Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over de "Evaluatie van de sociaal-economische impact en het werkgelegenheidseffect van de structurele hervormingen van de Europese Unie"

(2004/C 32/23)

Het Europees Parlement heeft op 27 maart 2003 besloten het Europees Economisch en Sociaal Comité op grond van artikel 262 van het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap een advies te laten opstellen over het voornoemde thema.

De gespecialiseerde afdeling "Economische en Monetaire Unie, economische en sociale samenhang", die met de voorbereidende werkzaamheden was belast, heeft haar advies op 16 oktober 2003 goedgekeurd. Rapporteur was de heer Vever.

Het Europees Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn 403e zitting van 29 en 30 oktober 2003 (vergadering van 30 oktober) het volgende advies uitgebracht, dat met 74 stemmen vóór en 27 stemmen tegen bij 26 onthoudingen werd goedgekeurd.

Het Europees Parlement heeft het Comité op 19 maart 2003 verzocht de diverse structurele hervormingsprocessen in de Unie te evalueren op hun sociaal-economische impact en hun werkgelegenheidseffect. Het Comité heeft hiervoor op zijn beurt een beroep gedaan op de medewerking van de sociaal-economische kringen. Zo heeft het, met het oog op de adviesaanvraag van het Europees Parlement over de structurele hervormingen en een adviesaanvraag van de Europese Commissie over de strategie van Lissabon, van 8 tot en met 10 oktober jl. in Brussel een conferentie over het thema "De bijdrage van de georganiseerde civiele samenleving aan het proces van Lissabon - Voor meer participatie in de EU" georganiseerd. Een en ander heeft zijn weerslag gevonden in het onderhavige advies.

1. Samenvatting

1.1. Zoals ook al in eerdere adviezen werd beklemtoond, staat het Comité volledig achter de structurele hervormingen die momenteel overal in de Unie worden doorgevoerd, met name in het kader van het proces van Lissabon, en die Europa concurrerender moeten maken en het voortbestaan van zijn sociaal-economische model veilig moeten stellen. Het doel van deze hervormingen is zeer ambitieus: het gaat er niet alleen om de Unie in staat te stellen het beter te doen dan in het verleden, maar vooral ook haar in staat te stellen het beter te doen dan de concurrentie. Het Comité maakt zich dan ook zorgen over de achterstand die veel van de geplande hervormingen hebben opgelopen, en over het feit dat de groei en de werkgelegenheid steeds verder verslechteren. Als daar niets aan wordt gedaan, dan is het gevaar niet denkbeeldig dat de hervormingen volledig vastlopen, niet door een gebrek aan doelstellingen, plannen en deelnemers, maar door een gebrek aan verantwoordelijkheid, daadkracht en efficiëntie.

1.2. Het Comité vestigt er de aandacht op dat bij de burgers nogal wat vragen en twijfels leven omtrent de precieze bedoeling en de maatschappelijke kosten van de hervormingen. Daarom dringt het erop aan dat de Unie haar burgers zo goed mogelijk informeert, zodat ook z´ij in het proces van Lissabon gaan geloven. Zij moeten goed beseffen dat de totstandkoming van één grote Europese markt - de grootste ter wereld - in de eerste plaats henzelf ten goede komt en dat de geplande hervormingen van doorslaggevend belang zijn voor de verdere ontwikkeling van het sterk naar buiten gerichte Europa.

1.3. Het Comité maakt zich grote zorgen over het feit dat de groeivooruitzichten maar niet willen verbeteren, want dit tast het vertrouwen van de burgers en de sociale samenhang aan, waardoor de uitvoering van de hervormingen er bepaald niet gemakkelijker op wordt. Het is van oordeel dat de Unie dringend de nodige initiatieven dient te nemen om de groei te stimuleren. Het staat dan ook volledig achter de voorstellen van het Italiaanse voorzitterschap, de Commissie en de groep-Sapir, achter de Duits-Franse verklaring en achter de desbetreffende besluiten van de Europese Raad van 16 en 17 oktober jl. Zelf stelt het voor dat de Unie door het verstrekken van leningen en het stimuleren van publiek/private samenwerking op Europese schaal de voor Europa's toekomst zo belangrijke transnationale O& TO- en infrastructuurinvesteringen tracht te bevorderen. Het wijst er evenwel op dat een en ander niet tot een versoepeling van de begrotingsregels van het Stabiliteitspact mag leiden.

1.4. Het Comité betreurt dat de Unie de invoering van de euro niet heeft aangegrepen om het economisch beleid van de lidstaten op één noemer te brengen. Het dringt erop aan dat daar onverwijld werk van wordt gemaakt en dat ook het nodige wordt gedaan om de diverse belastingregelingen meer op één lijn te brengen en te vereenvoudigen. Verder zou ook de integratie van de werkgelegenheidsrichtsnoeren en de "globale richtsnoeren voor het economisch beleid" in een efficiëntere "beleidsmix" z.i. een belangrijke stap op weg naar een sociaal-economisch beleid op Europees niveau betekenen.

1.5. Het Comité stelt vast dat de interne markt nog lang niet voltooid is, terwijl er alweer een nieuwe uitbreiding in het verschiet ligt. De Unie dient dan ook dringend maatregelen te nemen om haar interne markt in alle opzichten (identiteit, samenhang, veiligheid) verder te versterken. Het Comité pleit in dit verband voor EU-inspecties, een gemeenschappelijke douaneregeling voor de buitengrenzen, een Europees statuut voor kleine en middelgrote bedrijven en zelfs publieke diensten op Europees niveau, althans in sectoren die zich daartoe lenen. Verder dient de Unie de Europese regelgeving te verbeteren en drastisch te vereenvoudigen (o.m. door te zorgen voor betere impactanalyses - waaraan het Comité overigens wil meewerken - en door de mogelijkheden tot zelfregulering door de sociaal-economische kringen te verruimen).

1.6. Het Comité vestigt ook de aandacht op Europa's achterstand op onderzoeksgebied. Dit is des te zorgwekkender omdat de strategie van Lissabon juist staat of valt met de verdere uitbouw van de kenniseconomie. Ter wille van de efficiëntie dringt het Comité erop aan het budget voor het kaderprogramma voor onderzoek en ontwikkeling op te trekken en de beschikbare middelen zoveel mogelijk te reserveren voor technologieprogramma's van Europees belang. Ook een betere onderlinge afstemming van het defensiebeleid van de lidstaten, in het kader van het gemeenschappelijk buitenlands en veiligheidsbeleid, en een effectievere wederzijdse openstelling van de desbetreffende markten voor overheidsopdrachten zouden de technologische innovatie in de Unie een krachtige impuls kunnen geven.

1.7. Het Comité wijst op de wisselwerkingen tussen de diverse hervormingsprocessen (liberalisering van de markten, verbetering van de toegang tot kapitaal, wegwerken van overheidstekorten, stimulering van innovatie, verbetering van de werking van arbeidsmarkt, modernisering van de sociale zekerheid, uitbouw van de onderwijs- en opleidingsstelsels, vereenvoudiging van de regelgeving en op gang brengen van een duurzaam ontwikkelingsproces). Verder stelt het vast dat het hervormingstempo sterk varieert naar gelang van de lidstaat en dat de hervormingen het verst zijn gevorderd in lidstaten die zich aan de regels van het Stabiliteitspact houden. Het wijst in dit verband op de behoefte aan meer informatie over de situatie in de diverse lidstaten. In deze behoefte zou kunnen worden voorzien door op de website van de Unie ook informatie over succesvolle hervormingen in het kader van het proces van Lissabon te verstrekken.

1.8. Het Comité vestigt ook de aandacht op de belangrijke rol van het maatschappelijk middenveld - een rol die uitdrukkelijk wordt vermeld in het mandaat van Lissabon, maar in sommige lidstaten nog niet op zijn juiste waarde wordt geschat. Het pleit ervoor om vóór iedere voorjaarstop in elke lidstaat een discussie met vertegenwoordigers van de sociale partners en andere middenveldorganisaties te organiseren. Bovendien is het van oordeel dat het middenveld meer moet worden gestimuleerd om eigen initiatieven te nemen, en dat ook dít soort initiatieven aandacht dient te krijgen in de jaarverslagen van de lidstaten en de Commissie en in de door het Comité bepleite databank over best practices in het kader van het proces van Lissabon. Het is van plan om zelf een aantal initiatieven te nemen om de informatieverstrekking over de bijdrage van het maatschappelijk middenveld te verbeteren.

1.9. Tot slot wijst het Comité nog op enkele belangrijke voorwaarden voor het welslagen van de hervormingen: herstel van de economische groei, voltooiing van de interne markt, toename van de trans-Europese investeringen en nauwer overleg, een betere uitwisseling van informatie en een betere verdeling van de verantwoordelijkheden tussen de diverse betrokken partijen. De hervormingen mogen niet van hogerhand worden opgelegd, maar moeten ook de steun hebben van de "spelers in het veld", de sociaal-economische actoren. Het Comité is ervan overtuigd dat het welslagen van de hervormingen staat of valt met het bereiken van een betere synergie tussen politiek en middenveld.

2. De structurele hervormingsprocessen in de Europese Unie

2.1. De diverse "processen"

2.1.1. In het sociaal-economische leven zijn aanpassingen en hervormingen schering en inslag, maar allerlei factoren - maatschappelijke ontwikkelingen, toename van de handel, culturele uitwisselingen, technologische veranderingen, nieuwe ontwikkelingen in het Europese integratieproces en de voortschrijdende economische mondialisering - hebben de laatste tijd tot een aanzienlijke stroomversnelling geleid. In het afgelopen decennium zijn binnen de Europese Unie diverse structurele hervormingsprocessen in gang gezet om het concurrentievermogen van het bedrijfsleven te verbeteren, de economische groei te vergroten, de werkloosheid terug te dringen en de basis te leggen voor een duurzaam en milieuvriendelijk ontwikkelingsproces. In sommige gevallen ging het initiatief daarbij van de Unie zelf uit en zijn het de EU-instellingen die als "motor" fungeren (liberalisering van de interne markt, invoering van de euro ...); in andere daarentegen waren het de nationale overheden die, vanuit hun eigen beleidsdoelstellingen, autonoom of in nauw overleg met de sociale partners bepaalde hervormingsprocessen in gang zetten (economische liberalisering in Groot-Brittannië, sociaal-economisch overleg in het kader van het "proces" van Wassenaar in Nederland). Mede als gevolg van een aantal op EU-niveau vastgestelde doelstellingen zijn thans in álle EU-lidstaten dergelijke hervormingsprocessen aan de gang. Ondanks de gemeenschappelijke doelstellingen en het communautaire "raamwerk" waarbinnen een en ander zich voltrekt - met periodieke evaluaties en vergelijkende analyses - krijgen de lidstaten daarbij ruimte voor eigen initiatieven en een eigen aanpak, afhankelijk van de specifieke omstandigheden waarmee zij worden geconfronteerd. Binnen het kader van deze processen hebben zich mettertijd tal van wisselwerkingen tussen de lidstaten onderling en tussen de diverse bestuursniveaus ontwikkeld.

2.1.2. De voornaamste pijlers van het economische hervormingsproces op EU-niveau zijn de goedkeuring van het Verdrag van Maastricht (1993), de overschakeling op een gemeenschappelijke munt, de vaststelling van het Stabiliteitspact en de invoering van "globale richtsnoeren voor het economisch beleid". Belangrijk is verder ook het besluit van de Europese Raad van Cardiff (1998) om meer vaart te zetten achter de structurele aanpassingen die door de liberalisering van de goederen-, diensten- en kapitaalmarkten noodzakelijk zijn geworden.

2.1.3. Vanuit het oogpunt van de werkgelegenheid is met name het Verdrag van Amsterdam (1997) van groot belang. In verband met de groeidoelstelling van het Stabiliteitspact - waarvan de officiële naam "Stabiliteits- en Groeipact" luidt - werd bij het Verdrag van Amsterdam een specifiek beleidsinstrument ter bevordering van de werkgelegenheid ingevoerd, de zgn. "werkgelegenheidsrichtsnoeren". Deze nieuwe regeling, die is bedoeld als aanvulling op de globale richtsnoeren voor het economische beleid - werd nog hetzelfde jaar door de Europese Raad van Luxemburg nader uitgewerkt. Twee jaar later, in 1999, heeft ook de Europese Raad van Keulen met het zgn. "Europees werkgelegenheidspact" een aantal aanbevelingen met betrekking tot de werkgelegenheidsproblematiek geformuleerd.

2.1.4. In maart 2000 werd met de zgn. "strategie van Lissabon" een synthese van al deze structurele hervormingsprocessen tot stand gebracht. De strategie van Lissabon moet de Unie in staat stellen vóór 2010 de meest concurrerende economie ter wereld te worden, een doelstelling die zij moet zien te realiseren door in te spelen op de nieuwe troeven van de kenniseconomie. De strategie moet enerzijds de interne markt een nieuwe impuls geven (financiële dienstverlening, intellectuele eigendom, liberalisering van de energiemarkt ...) en anderzijds de lidstaten ertoe aanzetten een aantal economische, sociale en administratieve hervormingen door te voeren (opleiding, onderzoek, arbeidsmarkt, sociale bescherming, administratieve vereenvoudiging ...). Zij ligt in het verlengde van een onderdeel van het "1992"-programma, dat de Commissie-Delors I in 1985 heeft gelanceerd in het kader van het internemarktproject, en van het Witboek Groei, concurrentievermogen, werkgelegenheid, dat de Commissie-Delors II in 1993 heeft uitgebracht om de impact van het internemarktprogramma te vergroten.

2.1.5. In 2001 heeft de Europese Raad van Göteborg de aanzet gegeven voor een "globale aanpak": voortaan zou op alle communautaire beleidsterreinen een centrale plaats worden ingeruimd voor het streven naar duurzame ontwikkeling.

2.1.6. In 2003 ten slotte heeft de Europese Commissie in opdracht van de Europese Raad van Barcelona (2002) een aantal initiatieven genomen om de verschillende hervormingsprocessen beter op elkaar af te stemmen. Vooral de jaarlijkse "voorjaarstoppen" zullen hierbij een centrale rol gaan spelen, maar ook op de andere bijeenkomsten van de Europese Raad en op de bijeenkomsten van de Raad van ministers zal de onderlinge coördinatie van de hervormingen voortaan de nodige aandacht krijgen. De bedoeling is ook dat de hervormingen om de drie jaar worden bijgestuurd.

2.2. Doelstellingen van de hervormingen

2.2.1. De hervormingen hebben voornamelijk tot doel het concurrentievermogen van het sterk naar buiten gerichte Europa te verbeteren en tegelijk het Europees sociaal model met zijn focus op dialoog en sociale grondrechten te consolideren en te stroomlijnen. Zij zijn absoluut noodzakelijk als de Unie in deze snel veranderende wereld haar streven naar duurzame economische en sociale ontwikkeling wil realiseren - een streven dat uiteindelijk haar verdere toekomst zal bepalen.

2.2.2. De hervormingen zijn er dus in de eerste plaats op gericht Europa's concurrentievermogen te versterken. Europa moet niet alleen de concurrentie van technologisch zeer geavanceerde industrielanden als de Verenigde Staten en Japan zien te trotseren, maar moet ook het hoofd zien te bieden aan de concurrentie van de zgn. emerging countries, waar de productiekosten een flink stuk lager liggen. De door te voeren hervormingen moeten worden gezien tegen de achtergrond van:

2.2.2.1. de snelle en wereldwijde technologische veranderingen, die maken dat producten en technieken almaar sneller verouderen, de concurrentie scherper en grootschaliger wordt en meer en meer bedrijven de wijk nemen naar lagelonenlanden, die er overigens qua kwaliteit van onderwijs en opleiding, opleidingsniveau van de beroepsbevolking en technologische ontwikkeling steeds meer op vooruitgaan;

2.2.2.2. de multilaterale handelsbesprekingen in het kader van de Wereldhandelsorganisatie, die ondanks de mislukking van de Conferentie van Cancún in september jl. moeten worden voortgezet om de ambitieuze "Agenda van Doha" - die tot doel heeft de internationale ontwikkeling en de internationale handel in industrieproducten, landbouwproducten en diensten te stimuleren en een en ander in goede banen te leiden door het vaststellen van regels op gebieden als mededinging, intellectuele eigendom, volksgezondheid en milieu - te kunnen afwerken;

2.2.2.3. de recente ontwikkelingen op het vlak van de werkgelegenheid en de arbeidsmarkt, met o.m. de voortschrijdende arbeidstijdvermindering en de toenemende flexibiliteit en individualisering;

2.2.2.4. de vergrijzing van de bevolking, een probleem waarmee álle Europese landen worden geconfronteerd en dat een aantal ingrijpende aanpassingen noodzakelijk maakt, zoals een meer gedifferentieerde aanpak van het beheer van de arbeidsmarkt en maatregelen om de sociale zekerheid betaalbaar te houden.

2.2.3. De hervormingen zijn er ook op gericht de samenhang binnen de interne markt te versterken, een aspect dat met de toetreding van tien nieuwe lidstaten in het vooruitzicht meer dan ooit aandacht verdient.

2.2.4. Verder wil de Unie in verband met de invoering van de euro het economisch beleid van de lidstaten meer op één lijn brengen, conform de criteria van het Stabiliteits- en Groeipact.

2.2.5. En tot slot is het nog de bedoeling de basis te leggen voor een duurzame economische en sociale ontwikkeling, een doelstelling die alleen kan worden gerealiseerd als de overheidsfinanciën in evenwicht worden gebracht, een adequaat werkgelegenheidsbeleid wordt opgezet (met aandacht voor zaken als concurrentievermogen, opleiding en mobiliteit), de sociale bescherming betaalbaar wordt gemaakt (met de pensioenen en de gezondheidszorg als absolute prioriteiten), de sociale samenhang wordt verbeterd en het milieu op een behoorlijke manier wordt beschermd.

2.3. De hervormingen en de publieke opinie

2.3.1. Door de sterke vertraging van de economische groei, de onrust op beurzen en financiële markten en de toename van de werkloosheid zijn er vragen en twijfels gerezen over de zin, de efficiëntie en de haalbaarheid van de geplande hervormingen. Zo vinden velen het doel van het proces van Lissabon - tussen nu en 2010 van Europa de meest concurrerende economie ter wereld te maken - veel te ambitieus en te optimistisch. Deze doelstelling werd vastgelegd in maart 2000, d.w.z. op een moment dat de "nieuwe economie" een einde leek te hebben gemaakt aan een kwarteeuw van lage economische groei en de Unie weer een - volgens optimisten even lange - periode van hoge groeicijfers tegemoet leek te gaan (in het geval van Ierland werd zelfs een economische groei van 10 % of meer verwacht). Door de ineenstorting van de nieuwe economie, de daaruit voortgevloeide beurscrisis en de weer oplopende internationale spanningen kwam aan deze gunstige conjuncturele situatie echter al gauw een einde. Daar komt nog bij dat de doelstelling van Lissabon op zich al aanleiding kan geven tot ongerustheid. Zo vragen sommigen zich wellicht af welke prijs Europa zal moeten betalen om de meest concurrerende economie ter wereld te kunnen worden. In de ontwikkelingslanden liggen de loonkosten immers stukken lager en is er nauwelijks sprake van sociale bescherming. Emerging countries als China hebben zelfs nog méér troeven in handen, zoals een hoge productiviteit, een goed ontwikkelde industriële sector en een hoog investerings- en technologieniveau. Het potentiële effect van deze vragen en twijfels mag niet worden onderschat: als zij niet worden weggenomen, kunnen zij het welslagen van de hervormingen ernstig in het gedrang brengen.

2.3.2. Het Comité is er nog steeds van overtuigd dat de doelstellingen van de hervormingen, zélfs het streven om van Europa de meest concurrerende economie ter wereld te maken, gerealiseerd kunnen worden mits zij in het juiste perspectief worden gezien. Wat de 15 lidstaten met het "mandaat van Lissabon" in wezen te kennen hebben gegeven is dat zij alles in het werk willen stellen om de economische groei, de werkgelegenheid en het voortbestaan van het Europese sociaal-economische model veilig te stellen. De hervormingen moeten het sterk naar buiten gerichte Europa beter wapenen tegen de almaar toenemende internationale concurrentie door het in staat te stellen zijn sterkste (reële of potentiële) troeven verder te ontwikkelen: zijn onderwijs- en opleidingssysteem, zijn wil en vermogen tot innovatie en het gemeenschappelijke beheer van zijn voornaamste hulpbronnen. Europa, het Europese bedrijfsleven en de Europese burgers hebben alle reden om hoge verwachtingen te koesteren van de volledige eenmaking van de interne markt - na de uitbreiding de grootste markt ter wereld, met een half miljard relatief koopkrachtige consumenten en producenten - en van het proces van Lissabon. Wel zullen er nog heel wat horden moeten worden genomen voordat de doelstellingen van Lissabon gerealiseerd zijn.

2.3.3. Het Comité beseft maar al te goed hoeveel vastberadenheid en doorzettingsvermogen noodzakelijk zullen zijn om op alle terreinen vooruitgang te blijven boeken. Er is al een hele weg afgelegd, maar het zwaarste gedeelte van het traject ligt nog voor de boeg.

3. Aanpak van de hervormingen

3.1. Pluspunten

3.1.1. Dankzij de strategie van Lissabon beschikken de lidstaten over een road map met concrete doelstellingen en termijnen, zodat zij zich nu met vereende krachten kunnen gaan toeleggen op de uitbouw van een aantrekkelijk, open en concurrerend Europa. Ieder jaar zal tijdens een speciale voorjaarstop worden nagegaan hoeveel vooruitgang het jaar ervoor werd geboekt: er zullen balansen worden opgemaakt, vergelijkingen worden gemaakt en prioriteitswijzigingen worden doorgevoerd.

3.1.2. Door de keuze voor een open coördinatiemethode krijgt het begrip subsidiariteit een andere invulling en zullen de "schotten" tussen het communautaire en het nationale niveau verdwijnen. Een adequate toepassing van het subsidiariteitsbeginsel zal vruchtbare wisselwerkingen tussen het communautaire en het nationale - en eventueel ook het regionale en lokale - bestuursniveau mogelijk maken, die nog kunnen worden aangevuld door peer-to-peer-evaluaties door de lidstaten onderling alsmede door uitwisselingen van informatie over succesvol gebleken methoden.

3.1.3. Overigens is de overheid - op communautair, nationaal of zelfs regionaal niveau - niet de enige "speler" in de diverse hervormingsprocessen. Ook voor de particuliere sector, de sociale partners en het hele maatschappelijk middenveld is een belangrijke rol weggelegd, zoals in het mandaat van Lissabon uitdrukkelijk wordt gesteld. De Unie van Europese Industrie- en Werkgeversfederaties (UNICE) en het Europees Verbond van Vakverenigingen (EVV) hebben trouwens actief deelgenomen aan de voorbereiding van de vorige voorjaarstop: zij zijn niet alleen met een eigen bijdrage gekomen, maar zij hebben ook, op uitnodiging van het voorzitterschap van de Raad, samen met de Commissie deelgenomen aan voorbereidend topoverleg op het niveau van de sociale partners. Bovendien hebben zij onlangs met het Europees Centrum van Gemeenschapsbedrijven (CEEP) en de Europese Unie van het Ambacht en het Midden- en Kleinbedrijf (UEAPME) een meerjarenplanning voor een gezamenlijke dialoog opgesteld, waarmee zij duidelijk te kennen hebben gegeven dat zij vastbesloten zijn een eigen bijdrage aan de uitwerking en tenuitvoerlegging van de structurele hervormingen te leveren. Het begrip subsidiariteit krijgt dus naast zijn traditionele verticale dimensie (verdeling van de bevoegdheden over de Unie, de lidstaten en de regio's) ook een steeds uitgesprokener horizontale dimensie (verdeling van de verantwoordelijkheden over overheid, particuliere sector en maatschappelijk middenveld).

3.1.4. Ook een aantal nationale beroepsorganisaties grijpen de voorjaarstoppen aan om kritische rapporten over het verloop van de hervormingen op te stellen en om hun eigen initiatieven of bijdragen onder de aandacht te brengen. Een voorbeeld hiervan zijn de landenrapporten van de bij UNICE aangesloten organisaties, die een beeld geven van de situatie in de 15 EU-lidstaten en in Noorwegen en Turkije(1).

3.1.5. Tot slot moet nog worden gewezen op de wisselwerkingen tussen de diverse processen onderling - tenuitvoerlegging van de globale richtsnoeren voor het economisch beleid, uitvoering van de werkgelegenheidsrichtsnoeren, voltooiing van de interne markt en uitvoering van de structurele hervormingen. Begin dit jaar heeft de Commissie trouwens voor het eerst al haar jaarverslagen over deze processen op hetzelfde moment gepubliceerd, als onderdeel van één algemeen "implementatieverslag".

3.2. Minpunten

3.2.1. Sinds dit jaar tracht de Commissie de verschillende hervormingenprocessen beter op elkaar af te stemmen. Deze coördinatie is evenwel een puur formele aangelegenheid, zonder noemenswaardige impact op de besluitvorming van de lidstaten. Zij heeft nog niet geleid tot een min of meer permanente samenwerking tussen de diverse vakraden en tussen de lidstaten onderling, die zich eerst nog de nieuwe procedures en methoden eigen moeten zien te maken. Deze aanloopfase zal de hele periode 2003-2006 duren.

3.2.2. Vooral de informatieverstrekking tijdens de voorjaarstoppen laat nog sterk te wensen over. In plaats van een concrete stand van zaken op te maken, beperken de lidstaten zich ertoe het mandaat van Lissabon nog maar eens een keer uitvoerig te bespreken. Soms vloeien daar zelfs nieuwe regels uit voort, zonder dat daar een afdoende verklaring voor wordt gegeven. Door dit gebrek aan medewerking van de kant van de lidstaten beschikt de Commissie niet over voldoende gegevens om een gedetailleerde vergelijkende analyse van het verloop van de hervormingen te kunnen maken.

3.2.3. In de meeste gevallen blijft het evenwel niet bij een gebrekkige informatieverstrekking, maar bezondigen de lidstaten zich ook nog eens aan laksheid en een gebrek aan discipline. Zo hebben nogal wat landen steeds meer moeite om aan de begrotingseisen van het Stabiliteitspact te voldoen, blijven sommige lidstaten systematisch in gebreke waar het gaat om het omzetten van EU-richtlijnen in nationale wetgeving en neemt het aantal inbreuken op de internemarktregels almaar toe.

3.2.4. Zorgwekkend is ten slotte ook dat in verscheidene lidstaten de sociale partners en het maatschappelijk middenveld onvoldoende bij het hervormingsproces worden betrokken. Dit geldt zowel voor de uitwerking en de uitvoering van de hervormingen zelf als voor het opstellen van de voortgangsrapporten. Vandaar dat de bij UNICE aangesloten organisaties de laatste voorjaarstop te baat hebben genomen om de Europese Raad eigen rapporten voor te leggen.

4. Resultaat van de hervormingen

4.1. De structurele hervormingsprocessen binnen de Unie - die overigens niet los van elkaar staan, maar elkaar dienen te versterken - zijn er voornamelijk op gericht:

- de markten verder te liberaliseren;

- de toegang tot kapitaal te vergemakkelijken;

- de overheidsuitgaven in evenwicht te brengen zonder de belastingdruk te verhogen;

- de innovatie te stimuleren;

- de werking van de arbeidsmarkt te verbeteren;

- de sociale zekerheid te moderniseren;

- de onderwijs- en opleidingsstelsels verder uit te bouwen;

- de veel te omslachtige regelgeving te vereenvoudigen;

- een duurzaam ontwikkelingsproces op gang brengen.

4.2. Verdere liberalisering van de markten. De verst gevorderde sector is de telecommunicatiesector, op enige afstand gevolgd door de gas- en elektriciteitssector, waar de prijzen in vele gevallen nog te hoog liggen. De postsector is in de meeste landen nog in handen van de overheid en is dan ook, ondanks enkele beperkte liberalisatie-initiatieven, nog steeds sterk verdeeld. In de vervoerssector ten slotte zijn er nog problemen met de vervoersinfrastructuur, waarvan de uitbreiding en modernisering vertraging heeft opgelopen, met name als gevolg van het feit dat nogal wat projecten in het kader van de trans-Europese netwerken werden uitgesteld.

4.3. Toegang tot kapitaal. Mede dankzij de invoering van de euro is de integratie van de Europese kapitaalmarkten inmiddels ver gevorderd. Verscheidene lidstaten hebben al maatregelen genomen om starters en kleine en middelgrote bedrijven gemakkelijker aan het benodigde kapitaal te helpen, maar toch laat de toegang tot risicokapitaal nog altijd te wensen over (zeker in vergelijking met de Verenigde Staten), wat de expansiemogelijkheden van kleine en middelgrote ondernemingen en van vernieuwende bedrijven beperkt. Bovendien is de eenmaking van de Europese kapitaalmarkt te veel een top down-aangelegenheid, wat voor de nodige vertraging heeft gezorgd. Het ware beter geweest de sector meer tot zelfregulering aan te sporen.

4.4. Terugdringen van overheidstekorten. Wat de omvang van de overheidstekorten betreft varieert de situatie aanzienlijk naar gelang van de lidstaat. Uit verslagen van de Commissie en de Raad blijkt dat sommige lidstaten hun overheidsfinanciën op orde hebben (Denemarken, Finland, Ierland, Luxemburg en Zweden), terwijl andere tegen een steeds verder oplopend tekort aankijken en gevaarlijk dicht tegen de in het Stabiliteitspact aangegeven limiet aanzitten of deze zelfs overschrijden (Duitsland, Frankrijk, Italië en tot voor kort Portugal). De lidstaten met de grootste tekorten zijn veelal ook het minst ver gevorderd met hun structurele hervormingen; de landen met de gezondste overheidsfinanciën zijn in de meeste gevallen al een stuk verder, maar daar staat tegenover dat sommige van hen, en met name sommige noordelijke lidstaten, met een hoge belastingdruk opgezadeld zitten.

4.5. Stimuleren van innovatie. Dankzij het Internet en de goede toegankelijkheid van nieuwe technologieën neemt niet alleen de kwaliteit maar ook de productiviteit steeds verder toe. Deze ontwikkeling leidt tot een verscherping van de internationale arbeidsverdeling: bedrijven gaan meer rekening houden met comparatieve voordelen (zoals lage lonen) en gaan steeds meer activiteiten uitbesteden of bepaalde productieonderdelen (textiel, consumentenelektronica, speelgoed ...) of taken (boekhouding ...) overhevelen naar emerging countries. Op enkele uitzonderingen na (Finland, Frankrijk en Zweden) liggen de uitgaven voor onderzoek ver beneden het in Lissabon vastgelegde streefcijfer (3 % van het BBP). De budgetten verschillen aanzienlijk van lidstaat tot lidstaat en sluiten vaak niet aan bij de doelstellingen van het Europees kaderprogramma voor onderzoek en ontwikkeling. Europa ondervindt ook nadeel van het feit dat de onderlinge afstemming - zowel financieel als technologisch - van het defensiebeleid van de lidstaten in het kader van het gemeenschappelijk buitenlands en veiligheidsbeleid zo lang op zich laat wachten. Dit geldt niet alleen voor de defensie-industrie als zodanig, maar ook voor aanverwante sectoren (nieuwe materialen, elektronische apparatuur ...). Wat de toekenning van octrooien betreft halen enkele lidstaten een behoorlijk niveau (Finland en Zweden), maar loopt de Unie gemiddeld een flink stuk achter op landen als de Verenigde Staten en Japan. Het uitblijven van het geplande gemeenschapsoctrooi - het recente politieke akkoord hierover moet nog in een definitieve vorm worden gegoten - maakt de situatie alleen maar erger.

4.6. Verbetering van de werking van de arbeidsmarkt. Zoals duidelijk blijkt uit de bijlage, is de situatie ook op dít vlak erg verschillend. Geen enkele lidstaat heeft géén problemen, maar sommige landen kunnen bogen op een hoge algemene participatiegraad, terwijl andere te kampen hebben met een structureel tekort aan arbeidsplaatsen en met hoge werkloosheid. Mede met het oog op de vergrijzing van de bevolking worden momenteel ingrijpende hervormingen doorgevoerd om de werking van de arbeidsmarkt te verbeteren, en met name om de arbeidsmarkt flexibeler te maken en vraag en aanbod beter op elkaar te laten aansluiten. Overleg en onderhandelingen mét en tússen de sociale partners moeten ervoor zorgen dat de hervormingen wel degelijk tot een verbetering van de werkgelegenheidssituatie en een versterking van de internationale concurrentiepositie van het Europese bedrijfsleven leiden. Enkele lidstaten, zoals Frankrijk, trachten werkzoekenden ertoe te bewegen een eigen bedrijf op te zetten door de administratieve procedures te vereenvoudigen en de betrokkenen nog een tijdlang dezelfde sociale bescherming te garanderen als werknemers in loondienst.

4.7. Modernisering van de sociale zekerheid. Om de sociale zekerheid ondanks de alom toenemende vergrijzing betaalbaar te houden worden ook op dít terrein hervormingen doorgevoerd. De bedoeling is vooral de duur van de premieperiode beter af te stemmen op de toegenomen levensverwachting, de pensioenstelsels (zowel in de particuliere als in de overheidssector) te hervormen uitgaande van de positieve elementen van beide soorten stelsels, en ervoor zorgen dat "senioren" niet worden aangemoedigd of zelfs gedwongen om vervroegd uit te treden(2). Verder tracht men de bevolking het nut van aanvullende verzekeringen en aanvullende pensioenregelingen te doen inzien. Sommige problemen dreigen evenwel een efficiënte tenuitvoerlegging van de hervormingen onmogelijk te maken, zoals het feit dat er in sommige lidstaten nog steeds een tendens is om lang vóór de pensioengerechtigde leeftijd uit te treden (België, Frankrijk en Griekenland).

4.8. Verbetering van onderwijs en opleiding. De meeste lidstaten, en met name de noordelijke, hebben een goed ontwikkeld en kwalitatief hoogstaand onderwijs- en opleidingssysteem, maar de bestaande systemen sluiten niet altijd goed aan op de economische behoeften. Sommige landen proberen dit te verhelpen via wetten, brancheafspraken, uitwisselingsprogramma's, uitbouw van het leerlingenstelsel enz. (Frankrijk, Italië, Luxemburg, Portugal en Spanje). Ook het feit dat steeds meer mensen toegang hebben tot het Internet komt het opleidingsniveau ten goede.

4.9. Vereenvoudiging van de regelgeving. Alle lidstaten kampen nog met een veel te omslachtige regelgeving, ook al hebben sommige al een aantal vereenvoudigingen doorgevoerd (Denemarken, Finland, het Verenigd Koninkrijk en Zweden). Vooral de procedures voor de oprichting van nieuwe (met name kleine) bedrijven moeten dringend worden gestroomlijnd, omdat zij van grote invloed zijn op de economische bedrijvigheid en de werkgelegenheid. De procedures vereenvoudigen en de administratieve rompslomp verminderen is echter niet voldoende; er dient ook efficiënter te worden opgetreden tegen de informele economie, die na de uitbreiding wellicht nog in omvang zal toenemen. Van cruciaal belang is verder ook dat de lidstaten de Europese richtlijnen sneller in nationaal recht omzetten. Zoals blijkt uit de "scoreborden" van de Commissie varieert de situatie sterk naar gelang van de lidstaat. De landen met de grootste achterstand hebben intussen al wel maatregelen genomen om hun achterstand te verkleinen (Frankrijk, Griekenland en Italië).

4.10. Op gang brengen van een duurzaam ontwikkelingsproces. De uitvoering van de akkoorden van Kyoto verloopt in sommige lidstaten vlotter dan in andere. Milieubescherming is een thema dat in de noordelijke landen beter aanslaat dan in de rest van de Unie, getuige het grote aantal wetten, programma's en gedragscodes met milieubepalingen. Maar ook de andere lidstaten beginnen zich meer voor het milieu te interesseren. Zo wordt steeds meer informatie uitgewisseld met de bedoeling lering te trekken uit elkaars ervaringen (milieuconvenanten, milieuhandvesten, milieulabels, controle op en verdeling van emissierechten ...).

5. Conclusies

5.1. Álle lidstaten trachten via structurele hervormingen hun concurrentiepositie te verbeteren, de economische groei te stimuleren, de werkloosheid terug te dringen en de basis te leggen voor een duurzame sociaal-economische ontwikkeling.

5.2. De situatie is inmiddels al op heel wat punten verbeterd, zodat er geen reden is om het vertrouwen in de strategie van Lissabon te verliezen, ondanks de achterstand die de hervormingen hier en daar hebben opgelopen. Positief is vooral:

5.2.1. het feit dat alle bewindslieden, van welke signatuur ook, zijn gaan beseffen dat hervormingen noodzakelijk zijn om Europa's concurrentiepositie veilig te stellen en het hoofd te kunnen bieden aan de demografische en technologische veranderingen;

5.2.2. de inzet van de sociaal-economische kringen, die steeds méér (maar nog altijd niet voldoende) initiatieven nemen, met name op Europees niveau, om de hervormingen meer kans van slagen te geven;

5.2.3. de inschakeling van de sociale partners bij hervormingen met belangrijke gevolgen voor bedrijfsleven en samenleving (opleiding, arbeidsmarkt, sociale zekerheid);

5.2.4. de snelle opgang van de nieuwe informatietechnologieën en van het Internet dankzij de liberalisering van de telecommunicatiesector;

5.2.5. de toenemende aandacht voor duurzaamheid en voor de toekomst van de Europese samenleving (beter beheer van de overheidsfinanciën, hervorming van de sociale zekerheid, zorg voor de veiligheid en gezondheid van de consument, bescherming van het milieu ...).

5.3. Er moeten evenwel nog een aantal lacunes worden weggewerkt, met name om de economische groei weer aan te zwengelen. Zo moet vooral werk worden gemaakt van:

5.3.1. de verdere eenmaking van de interne markt, en met name de uitbouw van de vervoersinfrastructuur en de liberalisering van de energie- en de dienstensector (incl. de financiële dienstverlening), om de kosten te drukken, de voorzieningszekerheid te waarborgen en de groei te stimuleren (het Comité betreurt dat de Unie in haar streven naar meer economische groei niet in de eerste plaats de groeidynamiek van haar interne markt tracht te benutten);

5.3.2. het saneren van de overheidsfinanciën - zonder de investeringen en de groei af te remmen - en het harmoniseren van een aantal belastingregelingen die van groot belang zijn voor de werking van de interne markt;

5.3.3. het stimuleren van het technologisch onderzoek, waar nog onvoldoende vaart in zit om de doelstelling van Lissabon te kunnen realiseren;

5.3.4. de vereenvoudiging van de regelgeving, gekoppeld aan een snellere omzetting van Europese richtlijnen in nationaal recht.

5.4. Het Comité wil voorts nog de volgende punten onder de aandacht brengen:

5.4.1. Zowel de uitgangssituatie als het hervormingstempo variëren aanzienlijk naar gelang van de lidstaat. Grosso modo kan worden gesteld dat:

5.4.1.1. de noordelijke lidstaten op de meeste terreinen beter scoren dan de rest van Unie (marktliberalisering, overheidsfinanciën, productiviteit, onderwijs, onderzoek, werkgelegenheid, milieu ...), maar wel met een hogere belastingdruk opgezadeld zitten;

5.4.1.2. de zuidelijke lidstaten door de bank genomen met een grotere achterstand te kampen hebben en, hoewel zij al concrete initiatieven hebben genomen, nog heel wat tijd nodig zullen hebben om deze achterstand volledig te kunnen werken, omdat veel van hun handicaps historisch gegroeid en cultureel gebonden zijn;

5.4.1.3. de situatie op het vlak van de overheidsfinanciën veel zegt over het verloop van het hervormingsproces, want een toenemend overheidstekort is vaak een gevolg van een te laks hervormingsbeleid.

5.4.2. Zelfs de best presterende landen kunnen niet opboksen tegen hun belangrijkste concurrenten, terwijl het juist de bedoeling is dat de lidstaten het gemiddeld (d.w.z. jaarlijkse variaties buiten beschouwing gelaten) niet alleen beter doen dan in het verleden, maar ook en vooral beter doen dan hun concurrenten.

5.4.3. De publieke opinie staat vaak terughoudend, en soms zelfs ronduit afwijzend, tegenover de doorgevoerde hervormingen. Velen vrezen namelijk dat bepaalde verworvenheden weer gaan verdwijnen zonder dat daar een duidelijke vooruitgang op het vlak van de werkgelegenheid en de sociale zekerheid tegenover staat. Het probleem is immers dat de hervormingen in een eerste periode alleen maar negatieve effecten opleveren (vertraging van de groei, toename van de werkloosheid) en dat de positieve effecten ervan pas op langere termijn zichtbaar worden. Het Comité maakt zich dan ook zorgen over de achterstand die veel van de geplande hervormingen hebben opgelopen, en over het feit dat de groei en de werkgelegenheid steeds verder verslechteren. Voorkomen moet worden dat de hervormingen volledig vastlopen, niet door een gebrek aan doelstellingen, plannen en deelnemers, maar door een gebrek aan verantwoordelijkheid, daadkracht en efficiëntie.

6. Aanbevelingen

6.1. De structurele hervormingen hebben nog maar weinig concrete resultaten opgeleverd en worden door de burgers dan ook met argusogen bekeken. Daarom beveelt het Comité het volgende aan.

6.2. De Unie, en met name de Europese Raad van Lissabon, heeft precies aangegeven welke hervormingen op Europees en op nationaal niveau moeten worden doorgevoerd, maar de concrete aanpak van een en ander laat nog zeer te wensen over. Het Comité pleit dan ook voor een andere aanpak, gebaseerd op de hieronder uiteengezette prioriteiten.

6.2.1. Willen de hervormingen werkelijk een succes worden, dan moet dringend iets worden gedaan aan de informatieverstrekking aan de burgers, die nog niet ten volle beseffen waar het allemaal om gaat en wat er precies op het spel staat. Daarom pleit het Comité ervoor om in de aanloop naar de jaarlijkse voorjaarstoppen overal in de Unie discussies te organiseren, o.m. met vertegenwoordigers van het maatschappelijk middenveld.

6.2.2. Belangrijk is ook dat het overleg met de sociaal-economische kringen over het doel, de opzet, de impact en het verloop van de hervormingen wordt verbeterd en dat naar een betere verdeling van de taken en verantwoordelijkheden wordt gestreefd. Behalve voor de wetgever en de overheid is immers ook voor het maatschappelijk middenveld een belangrijke taak weggelegd, met name bij de uitvoering van de hervormingen (initiatieven van de sociaal-economische kringen, akkoorden tussen de sociale partners ...). Daarom moeten de lidstaten zo veel mogelijk niet-specifieke overheidstaken aan maatschappelijke organisaties delegeren en het maatschappelijk middenveld ertoe aanzetten zijn volle verantwoordelijkheid te nemen.

6.2.3. De lidstaten en de Commissie dienen in hun jaarlijkse verslagen aan de Europese Raad (die zij moeten opstellen met het oog op de jaarlijkse voorjaarstoppen) duidelijker aan te geven hoe de hervormingen verlopen. Bovendien dienen zij in deze verslagen niet alleen de initiatieven van de overheid, maar ook die van de sociale partners en de andere sociaal-economische actoren te vermelden.

6.2.4. Nu er afspraken voor een meer gerichte follow-up en evaluatie van de hervormingen zijn gemaakt, met o.m. de presentatie van een jaarlijks voortgangsrapport door de Commissie, moet ernaar worden gestreefd de wisselwerkingen tussen de diverse processen te verbeteren. Zo zou het beter zijn de werkgelegenheidsrichtsnoeren en de globale richtsnoeren voor het economisch beleid samen te voegen in plaats van ze alleen maar met elkaar in overeenstemming te brengen. Dit zou de jaarlijkse vaststelling van richtsnoeren voor het sociaal-economisch beleid aanzienlijk vergemakkelijken.

6.2.5. Ook de benchmarking en de verspreiding van informatie over succesvolle methoden moeten efficiënter worden aangepakt. Zo zou op de website van de Unie een specifieke rubriek over de strategie van Lissabon en de diverse hervormingsprocessen kunnen worden gecreëerd. Om deze "databank" te kunnen uitbouwen zou men de lidstaten en het maatschappelijk middenveld kunnen verzoeken de bevoegde dienst alle nuttige informatie over de hervormingen te verstrekken. Het Comité gaat trouwens zelf een aantal initiatieven nemen om de informatieverstrekking over de bijdrage van het maatschappelijk middenveld aan de diverse hervormingsprocessen te verbeteren.

6.2.6. En tot slot moet alles in het werk worden gesteld om ook de tien nieuwe lidstaten zo goed mogelijk in het proces van Lissabon te integreren (en ook de overige kandidaat-lidstaten alvast bij een en ander te betrekken). Daarbij moet rekening worden gehouden met de specifieke kenmerken van deze landen, en met name met het feit dat de meeste van hen een ontwikkelingsachterstand hebben ten opzichte van de huidige lidstaten. Anderzijds kunnen deze specifieke omstandigheden het hervormingsproces in de nieuwe lidstaten juist vergemakkelijken door het feit dat zij op sommige terreinen voor een "comparatief voordeel" zorgen. Hoe het ook zij, de toekomstige lidstaten moeten worden verzocht om de Europese Raad in maart 2004, ter gelegenheid van de volgende voorjaarstop, een hervormingsprogramma en een voortgangsrapport voor te leggen.

6.3. Ook wat de werkterreinen en de specifieke inhoud van de hervormingen betreft, ziet het Comité een aantal prioriteiten.

6.3.1. Het wordt steeds duidelijker dat de invoering van de euro pas al haar vruchten zal afwerpen als het economisch beleid van de lidstaten op één noemer wordt gebracht - waartegen de lidstaten zich steeds hebben verzet, met als gevolg dat men nog niet verder is gekomen dan een embryonale vorm van coördinatie. Een gemeenschappelijk economisch beleid impliceert uiteraard ook dat de belastingstelsels op één lijn worden gebracht en dat het chaotische kluwen van bilaterale overeenkomsten wordt vervangen door één enkele EU-verordening, met name om dubbele heffingen uit de wereld te helpen, de belastingregels met betrekking tot de intracommunautaire handel te vereenvoudigen en de belastinggrondslagen te harmoniseren. Over deze problematiek is het Comité momenteel een apart advies aan het opstellen.

6.3.2. Het Stabiliteitspact helpt de lidstaten hun overheidstekort binnen de perken te houden en dient dan ook te worden nageleefd (in het pact wordt ook duidelijk gewezen op de solidariteit die de euro-landen met elkaar verbindt). Het is er echter ook op gericht de groei te stimuleren. Op dit vlak is er immers al even weinig - zoniet nog minder - reden tot juichen als op het gebied van de overheidsfinanciën. Het heeft dan ook geen zin strikte regels op te stellen om buitensporige overheidstekorten eens en voor altijd uit de wereld te helpen, zonder tegelijk een effectief groeibeleid op poten te zetten. En het heeft evenmin zin ingrijpende structurele hervormingen door te voeren zonder de Europese burgers een aantrekkelijk en geloofwaardig groeiperspectief te bieden.

6.3.3. De Unie moet dan ook resoluut de kaart van de interne markt uitspelen, want de interne markt draagt een enorm groeipotentieel in zich. Om dit ten volle te kunnen benutten moet meer vaart worden gezet achter het liberaliseringsproces en achter de omzetting van EU-regelgeving in nationaal recht. Ook met de uitbreiding van 15 tot 25 lidstaten in het vooruitzicht is het meer dan ooit noodzakelijk dat de Unie werk maakt van de verdere versterking van haar interne markt (samenhang, werking, identiteit, veiligheid). Zo zou zij kunnen overwegen om al dan niet in samenwerking met de nationale overheden:

6.3.3.1. inspecties op EU-niveau in te voeren;

6.3.3.2. een gemeenschappelijke douaneregeling voor de buitengrenzen in te stellen;

6.3.3.3. de publieke dienstverlening in de diverse lidstaten beter te coördineren, als mogelijke voorbereiding op de invoering van Europese diensten in sectoren die zich daartoe lenen.

6.3.4. Zij moet ook proberen méér bedrijven - zowel kleine als grote - zover te krijgen dat zij Europees gaan denken en op Europese schaal gaan opereren. Het Comité herinnert in dit verband aan zijn pleidooi voor een eenvoudig Europees statuut voor kleine en middelgrote bedrijven en dringt er nogmaals bij de Commissie op aan een voorstel in die zin uit te werken(3).

6.3.5. In de strategie van Lissabon wordt nog een andere cruciale ontwikkelingsfactor benadrukt, nl. de uitbouw van de kenniseconomie. In de Unie wordt te weinig geïnvesteerd in de technologieën van de toekomst en áls er al wordt geïnvesteerd, dan gaat het veelal om initiatieven op nationaal niveau. Het kaderprogramma voor onderzoek en ontwikkeling heeft slechts een bescheiden budget meegekregen (nauwelijks 5 % van de nationale onderzoeksbudgetten), dat ook nog eens over de diverse lidstaten moet worden verdeeld. Het Comité pleit er dan ook voor dit budget op te trekken om de efficiëntie van het kaderprogramma te vergroten. Verder dringt het erop aan de beschikbare middelen zoveel mogelijk te reserveren voor technologieprogramma's van Europees belang, d.w.z. programma's die de economische groei in álle lidstaten ten goede komen. Ten slotte zou de technologische innovatie in de Unie ook een krachtige impuls krijgen als, in het kader van het gemeenschappelijk buitenlands en veiligheidsbeleid, het defensiebeleid van de lidstaten en alles wat daarmee samenhangt (ruimtevaartactiviteiten, harmonisatie van het bewapeningsbeleid, nieuwe dual use-technologieën, enz.) meer op één lijn zou worden gebracht en als de lidstaten hun markten voor overheidsopdrachten op dit terrein daadwerkelijk zouden openstellen.

6.3.6. Vooral een krachtige groei-impuls als gevolg van economische hervormingen (gericht op het verdiepen van de interne markt, het stimuleren van het particuliere initiatief, het aantrekken van investeringen ...) kan de werkgelegenheid weer doen toenemen. Voor werkgelegenheidsmaatregelen van sociale aard (onderwijs en opleiding, inzetbaarheid, werking van de arbeidsmarkt) ziet het Comité vooral een flankerende en bijsturende rol weggelegd. Goede voorbeelden hiervan zijn de maatregelen die Denemarken, Ierland, Nederland en het Verenigd Koninkrijk hebben genomen.

6.3.7. Om deze reden is het Comité voorstander van een Europees groei-initiatief. Het verwelkomt dan ook de voorstellen die het Italiaanse voorzitterschap, de Commissie en de "groep op hoog niveau" onder leiding van de heer Sapir in juli jl. naar voren hebben gebracht. De voorstellen in de Duits-Franse verklaring van september jl. gaan eveneens in deze richting en ook de Europese Raad heeft tijdens zijn bijeenkomst op 16 en 17 oktober jl. de noodzaak van een Europees groei-initiatief benadrukt (voor concrete besluiten is het evenwel nog wachten tot de volgende bijeenkomst van de Europese Raad, op 12 en 13 december a.s.). Het Comité pleit in dit verband voor extra - Europese - stimulansen ter bevordering van investeringen in O& TO-activiteiten (zie hierboven) en transnationale infrastructuurvoorzieningen (vervoer, energie, telecommunicatie, milieu) die noodzakelijk zijn voor een goede werking van de uitgebreide interne markt. Door de EIB-steun voor dit soort investeringen op te voeren en door de samenwerking tussen overheid en particuliere sector te stimuleren - en o.m. op die manier het onderlinge vertrouwen tussen de diverse economische "actoren" te verbeteren - kan de Unie de mogelijke nadelige kortetermijneffecten van de begrotingsafspraken in het Stabiliteitspact op de groei compenseren.

6.3.8. De vergrijzing van de bevolking, de toenemende zorgkosten en de strenge begrotingseisen maken een hervorming van de sociale zekerheid onontkoombaar wil men de werkloosheidsregelingen, de gezondheidszorg en de pensioenstelsels betaalbaar houden. Net als de genoemde maatregelen ter bevordering van de werkgelegenheid vereist de hervorming van de sociale zekerheid nauw overleg met de sociale partners, die men ook bij de uitvoering van de nieuwe regeling een sleutelrol zou kunnen laten spelen.

6.3.9. Voorts is het zaak de wet- en regelgeving te verbeteren en te vereenvoudigen. De Commissie heeft al verscheidene verbeteringen doorgevoerd of aangekondigd (codificeringen, Witboek Europese governance, maatregelen in het kader van het Europese vereenvoudigingsprogramma, enz.), maar er is nog een lange weg te gaan. Het Comité pleit in dit verband voor:

6.3.9.1. invoering, zowel op Europees als op nationaal niveau, van een "vereenvoudigingscultuur" met een gedragscode voor de EU-instellingen en soortgelijke regels voor de nationale overheden, om beter in te spelen op de behoeften van de gebruikers en snel tot concrete en meetbare resultaten te komen;

6.3.9.2. verbetering van de kwaliteit en onafhankelijkheid van impactanalyses in het kader van de voorbereiding van nieuwe regelgeving (het Comité vindt impactanalyses erg belangrijk en is bereid om in het kader van zijn adviesfunctie een eigen bijdrage te leveren).

6.3.10. Verder is het Comité van oordeel dat de EU-instanties en de nationale overheden de sociaal-economische kringen, die een belangrijke bijdrage leveren aan de diverse hervormingsprocessen, meer ruggensteun dienen te geven zodat deze met meer eigen initiatieven kunnen komen en op die manier de impact van de structurele hervormingen kunnen vergroten. Het is vooral zaak dat zij:

6.3.10.1. de sociaal-economische kringen een grotere handelingsvrijheid en meer verantwoordelijkheid geven, met name op EU-niveau, maar er tegelijk ook op toezien dat de herijkte regels efficiënter worden toegepast;

6.3.10.2. de sociaal-economische kringen meer mogelijkheden geven voor zelf- en co-regulering in het kader van een partnerschap met de overheid, en zulks met name op de volgende terreinen: sociale dialoog, erkenning van beroepen, dienstverlening, milieubescherming, handel en consumentenaangelegenheden.

6.4. Tot slot wijst het Comité nog op enkele belangrijke voorwaarden voor het welslagen van de hervormingen: herstel van de economische groei, voltooiing van de interne markt, toename van de trans-Europese investeringen en nauwer overleg, een betere uitwisseling van informatie en een betere verdeling van de verantwoordelijkheden tussen de politieke beleidsmakers en het maatschappelijk middenveld. Het komt erop aan Europa economisch slagvaardiger te maken door zowel zijn autonome groeicapaciteit als het draagvlak voor de hervormingen te vergroten. In deze sociaal-economisch moeilijke tijden hebben de hervormingen weinig kans van slagen als zij van hogerhand worden opgelegd en door middel van wetten en regels worden doorgedrukt. Belangrijk is dat ook de "spelers in het veld", de sociale partners, er hun schouders onder zetten.

Brussel, 30 oktober 2003.

De voorzitter

van het Europees Economisch en Sociaal Comité

R. Briesch

(1) www.unice.org/lisbon.

(2) Zie het advies Oudere werknemers, PB C 14 van 16.1.2001.

(3) Zie het advies Een Europees statuut voor mkb's, PB C 125 van 27.5.2002.