lozingsplaatsen 
mag echter  niet  uit het oog  worden  verloren. 
3. Opmerkingen  met  betrekking  tot de bijlagen 
3.1. Het  Comité  spreekt  de wens  uit dat de vast-
gestelde  normen  aan  de  omstandigheden  kunnen 
worden  aangepast,  zonder  dat evenwel  de strikte  toe-
passing  van de richtlijn  in het geding  wordt  gebracht. 
3.2. In  het  bijzonder  zou  het  wenselijk  kunnen 
zijn, de bevoegde  instanties  in de Lid-Staten  ermee  te 
belasten,  erop  toe te zien  dat niet  in de bijlage  opge-
nomen  verontreinigende  stoffen  niet  in te grote  hoe-
veelheden  in het zwemwater  voorkomen,  in het bij-
zonder  wanneer  de aanwezigheid  van  deze  verontrei-
nigende  stoffen  kan  worden  vermoed  (wanneer  zich 
bij voorbeeld  bedrijven  in de omgeving  bevinden). 
De verstoring  van  het  natuurlijk  evenwicht,  met name  als gevolg  van  een  uitzonderlijk  hete  zomer, 
zou eveneens  grondig  moeten  worden  bestudeerd. 
3.3. Het  Comité  verzoekt  de Commissie  na te 
gaan  of het wenselijk  is, in de bijlagen  het opsporen 
van bepaalde  cyanophyceae  (myxophyceae  of blauw-
wieren)  op te nemen,  in het bijzonder  in geëutrofeerd 
water,  waarvan  het temperatuurverloop  de ontwikke-
ling van  deze  micro-organismen  bevordert.  Hun  gif-
tigheid  (werking  op de proteïnen)  zowel  op lange  als 
op korte  termijn  is namelijk  genoegzaam  bekend. 
3.4. In  het  algemeen  stelt  het  Comité  vast  dat 
door  het feit  dat steeds  meer  warm  industrieel  afval-
water  van  bepaalde  oorsprong  in de binnenwateren 
en in de zee wordt  geloosd,  de temperatuur  van  het 
water  stijgt,  hetgeen  de  micro-biologische  eigen-
schappen  ervan  kan  wijzigen.  Het  Comité  zou  gaar-
ne zien  dat deze  kwestie  nader  wordt  onderzocht. 
3.5. Tevens  zou  stelselmatig  moeten  worden  ge-
zocht  naar  een  vrij  veel  voorkomende  amoebe  die 
een vorm  van  hersenvliesontsteking  verwekt  die  tot 
nog toe ongeneeslijk  is. 
3.6. Naast  de in de bijlagen  vermelde  drijvende 
stoffen  kunnen  ook  andere  vaste  stoffen  gevaren 
opleveren,  zoals  stukjes  glas  of metaal,  enz. 
Gedaan  te Brussel,  24 september  1975. 
De Voorzitter 
van het  Economisch  en  Sociaal  Comité 
H. CANONGE 
Advies  inzake  een  mededeling  van  de Commissie  aan  de Raad  betreffende  de gelijke 
behandeling  van  mannen  en vrouwen  in het  arbeidsproces  (toegang  tot het  arbeids-
proces  en tot de beroepsopleiding,  promotiekansen  en arbeidsvoorwaarden) 
De tekst  waarop  de adviesaanvrage  betrekking  heeft  is bekendgemaakt  in Publikatie-
blad van  de Europese  Gemeenschappen  nr.  C 124  van  4 juni  1975,  blz.  2. 
A. JURIDISCHE  GRONDSLAG  VAN  HET  ADVIES 
Op 28 februari  1975  heeft  de Raad  besloten  het Economisch  en Sociaal  Comité  overeen-
komstig  de bepalingen  van  artikel  198  van  het Verdrag  tot oprichting  van  de Europese 
Economische  Gemeenschap  over  bovengenoemde  mededeling  te raadplegen, 
15.12.  75 Publikatieblad  van  de Europese  Gemeenschappen Nr. C 286/9 
B. ADVIES  VAN  HET  ECONOMISCH  EN  SOCIAAL  COMITÉ 
Het Economisch  en Sociaal  Comité  heeft  beraadslaagd  over  zijn  advies  inzake  voor-
noemd  onderwerp  tijdens  zijn  op 24 en 25 september  1975  te Brussel  gehouden  133e 
zitting. 
Dit advies  luidt  als volgt: 
HET  ECONOMISCH  EN SOCIAAL  COMITÉ, 
Gezien  artikel  198  van  het  Verdrag  tot oprichting 
van de Europese  Economische  Gemeenschap, 
Gezien  het  van  27 februari  1975  daterende  verzoek 
om advies  van  de Raad, 
Gezien  het door  het Bureau  van  het Economisch  en 
Sociaal  Comité  op 25 februari  1975  genomen  besluit, 
de Afdeling  voor  sociale  vraagstukken  met  het  op-
stellen  van een advies  over  dit onderwerp  te belasten, 
Gezien  het  door  de rapporteur,  mevrouw  Weber, 
voorgelegde  rapport, 
Gezien  het door  de Afdeling  voor  sociale  vraagstuk-
ken tijdens  haar  op 10 juli 1975  gehouden  vergade-
ring,  uitgebrachte  advies, 
Gezien  de beraadslagingen  tijdens  zijn  133e  zitting 
op 24 en 25 september  1975, 
Overwegende  dat  recht  op arbeid  een  recht  van  de 
mens  is, dat in gelijke  mate  en op dezelfde  voorwaar-
den dient  te gelden  voor  mannen  en vrouwen; 
Overwegende  dat  in de wetgevingen  der  Lid-Staten 
voorschriften  voorkomen  die discriminatie  inhouden 
met betrekking  tot de toegang  tot het arbeidsproces, 
tot de beroepsopleiding  en tot de promotiekansen, 
alsmede  dat er nog  van  discriminatie  sprake  is bij de 
arbeidsvoorwaarden,  met  inbegrip  van  de bezoldi-
ging; 
Overwegende  dat gelijke  behandeling  van  en gelijke 
kansen  voor  mannen  en vrouwen  ten aanzien  van  be-
roepsuitoefening,  scholing  en vorming,  promotie  en 
arbeidsvoorwaarden  nog  niet  zijn  verwezenlijkt; 
Overwegende  dat  het  vraagstuk  van  de gelijke  be-
handeling  geen  nieuw  beleidsonderwerp  voor  de Ge-
meenschap  is, maar  tot de permanente  doelstellingen 
van de Europese  Gemeenschap  behoort, 
BRENGT  VOLGEND  ADVIES  UIT, 
dat met  grote  meerderheid  van  stemmen  werd  goed-
gekeurd  (2 stemmen  tegen  bij 8 onthoudingen): I. ALGEMENE  OPMERKINGEN 
1. Het  onderhavige  memorandum  vormt  een nieu-
we stap  in de door  de Raad  gewenste  richting,  nl.: 
„het ondernemen  van  acties  ten einde  de gelijkheid 
van mannen  en vrouwen  te verwezenlijken  voor  wat 
betreft  de toegang  tot arbeid  en beroepsopleiding,  de 
gelegenheid  in hun  beroep  vooruit  te komen,  alsme-
de de arbeidsvoorwaarden  met  inbegrip  van  de bezol-
diging"  en ten  einde  voorts  trachten  te verwezen-
lijken  dat  alle  betrokkenen  hun  taak  in het  gezin 
kunnen  verenigen  met  hun  verlangens  in het beroeps-
leven.  (Resolutie  van  de Raad  van  21 januari  1974). 
2. In  overeenstemming  met  deze  beleidslijn  wordt 
in dit memorandum  aandacht  geschonken  aan  de 
problematiek  i.v.m.  de voorbereiding  van  de vrouw 
op het  beroepsleven  en de beroepsuitoefening  zelf. 
Aan de orde  komen  nieuwe  stappen  die  genomen 
moeten  worden  om te bereiken  dat de vrouwen  gelij-
ke behandeling  en gelijke  kansen  krijgen  bij de toe-
gang  tot het arbeidsproces,  in hun  mogelijkheden  tot 
algemene  vorming,  opleiding  en bij-  en nascholing, 
ten aanzien  van  promotie  alsmede  met  betrekking  tot 
hun arbeidsvoorwaarden. 
3. De  beleidssuggesties  die worden  gedaan  in het 
memorandum  zijn  bedoeld  voor  de Lid-Staten.  Zij 
vormen  het algemene  kader  voor  de eerste  commu-
nautaire  acties,  zoals  voorgesteld  in hoofdstuk  VII, 
en met  name  voor  het  voorstel  voor  een  richtlijn 
waarvan  de tekst  bij het memorandum  is gevoegd. 
4. Dienovereenkomstig  bevat  de mededeling  een 
korte  analyse  van  de problemen  waarmee  de vrouw 
kampt  in het  beroepsleven,  met  betrekking  tot be-
roepskeuzevoorlichting  en beroepsopleiding,  herscho-
ling,  arbeidsvoorwaarden,  crèches  en kinderdagver-
blijven  alsmede  sociale  zekerheid.  In overeenstem-
ming  met  de opdracht  van  de Raad  beperkt  de Com-
missie  zich  in haar  mededeling  tot die  aspecten  die 
bijzonder  belangrijk  zijn  voor  de buitenshuis  wer-
kende  vrouw. 
5. Het  Comité  is zich  ervan  bewust  dat het vraag-
stuk van  de gelijke  behandeling  geen  nieuw  beleids-
onderwerp  voor  de Gemeenschap  is, maar  tot  de 
permanente  doelstellingen  van  de Europese  Gemeen-
schap  behoort. 
6. Het  Comité  betreurt  het  ten  zeerste  — en het 
wil er ook  om die reden  op wijzen  — dat zijn  werk-
Nr. C 286/10 Publikatieblad  van  de Europese  Gemeenschappen 15. 12. 75 
zaamheden  zijn  bemoeilijkt  door  het  late  tijdstip 
waarop  de Raad  zijn  verzoek  om advies  heeft  gedaan, 
het grote  aantal  onnauwkeurige  en vage  uitspraken 
in de tekst  van  het  memorandum  en de op veel 
plaatsen  onvolledige  en gebrekkige  vertaling. 
7. Het  Comité  stelt  verder  vast  dat  de problemen 
van vrouwelijke  zelfstandigen,  zoals  in handel  en 
ambacht  werkzame  vrouwen,  onderneemsters,  vrou-
wen die samen  met  haar  man  een  boerderij  exploite-
ren of artsen,  in het  voorstel  van  de Commissie  in 
het einde  van  hoofdstuk  I wordt  gesteld. 
8. In  een  memorandum  over  de gelijke  behande-
ling van  vrouwen  en mannen  in het beroepsleven  zou 
men moeten  beginnen  met  vast  te stellen  dat recht  op 
arbeid  een  recht  van  de mens  is, dat in gelijke  mate 
en op dezelfde  voorwaarden  dient  te gelden  voor 
mannen  en vrouwen,  zoals  door  de Commissie  aan 
het einde  van  hoofdstuk  I wordt  gesteld. 
Het Comité  verwijst  in dit verband  eveneens  naar 
het Europees  Sociaal  Handvest,  waarin  het  recht  op 
arbeid  ook  verankerd  ligt. 
Juist  omdat  het werkloosheidscijfer  onder  vrouwen  in 
de landen  van  de E.G.  relatief  hoger  is, had  de Com-
missie  meer  nadruk  moeten  leggen  op het  recht  op 
arbeid  van  vrouwen  dan  op de moeilijkheden  om het 
beginsel  van  gelijke  behandeling  ten tijde  van  werk-
loosheid  door  te voeren. 
9. Het  Comité  vraagt  zich  af waarom  de Commis-
sie zich  niet  heeft  gehouden  aan  de tekst  van  het me-
morandum  dat  op 26 november  1974  werd  voorge-
legd aan  de sociale  partners,  die van  hun  kant  toen 
geen  noemenswaardige  bezwaren  naar  voren  ge-
bracht  hebben. 
10. Het  Comité  is zich  ervan  bewust  dat  op arti-
kel 235  van  de Verdragen  van  Rome  niet  te vaak  een 
beroep  moet  worden  gedaan.  Het  vraagt  zich  ove-
rigens  af of het werkelijk  mogelijk  en noodzakelijk  is 
het gezinsbeleid  buiten  beschouwing  te laten,  wan-
neer men  serieus  wil  werken  aan  de verwezenlijking 
van gelijke  behandeling  van  vrouwen  en mannen  in 
het beroepsleven. 
Het Comité  is van  mening  dat  de pogingen  om  aan 
discriminatie  in werk  en beroep  een  einde  te maken 
alleen  dan  tot definitieve  resultaten  leiden,  wanneer 
de traditionele  verdeling  van  gezinsverantwoordelijk-
heden  en de opvatting  over  de rol van  man  en vrouw 
veranderen.  Hiervoor  zijn  echter  wijzigingen  nodig  in 
de huidige  wetgevingen  en gebruiken,  en vooral  een 
organisatie  van  de maatschappij  met  een  dienstverle-
ning  die een  ontwikkeling  in de sociale  verhoudingen 
bevordert  waardoor  een  verandering  van  de mentali-
teit van  mannen  en vrouwen  mogelijk  wordt. 11. Het  Comité  wijst  er met  nadruk  op dat  recht 
op arbeid  geen  arbeidsplicht  inhoudt.  Dit geldt  in het 
bijzonder  voor  moeders.  Wel  moeten  moeders,  ge-
huwde  vrouwen  en vrouwen  met  gezinsplichten,  die 
buitenshuis  werkzaam  zijn  of na een  onderbreking 
weer  willen  gaan  werken,  van  de maatschappij  alle 
noodzakelijke  hulp  ontvangen.  Het  Comité  onder-
schrijft  in dit verband  ten  volle  de mening  van  de 
Commissie  betreffende  de  noodzakelijke  sociale 
voorzieningen,  maatregelen  op  het  gebied  van  be-
roepskeuzevoorlichting,  beroepsopleiding,  bij-  en na-
scholing,  enz. 
12. Het  Comité  is het met  de Commissie  eens  dat 
het algemeen  vormend  onderwijs  en de beroepsoplei-
ding  van  vrouwen  zowel  kwalitatief  als kwantitatief 
met die van  mannen  gelijk  getrokken  moet  worden. 
Hoewel  men  zich  kan  afvragen  of werkelijk  alle  be-
roepen  voor  vrouwen  in aanmerking  moeten  komen, 
is het van  mening  dat  alle  beroepen  en de opleidin-
gen daarvoor  open  dienen  te staan  voor  vrouwen.  Ie-
dere beperking  van  deze  mogelijkheden  — ook  al ge-
beurt  dit met  het oog  op toekomstige  gezinstaken  — 
houdt  in dat  vrouwen  reeds  aan  het  begin  van  haar 
loopbaan  gestraft  worden  voor  diensten  die  zij de 
maatschappij  bewijzen. 
13. Dat  de toegang  tot betrekkingen  en de car-
rièremogelijkheden  voor  vrouwen  beperkt  zijn,  ligt 
niet alleen  aan  het  tekortschieten  van  de beroepsop-
leiding.  Dit  is hoofdzakelijk  te wijten  aan  de reeds 
genoemde  opvattingen  over  de rol  van  de vrouw, 
hetgeen  ook  tot uiting  komt  in de vorm  van  een  in 
tweeën  gesplitste  arbeidsmarkt,  waarop  bij vacatures 
veelal  een  onderscheid  naar  geslacht  wordt  gemaakt, 
en niet  naar  scholing.  Een  niet-discriminerende  ar-
beidsmarkt  zou  derhalve  één  van  de doeleinden  van 
de Commissie  moeten  zijn.  Met  het  oog  daarop  is 
liet van  belang,  dat  personeelsadvertenties  en aan-
kondigingen  van  vergelijkende  onderzoeken  dusdanig 
worden  geformuleerd  dat discriminatie  op grond  van 
geslacht  uitgesloten  is. 
14. Het  Comité  dringt  erop  aan  dat,  behalve  de 
door  de Commissie  voorgestelde  publikatie  van  posi-
tieve  resultaten  in verband  met  de werkgelegenheid 
voor  vrouwen,  ook  publikatie  plaatsvindt  van  voor-
beelden  van  grote  discriminatie.  Hoewel  het  beginsel 
van gelijke  rechten  alom  wordt  erkend,  is in de prak-
tijk nog  maar  al te vaak  van  ongelijke  behandeling 
sprake. 
15. Beroepsopleiding  moet  worden  aangegrepen 
als een  middel  om de cliché-denkbeelden  over  de rol 
van de beide  geslachten  op de arbeidsmarkt  uit de 
wereld  te helpen.  Zo zouden  bij voorbeeld  bedrijven 
die meisjes  en vrouwen  opleiden  voor  beroepen  die 
buiten  het  traditionele  vlak  van  vrouwelijke  werk-
zaamheden  liggen  speciale  subsidies  voor  de oplei-
dingskosten  kunnen  krijgen,  wanneer  het  beroepen 
15.12.  75 Publikatieblad  van  de Europese  Gemeenschappen Nr.C  286/11 
betreft  die een optimale  werkgelegenheidszekerheid  en 
promotiemogelijkheden  bieden.  De  oprichting  van 
voortgezette  opleidingsinstellingen  en centra  voor  be-
roepskeuzevoorlichting  ten behoeve  van  vrouwen  die 
weer  wensen  te gaan  werken  dient  te worden  aange-
moedigd. 
16. Het  Comité  heeft  er met  belangstelling  van 
kennis  genomen  dat  het  Europees  Sociaal  Fonds 
moet  worden  ingeschakeld  in verband  met  de toela-
ting van  vrouwen  tot het arbeidsproces  en tot de be-
roepsopleiding,  en i.v.m.  haar  promotiekansen.  Aan-
gezien  de voorwaarden  voor  de gebruikmaking  van 
het Fonds  evenwel  kennelijk  niet  aan  deze  behoeften 
beantwoorden,  dienen  naar  de mening  van  de Afde-
ling de artikelen  4 en 5 van  het Sociaal  Fonds,  die in 
het bijzonder  van  toepassing  zijn,  dienovereenkom-
stig te worden  gewijzigd. 
17. Bovendien  is het Comité  van  oordeel  dat moet 
worden  nagegaan,  op welke  wijze  met  de middelen 
van het Sociaal  Fonds  kleuterscholen,  kinderdagver-
blijven  e.d.  kunnen  worden  gefinancierd  of tot de fi-
nanciering  ervan  kan  worden  bijgedragen.  Dit is zo-
wel noodzakelijk  als  gerechtvaardigd,  omdat  deze 
voorzieningen  enerzijds  moeders  die  zouden  willen 
werken  hiertoe  de gelegenheid  geven,  terwijl  zij an-
derzijds  verbetering  brengen  in de omstandigheden 
waaronder  moeders  werken  die om dwingende  finan-
ciële  redenen  in ieder  geval  de kost  moeten  verdie-
nen. 
18. De  oprichting  van  een  Europees  centrum  voor 
beroepsopleiding  waarover  het  Economisch  en So-
ciaal  Comité  op 17 juli 1974  een  advies  heeft  uitge-
bracht,  kan  ertoe  bijdragen  dat  de publieke  opinie 
wordt  voorgelicht  over  de verwaarlozing  van  het on-
derwijs  en de opleiding  van  het vrouwelijke  deel  van 
de Europese  bevolking.  Er dienen  op Europees  ni-
veau  vergelijkende  studies  en onderzoeken  verricht  te 
worden,  waardoor  het vraagstuk  van  de beroepskeu-
zevoorlichting,  de beroepsopleiding  en de omscho-
ling in zijn  volle  omvang  aan  de kaak  wordt  gesteld. 
Er dient  een  analyse  te worden  gemaakt  van  de fac-
toren  die ten grondslag  liggen  aan  de achterstelling 
van vrouwen  in het onderwijs,  aangezien  meisjes  die 
van haar  gelijke  rechten  metterdaad  gebruik  willen 
maken  vaak  nog  op onbegrip  bij beroepskeuzevoor-
lichtingsdiensten  stuiten  en weinig  steun  vinden. 
19. Evenals  de Commissie  herinnert  het  Comité 
eraan  dat  het vraagstuk  van  de arbeidsvoorwaarden 
voor  mannen  en vrouwen  eveneens  door  de „Europe-
se Stichting  ter verbetering  van  het leef-  en werkmi-
lieu"  dient  te worden  bestudeerd.  Vele  problemen 
van de buitenshuis  werkende  vrouwen  zouden  door 
maatregelen  die voor  alle  werknemers  gelden  groten-
deels  uit de weg  geruimd  worden.  Zo is bij voor-
beeld  de verdere  geleidelijke  verkorting  van  de dage-
lijkse  en wekelijkse  arbeidstijd  denkbaar.  Ook  arbeids-
tijden  naar  eigen  keuze  (flexibele  arbeidstijden)  zou-den, daar  waar  zulks  organisatorisch  te verwezenlij-
ken is, een pluspunt  kunnen  betekenen  voor  alle  bui-
tenshuis  werkzame  ouders  — in het bijzonder  wan-
neer de arbeidstijden  en schooltijden  op elkaar  kun-
nen worden  afgestemd.  De Stichting  zou  een  en an-
der aan een onderzoek  moeten  onderwerpen. 
20. De  Stichting  zou  verder  ook  een  objectieve 
studie  kunnen  wijden  aan  de materiële  en maat-
schappelijke  arbeidsomstandigheden,  alsmede  aan  de 
fysieke  belasting  in „vervrouwelijkte"  bedrijfstak-
ken. Zij zou  eveneens  moeten  nagaan  op welke  wijze 
de bijzondere  prestaties  van  vrouwen  wat  snelheid, 
zorgvuldigheid  en handigheid  betreft  op haar  juiste 
waarde  geschat  zouden  kunnen  worden,  waarbij  ook 
de verhoogde  inspanning  in aanmerking  dient  te 
worden  genomen  die het gevolg  is van  eentonig  en 
zittend  werk,  daar  juist  dergelijke  werkzaamheden 
vaak  door  vrouwen  worden  verricht. 
21. Het  Comité  betreurt  dat o.a.  het probleem  van 
de in de verschillende  Lid-Staten  geldende  belasting-
stelsels  in het memorandum  van  de Commissie  in het 
geheel  niet  aan  de orde  wordt  gesteld.  Deze  stelsels 
lopen  van  land  tot land  uiteen.  Zij  behandelen  de 
buitenshuis  werkende  vrouw  echter  vaak  op discri-
minerende  wijze.  Het  Comité  weet  dat  deze  belas-
tingstelsels  in bepaalde  landen  werden  ingevoerd 
met het doel  de vrouw  ertoe  aan  te zetten  niet  bui-
tenshuis  te gaan  werken.  Het  Comité  is zich  ervan 
bewust  dat  het  probleem  van  de fiscale  positie  van 
de werkende  vrouw  niet  geïsoleerd  kan  worden  be-
oordeeld  of opgelost,  maar  in het geheel  van  zijn  so-
ciaal-economische  context  dient  te worden  gezien. 
Het is van  oordeel  dat  dit zeer  belangrijke  en veel-
omvattende  vraagstuk  zo spoedig  mogelijk  in studie 
dient  te worden  genomen. 
22. De  in de vorige  paragrafen  aangesneden  vraag-
stukken  en gedane  voorstellen  komen  in het Memo-
randum  slechts  gedeeltelijk  aan de orde.  Evenmin  zijn 
zij allen  terug  te vinden  in de door  de Commissie  ge-
dane  beleidssuggesties.  Het  Comité  zou  gaarne  zien 
dat al zijn  voorstellen  in de beleidssuggesties  werden 
opgenomen.  Dit  zou  de tekst  concreter  maken,  om-
dat de door  de Commissie  gedane  beleidssuggesties 
van te algemene  aard  zijn;  daarin  schuilt  hun  voor-
naamste  fout.  Het  Comité  betreurt  dat de Commissie 
alleen  deze  louter  principiële  en dus  weinig  bindende 
suggesties  heeft  gedaan,  temeer  daar  zij in haar  over-
wegingen  zeer  specifieke  problemen  heeft  aangesne-
den en in hoofdstuk  IV van  de Duitse  tekst  ook  niet 
van „beleidssuggesties"  maar  concreter  van  „te ont-
wikkelen  acties"  spreekt. 
In het memorandum  worden  uitsluitend  verwachtin-
gen uitgesproken  die door  de Lid-Staten  zullen  moe-
ten worden  vervuld,  en zulks  zonder  dat prioriteiten 
worden  vastgesteld. 
Nr. C 286/12 Publikatieblad  van  de Europese  Gemeenschappén 15.12.  75 
II. BIJZONDERE  OPMERKINGEN  BETREFFENDE  DE 
HOOFDSTUKKEN 
Gelet  op deze  algemene  opmerkingen,  kan  het  vol-
gende  ten aanzien  van  de verschillende  hoofdstukken 
van het memorandum  naar  voren  worden  gebracht: 
HOOFDSTUK  I 
ad 3. Het  Comité  is het met  de Commissie  eens 
dat gezinsverantwoordelijkheden  en beroepsplichten 
met elkaar  in overeenstemming  dienen  te worden  ge-
bracht,  indien  men  de gelijkheid  van  behandeling 
tussen  mannen  en vrouwen  in hun  beroepsleven  ver-
wezenlijken  wil. 
Hoewel  de gelijke  behandeling  niet  alleen  van  deze 
voorwaarde  afhangt,  is dit toch  van  bijzonder  groot 
belang.  Het  spijt  het Comité  daarom  dat  de belang-
rijke  aspecten  van  het  gezinsbeleid  slechts  onvol-
doende  aan  de orde  komen. 
ad 6. Het  door  de Commissie  herhaaldelijk  aange-
voerde  argument  dat vrouwen  hun  werk  vaker  zou-
den verzuimen  dient  volgens  het  Comité  nader  te 
worden  onderzocht.  Het  moederschapsverlof  dient 
zonder  meer  buiten  beschouwing  te worden  gelaten, 
daar  dit dient  te worden  beschouwd  als een taak  die 
de gehele  maatschappij  aangaat  en de vrouw  niet 
mag worden  aangerekend.  Ook  in de gevallen  waarin 
onder  vrouwen  meer  absentie  voorkomt  dan  onder 
mannen,  mag  echter  nog  niet  gegeneraliseerd  wor-
den. Het  is bekend  dat vervelend,  eentonig  en weinig 
bevredigend  werk  frequenter  arbeidsverzuim  in de 
hand  werkt.  Aangezien  vrouwen  vaker  en meer  dan 
mannen  dergelijke  werkzaamheden  te verrichten  heb-
ben, is het absenteïsme  onder  vrouwen  naar  verhou-
ding hoger.  Het  Comité  acht  het  noodzakelijk  dat 
een onderzoek  wordt  ingesteld  naar  de samenhang 
bij mannen  en vrouwen  tussen  absentie  en de positie 
van de betrokkene  in de beroepshiërarchie. 
Wellicht  kan  men  sneller  resultaten  bereiken  door  de 
in de verschillende  Lid-Staten  reeds  verrichte  studies 
over het verzuim  van  mannen  en vrouwen  te bunde-
len en te benutten.  Hierbij  zouden  de resultaten  van 
de conferentie  van de Commissie  over  de „humanise-
ring van de arbeid"  ook  van pas kunnen  komen. 
ad 9. Naar  het oordeel  van  het Comité  hebben  de 
opvattingen  over  het gezin  zich  niet  gewijzigd.  Veel-
eer begint  zich  een  verandering  van  opvatting  over 
de rol van  man  en vrouw  binnen  het gezin  af te teke-
nen, hetgeen  ingrijpende  en noodzakelijke  gevoltrek-
kingen  in het kader  van  het  gezinsbeleid  noodzake-
lijk maakt. 
ad 13, a) Het  Comité  is het niet  eens  met  de con-
clusie  dat  beschermende  maatregelen  voor  vrouwen hun betekenis  volledig  verloren  hebben.  Het  erkent 
dat moet  worden  nagegaan  of deze  beschermende 
voorschriften  voor  vrouwen  nog  met  de huidige 
stand  van  de techniek  en de praktijk  op het  gebied 
van de gezondheidszorg  in overeenstemming  zijn. 
Het Comité  is echter  van  mening  dat zware  fysieke 
arbeid  geenszins  overal  is afgeschaft.  Op het ook  in 
dit hoofdstuk  behandelde  probleem  van  nachtarbeid 
zal het Comité  uitvoerig  ingaan  i.v.m.  hoofdstuk  IV, 
waar  eveneens  vraagstukken  in verband  met  de ar-
beidsveiligheid  aan de orde  komen. 
ad 13,  b) Het  Comité  acht  het  een  uitgemaakte 
zaak  dat het ouderschap  een  maatschappelijke  func-
tie is die door  de maatschappij  dient  te worden  er-
kend,  met  alle  daaraan  verbonden  consequenties. 
Bij wijze  van  voorbeeld  zij hier  gesteld  dat moeder-
schapsuitkeringen  en verlof  van  vader  en moeder  bij 
ziekte  van  kinderen  niet  ten laste  van  de werkgever 
moeten  komen,  maar  dat de kosten  hiervan  door  de 
maatschappij  moeten  worden  gedragen. 
ad 14.  Het  Comité  verwijst  in dit verband  naar 
zijn opmerkingen  betreffende  punt  6, waar  het reeds 
zijn mening  met  betrekking  tot de kwestie  van  het ri-
sico van  verzuim  dat aan  vrouwen  wordt  toegeschre-
ven naar  voren  brengt.  Bovendien  verwijst  het Co-
mité  naar  zijn  ad 13,  b), gemaakte  opmerkingen, 
aangezien  zijns  inziens  in de houding  van  de werkge-
vers t.o.v.  de buitenshuis  werkende  vrouw  reeds  een 
psychologische  verbetering  zou  kunnen  worden  ge-
bracht,  wanneer  door  hen  geen  extra  financiële  las-
ten in geval  van  moederschap  behoeven  te worden 
gedragen.  Verder  verzoekt  het  Comité  in de vierde 
(en vijfde)  regel  het zinsdeel  „of haar  loon  het hoofd-
inkomen  of  een  neveninkomen  van  het  gezin 
is..."  te vervangen  door:  „ongeacht  of haar  loon 
het enige  gezinsinkomen  is of niet". 
Bovendien  stelt  het Comité  voor,  in de laatste  regel 
de woorden  „werkgever,  vakorganisaties,  onderwijs-
kringen,  officiële  diensten"  te schrappen. 
ad 18.  Het  Comité  vindt  dat  de laatste  zin  van 
deze  alinea  niet  zo vaag  geformuleerd  zou  moeten 
worden.  Het  recht  van  vrouwen  op gelijke  behande-
ling bij de toegang  tot het  arbeidsproces  en de be-
roepsuitoefening  is tot nog  toe algemeen  als een lou-
ter formele  aangelegenheid  afgedaan. 
ad 20, b) Om  misverstanden  te voorkomen  zou  de 
eerste  zin van  dit lid als volgt  moeten  luiden:  „be-
vordering  van  de positieve  acties  die kunnen  bijdra-
gen tot het herstel  van  het tussen  mannen  en vrou-
wen te vaak  ontbrekend  evenwicht  in de op het ter-
rein van  opleiding  en promotie  geboden  mogelijkhe-
den en in de arbeidsvoorwaarden". 
15.12.  75 Publikatieblad  van  de Europese  Gemeenschappen Nr. O 286/13 
ad 20, c) Er  dient  niet  alleen  verlangd  te worden 
dat bekendheid  wordt  gegeven  aan  geslaagde  acties 
die ondernomen  werden  tot opheffing  van  discrimi-
natie.  Ook  gevallen  van  nog  niet  opgeheven  discrimi-
natie  dienen  te worden  gepubliceerd. 
HOOFDSTUK  II 
ad 1. In  deze  alinea  zou  de zin:  „Terwijl  de vrouw 
uit een  welvarend  milieu  kon  kiezen  . . ." geschrapt 
moeten  worden. 
ad 2. In  de aanhef  van  het tweede  gedeelte  van  de 
tweede  zin  zou  i.p.v.  „opgemerkt  zij dat"  gelezen 
moeten  worden  „bovendien  is".  Op deze  wijze  zou 
duidelijk  tot uiting  komen  dat het relatief  hoge  werk-
loosheidspercentage  onder  vrouwen  in feite  nog  ho-
ger is dan de statistieken  aangegeven. 
ad 3. Indien  men  wil dat  deze  alinea  geen  discri-
minatie  van  de vrouw  inhoudt,  moet  in de derde  zin 
duidelijk  blijken  dat het feit  dat vrouwen  niet  aange-
past zijn  aan  de aangeboden  vacatures  het gevolg  is 
van hun  ontoereikende  scholing  en niets  met  hun  al-
gemene  begaafdheid  te maken  heeft. 
ad 4. Voorgesteld  wordt  de gehele  alinea  opnieuw 
te formuleren  en daarbij  het volgende  in aanmerking 
te nemen: 
Op grond  van  de haar  vanouds  opgelegde  gezinsver-
antwoordelijkheden  is de beroepsmobiliteit  van  de 
vrouwen  overal  beperkt,  niet  alleen  in gebieden  waar 
geen  industrie  is die werkgelegenheid  voor  vrouwen 
biedt. 
De in één zin terecht  in het licht  gestelde  handigheid 
van de vrouwelijke  werknemers  wordt  weer  gevolgd 
door  de bewering  dat de vrouwelijke  arbeidskrachten 
relatief  minder  geschoold  zijn,  en zulks  weer  zonder 
op de onvoldoende  opleiding  te wijzen.  Ook  de laat-
ste zin is voor  verkeerde  uitleg  vatbaar,  omdat  er we-
derom  van  de scholing  van  vrouwen  wordt  gespro-
ken zonder  een  en ander  nader  toe  te lichten. 
ad 6. In  deze  alinea  moet  er beslist  op gewezen 
worden  dat  tot de problemen  waarvoor  de vrouwen 
zich gesteld  zien  die na een  onderbreking  weer  aan 
het beroepsleven  wensen  te gaan  deelnemen  ook  het 
feit behoort,  dat  de werkgevers  vaak  niet  bereid 
worden  gevonden  om  deze  vrouwen  in dienst  te 
nemen. 
ad 7. Het  Comité  is van  oordeel  dat  de werkge-
vers reeds  bij  uitschrijving  van  een  vacature  dui-delijk  moeten  maken  dat zij voor  een bepaalde  plaats 
een geschikte  kracht  nodig  hebben  en zulks  zonder 
onderscheid  van  geslacht.  Door  dergelijke  werkaan-
biedingen  waarbij  geen  onderscheid  naar  geslacht 
wordt  gemaakt,  zouden  de ongetwijfeld  ook  bij de 
arbeidsbemiddelingsbureaus  levende  traditionele  op-
vattingen  over  de arbeidsmogelijkheden  voor  vrou-
wen doorbroken  kunnen  worden. 
Deze  gedachte  zou  hier  beslist  moeten  worden  opge-
nomen. 
ad 11, c) Hoewel  het Comité  een  effectieve  over-
heidscontrole  op de tijdelijke  arbeid  belangrijk  acht, 
kan het nauwelijks  enig  verband  zien  tussen  het ver-
lenen  van  bijstand  aan  de vrouw  bij haar  keuze  van 
een loopbaan  en bij haar  terugkeer  tot het  arbeids-
proces  enerzijds  en de tijdelijke  arbeid  anderzijds. 
Het stelt  daarom  voor,  het tweede  gedeelte  van  de 
zin tussen  haakjes  te schrappen. 
In punt  11 zou  verder  beslist  naar  voren  gebracht 
moeten  worden  dat  principieel  een  einde  moet  wor-
den gemaakt  aan  het gescheiden  uitschrijven  van  va-
catures  voor  mannen  en vrouwen  (gesplitste  arbeids-
markt). 
HOOFDSTUK  III 
Beroepskeuzevoorlichting,  beroepsopleiding  en bij-
en nascholing 
ad 1. De  laatste  zin  van  deze  alinea  maakt  niet 
voldoende  duidelijk  dat de door  de meisjes  „gevrees-
de" moeilijkheden  wanneer  zij zich  aandienen  op de 
arbeidsmarkt  reëel  zijn,  wanneer  zij een beroepsoplei-
ding kiezen  die tot dusver  voor  vrouwen  niet  gebrui-
kelijk  was.  Men  dient  hier  met  meer  zorg  zijn  woor-
den te kiezen,  ten einde  niet  de indruk  te wekken  dat 
het eigenlijk  aan  de meisjes  zelf  moet  worden  gewe-
ten dat zij van  de opleidingsmogelijkheden  geen  ge-
bruik  maken. 
ad 2. Volgens  het Comité  begint  de scheiding  van 
de geslachten  niet  pas  op school,  maar  reeds  in de 
vroegste  kinderjaren.  Op  school  wordt  deze  schei-
ding echter  voortgezet  en nog  sterker  benadrukt. 
Bovendien  wordt  in deze  alinea  opnieuw  — en wel 
uitsluitend  in verband  met  de schoolopleiding  — ge-
sproken  van  de „in het  algemeen  beperkte  omvang 
van de kennis"  van  de meisjes.  Hoewel  men  mag 
veronderstellen  dat de Commissie  meisjes  niet  werke-
lijk in principe  minder  begaafd  dan  jongens  be-
schouwt,  dient  men  de formulering  zorgvuldig  te 
overwegen  en zo te wijzigen  dat dergelijke  verkeerde 
uitleg  wordt  vermeden. 
Nr. C 286/14 Publikatieblad  van  de Europese  Gemeenschappen 15.12.  75 
ad 3. Ook  in dit punt  ware  het nuttig  geweest,  bij 
de vaststelling  dat  meisjes  en vrouwen  minder  ge-
bruik  maken  van  de  hun  geboden  vormings-  en 
scholingsmogelijkheden  na het  schoolonderwijs  dan 
jongens  en mannen,  te wijzen  op de talrijke  maat-
schappelijke  en culturele  omstandigheden  die  er de 
oorzaak  van  zijn  dat niet  voldoende  van  de mogelijk-
heden  gebruik  wordt  gemaakt. 
ad 8. In  dit punt  zou  men  de beroepskeuzevoor-
lichting  niet  alleen  principieel  moeten  aanmoedigen. 
Veeleer  zou  men  erop  moeten  wijzen  dat  deze  be-
roepskeuzevoorlichting  gekwalificeerd  dient  te zijn. 
Dit geldt  in het  bijzonder  in het  licht  van  de over-
wegingen  welke  de Commissie  in hoofdstuk  II, punt  7 
uiteen  heeft  gezet  (vgl.  ook  de desbetreffende  opmer-
kingen  van  de Afdeling). 
ad 10,  f) Dit  lid zou  moeten  worden  aangevuld 
door  ook  van  dezelfde  toelagen  te spreken. 
Bovendien  zouden  hier  de reeds  aanbevolen  subsidies 
voor  de opleidingskosten  genoemd  moeten  worden, 
die zowel  noodzakelijk  als  gerechtvaardigd  zijn  bij 
beroepen  in een  optimale  werkgelegenheidszekerheid 
en promotiemogelijkheden  bieden. 
HOOFDSTUK  IV 
Arbeidsvoorwaarden 
ad 2. Het  Comité  zou  gaarne  zien  dat de Commis-
sie duidelijk  aangeeft  wat  zij onder  „variabele  werk-
tijd"  verstaat.  Dit  begrip  wordt  in de diverse  Lid-
staten  verschillend  geïnterpreteerd.  Zo wordt  in de 
Bondsrepubliek  Duitsland  onderscheid  gemaakt  tus-
sen „glijdende"  en „flexibele"  werktijden.  Bij  zgn. 
„glijdende  werktijden"  dienen  de werknemers  een 
bepaald  gedeelte  van  de werkdag  steeds  verplicht 
aanwezig  te zijn  en kunnen  zij alleen  buiten  deze 
vaste  uren  het  tijdstip  van  komen  en gaan  vrij  kie-
zen. Bij „flexibele  werktijden"  is van  een  dergelijke 
begrenzing  van  de keuzevrijheid  geen  sprake  en kun-
nen de werknemers,  afhankelijk  van  de arbeidsom-
standigheden,  geheel  vrij  hun  rooster  vaststellen.  Ie-
dere  vorm  van  flexibele  werktijden  kan  ertoe  bijdra-
gen dat  werkende  ouders  zich  beter  van  hun  plichten 
in gezin  en huishouding  kunnen  kwijten. 
ad 4. Het  Comité  is het  met  de Commissie  eens 
dat zowel  vrouwen  als mannen  de mogelijkheid  moe-
ten hebben  op part-time  basis  werkzaam  te zijn. 
ad 5. Met  betrekking  tot het  tussen  haakjes  gege-
ven voorbeeld  voor  part-time-arbeid  bij mannen  — 
studenten  — zou  men  zich  kunnen  afvragen  of de Commissie  in feite  wel  geheel  achter  het in par.  4 ge-
stelde  staat.  In de regel  behoeven  studenten  niet  in 
part-time-betrekkingen  werkzaam  te zijn  om  een 
huishouding  te voeren  of een  gezin  te verzorgen. 
Het is het  Comité  evenmin  duidelijk  waarom  ploe-
genarbeid  een  toenemend  aantal  mannen  „ten  goede 
komt".  Voor  zover  het Comité  weet,  is ploegenarbeid 
tegenwoordig  een  zeer  gebruikelijke  vorm  van  arbeid 
bij werknemers  in het bedrijfsleven,  waaraan  voor  de 
betrokkenen  geenszins  bijzondere  voordelen,  doch 
eerder  nadelen  verbonden  zin. 
ad 6. Het  Comité  stelt  voor,  in de derde  zin  van 
dit punt  de volgende  wijziging  aan  te brengen:  „Ge-
zien de neiging  van  sommige  vrouwen  de weinige 
promotiekansen  die  hen  geboden  worden  nog  te 
onderschatten". 
Op deze  wijze  wordt  niet  de indruk  gewekt,  dat 
vrouwen  wel  ruimschoots  over  promotiekansen  be-
schikken,  doch  dit niet  inzien. 
ad 7. De  eerste  zin dient  te luiden:  „De  verbete-
ring van  de arbeidsvoorwaarden  is een  zaak  van  dis-
cussie  en onderhandelingen  tussen  de werknemers  en 
hun vertegenwoordigingen  enerzijds  en de directies 
van de afzonderlijke  bedrijven  en de werkgeversorga-
nisaties  anderzijds.  Hetzelfde  geldt  voor  de  over-
heidsdiensten". 
In de tweede  zin  van  dit  punt  dienen  de woorden 
„met  veel  vrouwelijk  personeel"  te worden  ge-
schrapt. 
ad 8. Het  Comité  verklaart  opnieuw  van  oordeel 
te zijn  dat  beschermende  bepalingen  voor  vrouwelij-
ke werknemers  aandachtig  dienen  te worden  bezien. 
Het is evenwel  niet  bereid  in het algemeen  en zonder 
voorafgaand  onderzoek  af te zien  van  zekere  be-
schermende  maatregelen  voor  vrouwelijke  werkne-
mers,  evenals  voor  werkende  jongeren  en  andere 
groepen  werknemers,  te meer  daar  er — zoals  ook 
reeds  is vastgesteld  — beslist  wel  werkzaamheden 
zijn die zware  lichamelijke  arbeid  vereisen. 
Het Comité  betwijfelt  of „gelijkheid  van  mannen  en 
vrouwen  er in de meeste  Lid-Staten  toe  heeft  geleid 
dat vrouwen  evengoed  deel  uitmaken  van  nachtploe-
gen als mannen,  wanneer  de economische  omstandig-
heden  dit  vergen".  Het  dringt  er evenwel  op aan, 
nauwkeurig  na te gaan  in hoeverre  nachtwerk  en 
zware  fysieke  arbeid  van  invloed  zijn  op de gezond-
heid van  de werknemers  en of er eventueel  niet  wet-
telijke  bepalingen  dienen  te worden  vastgesteld, 
krachtens  welke  uitsluitend  volledig  gezonde  werkne-
mers  dergelijke  zware  arbeid  mogen  verrichten,  en 
alleen  in die  gevallen  waarin  zij op de arbeidsplaats 
niet aan  extra  gevaren  zijn  blootgesteld. 
15. 12. 75 Publikatieblad  van  de Europese  Gemeenschappen Nr. C 286/15 
ad 9. Het  Comité  zou  gaarne  zien  dat het slot  van 
de eerste  zin  van  punt  9 als  volgt  werd  gelezen: 
„.. . zodra  zij weet  dat  de kinderen  in goede  han-
den zijn".  (Het  Comité  kan  ook  instemmen  met  de 
Franse  versie  van  het memorandum). 
Ten aanzien  van  dit laatste  punt  merkt  het  Comité 
op dat het niet  voldoende  is wanneer  werkgevers  het 
principe  erkennen  dat  mannelijke  en vrouwelijke 
werknemers  gelijke  promotiekansen  moet  worden  ge-
waarborgd.  Dit  beginsel  zou  namelijk  veel  meer 
daadwerkelijk  toepassing  moeten  vinden. 
ad 10, a) Aan  dit punt  zou  moeten  worden  toege-
voegd  dat  bestaande  wettelijke  voorschriften  tot be-
scherming  van  vrouwelijke  werknemers  nauwlettend 
dienen  te worden  bezien.  Daarenboven  zouden  twee 
afzonderlijke  punten  moeten  worden  gewijd  aan  de 
„inachtneming  van  arbeidsveiligheidsvoorschriften" 
en aan  de, in dezelfde  zin genoemde,  maatregelen  ter 
bescherming  van  de zwangere  werkneemster. 
ad 10,  b) Aan  de hier  genoemde  „invoering  van 
meer  soepele  arbeidstijden"  dient  te worden  toege-
voegd  dat  hierbij  de mogelijkheden  van  de organisa-
tie van  het  werk  in aanmerking  moeten  worden  ge-
nomen. 
ad 10,  c) Dit  punt  zou  als volgt  moeten  luiden: 
„vormingsverlof,  indien  dit nog  niet  bestaat,  moge-
lijk wordt  gemaakt  en de bestaande  mogelijkheden 
voor  vormingsverlof  verder  worden  ontwik-
keld . . .". 
ad 10,  d) Dit  punt  moet  volgens  het  Comité  als 
volgt  worden  aangevuld  „. .. leidende  functies,  als-
mede  in bedrijfsdirecties  en verbonden  van  onderne-
mingen". 
ad 10, e) In  dit punt  dient  duidelijk  te worden  ge-
steld  dat  inkomensderving  gedurende  het  zwanger-
schapsverlof  of in geval  van  een  eventueel  verbod  tot 
voortzetting  van  de arbeid  gedurende  de zwanger-
schap  niet  door  de werkgever,  doch  door  de samen-
leving  moet  worden  vergoed,  daar  het  moederschap 
een sociale  functie  is. 
ad 10, f) Dit  punt  zou  verder  onderverdeeld  moe-
ten worden.  Het  scheppen  van  promotiekansen  en de 
speciale  problemen  van  de part-time  werknemers  zijn 
afzonderlijke  vraagstukken. 
HOOFDSTUK  V 
Voorzieningen  voor  kinderopvang  en maatregelen 
om werknemers  met  een  taak  in het gezin  te helpen 
ad 2. Naar  de mening  van  het Comité  zouden  de 
eerste  zinnen  als volgt  moeten  luiden:  „De  werkende moeder  ziet  zich  bij de huidige  verdeling  van  de ta-
ken in het  gezin  voor  grote  moeilijkheden  geplaatst, 
wanneer  zij niet  zelf  de verzorging  van  haar  kleine 
kinderen  op zich  kan  nemen.  In dit geval  heeft  zij in 
de regel  niet  de mogelijkheid  een  keuze  te doen  tus-
sen een  beroepswerkzaamheid  en haar  taken  in het 
gezin". 
De derde  zin  is onduidelijk  voor  zover  de vrouw, 
wanneer  zij na haar  verlof  bij  bevalling  niet  naar 
haar  werk  terugkeert,  niet  „het  gevaar  loopt"  haar 
inkomen  te verliezen,  maar  dit inderdaad  verliest. 
De volgende  zin zou  als volgt  moeten  luiden:  „Wan-
neer zij een  beroep  wil  dan  wel  moet  uitoefenen  en 
dus een  andere  weg  tracht  te vinden  voor  de verzor-
ging  van  haar  baby,  stelt  zij vast  dat het aantal  plaat-
sen in de officieel  erkende  crèches  ...". 
ad 4. In  de Duitse  en Engelse  versie  is de laatste 
zin zeer  slecht  vertaald.  Vermoedelijk  wil men  zeggen 
dat de ouders  steun  dienen  te krijgen  zodat  zij geza-
menlijk  kunnen  beslissen  of de moeder  of vader 
thuis  zal blijven  om voor  het  kind  te zorgen  of dat 
men het aan  een  crèche  zal toevertrouwen.  Met  deze 
uitleg  zou  het Comité  kunnen  instemmen. 
ad 5. Ook  dit punt  is zeer  onduidelijk  — althans 
in de Duitse  en Engelse  tekst.  Het  valt  niet  vast  te 
stellen  voor  welke  leeftijd  betere  voorzieningen  op 
het vlak  van  kinderopvang-  en onderwijsinstellingen 
beschikbaar  zijn.  Bovendien  mist  het Comité  de op-
merking  dat  het  aanbod  van  voorzieningen  als 
crèches,  peuterspeelzalen  en kleuterklassen  niet  al-
leen sterk  verschilt  van  land  tot land,  maar  ook  van 
regio  tot regio,  en vooral  op het platteland  te wensen 
overlaat. 
ad 6. De  hier  naar  voren  gebrachte  bewering  dat 
het verschijnsel  van  de „sleutelkinderen"  een  vaak 
voorkomende  oorzaak  van  zorgen  is, kan  door  het 
Comité  — zo algemeen  gesteld  — niet  worden  aan-
vaard.  Uit  onderzoeken  die  kennelijk  van  land  tot 
land zeer  verschillende  resultaten  opleveren,  mogen 
geen  voorbarige  conclusies  worden  getrokken,  waar-
door  werkende  moeders  in het algemeen  worden  ge-
discrimineerd.  Overigens  blijkt  ook  hier  weer  hoe  ge-
brekkig  de vertalingen  van  het  Commissiedocument 
zijn.  Want  het  Comité  heeft  geen  bezwaar  tegen  de 
desbetreffende  Franse  tekst,  die  zegt  dat  het  ver-
schijnsel  van  de  „sleutelkinderen"  . . . problemen 
oplevert  („. . . est une  cause  fréquente  de soucis"). 
ad 7. Aangezien  de maatschappelijke  en in het bij-
zonder  de economische  eisen,  evenals  de tendens  on-
der de vrouwen  zelf  ertoe  leiden  dat  een  toenemend 
aantal  vrouwen  aan  het arbeidsproces  van  haar  land 
gaat deelnemen,  wordt  de plicht  van  de samenleving 
om de opvoedings-  en verzorgingstaken  van  het gezin 
Nr. C 286/16 Publikatieblad  van  de Europese  Gemeenschappen 15.12.  75 
zowel  om  pedagogische  redenen  als om  redenen  die 
met de socialisering  verband  houden  te steunen,  nog 
dringender  en belangrijker  dan  tot dusver  het  geval 
was. 
Aan de door  de Commissie  uitgesproken  bezorgd-
heid dat bij economische  spanningen  de door  de Lid-
staten  voor  de verzorging  van  de kinderen  beschik-
baar  gestelde  kredieten  het  gevaar  lopen  te worden 
verminderd,  moet  de vrees  worden  toegevoegd  dat 
dan evenmin  voldoende  aandacht  zal worden  besteed 
aan investeringen  in gezinsaanvullende  voorzieningen 
en aan  kredieten  voor  de verzorging  van  hulpbehoe-
vende  verwanten. 
ad 8. Dit  punt  is in de Duitse  versie  per vergissing 
eveneens  punt  7 genoemd. 
ad 9, c) Hier  zij opnieuw  vermeld  dat  de finan-
ciële  lasten  van  dit verlof  door  de gemeenschap  ge-
dragen  moeten  worden. 
ad 9, d) Ten  einde  de indruk  te vermijden  dat 
deze  middelen  en maatregelen  uitsluitend  in het  ka-
der van  regionale  ontwikkelingsprogramma's  in aan-
merking  moeten  komen,  zou  in de  eerste  regel 
van 9, d) het  woord  „mede"  moeten  worden  inge-
voegd. 
HOOFDSTUK  VI 
Sociale  zekerheid 
Het Comité  wijst  erop  dat het met  betrekking  tot de 
„regelingen  inzake  sociale  zekerheid"  alleen  ingaat 
op de desbetreffende  wettelijke  bepalingen. 
Het Comité  acht  het  geenszins  voldoende  dat  in de 
toekomst  de verworven  verzekeringstijdvakken  niet 
meer  vervallen,  wanneer  de  beroepswerkzaamheid 
wordt  onderbroken  om  zich  aan  de opvoeding  van 
de kinderen  te wijden.  Het  meent  veeleer  dat de tijd-
vakken  gedurende  welke  de kinderen  zijn  opgevoed 
een verworven  recht  op pensioen  moeten  verhogen 
tot het peil  waarop  dit geweest  zou  zijn,  indien  gedu-
rende  deze  tijd  een  beroepsactiviteit  was  uitgeoefend 
en verzekeringspremies  waren  betaald.  Het  feit  dat 
hiermee  ernstige  financiële  problemen  worden  opge-
worpen,  doet  niets  af aan  zijn  mening. 
ad. 2. In  plaats  van  „dienstjaren"  zou  van  „verze-
keringsjaren"  gesproken  moeten  worden.  Het  uitoe-
fenen  van  een  beroep  brengt  niet  overal  en in alle 
gevallen  automatisch  met  zich  mee  dat men  verzekerd 
is (b.v.  bij zelfstandigen).  Daarentegen  kent  het  so-
ciale  verzekeringsrecht  de mogelijkheid  onder  bepaal-de voorwaarden  „verzekeringsjaren"  toe  te kennen 
zonder  dat  daadwerkelijk  een  beroepswerkzaamheid 
is uitgeoefend. 
Bovendien  zou  het laatste  deel  van  de derde  zin aldus 
gewijzigd  moeten  worden:  „..  . een belangrijk  deel 
van hun  leven  uitsluitend  wijden  aan  de opvoeding 
van kun  kinderen".  Zo  wordt  vermeden  dat  men 
veronderstelt  dat  buitenshuis  werkzame  vrouwen 
zich niet  met  hun  gezin  en de opvoeding  van  hun 
kinderen  bemoeien. 
ad 3. Het  Comité  is van  oordeel  dat een  geleidelij-
ke verlaging  van  de  pensioengerechtigde  leeftijd 
noodzakelijk  is en tot een  gelijktrekking  van  de leef-
tijdgrens  voor  mannen  en vrouwen  moet  leiden.  De 
in verschillende  landen  van  de E.E.G.  aan  vrouwen 
geboden  mogelijkheid  om  eerder  dan  de man  een 
pensioenuitkering  te krijgen,  mag  er niet  toe  leiden 
dat de vrouwen  gedwongen  worden  hun  beroeps-
werkzaamheid  voortijdig  neer  te leggen. 
ad 5. Het  Comité  is het  met  de Commissie  eens 
dat het  principieel  gerechtvaardigd  is de in de Lid-
staten  geldende  weduwenpensioenregeling  ook  op de 
weduwnaars  van  toepassing  te maken.  Dit  zou  zijns 
inziens  echter  nauwelijks  op te lossen  financiële  moei-
lijkheden  met  zich  meebrengen;  bovendien  vraagt 
het zich  af hoe  alleenstaanden  bij een  dergelijke  wij-
ziging  moeten  worden  behandeld.  Alleenstaanden 
kunnen  geen  pensioenrechten  overdragen,  hoewel  zij, 
evenals  gehuwden,  een  premie  betalen  waarvan  het 
bedrag  uitsluitend  wordt  bepaald  door  de hoogte  van 
hun inkomen.  Het  Comité  beveelt  daarom  aan  na te 
gaan,  of en onder  welke  voorwaarden  een  op zichzelf 
staande,  op de idee  van  partnership  gebaseerde  ou-
derdomsverzekering  zou  kunnen  worden  ingevoerd. 
Het Comité  vraagt  zich  af of in de toekomstige  so-
ciale  wetgeving  niet  meer  dan  tot nog  toe een  onder-
scheid  zou  moeten  worden  gemaakt  tussen  gehuwde 
vrouwen  met  en zonder  gezinsverplichtingen.  Zo na-
drukkelijk  als gewezen  moet  worden  op het  recht 
van de moeder  om  uitkeringen  van  de gemeenschap 
ter compensatie  van  haar  bijdrage  tot de samenleving 
te ontvangen,  zo zeer  moet  ook  de vraag  beantwoord 
worden  of reeds  eisen  aan  de gemeenschap  mogen 
worden  gesteld  in het geval  van  de gehuwde  vrouw 
die noch  voor  kinderen  noch  voor  hulpbehoevende 
verwanten,  maar  alleen  voor  haar  echtgenoot  te zor-
gen heeft  of heeft  gehad.  Volgens  het Comité  hebben 
ook deze  vrouwen  recht  op passende  sociale  zeker-
heid;  in deze  gevallen  dient  de man  een  premie  te be-
talen  om  zijn  echtgenote  deze  sociale  zekerheid  te 
waarborgen. 
ad 6. In  het  licht  van  bovenstaande  opmerkingen 
stemt  het Comité  ermee  in dat bij de vaststelling  van 
ziekte-uitkeringen  geen  discriminatie  mag  worden 
toegepast  ten aanzien  van  de vrouw  die een  gezin  te 
15.12.  75 Publikatieblad  van  de Europese  Gemeenschappen Nr. C 286/17 
harer  laste  heeft.  Het  is echter  van  mening  dat  de 
ziekte-uitkeringen  dienen  te worden  vastgesteld  aan 
de hand  van  het  reële  inkomen.  Wanneer  de Com-
missie  in dit verband  van  discriminatie  spreekt  zou 
zij dit niet  in algemene  termen  moeten  doen,  maar 
moeten  spreken  van  het „ongerechtvaardigd  laag  in-
komen"  van  de vrouw,  waardoor  de vrouwen  niet 
alleen  gedurende  haar  beroepsleven,  maar  ook  nog 
daarna  benadeeld  worden. 
ad 7. Daar  waar  het  begrip  „gezinshoofd"  nog 
gebezigd  wordt  dient  dit volgens  het Comité  gewij-
zigd of — bij voorkeur  — afgeschaft  te worden.  Hier 
gaat het weer  om  een  belangrijk  aspect  van  het fa-
milierecht.  Wanneer  vader  en moeder  immers  ver-
plicht  zijn  in het  onderhoud  van  hun  kinderen  te 
voorzien,  moet  hiermee  ook  in de overeenkomstige 
sociale  wetgeving  in de zin van  een gelijke  taakverde-
ling rekening  worden  gehouden. 
Verder  heeft  het Comité  vernomen  dat ook  de werk-
loosheidsuitkering  qua  hoogte  en duur  zeker  niet  in 
alle gevallen  aan  het begrip  „gezinshoofd"  is gekop-
peld. 
ad 10.  In  deze  tekst  valt  op dat  de Commissie 
kennelijk  niet  weet  dat  het  aantal  als  zelfstandige 
werkzame  vrouwen  relatief  groot  is en dat de Com-
missie  aan  hun  problemen  in het  geheel  geen  aan-
dacht  besteedt.  Onder  de categorie  der zelfstandigen 
rangschikt  het Comité  geenszins,  zoals  de Commissie 
dat doet,  thuiswerksters,  (die  ook  met  speciale  pro-
blemen  kampen),  maar  de reeds  in punt  7 van  de al-
gemene  opmerkingen  genoemde  zelfstandige  onder-
neemsters  of vrouwen  die in een  bedrijf  meewerken, 
met name  echtgenotes  van  landbouwers,  ambachtslie-
den, e.d. 
Voor  deze,  evenals  voor  alle  andere  als zelfstandigen 
werkzame  vrouwen  moet  dringend  een bij hun  beroep 
aangepaste  sociale  verzekering  ontworpen  worden. 
Helaas  heeft  de Commissie  daarvoor  geen  plannen 
opgesteld. 
ad 11. Volgens  het Comité  ontbreekt  in dit punt 
een minimum  aan  concrete  voorstellen.  In het bijzon-
der dienen  hier  voorstellen  voor  maatregelen  te wor-
den genoemd  die de persoonlijke  arbeidsprestatie  van 
de vrouw  in het beroep  alsook  in het gezin  op pas-
sende  wijze  honoreren. 
HOOFDSTUK  VII 
Acties  op Gemeenschapsniveau 
Het Comité  is het met  vele  van  de maatregelen  die 
de Commissie  voorstelt  op Gemeenschapsniveau  te nemen  eens  en hoopt  dat  deze  spoedig  worden  ver-
wezenlijkt. 
Het verheugt  het Comité  dat de Commissie  rappor-
ten heeft  laten  opstellen  over  de positie  van  de wer-
kende  vrouw  in de verschillende  landen  en het ver-
wacht  dat deze  zo spoedig  mogelijk  in de andere  ta-
len van  de Gemeenschap  zullen  worden  vertaald,  zo-
dat uit  het  verzamelde  feitenmateriaal  conclusies 
kunnen  worden  getrokken. 
ad 1. Het  Comité  heeft  met  belangstelling  kennis-
genomen  van  het  voorstel,  het  Europees  Sociaal 
Fonds  in te schakelen  voor  modelprojecten  die  de 
werkgelegenheid  van  de  vrouw  bevorderen.  Het 
stemt  met  dit voorstel  in en wil  hieraan  zijn  steun 
verlenen. 
ad 3 en 4. Het  Comité  herhaalt  op deze  plaats  de 
reeds  onder  par.  16 van  de algemene  opmerkingen 
naar  voren  gebrachte  opvatting  dat  de speciaal  ge-
noemde  artikelen  4 en 5 van  het Sociaal  Fonds  moe-
ten worden  veranderd,  omdat  de voorwaarden  voor 
inschakeling  hiervan  klaarblijkelijk  niet  beantwoorden 
aan de behoeften  die in het memorandum  zijn  aan-
gegeven. 
ad 7. Het  Comité  stemt  eveneens  in met  de idee, 
programma's  inzake  voorzieningen  voor  de opvang 
van kleine  kinderen  door  het Sociaal  Fonds  te laten 
bevorderen.  Het  verwacht  dat  het  Fonds  dergelijke 
voorzieningen  zal financieren  of althans  in de finan-
ciering  hiervan  zal bijdragen. 
Conclusies 
Het Comité  vraagt  zich  af waarom  een  reeks  belang-
wekkende  denkbeelden  van  de Commissie  niet  onder 
het hoofdstuk  „Conclusies"  zijn  vermeld.  Ook  wan-
neer men  ervan  moet  uitgaan  dat  in 1975  nog  niet 
aan alle  genoemde  verlangens  kan  worden  voldaan, 
zou een  enigermate  gedetailleerde  samenvatting  en 
beschrijving  van  de noodzakelijke  maatregelen  ge-
wenst  zijn  geweest.  Met  de harmonisering  van  de be-
staande  wetten  ter bescherming  van  moeders  dient 
echter  nog  in dit jaar  een begin  te worden  gemaakt. 
III. OPMERKINGEN  TEN  AANZIEN  VAN  HET 
RICHTLIJNVOORSTEL 
1. Het  Comité  stelt  vast  dat  met  de richtlijn 
slechts  één stap  in de richting  van  een  oplossing  van 
de in het  memorandum  aangesneden  vraagstukken 
wordt  gedaan.  Het  hoopt  dat  zo spoedig  mogelijk 
verdere  concrete  stappen  zullen  worden  ondernomen 
in de geest  van  het memorandum  en dat daarbij  het 
nodige  gewicht  wordt  gegeven  aan  maatregelen  op 
het gebied  van  het  gezinsbeleid.  De voorstellen  van 
de Commissie  en de aanbevelingen  van  het  Comité 
Nr. C 286/18 Publikatieblad  van  de Europese  Gemeenschappen 15. 12. 75 
zouden  zo spoedig  mogelijk  dienen  te resulteren  in 
nieuwe  richtlijnen,  opdat  in het  belang  van  de Euro-
pese  vrouwen  het doel  van  het memorandum  snel  be-
reikt  kan  worden. 
2. Het  Comité  betreurt  dat  achter  de toelichting 
op het  richtlijnvoorstel  dezelfde  ideologie  kan  wor-
den vermoed  die aan  het memorandum  ten  grondslag 
ligt. Wanneer  de Commissie  bij voorbeeld  stelt  dat 
een gehuwde  vrouw  „vooral"  huisvrouw-  en moe-
derplichten  heeft,  wordt  daarmee  de door  gelijke 
rechten  ontstaande  keuzevrijheid  van  de vrouw  in 
twijfel  getrokken  waarnaar  juist  via het richtlijnvoor-
stel moet  worden  gestreefd. 
Ook  de uitspraak  over  „vergelijkbaar"  onderwijs  en 
over  „vergelijkbare"  school-  en beroepskeuzevoor-
lichting  kan  grond  geven  aan  de veronderstelling  dat 
niet naar  een  gelijke  behandeling  wordt  gestreeft. 
3. Het  Comité  constateert  dat de problemen  waar-
mee vrouwen  kampen  op de arbeidsmarkt,  bij  be-
roepsopleiding  en inzake  promotiekansen  niet  concreet 
konden  worden  behandeld.  Er is niet  alleen  sprake 
van wettelijke  discriminatie,  maar  ook  in de praktijk 
van het  dagelijks  leven  komen  door  ingewortelde 
vooroordelen  allerlei  vormen  van  discriminatie  voor. 
Daar  de maatregelen  in het  richtlijnvoorstel  niet  af-
zonderlijk  en concreet  konden  worden  behandeld, 
verwacht  het  Comité  dat  bij de goedkeuring  van  de 
richtlijn  wordt  aangegeven  wat  allemaal  onder  af-
schaffing  van  de discriminatie  moet  worden  verstaan 
en wat  concreet  ter verbetering  van  de beroeps-  en 
beroepsopleidingsmogelijkheden  en promotiekansen 
voor  de vrouw  kan  worden  gedaan.  Het  Comité  doet 
dienaangaande  de volgende  suggesties,  waarbij  het 
zo veel  mogelijk  rekening  houdt  met  de voorstellen 
van de Commissie: 
— erkenning  van  het recht  op arbeid; 
— een  arbeidsmarkt  waarop  niet  gediscrimineerd 
wordt; 
— uitsluiten  van  discriminatie  naar  geslacht  in per-
soneelsadvertenties; 
— verlenen  van  bijzondere  subsidies  voor  oplei-
dingskosten  voor  vrouwen  voor  beroepen  die  een 
optimale  werkgelegenheidszekerheid  en promotie-
kansen  bieden; 
— bieden  van  promotiekansen  aan  vrouwen  door  de 
werkgevers; 
— tewerkstelling  van  vrouwen  die  haar  beroepsbe-
zigheden  hebben  onderbroken; 
— opnemen  van  een  groter  aantal  vrouwen  in de be-
sturen  van  vakbonden  en werkgeversorganisaties, 
alsmede  in de bedrijfsdirecties  en in overheidsin-
stanties; — sociale  verzekeringen:  gelijke  rechten  op alle  on-
derdelen  van  de sociale  verzekeringen.  Ten  einde 
dit te verwezenlijken  dienen  de periodes  die  aan 
de opvoeding  van  kinderen  worden  gewijd  te 
worden  beschouwd  als periodes  waarin  bijdragen 
zijn betaald  voor  de A.O.W.  en dient  een  zelf-
standig  recht  op pensioen  te worden  ingevoerd; 
— wijziging  van het begrip  „gezinshoofd"; 
— harmonisering  van  de wetten  inzake  de bescher-
ming  van  moeders; 
— wettelijk  vastgelegd  moederschaps-/vaderschaps-
verlof; 
— gezinsplanning:  ten  aanzien  van  het  moederschap 
moet  bovendien  worden  vastgelegd  dat  vrouwen 
en mannen  onbeperkt  en kosteloos  toegang  die-
nen te krijgen  tot voorlichting  op het  gebied  van 
de gezinsplanning  en tot de op dit terrein  werk-
zame  instellingen  en binnen  het  kader  van  wette-
lijke  bepalingen  over  het recht  dienen  te beschik-
ken, de omvang  van  het gezin  en de periodes  tus-
sen de geboorten  vrij  en op eigen  verantwoording 
te kiezen; 
— inschakeling  van  het Sociaal  Fonds  voor  de finan-
ciering  dan  wel  medefinanciering  van  voorzienin-
gen voor  de opvang  van  kinderen; 
— de werknemers  beter  in de gelegenheid  stellen 
hun gezinsverplichtingen  na te komen: 
a) partiële  werkkringen  voor  mannen  en vrou-
wen, 
b) invoering  van  glijdende  en flexibele  werktij-
den overal  waar  de organisatie  van  het  werk 
dit toelaat, 
c) geleidelijke  verkorting  van  de dagelijkse  en 
wekelijkse  werktijd  in het  kader  van  de ge-
plande  werktijdverkorting; 
— instellen  van  onderzoeken  in het kader  van  Euro-
pese  stichtingen  naar  de problemen  van  werkende 
vrouwen; 
— betere  toepassing  van  de reeds  bestaande  richtlij-
nen inzake  afschaffing  van  aparte  loongroepen 
voor  mannen  en  vrouwen  en  berekening  van 
loontoeslagen  op dezelfde  basis  voor  mannen  en 
vrouwen. 
4. In  deze  voorbeelden  komt  ook  de opvatting  van 
het Comité  tot  uiting  dat,  behalve  naar  afschaffing 
van de discriminatie  in de wet  en naar  de uitbanning 
van maatschappelijke  vooroordelen,  ook  moet  worden 
gestreefd  naar  wetten  — die  ook  moeten  worden  ge-
harmoniseerd  — die  de gelijke  behandeling  van  man-
nen en vrouwen  in het bedrijfsleven  kunnen  bevorde-
ren. 
15.12.  75 Publikatieblad  van  de Europese  Gemeenschappen Nr. C 286/19 
IV. BIJZONDERE  OPMERKINGEN  BETREFFENDE 
DE ARTIKELEN 
Onder  voorbehoud  van  de in het voorgaande  opge-
nomen  opmerkingen  betreffende  het  memorandum 
en de richtlijn  en van  onderstaande  opmerkingen  be-
treffende  de afzonderlijke  artikelen,  stemt  het  Co-
mité  met  het richtlijnvoorstel  in. 
De tweede  alinea  van  bladzijde  6 van  het  voorstel 
voor  een  richtlijn  zou  als volgt  moeten  worden  ge-
formuleerd:  „Overwegende  dat de sociale  zekerheids-
uitkeringen  nog  maar  al te vaak  worden  vastgesteld 
op grond  van  criteria  die verschillen  naar  gelang  van 
het geslacht  van de werknemers." 
Artikel  1 (nieuw) 
„Deze  richtlijn  wordt  uitgevaardigd  overeenkom-
stig de Universele  verklaring  van  de rechten  van 
de mens,  waarin  het recht  op arbeid  is vastgelegd, 
overeenkomstig  het  Europees  Sociaal  Handvest, 
waarin  dit recht  eveneens  is verankerd,  en over-
eenkomstig  de grondwetten  van  de meeste  landen 
van de Europese  Gemeenschappen,  waarin  even-
eens het recht  op arbeid  wordt  aanvaard." 
Gedaan  te Brussel,  25 september  1975. Artikel  3 (voorheen  artikel  2) 
Alinea  c) dient  als volgt  te worden  geschreven: 
„de wettelijke,  bestuursrechtelijke  of contractuele 
bepalingen  die  oorspronkelijk  een  beschermend 
doel hadden,  worden  herzien  ten einde  niet  lan-
ger verantwoorde  bescherming  af te schaffen". 
Artikel  4 (voorheen  artikel  3) 
In dit artikel  dient  te worden  opgemerkt  dat  de in-
houd  van  de onderwijsprogramma's  voor  mannen  en 
vrouwen  gelijk  moet  zijn,  daar  de toelating  tot alle 
vormen  van  algemeen  vormend  en beroepsonderwijs 
niet voldoende  is wanneer  de leerstof  uiteenloopt. 
Artikel  8 (voorheen  artikel  7) 
In dit artikel  dient  te worden  bepaald  dat de bewijs-
last op de werkgever  rust,  wanneer  hij tegen  een 
werkneemster  een  maatregel  neemt  die naar  haar  op-
vatting  volgt  op een van haar  afkomstige  klacht  enz. 
De voorzitter 
van het  Economisch  en  Sociaal  Comité 
H. CANONGE 
Advies  inzake  een  voorstel  voor  een  verordening  (EEG)  van  de Raad  tot wijziging  van 
de Verordeningen  (EEG)  nr. 1408/71  en nr. 574/72  betreffende  de eenmaking  van  de 
betalingsregeling  van  de gezinsbijslagen  aan  werknemers  wier  gezinsleden  in een andere 
Lid-Staat  dan  het land  van  arbeid  wonen 
De tekst  waarop  de adviesaanvrage  betrekking  heeft  is bekendgemaakt  in Publikatieblad 
van de Europese  Gemeenschappen  nr.  C 96 van  29 april  1975,  blz.  4. 
A. JURIDISCHE  GRONDSLAG  VAN  HET  ADVIES 
Op 21 april  1975  heeft  de Raad  besloten  het Economisch  en Sociaal  Comité  overeen-
komstig  de bepalingen  van  artikel  198  van  het Verdrag  tot oprichting  van  de Europese 
Economische  Gemeenschap  over  bovengenoemd  voorstel  te raadplegen.