INLEIDING

Hormoonontregelende stoffen zijn chemische stoffen die de werking van het endocriene systeem wijzigen en de gezondheid van mensen en dieren negatief beïnvloeden. Zij kunnen van synthetische of natuurlijke oorsprong zijn. Blootstelling aan hormoonontregelende stoffen is mogelijk vanuit verschillende bronnen, zoals residuen van bestrijdingsmiddelen of consumentenproducten die in het dagelijks leven worden gebruikt of aanwezig zijn.

Wat is het endocriene systeem? Het endocriene systeem is een boodschappersysteem van het lichaam. Het maakt gebruik van hormonen, signaalmoleculen die zich door de bloedbaan bewegen, als communicatiemiddel en om elders in het lichaam effecten teweeg te brengen in cellen, weefsels en organen. Hormonen zijn van essentieel belang voor de beheersing van een groot aantal processen in het lichaam, van vroege processen zoals de embryonale ontwikkeling en de vorming van organen, tot de beheersing van weefsel- en orgaanfuncties op volwassen leeftijd.

De bezorgdheid over hormoonontregelende stoffen is sinds de jaren 1990 toegenomen. Nadat het Europees Parlement in 1998 een resolutie over hormoonontregelende stoffen had aangenomen, heeft de Commissie in december 1999 de Communautaire strategie voor hormoonontregelaars vastgesteld, waaraan sindsdien vervolg is gegeven door maatregelen op het gebied van onderzoek, regulering en internationale samenwerking.

Er is aanzienlijke vooruitgang geboekt bij het verkrijgen van inzicht in en het reguleren van hormoonontregelende stoffen en de EU wordt tegenwoordig beschouwd als een van de wereldleiders bij de aanpak van deze chemische stoffen. Tegelijkertijd is de maatschappelijke bezorgdheid nog steeds groot.

De Commissie heeft zich altijd ingezet voor de bescherming van de EU-burgers en het milieu tegen alle gevaarlijke chemische stoffen, en zij zal dat blijven doen. In deze context is het, bijna twintig jaar na de vaststelling van de communautaire strategie van 1999, noodzakelijk de aanpak van de EU inzake hormoonontregelende stoffen te actualiseren zodat die grensverleggend blijft en nog steeds garant staat voor een coherente benadering van deze stoffen op de verschillende gebieden, voortbouwend op de toegenomen kennis, de bereikte resultaten en de opgedane ervaring. Met het oog daarop komt de Commissie vandaag met haar strategische aanpak voor hormoonontregelende stoffen voor de komende jaren. Het uiteindelijke algemene doel is de EU-burgers en het milieu een hoog niveau van bescherming te garanderen en tegelijk een interne markt in stand te houden die de consument ten goede komt en waar alle EU-ondernemingen kunnen gedijen.

Met deze mededeling wordt ingegaan op de verzoeken van het Europees Parlement en de Raad en wordt opvolging gegeven aan het zevende milieuactieprogramma. Achtergrond van deze mededeling zijn de internationale verbintenissen om op te treden tegen gevaarlijke chemische stoffen.

Deel 1 beschrijft de wetenschappelijke vorderingen op het gebied van hormoonontregelende stoffen in de afgelopen twintig jaar. Deel 2 geeft een overzicht van de maatregelen die de EU tot nu toe heeft genomen, en in deel 3 wordt de aanpak toegelicht die de Commissie voorstelt om het beleid van de EU inzake hormoonontregelende stoffen in de toekomst daadwerkelijk vooruit te helpen.

1. WETENSCHAPPELIJKE KENNIS OVER HORMOONONTREGELENDE STOFFEN

De afgelopen decennia is er op het gebied van hormoonontregeling aanzienlijke wetenschappelijke vooruitgang geboekt. Sinds de vaststelling van de communautaire strategie van 1999 zijn vele duizenden collegiaal getoetste wetenschappelijke publicaties beschikbaar gekomen waarin de aard en oorzaken van hormoonontregeling worden onderzocht, alsmede de gevolgen ervan voor de menselijke gezondheid en voor populaties van in het wilde levende dieren. Er is ook vooruitgang gerapporteerd in publicaties van de Europese Commissie en van EU-agentschappen of in het kader van door de Commissie gecoördineerde activiteiten.

Sinds 1999 zijn er steeds sterkere wetenschappelijke aanwijzingen dat er een verband is tussen blootstelling aan hormoonontregelende stoffen enerzijds en ziekten bij de mens of negatieve gevolgen voor in het wild levende dieren anderzijds. Daarnaast heeft voortschrijdend wetenschappelijk inzicht gezorgd voor overeenstemming over een aantal kwesties die relevant zijn voor een goed begrip van hormoonontregeling. Er is nu brede consensus over de definitie die in 2002 is opgesteld in het kader van het Internationaal Programma voor chemische veiligheid, een gezamenlijk programma van diverse agentschappen van de Verenigde Naties, waaronder de Wereldgezondheidsorganisatie, volgens welke hormoonontregelende stoffen worden omschreven als "exogene stoffen of mengsels van stoffen die een of meer functies van het hormoonsysteem verstoren en als gevolg daarvan schadelijke gezondheidseffecten veroorzaken in een intact organisme of het nageslacht of (deel)populaties daarvan".

Er is ook overeenstemming over het feit dat de gevoeligste perioden voor blootstelling aan hormoonontregelende stoffen samenvallen met de belangrijke ontwikkelingsfasen, zoals de ontwikkeling van de foetus en de puberteit. Blootstelling aan hormoonontregelende stoffen gedurende deze fasen kan blijvende gevolgen veroorzaken en leiden tot een grotere gevoeligheid voor ziekten op latere leeftijd. Ook wordt algemeen erkend dat hormoonontregelende stoffen op verschillende manieren met het hormoonsysteem kunnen interfereren. Tot dusver was het wetenschappelijk onderzoek voornamelijk gericht op een beperkt aantal endocriene middelen. De laatste jaren is echter gebleken dat ook andere aspecten van het endocriene systeem gevoelig kunnen zijn voor hormoonontregelende stoffen. Er zijn ook steeds meer aanwijzingen dat hormoonontregelende stoffen met elkaar kunnen samenwerken om additieve effecten voort te brengen (het "mengsel-" of "cocktaileffect"), waardoor blootstelling aan een combinatie van hormoonontregelende stoffen schadelijke gevolgen kan hebben bij concentraties waarvoor voor de afzonderlijke stoffen op zich geen effecten zijn waargenomen (ook al is dit effect niet specifiek voor hormoonontregelende stoffen).

Er zijn echter nog hiaten in de kennis. Die hebben met name betrekking op:

·de gevolgen van blootstelling aan hormoonontregelende stoffen voor de ontwikkeling van ziekten en voor in het wild levende dieren. In dit verband is er slechts beperkt inzicht in de specifieke bijdrage van de chemische blootstelling en in de manier om die af te zonderen van andere mogelijke oorzaken van de negatieve effecten die worden onderzocht. Ook andere factoren spelen immers een rol bij de ontwikkeling van dergelijke hormoongerelateerde aandoeningen (bijv. genetica, voeding, levensstijl of andere milieufactoren) of bij het optreden van hormoongerelateerde effecten op in het wild levende dieren (bijv. overexploitatie en klimaatverandering);

·de bestaande controverse over de vraag of en hoe bepaalde toxicologische beginselen, zoals het beginsel van de "veilige drempelwaarde" – d.w.z. de dosis waaronder naar verwachting geen schadelijk effect zal optreden – kunnen worden toegepast bij de beoordeling van de veiligheid van hormoonontregelende stoffen. Een deel van de wetenschappers is van mening dat voor hormoonontregelende stoffen geen veilige drempelwaarde kan worden vastgesteld;

·het verkrijgen van volledig inzicht in gecombineerde blootstelling ("mengsel-/cocktaileffect");

·de ontwikkeling van veiligere alternatieven (met inbegrip van niet-chemische benaderingen) ter vervanging van hormoonontregelende stoffen;

·het mechanisme van hormoonontregeling.