Samenvatting van het advies van de Europese Toezichthouder voor gegevensbescherming over het voorstel voor een verordening tot vaststelling van een gemeenschappelijk kader voor mediadiensten op de interne markt (“verordening mediavrijheid”) en tot wijziging van Richtlijn 2010/13/EU

(2022/C 487/07)

(De volledige tekst van dit advies is in het Duits, Engels en Frans beschikbaar op de EDPS-website https://edps.europa.eu)

Op 16 september 2022 heeft de Europese Commissie een voorstel ingediend voor een verordening van het Europees Parlement en de Raad tot vaststelling van een gemeenschappelijk kader voor mediadiensten op de interne markt (“verordening mediavrijheid”) en tot wijziging van Richtlijn 2010/13/EU.

Het voorstel heeft tot doel de werking van de interne mediamarkt te verbeteren, met name door grensoverschrijdende activiteiten en investeringen in mediadiensten te bevorderen, de samenwerking en convergentie op regelgevingsgebied te verbeteren, het aanbieden van hoogwaardige mediadiensten te vergemakkelijken en te zorgen voor een transparante en eerlijke toewijzing van economische middelen op de interne mediamarkt.

De EDPS is ingenomen met het doel van het voorstel, dat is gericht op bescherming van de vrijheid en pluriformiteit van de media als voorwaarde voor de werking van de interne markt van de EU voor mediadiensten en, even belangrijk, als cruciale factor voor de rechtsstaat en de democratische verantwoordingsplicht in de Unie.

De EDPS beveelt echter ten eerste aan het personele en het materiële toepassingsgebied van de toekomstige verordening te verduidelijken. Meer bepaald merkt hij op dat, ondanks het in het voorstel duidelijk tot uitdrukking gebrachte voornemen van de Commissie om regels vast te stellen om de bronnen van journalisten, met inbegrip van freelancers, op EU-niveau te beschermen, het toepassingsgebied van het voorstel, zoals momenteel gedefinieerd, zich uitsluitend uitstrekt tot aanbieders van mediadiensten en niet tot alle journalisten. De EDPS beveelt aan om journalisten uitdrukkelijk te vermelden in de relevante bepalingen van de toekomstige verordening, om te verduidelijken dat alle journalisten, met inbegrip van freelancers en zelfstandigen, binnen het toepassingsgebied van de toekomstige verordening zouden vallen en dus ook zouden kunnen vertrouwen op een sterke bescherming van journalistieke bronnen en communicatie. Daarnaast beveelt hij aan de criteria te verduidelijken aan de hand waarvan wordt bepaald wanneer een journalist onder de jurisdictie van een lidstaat valt. De EDPS beveelt ook aan horizontaal te verduidelijken dat de toekomstige verordening geen afbreuk doet aan en geen gevolgen heeft voor de EU-wetgeving inzake de bescherming van persoonsgegevens en de persoonlijke levenssfeer, met name de algemene verordening gegevensbescherming (hierna “AVG” genoemd) (1), de e-privacyrichtlijn (2) en de richtlijn gegevensbescherming bij rechtshandhaving (LED) (3).

Ten tweede staat de EDPS weliswaar volledig achter de doelstelling van het voorstel om specifieke garanties te bieden voor de vrijheid en pluriformiteit van de media, maar vraagt hij zich af hoe doeltreffend de voorgestelde maatregelen in de praktijk zijn om het nagestreefde doel te bereiken. In het bijzonder is de EDPS van mening dat artikel 4, lid 2, punten b) en c), van het voorstel in zijn huidige vorm, met name wat betreft de uitzonderingen op het verbod op het afluisteren of aan surveillance onderwerpen van aanbieders van mediadiensten, door onder meer het installeren van spyware op hun apparaten, onvoldoende waarborgen biedt en juridisch onduidelijk is. De EDPS verzoekt de medewetgevers de mogelijkheden om af te wijken van de bescherming van journalistieke bronnen en communicatie nader te bepalen en te beperken, in overeenstemming met de beginselen van strikte noodzakelijkheid en evenredigheid, zoals uitgelegd in de rechtspraak van het HvJ-EU en het EHRM. Hij blijft er inzonderheid van overtuigd dat de grondrechten en fundamentele vrijheden in de Unie, met inbegrip van de mediavrijheid, alleen tegen zeer geavanceerde spyware van militaire kwaliteit kunnen worden beschermd door een algemeen verbod op de ontwikkeling en inzet daarvan dat slechts in zeer beperkte en limitatief bepaalde uitzonderingen voorziet en wordt aangevuld met robuuste waarborgen, zoals die welke worden voorgesteld in de voorlopige opmerkingen van de EDPS over moderne spyware.

Met betrekking tot de nationale onafhankelijke instanties of organen die belast zijn met de behandeling van klachten betreffende schendingen van artikel 4, lid 2, punten b) en c), van het voorstel, beveelt de EDPS ten derde aan ervoor te zorgen dat de toekomstige verordening uitdrukkelijk voorziet in specifieke waarborgen voor onafhankelijkheid en een uitdrukkelijke rechtsgrondslag bevat voor samenwerking tussen de betrokken toezichthoudende autoriteiten, die elk optreden op hun respectieve bevoegdheidsgebieden. Voorts beveelt de EDPS aan dat de toekomstige verordening voorziet in een gestructureerde samenwerking tussen de bevoegde toezichthoudende autoriteiten, met inbegrip van gegevensbeschermingsautoriteiten, en de bij de samenwerking betrokken nationale bevoegde toezichthoudende autoriteiten uitdrukkelijk vermeldt en vastlegt onder welke omstandigheden samenwerking moet plaatsvinden. De EDPS beveelt met name aan ervoor te zorgen dat de in de toekomstige verordening aangewezen onafhankelijke bevoegde autoriteiten de bevoegdheid en de plicht hebben om in het kader van hun onderzoeken en nalevingsbeoordelingen overleg te plegen met de andere relevante nationale bevoegde toezichthoudende autoriteiten, met inbegrip van gegevensbeschermingsautoriteiten. Wat de nationale gegevensbeschermingsautoriteiten betreft, beveelt de EDPS specifiek aan te verduidelijken dat de overeenkomstig de toekomstige verordening aangewezen bevoegde onafhankelijke instanties in staat moeten zijn om aan de bij de AVG en de LED aangewezen bevoegde toezichthoudende autoriteiten op verzoek of op eigen initiatief alle informatie te verstrekken die is verkregen in het kader van eventuele controles en onderzoeken die betrekking hebben op de verwerking van persoonsgegevens, en om daartoe een uitdrukkelijke rechtsgrondslag op te nemen in de toekomstige verordening.

Wat de publicatie van informatie over de aanbieders van mediadiensten en met name hun eigenaren en uiteindelijke begunstigden betreft, beveelt de EDPS bovendien aan in het voorstel uitdrukkelijk de nagestreefde doelstelling(en) van algemeen belang te vermelden en ervoor te zorgen dat de lijst van categorieën gegevens die volgens artikel 6, lid 1, van het voorstel beschikbaar moeten worden gesteld, duidelijk wordt omschreven en uitdrukkelijk wordt vermeld in de toekomstige verordening.

Tot slot beveelt de EDPS aan te verduidelijken of persoonsgegevens zouden worden verwerkt in het kader van de in het voorstel beschreven samenwerking tussen of wederzijdse bijstand door nationale regulerende instanties of organen, en zo ja, uitdrukkelijk de doeleinden van de verwerking, de specifieke categorieën van te verwerken persoonsgegevens, de bewaartermijn voor de gegevens en de taken en verantwoordelijkheden van de nationale regulerende instanties en organen in de zin van de gegevensbeschermingswetgeving vast te leggen.

1. INLEIDING

1. Op 16 september 2022 heeft de Europese Commissie een voorstel ingediend voor een verordening van het Europees Parlement en de Raad tot vaststelling van een gemeenschappelijk kader voor mediadiensten op de interne markt (“verordening mediavrijheid”) en tot wijziging van Richtlijn 2010/13/EU (“het voorstel”) (4).

2. Het voorstel is opgebouwd rond vier specifieke doelstellingen, namelijk: 1) het bevorderen van grensoverschrijdende activiteiten en investeringen in mediadiensten door bepaalde onderdelen van de uiteenlopende nationale kaders voor de pluriformiteit van de media te harmoniseren, met name om grensoverschrijdende dienstverlening te vergemakkelijken; 2)·het vergroten van samenwerking en convergentie op regelgevingsgebied door middel van grensoverschrijdende coördinatie-instrumenten en adviezen en richtsnoeren op EU-niveau; 3) het faciliteren van het vrij aanbieden van hoogwaardige mediadiensten door het risico van ongeoorloofde publieke of particuliere inmenging in redactionele vrijheid te beperken; en 4) het waarborgen van een transparante en eerlijke toewijzing van economische middelen op de interne mediamarkt door de transparantie en de eerlijkheid van publieksmeting en de toewijzing van overheidsreclame te verbeteren (5).

3. Dit advies van de EDPS wordt uitgebracht naar aanleiding van een raadpleging door de Europese Commissie van 16 september 2022, overeenkomstig artikel 42, lid 1, EUVG (6). De EDPS is ingenomen met de verwijzing naar deze raadpleging in overweging 54 van het voorstel. In dit verband merkt de EDPS ook met tevredenheid op dat hij al eerder informeel is geraadpleegd overeenkomstig overweging 60 EUVG.

4. CONCLUSIES

46. In het licht van het voorgaande beveelt de EDPS aan om: (1) “journalisten” uitdrukkelijk te vermelden in de relevante bepalingen van de toekomstige verordening, om te verduidelijken dat alle journalisten, met inbegrip van freelancers en zelfstandigen, binnen het toepassingsgebied van de toekomstige verordening zouden vallen en dus ook zouden kunnen vertrouwen op een sterke bescherming van journalistieke bronnen en communicatie, en daarnaast de criteria te verduidelijken aan de hand waarvan wordt bepaald wanneer een journalist onder de jurisdictie van een lidstaat valt; (2) te verduidelijken dat de toekomstige verordening geen afbreuk doet aan en geen gevolgen heeft voor de EU-wetgeving inzake de bescherming van persoonsgegevens en de persoonlijke levenssfeer, met name de algemene verordening gegevensbescherming (AVG), de e-privacyrichtlijn en de richtlijn gegevensbescherming bij rechtshandhaving (LED); (3) de mogelijkheden om af te wijken van de in artikel 4, lid 2, punten b) en c), van het voorstel neergelegde bepalingen ter bescherming van journalistieke bronnen en communicatie nader te bepalen en te beperken, in overeenstemming met de beginselen van strikte noodzakelijkheid en evenredigheid. De EDPS blijft er inzonderheid van overtuigd dat de grondrechten en fundamentele vrijheden in de Unie, met inbegrip van de mediavrijheid, alleen tegen zeer geavanceerde spyware van militaire kwaliteit kunnen worden beschermd door een algemeen verbod op de ontwikkeling en inzet daarvan dat slechts in zeer beperkte en limitatief bepaalde uitzonderingen voorziet en wordt aangevuld met robuuste waarborgen, zoals die welke worden voorgesteld in de voorlopige opmerkingen van de EDPS over moderne spyware (7); (4) ervoor te zorgen dat de toekomstige verordening uitdrukkelijk voorziet in specifieke waarborgen voor onafhankelijkheid voor de instanties en organen die belast zijn met de behandeling van klachten betreffende schendingen van artikel 4, lid 2, punten b) en c), van het voorstel; (5) ervoor te zorgen dat de toekomstige verordening: 1) een uitdrukkelijke rechtsgrondslag bevat voor samenwerking tussen de betrokken toezichthoudende autoriteiten, die elk optreden op hun respectieve bevoegdheidsgebieden; 2) voorziet in een gestructureerde samenwerking tussen de bevoegde toezichthoudende autoriteiten, met inbegrip van gegevensbeschermingsautoriteiten; 3) de bij de samenwerking betrokken nationale bevoegde toezichthoudende autoriteiten uitdrukkelijk vermeldt en vastlegt onder welke omstandigheden samenwerking moet plaatsvinden. De EDPS beveelt met name aan ervoor te zorgen dat de in de toekomstige verordening aangewezen onafhankelijke bevoegde autoriteiten de bevoegdheid en de plicht hebben om in het kader van hun onderzoeken en nalevingsbeoordelingen overleg te plegen met de andere relevante nationale bevoegde toezichthoudende autoriteiten, met inbegrip van gegevensbeschermingsautoriteiten. Wat de nationale gegevensbeschermingsautoriteiten betreft, beveelt de EDPS tevens aan te verduidelijken dat de overeenkomstig de toekomstige verordening aangewezen bevoegde onafhankelijke instanties in staat moeten zijn om aan de bij de AVG en de LED aangewezen bevoegde toezichthoudende autoriteiten op verzoek of op eigen initiatief alle informatie te verstrekken die is verkregen in het kader van eventuele controles en onderzoeken die betrekking hebben op de verwerking van persoonsgegevens, en om daartoe een uitdrukkelijke rechtsgrondslag op te nemen in de toekomstige verordening; (6) in de toekomstige verordening uitdrukkelijk de doelstelling(en) van algemeen belang te vermelden die wordt (worden) nagestreefd met artikel 6, lid 1, betreffende de informatie die aanbieders van mediadiensten over hun eigenaren en uiteindelijk begunstigden toegankelijk moeten maken, en ervoor te zorgen dat de lijst van categorieën gegevens die volgens artikel 6, lid 1, van het voorstel beschikbaar moeten worden gesteld, duidelijk wordt omschreven en uitdrukkelijk wordt vermeld in de toekomstige verordening, en (7) uitdrukkelijk aan te geven of persoonsgegevens zouden worden verwerkt in het kader van de in artikel 13 van het voorstel bedoelde samenwerking tussen nationale regulerende organen, en zo ja, daarnaast uitdrukkelijk de doeleinden van de verwerking, de specifieke categorieën van te verwerken persoonsgegevens, de bewaartermijn voor de gegevens en de taken en verantwoordelijkheden van de nationale regulerende instanties en organen in de zin van de gegevensbeschermingswetgeving vast te leggen.

Brussel, 11 november 2022(elektronisch ondertekend) Wojciech Rafał WIEWIÓROWSKI

(1) Verordening (EU) 2016/679 van het Europees Parlement en de Raad van 27 april 2016 betreffende de bescherming van natuurlijke personen in verband met de verwerking van persoonsgegevens en betreffende het vrije verkeer van die gegevens en tot intrekking van Richtlijn 95/46/EG (algemene verordening gegevensbescherming) (PB L 119 van 4.5.2016, blz. 1).

(2) Richtlĳn 2002/58/EG van het Europees Parlement en de Raad van 12 juli 2002 betreffende de verwerking van persoonsgegevens en de bescherming van de persoonlĳke levenssfeer in de sector elektronische communicatie (richtlĳn betreffende privacy en elektronische communicatie) (PB L 201 van 31.7.2002, blz. 37).

(3) Richtlijn (EU) 2016/680 van het Europees Parlement en de Raad van 27 april 2016 betreffende de bescherming van natuurlijke personen in verband met de verwerking van persoonsgegevens door bevoegde autoriteiten met het oog op de voorkoming, het onderzoek, de opsporing en de vervolging van strafbare feiten of de tenuitvoerlegging van straffen, en betreffende het vrije verkeer van die gegevens en tot intrekking van Kaderbesluit 2008/977/JBZ van de Raad (PB L 119 van 4.5.2016, blz. 89).

(4) COM(2022) 457 final.

(5) COM(2022) 457 final, blz.3.

(6) Verordening (EU) 2018/1725 van het Europees Parlement en de Raad van 23 oktober 2018 betreffende de bescherming van natuurlijke personen in verband met de verwerking van persoonsgegevens door de instellingen, organen en instanties van de Unie en betreffende het vrije verkeer van die gegevens, en tot intrekking van Verordening (EG) nr. 45/2001 en Besluit nr. 1247/2002/EG (PB L 295 van 21.11.2018, blz. 39).

(7) EDPS, Preliminary remarks on modern spyware, gepubliceerd op 15 februari 2022.