Advies van het Comité van de Regio's over het "Europees Ruimtelijk Ontwikkelingsperspectief"

(1999/C 93/07)

HET COMITÉ VAN DE REGIO'S,

gezien het "Europees Ruimtelijk Ontwikkelingsperspectief" (EROP);

gezien het besluit van de Commissie van 8 juni 1998 om het Comité van de Regio's over dit onderwerp te raadplegen, krachtens artikel 198C, lid 1, van het EG-Verdrag;

gezien het besluit van het Bureau van 15 juli 1998 om commissie 4 "Ruimtelijke ordening, stadsbeleid, energie, milieu" met de voorbereidende werkzaamheden van het advies te belasten;

gezien het op 11 december 1998 door commissie 4 goedgekeurde ontwerpadvies (CDR 266/98 rev. 2) (rapporteur: mevrouw du Granrut, co-rapporteur: de heer Knape),

heeft tijdens zijn 27e zitting van 13 en 14 januari 1999 (vergadering van 14 januari) met meerderheid van stemmen het volgende advies goedgekeurd.

1. Algemene opmerkingen

1.1. Overzicht van de doelstellingen en de aanpak van het EROP

1.1.1. De uitwerking van het EROP getuigt van de wil van de Europese Unie om de wereldwijde economische uitdagingen aan te gaan, nu de economische integratie van de Unie toeneemt, de regionale en lokale overheden een steeds grotere rol spelen in de ruimtelijke ontwikkeling en de uitbreiding met de landen van Midden- en Oost-Europa ophanden is. Deze wil valt samen met de drie basisdoelstellingen die tijdens de informele bijeenkomst van de ministers van ruimtelijke ordening in Leipzig zijn vastgelegd, namelijk economische en sociale samenhang, duurzame ontwikkeling en een evenwichtig en solidair concurrentievermogen voor het Europees grondgebied.

Tegen deze achtergrond stelt het EROP de tenuitvoerlegging voor van een geïntegreerd en functioneel concept voor ruimtelijke ontwikkeling, waarmee een evenwichtiger, doeltreffender en verantwoordelijker gebruik van de Europese ruimte mogelijk wordt gemaakt, evenals een beter beheer van de natuurlijke, menselijke en technische hulpbronnen.

Dit concept voorziet in een besluitvormingsproces waarbij de verschillende bestuursniveaus betrokken zijn en waarbij coherentie en complementariteit van door de lid-staten ontplooide activiteiten op het gebied van ruimtelijke ordening en ontwikkeling voorop staan. Op die manier wordt rekening gehouden met de territoriale diversiteit en de complexiteit van de sociale en economische problemen.

1.1.2. Het feit dat het EROP ook een wezenlijke integratie van de ruimtelijke gevolgen van communautair beleid voorstelt, levert een meerwaarde op en kan tot optimalisering van EU-maatregelen leiden. De tenuitvoerlegging van het EROP vergt dan ook zowel horizontale als verticale coördinatie van sectoraal communautair beleid, evenals acties door de verschillende bestuursniveaus die tot de ruimtelijke ordening en ontwikkeling van het grondgebied bijdragen.

Door de algemene visie die het EROP biedt op de Europese ruimte, spoort het de lid-staten en de regionale en lokale overheden ertoe aan vast te stellen welke problemen die te maken hebben met ruimtelijke ordening, de nationale grenzen overschrijden, en daarmee rekening te houden. Hoewel het EROP dient te worden gezien als een document van indicatieve aard dat zeker geen normatief karakter heeft, strekt het tot rechtvaardiging van het ruimtelijke-ordeningsconcept dat het voorstaat, van het overlegproces dat daaruit voortvloeit en van de noodzaak beleid op het gebied van ruimtelijke ordening steeds vanuit een Europees perspectief te benaderen.

Dit laatste punt wordt in het EROP gestaafd door vier actieterreinen inzake ruimtelijke ordening voor te stellen die een krachtige ontwikkeling doormaken en waarvan de problematiek voor het gehele Europese grondgebied van belang is. Daarnaast wordt een analyse gemaakt van de gevolgen van communautaire beleidsmaatregelen voor de ruimtelijke ordening van het Europees grondgebied.

Deze vier terreinen zijn:

- tenuitvoerlegging van een nieuw stadsbeleid;

- partnerschap stad/platteland en de rol van plattelandsgebieden;

- actie op het gebied van vervoer, communicatie en toegang tot kennis;

- behoud van het cultureel en natuurlijk erfgoed in Europa.

Ten aanzien van de impact van het communautair beleid op het Europees grondgebied (het gemeenschappelijk landbouwbeleid, de structuurfondsen, het milieu, het concurrentievermogen, infrastructuren voor vervoer en communicatie) wordt in het EROP gesteld dat deze beleidslijnen van invloed zijn op de ruimtelijke ordening in de Europese Unie; de gevolgen van deze onderdelen moeten dan ook onderzocht worden, zodat de complementariteit en de economische en sociale effecten ervan worden verbeterd.

1.2. Algemene opmerkingen en kritische analyse

1.2.1. Het Comité van de Regio's erkent de kwaliteit van het analysewerk en overleg waarvan het EROP het resultaat is, evenals het illustratieve karakter van de in het document opgenomen tabellen en kaarten, ook al zijn deze nog voor verbetering vatbaar ().

Het Comité van de Regio's is van mening dat het door het EROP voorgestelde concept van ruimtelijke ontwikkeling een belangrijke bijdrage levert aan de integratie van de Europese Unie: zonder ruimtelijke integratie kan er geen sprake zijn van volledige Europese integratie.

Het EROP moet vooreerst een referentiedocument zijn voor de nationale, regionale en lokale actoren op het gebied van ruimtelijke ordening, ook al vertonen deze grote verschillen wat hun praktijken en instellingen aangaat. Dit referentiekader moet zowel vernieuwend als onweerlegbaar zijn en een meerwaarde vormen voor bestaande - ook institutionele - methoden en instrumenten. Met andere woorden, het EROP mag geen nieuw planningsniveau worden dat inmenging zou toestaan in de bevoegdheden van nationale, regionale en lokale bestuurders, maar moet deze er juist van overtuigen dat het voor een verrijking van hun beraad zorgt en hun nieuwe perspectieven voor actie en voor een doeltreffender optreden biedt. Op bepaalde punten kunnen de analyses van het EROP echter verbeterd worden.

1.2.2. Het zou nuttig geweest zijn de ruimtelijke-ordeningsaspecten van de globalisering van de economie en de effecten daarvan op (middel)lange termijn te belichten, en daarbij te kijken naar aspecten als handelsverkeer, bedrijfsvestiging, financiële markten, betrekkingen tussen wereldsteden, activiteiten van "gateway"- en havensteden van de Unie en energievoorziening. Door middel van een dergelijke analyse had een eventuele toename van de regionale verschillen zoals geschetst in het Cohesieverslag, beter in kaart kunnen worden gebracht. Zo hadden de politieke richtsnoeren kunnen worden uiteengezet waaraan in de komende jaren voorrang moet worden gegeven om hiertegen zo doeltreffend mogelijk op te treden en het beleid voor de periode na 2006 doelmatig voor te bereiden.

Hetzelfde geldt voor de uitbreiding van de Europese Unie; de kandidaat-lid-staten vormen niet slechts een aanvulling van het Europees grondgebied, maar zijn landen met een verleden, een erfgoed, economische hulpbronnen en tekortkomingen die gevolgen hebben voor de organisatie van de Europese ruimte. Op relatief korte termijn zou een toekomstanalyse moeten worden uitgevoerd, waarbij de directe en indirecte ruimtelijke gevolgen van de uitbreiding voor zowel de huidige als de toekomstige lid-staten van de Europese Unie uitvoerig worden onderzocht.

In het EROP zou nadrukkelijker rekening moeten worden gehouden met de strategische rol van de Zuid-Europese regio's, als natuurlijke interface tussen het Europese continent en de zuidelijke oever van het Middellandse-Zeegebied, en als ruimte die een grotere bijdrage tot het Euromediterrane samenwerkingsbeleid kan leveren. Tevens zouden richtsnoeren moeten worden voorgesteld voor de specifieke problemen van bergstreken.

1.2.3. In het EROP hadden de effecten van de toenemende onderlinge afhankelijkheid van de lid-staten, de gevolgen van de interne markt, van het vrij verkeer van personen en kapitaal, van de verspreiding van nieuwe technologieën en van de invoering van de euro nader bekeken kunnen worden. Daarbij hadden de consequenties daarvan voor de ruimtelijke ordening bestudeerd kunnen worden - bijvoorbeeld de gevolgen die deze aspecten kunnen hebben voor de nieuwe aantrekkingskracht van bepaalde gebieden en het ontstaan van nieuwe ontwikkelingscorridors.

Vanuit een dergelijke benadering had een vergelijkende studie kunnen worden verricht naar de ruimtelijke ordening van traditionele Europese corridors en hun zwakke punten met betrekking tot de nieuwe ruimtelijke verdeling van de ontwikkeling en het in het EROP aanbevolen territoriale concept. Vanuit deze gezichtshoek had kunnen worden gekeken naar de rol van "zwaartepunt" die een bepaalde stad of groep van steden zou spelen, naar de effecten van de tenuitvoerlegging van adequate vervoersinfrastructuren en naar de bijdrage van onderzoekscentra om de economie van regio's die een ontwikkelingsachterstand te zien geven, nieuw leven in te blazen en hun mogelijkheden te benutten.

1.2.4. In het EROP wordt verwezen naar het experiment Interreg IIC, ter illustratie van de gunstige effecten van transnationale samenwerking en om aan te tonen dat investeringen via dit instrument doelmatig worden benut. Het zou interessant zijn geweest hieraan gerichtere activiteiten op het terrein van regionaal partnerschap toe te voegen, door maatregelen te nemen voor gebieden die in geografisch opzicht minder van belang zijn, of gebieden die permanent geografisch benadeeld zijn ten gevolge van klimaat, geïsoleerde ligging, insulaire positie, hoogte of reliëf, maar wel onmiddellijk ruimtelijk en economisch resultaat kunnen aantonen. Dit zou ook een oplossing zijn voor de beperkingen van een aantal bestaande Interreg IIC-programma's door het gebrek aan ruimtelijke samenhang.

Tot slot wordt in het EROP terecht erkend dat diversiteit één van de troeven van de Europese Unie is en dat zij niet moet worden beperkt, maar daaruit worden geen conclusies getrokken. Voor het behoud van diversiteit moet het bestaan van ruimtelijk beleid op regionaal en lokaal niveau worden erkend, evenals de onvervangbare waarde die het heeft voor zowel het leefklimaat van de bewoners als voor het functioneren van de democratie. In het EROP had meer de nadruk moeten liggen op deze toepassing van het subsidiariteitsbeginsel bij de benadering van ruimtelijke ordening. Integratie van regionale beleidslijnen inzake ruimtelijke ordening vormt de hoeksteen van het in het EROP voorgestelde ruimtelijke-ordeningsconcept.

Het Comité van de Regio's is van mening dat de regionale en lokale actoren een fundamentele rol spelen bij de formulering van een Europese visie op ruimtelijke ordening, aangezien zij in staat zijn zowel met de verwachtingen van hun medeburgers als met de regels van Europese solidariteit rekening te houden, mede door de sociaal-economische actoren van de lokale ontwikkeling hierbij te betrekken.

Wat de sectorale beleidslijnen betreft, vindt het Comité van de Regio's dat in het EROP explicieter gevraagd had moeten worden om systematisch onderzoek naar de ruimtelijke gevolgen, en om noodzakelijke coördinatie daarvan op institutioneel niveau. Dat is een kwestie van doelmatig beheer van publieke middelen, waarbij de Commissie het voorbeeld moet geven.

1.3. De functies van het EROP

Tot besluit van deze algemene opmerkingen zou het Comité van de Regio's willen dat het EROP drie functies ontwikkelt: het vergaren van kennis, het doen van voorstellen en actie op politiek niveau.

1.3.1. Vergaren van kennis

In het EROP wordt al erkend dat deze eerste functie moet worden verbeterd. Hiertoe worden door de Commissie en de lid-staten speciale seminars georganiseerd, waaraan leden van het Comité van de Regio's deelnemen (). Alle onderwerpen worden door deskundigen behandeld en vervolgens besproken door planologen van alle niveaus en toegelicht met Interreg IIC-initiatieven.

Het Comité van de Regio's stelt voor deze seminars, in het licht waarvan de eerste doelstellingen van het EROP worden bepaald, ook te gebruiken voor het vaststellen van de taken van de Waarnemingspost "Netwerk Ruimtelijke Ordening van het Europees grondgebied". Het Comité van de Regio's suggereert, nu reeds uitwisselingen, studies en onderzoek te organiseren ten behoeve van de landen van Midden- en Oost-Europa.

1.3.2. Voorstellen doen

Het Comité van de Regio's stelt voor de korte termijn twee beleidslijnen voor: resp. van experimentele en institutionele aard.

Op basis van de werkzaamheden van het EROP zouden enkele gebieden voor Europese actie op het terrein van ruimtelijke ordening naast Interreg IIC moeten worden gekozen die als proeftuin zouden fungeren voor de in het EROP aanbevolen ruimtelijke aanpak, zowel wat de coördinatie van hun programma's voor ruimtelijke ontwikkeling als de decentralisering van het uit te voeren communautair beleid aangaat. In één van deze gebieden zou moeten worden geëxperimenteerd met een actieplan in het kader van het partnerschap tussen stad en platteland.

Het EROP zou niet alleen mechanismen voor coördinatie op het gebied van ruimtelijke ordening moeten voorstellen, maar ook juridische en financiële instrumenten voor een meer gestructureerde organisatie van verschillende vormen van transnationale samenwerking.

1.3.3. Politieke actie

De politieke actie van het EROP beperkt zich vooralsnog tot de instemming van bestuurders, op alle territoriale niveaus, met de problematiek en de aanpak ervan. De geloofwaardigheid van het EROP, die afhangt van de meerwaarde van de analyses en de voorstellen, zal worden versterkt door de voorgestelde aanpak in praktijk te brengen in proefgebieden en door de verschillende territoriale bestuursniveaus, met name de regionale overheden, bij de ruimtelijke planning te betrekken in het kader van een op consensus gebaseerd besluitvormingsproces.

In het EROP mag een ander belangrijk element, dat tot politieke keuzes leidt, niet worden veronachtzaamd: communautair sectoraal beleid, met name het gemeenschappelijk landbouwbeleid en de structuurfondsen. Wanneer de lid-staten zullen beseffen dat de aanpak van het EROP voorkomt dat bepaalde programma's elkaar overlappen, of ervoor zorgt dat investeringen - ook op termijn - rendabeler zijn, zullen ze erkennen dat het EROP hun een "politieke" dienst kan bewijzen. Met het EROP wordt niet beoogd verandering aan te brengen in de bevoegdheden van de verschillende lokale en regionale overheidsniveaus, maar hun de weg te wijzen naar een ruimtelijke logica. De ruimte is een goed dat baat heeft bij een rationeler en geïntegreerder gebruik van haar voorzieningen en ontwikkelingsmogelijkheden.

2. Bijzondere opmerkingen

2.1. Het voorstel voor een evenwichtiger en polycentrisch stedelijk systeem

Het CvdR toont zich verheugd over het feit dat steden in het EROP worden beschouwd als een essentiële factor voor de economische dynamiek van de regio's en voor het concurrentievermogen van de Europese Unie ten opzichte van de rest van de wereld, en als een actieve hoeder van de Europese cultuur en beschaving in al hun diversiteit.

2.1.1. De diagnose

Het CvdR is van mening dat in het EROP alle problemen worden genoemd die de ontwikkeling van de Europese steden in de weg staan en in sommige gevallen tot hun verval leiden. Iedere stad heeft echter haar eigen specifieke combinatie van problemen en mogelijkheden. Bij de noodzakelijke analyse daarvan had in het EROP kunnen worden bevestigd dat het door de lokale bestuurders gevoerde beleid onontbeerlijk is en dat het zaak is dit beleid te aanvaarden en met alle andere nationale of Europese maatregelen te coördineren.

In het EROP wordt gesteld dat er relevante en vergelijkbare informatie betreffende de Europese steden beschikbaar moet zijn met het oog op een passend stadsbeheer. Het CvdR herinnert in dit verband aan het besluit van de Europese Commissie om een "stadsaudit" te organiseren, gericht op 58 steden, 8 agglomeraties en 21 hoofdstedelijke regio's waarbij het hoofdzakelijk de bedoeling is de kwaliteit van het bestaan te meten. Verder heeft het CvdR erop aangedrongen een onderzoek in te stellen naar de toepasbaarheid, de validiteit en de bruikbaarheid van bepaalde indicatoren, waarmee de leefomstandigheden in grote en kleine steden en stadsgebieden worden gemeten.

Tijdens het in november 1998 in Wenen gehouden Europees stadsforum is de balans van deze onderzoeken en deze aanpak opgemaakt, en is erkend dat de ervaring van lokale overheden onmisbaar is bij het ontwikkelen van een geïntegreerd stadsbeleid. Mocht er een vaste groep deskundigen inzake stadsontwikkeling worden opgezet, dan is het belangrijk dat daarin ook vertegenwoordigers van lokale overheden zitting hebben.

2.1.1.1. Op een aantal punten hadden de opstellers van het EROP dieper kunnen ingaan. Het Comité denkt met name aan de gestaag voortgaande stedelijke groei en aan de geleidelijke verandering van de factoren die een rol spelen bij de lokalisering van economische activiteiten die het ontstaan van nieuwe ontwikkelingscentra bevorderen. Over het algemeen lijkt het EROP meer een momentopname dan een op de toekomst (10 à 20 jaar) gerichte visie:

- Welke betekenis moet worden gegeven aan "gateway-steden"? Moeten ze worden uitgebreid en worden beschermd tegen hun zwakke kanten?

- Is het met de voorbeelden van clusters en netwerken van steden mogelijk geworden een optimaal bevolkingsdichtheidsniveau voor hun ontwikkeling te bepalen? Bestaat er een structureel verband tussen stedelijke netwerken en corridors, en welke factoren bepalen hun complementariteit?

- Verhullen de financiële kosten van de uitbreiding van steden en van de ontwikkeling van voorsteden niet de realiteit van de functioneringskosten van vervoer en infrastructuur?

2.1.1.2. Het CvdR heeft een belangrijke leemte geconstateerd, die betrekking heeft op de benadering van ontwikkelingsstrategieën: terwijl het gaat om gebieden waarin 80 % van de Europese bevolking woont, kiest het EROP geen positie voor de gemiddelde Europeaan; en terwijl in het document terecht uitsluiting en de schadelijke gevolgen daarvan aan de kaak worden gesteld, wordt er geen rol weggelegd voor degenen die direct met slachtoffers van uitsluiting te maken hebben.

2.1.2. De strategie

In het EROP wordt voorgesteld, voor steden uit te gaan van het beginsel van polycentriciteit in combinatie met een gedecentraliseerde concentratie. Terecht wordt gesteld dat de ontwikkeling van de steden in Europa in aanzienlijke mate het ruimtelijk evenwicht van het Europees grondgebied beïnvloedt en deze ontwikkeling daarom alleen in samenhang met andere steden dan wel met hun invloedssfeer, of met allebei denkbaar is. Bovendien vragen alle stedelijke maatregelen om sectoroverstijgende strategieën op het terrein van ruimtelijke ordening. Dat zou moeten leiden tot een systeem van evenwichtigere en polycentrische steden. Het voordeel van dit stelsel is dat de samenwerking tussen steden wordt bevorderd, de interactie tussen steden en hun achterland wordt herzien, onnodige "urban sprawl" wordt tegengegaan en een nieuwe relatie tussen stad en platteland wordt gedefinieerd.

2.1.2.1. Het polycentrisch stelsel van steden en het functioneel stedelijk gebied

Het in het EROP voorgestelde polycentrisch stelsel van steden kan een actiekader vormen, waarbinnen de behoeften van steden en de omringende gebieden tot uitdrukking kunnen komen. Zo kunnen binnen een territoriaal kader gepaste antwoorden worden gevonden.

Het Comité van de Regio's erkent dat de Europese steden met gelijksoortige problemen kampen en dat het daarom wenselijk is tot systematisering en coördinatie over te gaan, maar het wijst erop dat het vanwege de diversiteit van die steden niet mogelijk is één algemeen geldend systeem voor te schrijven. Het CvdR dringt aan op flexibele toepassing van een combinatie van de drie hoekstenen van het stadsbeleid, namelijk:

- versterking van de stedelijke structuur en het economisch concurrentievermogen;

- verbetering van de toegang tot en de doorstroming van vervoer, met de nadruk op openbaar vervoer;

- identiteitgerichte culturele actie en bestrijding van iedere vorm van uitsluiting.

Overigens hadden de opstellers van het EROP zich bij het zoeken naar een nieuw evenwicht in de uitbreiding van steden en een betere verbinding met hun achterland, kunnen baseren op het begrip "functioneel stedelijk gebied" (): een netwerk van steden en stedelijke gebieden die, via de lokale en regionale economie en de (dagelijkse) mobiliteit van de burgers, nauw met elkaar verbonden zijn.

Dit begrip vergemakkelijkt de tenuitvoerlegging van een multisectoraal beleid en van een besluitvormingsproces waarbij alle territoriale bestuursniveaus betrokken zijn. Ook kunnen daarmee maatregelen genomen worden voor specifieke problemen die per gebied verschillen, of het nu gaat om economische ontwikkeling, vervoer, probleemwijken, de strijd tegen vervuiling, de kwaliteit van het landschap of steun voor culturele acties. Het begrip "functioneel stedelijk gebied" is tevens zeer goed toepasbaar bij het bepalen van de optimale omvang en de richting van te nemen maatregelen.

Tot slot wijst het CvdR erop dat de Europese sectorale beleidsmaatregelen die gevolgen voor de steden hebben, moeten worden aangepast en eventueel nieuwe communautaire acties op touw moeten worden gezet om ervoor te zorgen dat de inspanningen van de lokale en nationale partners meer effect sorteren. Het gaat hier om een vorm van moreel engagement, zonder welke er geen Europees stadsbeleid kan worden gevoerd.

2.1.2.2. Duurzame ontwikkeling van steden

Om de toekomst van de steden veilig te stellen, biedt het EROP een aantal beleidsopties die gericht zijn op behoud van hun economische en dienstverlenende functie, het voorkomen van "urban sprawl", het bevorderen van een verstandig beheer van het ecosysteem en het verbeteren van de mobiliteit van de inwoners.

Het CvdR zou deze theoretische opties willen aanvullen met voorstellen voor concrete actie, waarmee in bepaalde Europese steden vaak geëxperimenteerd is en waaruit veelal blijkt dat er sprake is van interactie van de politieke elementen van ruimtelijke ordening, met name in samenhang met de factor "stedelijke ruimte".

Zo kunnen steden zich vrijwaren tegen versnipperde groei die extra kosten voor vervoer, grondgebruik en energieverbruik met zich meebrengt, door groei te plannen op plaatsen die grenzen aan bestaande en "geconsolideerde" wijken en de bouw van nieuwe woningen te vergemakkelijken op plaatsen waar voorzieningen voor openbaar vervoer aanwezig zijn.

Voorts is de kwaliteit van het bestaan een belangrijke factor geworden voor de keuze van bedrijfsvestiging: naast de beschikbaarheid van grond, zijn voorzieningen voor vervoer, dienstverlening en onderzoek- en ontwikkelingskernen steeds bepalender, zowel voor bedrijven als voor werknemers. Het creëren van duurzame en deugdelijke arbeidsplaatsen en terugdringing van de werkloosheid moeten de belangrijkste doelstelling vormen, waarop zowel beleid ter bevordering van de economische bedrijvigheid als ruimtelijke-ordeningsbeleid gericht moeten zijn. Regionale plannen voor ruimtelijke ordening moeten dusdanig worden ontworpen dat ze regionale bedrijfsactiviteiten stimuleren.

De organisatie van het vervoer is een essentieel onderdeel van het leven in een stadsmilieu; daarom pleit het CvdR voor een intermodaal vervoerssysteem, waarbij één tarief geldt binnen bepaalde zones, die verbonden zijn met een openbaar-vervoersnetwerk voor de kleine en middelgrote steden die tot hetzelfde ontwikkelingsgebied behoren. Op die manier ontstaan er verbindingen die elkaar cultureel en economisch aanvullen.

Voor stadsagglomeraties die in voormalige industriegebieden gelegen zijn, moet het begrip duurzame ontwikkeling in de praktijk worden gebracht door o.a. bij voorrang de omzet van nieuwe stadsactiviteiten op en rondom niet meer in gebruik zijnde industrieterreinen te vergemakkelijken.

Er moet speciale aandacht uitgaan naar de historische centra welke de meeste grote Europese steden bezitten en die renovatie en vernieuwing behoeven om op één lijn met de andere stadsdelen te komen. Steden waarvan het historisch erfgoed wereldwijd als uitzonderlijk erkend is zoals Florence, Weimar en over enkele jaren Praag en Kraków, mogen geen in hun verleden verstarde musea worden, maar moeten juist culturele centra worden die openstaan voor hedendaagse kunststromingen in al hun verschijningsvormen.

2.1.2.3. Organisatie van partnerschappen

Om een nieuw evenwicht tot stand te brengen in de steden en dus in het Europees grondgebied, wordt in het EROP een partnerschap tussen de steden aanbevolen. Dit wordt beschouwd als een meerwaarde voor lokale en/of nationale actie.

Het CvdR merkt op dat er reeds voorbeelden van partnerschap bestaan en dat daaruit reeds lering getrokken kan worden. Partnerschap tussen middelgrote steden, dat in het algemeen een aantal terreinen beslaat, moet zichtbaar zijn en tot snel en tastbaar resultaat leiden. Het moet geloofwaardig zijn in de ogen van de bewoners van deze steden, die ervoor moeten voelen zich te mobiliseren en uitdrukking moeten geven aan een collectieve wens om (samen) te leven.

Partnerschap tussen zeer grote agglomeraties ("gateway-steden", hoofdsteden en (lucht)havensteden) beperkt zich meestal tot één of twee kernacties, gebaseerd op een uitwisseling van ervaringen en gericht op één groot probleem waarvoor binnen een redelijk tijdsbestek een bevredigende oplossing kan worden gevonden.

Het initiatief Interreg IIC beoogt dit soort partnerschappen te bevorderen en de richtsnoeren van het EROP ten uitvoer te brengen. In het geval van het grootstedelijk gebied Noord-West, is de keuze van de nationale en regionale overheden gevallen op twee terreinen: stedelijke gebieden en vervoer. Voor de stedelijke gebieden gaat het om versterking van het concurrentievermogen van de steden en met name van grenssteden en meer steun voor netwerken van steden. Met betrekking tot vervoer zijn de kernpunten toegankelijkheid van het stadsvervoer, beperking van het wegverkeer en ontwikkeling van intermodaliteit.

Weliswaar kan gesteld worden dat alle Europese steden mettertijd aan partnerschappen zullen gaan deelnemen, maar het is belangrijk dat hun daarbij de weg wordt gewezen door de ervaringen die met reeds bestaande partnerschappen zijn opgedaan. Dat is nog belangrijker voor partnerschappen die worden opgezet met de Midden- en Oost-Europese steden. De "contactgroep van het CvdR" zou de eventueel noodzakelijke aanpassingen kunnen bestuderen.

Het Comité van de Regio's had graag gezien dat de doelstellingen en de manieren en middelen van deze partnerschappen in het EROP nader omschreven werden. Zij kunnen, per geval, dynamische steun bieden bij één of meerdere bestaande economische activiteiten of aanzetten tot toekomstige ontwikkeling. Dit laatste punt is in het bijzonder van groot belang voor de regio's waar kans bestaat op woestijnvorming, voor een aantal perifere regio's, en nog meer voor ultraperifere regio's. In het EROP had meer aandacht moeten worden besteed aan de specifieke problematiek daarvan en had daarvoor het type van territoriale actie moeten worden voorgesteld waardoor hun mogelijkheden beter kunnen worden benut, deze regio's vertrouwen in de toekomst krijgen en worden gestimuleerd mee te werken aan een dergelijke aanpak, en op die manier de juistheid ervan aan te tonen.

2.1.3. De tenuitvoerlegging

Zoals al eerder gezegd, betreurt het CvdR het dat er bij de uitvoering van de EROP-voorstellen aangaande stadsbeleid onvoldoende rekening is gehouden met de nieuwe doelstelling 2 van stedelijke maatregelen en de conclusies die moeten worden getrokken uit programma's van het initiatief Urban. Dit geldt ook voor de landelijke gebieden, terwijl de richtsnoeren van het EROP een bron van inspiratie hadden moeten zijn voor het gebruik van de Structuurfondsen in deze gebieden.

2.1.3.1. Het CvdR dringt erop aan dat selectiecriteria voor doelstelling 2 bepaalde - ook zeer gerichte - acties mogelijk maken, die deel uitmaken van een algemeen programmakader voor steden of functionele stedelijke gebieden. Het CvdR is van mening dat doelstelling 3 in dienst moet staan van de economische groei van steden of van functionele stedelijke gebieden en hulp moet bieden bij het bestrijden van uitsluiting. Tot slot zouden binnen doelstelling 1 acties moeten worden gestimuleerd ten gunste van functionele stedelijke gebieden.

Het CvdR wijst er nogmaals op dat communautair sectoraal beleid moet worden gewijzigd om doeltreffend in de programma's voor steden of functionele stedelijke gebieden te worden ingepast. De communautaire hulp moet ook worden ingezet om de opzet te vergemakkelijken van programma's die om de coördinatie van de verschillende lagere bestuursniveaus vragen.

2.1.3.2. Zoals in het advies van het Comité van de Regio's over de steden () is gesteld, moeten voor de tenuitvoerlegging van een Europees stadsbeleid ook veranderingen op institutioneel niveau plaatsvinden. Geopperd is binnen de Europese Commissie een interdisciplinair team, bijgestaan door een groep deskundigen, op te richten. Vertegenwoordigers van lokale overheden zouden daarvan deel moeten uitmaken. Zij kunnen dan hun deskundigheid inbrengen, en daarnaast zullen alle lokale overheden opnieuw moeten nadenken over de stedelijke problematiek.

Voor actie ten behoeve van steden en functionele stedelijke gebieden zijn in het algemeen lange-termijnprogramma's nodig, waarmee hoge kosten gemoeid zijn. Daarom zal gezocht moeten worden naar particuliere en soms buitenlandse investeerders; de globalisering van de economie kan en moet immers in dienst worden gesteld van de dynamiek van de Europese steden en functionele stedelijke gebieden.

2.1.3.3. Het CvdR onderstreept zo nadrukkelijk dat de lokale overheden bij dat proces moeten worden betrokken, omdat op die manier de rol van de burgers als actoren van sociale cohesie en economische ontwikkeling de nodige nadruk krijgt. Momenteel zijn zij niet of nauwelijks op de hoogte van het EROP, terwijl dit juist een goede gelegenheid biedt om zich te bezinnen op hun rol bij de inrichting en ontwikkeling van hun woonomgeving.

2.2. Een nieuwe relatie tussen stad en platteland

2.2.1. Partnerschap tussen stad en platteland

Wat het partnerschap tussen stad en platteland aangaat, acht het CvdR de situatie van de grootstedelijke regio's het meest problematisch, en niet die van de landelijke gebieden; vaak verstoren stedelijke problemen het evenwicht in plattelandsgebieden. Dat is het geval bij wereldsteden die landelijke gebieden "afknabbelen" om in hun behoefte aan grond voor vervoer en huisvesting te voorzien. Voorts compliceren een aantal factoren de verhoudingen tussen de grote steden en hun achterland.

Ondanks een constante verstedelijking zijn er nog steeds bedrijven die wegtrekken naar de perifere gebieden waardoor de centrale stadsgewesten ontvolkt raken. De bevolking stelt steeds meer eisen met betrekking tot woonoppervlakte, woonkosten en kwaliteit van het milieu. Aan deze eisen kan te vaak alleen buiten de stadscentra worden voldaan. Dit gaat gepaard met sociale segregatie. Bedrijven die zich niet in het centrum hoeven te vestigen, zoeken naar grotere, goedkopere terreinen die gemakkelijk toegang bieden tot het wegennet. Zo kunnen hun activiteiten zich in betere omstandigheden ontwikkelen en kan het bedrijf gemakkelijker tot uitbreiding overgaan.

De steden zien zich genoodzaakt hun infrastructuren - vooral de sociale en culturele voorzieningen - te onderhouden, terwijl hun inkomsten afnemen. Tegelijkertijd moet het openbaar-vervoersnetwerk naar het omringende gebied worden uitgebreid, wat aanzienlijke kosten met zich meebrengt. De individuele trajecten van het dagelijkse woon-werkverkeer worden steeds langer en leiden in de spitsuren tot verstopping op de overbelaste wegen.

Stedelijke ontwikkeling kan slechts plaatsvinden als de perifere gebieden daarbij worden betrokken, want in de grootstedelijke gebieden moeten de bestuurlijke bevoegdheden wijken voor politieke eisen. Om de administratieve beperkingen en de financiële problemen die daaruit voortvloeien te verkleinen, acht het CvdR het dringend noodzakelijk dat de gemeenschappelijke ordening van steden en achterland en de regionale samenwerking, worden verbeterd en wordt voorzien in mogelijkheden om de activiteiten van lokale en regionale overheden op het gebied van ruimtelijke ordening te coördineren.

In de Europese ruimte zal de bevolking zich blijven concentreren in de grote stedelijke regio's, die de drijvende kracht achter de economische ontwikkeling in Europa zijn. Voor het bereiken van de voornaamste doelstelling van het EROP, duurzame en evenwichtige ontwikkeling, moeten voor deze regio's specifieke beleidsstrategieën worden opgesteld.

Tot besluit wil het CvdR twee punten benadrukken:

- de problematiek van de grote steden en die van de kleine en middelgrote steden in verhouding tot hun achterland verschillen zeer van elkaar en vragen dan ook om andere oplossingen;

- het EROP moet zich ertoe beperken, de hoofdlijnen aan te geven van een beleid dat het best rekening lijkt te houden met het optreden van de actoren in het veld.

2.2.2. Diversificatie van activiteiten in plattelandsgebieden

In het EROP wordt een korte, maar steekhoudende analyse gemaakt van de ontwikkeling van de rol van landelijke gebieden, maar de voor deze gebieden voorgestelde beleidskeuzes wekken de indruk dat zij vooral gericht zijn op behoud van de levensvatbaarheid van stadsagglomeraties. Dat komt in het bijzonder naar voren in de opmerking dat energieproductie, in de nabijheid van grote steden, uit biomassa en afvalstoffen veelbelovende mogelijkheden voor economische diversificatie in de landelijke gebieden biedt. Duurzame ontwikkeling in plattelandsgebieden mag echter in geen geval op deze manier worden bekeken.

Zo kan ook niet beweerd worden dat de ontwikkeling van zones voor intensieve landbouw de problemen niet verergert, zonder dit te nuanceren. Door intensieve landbouw ontstaat het gevaar dat het platteland zijn image als oord voor toerisme en rust kwijt raakt; bovendien vormt intensieve landbouw een bedreiging voor het grondwater en kan het de bodemerosie versnellen. Anderzijds zou de traditionele landbouw ook niet zomaar aan de internationale concurrentie mogen worden blootgesteld; zij voldoet namelijk veel beter aan het principe van duurzaamheid en draagt bij tot het behoud van door de mens gemodelleerde landschappen.

Het platteland beslaat circa 80 % van het Europees grondgebied. Het speelt een essentiële rol bij de productie van levensmiddelen en in de algemene ecologische context, maar het belang hiervan blijft niet tot deze twee functies beperkt. Landelijke gebieden mogen vooral niet worden beschouwd als musea van biodiversiteit, van natuurlijke rijkdommen, van landschappen en van het milieu, waarvan alleen de stedelijke bevolking profiteert. Het belang van plattelandsgebieden als leefruimte en als autonome economische zones staat dus buiten kijf en behoeft niet meer te worden aangetoond. Daarom dringt het CvdR erop aan dat daaraan in het EROP meer aandacht wordt besteed.

Ieder plattelandsgebied moet worden beschouwd in het licht van zijn eigen, structurele, sterke en zwakke punten. Aan de hand van deze visie op landelijke gebieden en hun onderlinge verschillen moeten beleidslijnen worden vastgesteld die autonome ontwikkeling mogelijk maken, zonder dat aan het principe van het recht op een gelijke kwaliteit van het bestaan wordt getornd. Landelijke gebieden moeten niet worden beschouwd als tweede keuze ten opzichte van stadsagglomeraties. Ze zijn volwaardige partners om gemeenschappelijke projecten ten uitvoer te brengen.

In zijn "Europese Conventie inzake landelijke gebieden" (1998) pleit de Raad van Europa voor gelijke waardering van stad en platteland en voor een ontwikkeling van de plattelandsgebieden die in de eerste plaats voorziet in de belangen en behoeften van de betrokken bewoners. Het CvdR steunt de aanbevelingen van de Raad van Europa inzake de ontwikkeling van landelijke gebieden en stelt voor het ontwerp van de Europese Conventie inzake landelijke gebieden op te nemen in het EROP-ontwerp.

Uit de vaak hoge werkloosheidspercentages van landelijke gebieden rond grote steden blijken de economische problemen waarmee deze gebieden kampen. Jongeren trekken weg uit deze gebieden omdat er niet voldoende aanbod is op het terrein van onderwijs en beroepsopleiding. Dat leidt tot sociale verschillen en vergrijzing van de bevolking.

In dunbevolkte perifere plattelandsgebieden zijn kleine en middelgrote steden van essentieel belang als economische en culturele centra. Duurzame versterking van deze steden moet dan ook in de beleidsdoelstellingen van het EROP worden opgenomen, bijvoorbeeld door verbetering van hun wegennet en uitbreiding van hun openbaar-vervoersnetwerk en door de steden aan te sporen te profiteren van hun complementariteit die het achterland van al die steden ten goede zal komen.

Het "Programma voor beschermde regio's Natura 2000" zal vrijwel uitsluitend in de landelijke gebieden van de Europese Unie van toepassing zijn. In bepaalde landelijke regio's zal dat de mogelijkheden voor ontwikkeling van economische activiteiten weliswaar beïnvloeden, maar het biedt toch ook kansen voor diversificatie. Het CvdR is van mening dat de betrokken bevolking bij de uitvoering van Natura 2000 moet worden betrokken en dat ervoor moet worden gezorgd dat de economische, sociale en culturele functie van de betrokken gebieden niet verloren gaat teneinde te vermijden dat deze gebieden tot "natuurreservaten" worden omgevormd.

De uitbreiding van de Unie naar het Oosten zal ook de noodzaak tot versterking van landelijke gebieden doen toenemen: de aan de binnengrenzen van de Unie gelegen gebieden zijn grotendeels landelijk. Het CvdR is het standpunt toegedaan dat de ontwikkeling van deze gebieden tevens moet worden bevorderd met beleidsmaatregelen voor grensoverschrijdende samenwerking tussen landen, regio's en gemeenten.

2.3. Toegang tot communicatie-infrastructuur

Het communautair beleid voor de infrastructuren en vervoer moet zich gaan richten op de ontwikkeling van een coherenter en milieuvriendelijker communicatie- en vervoerssysteem. De geboekte vooruitgang op het terrein van de communicatietechnologie zal eveneens belangrijke veranderingen in de lokatie en soorten van activiteiten met zich brengen.

2.3.1. Het CvdR stelt de volgende beleidsopties voor om de toegankelijkheid van vervoers- en communicatie-infrastructuren te verbeteren:

- verbetering van infrastructuur inclusief weg-, lucht- en zeevervoersdiensten in land-locked, perifere, ultraperifere en andere afgelegen gebieden;

- bevordering van een evenwichtiger intercontinentale bereikbaarheid van en vanuit grote havens en luchthavens;

- verbetering van de bereikbaarheid in gebieden zonder rechtstreekse toegang tot de grote netwerken door middel van regionaal openbaar vervoer;

- verbetering van de toegang tot telecommunicatiefaciliteiten en aanpassing van de tarieven aan de norm van "universal service" in dunbevolkte en economisch minder ontwikkelde gebieden.

2.3.1.1. Met het oog op een efficiënter en duurzamer gebruik van infrastructuur stelt het CvdR het volgende voor:

- aanmoedigen van locatiebeleid dat de afhankelijkheid van de auto vermindert en multimodaal vervoer bevordert;

- beperking van het wegverkeer op overbelaste verkeersassen door bijvoorbeeld tarieven voor het wegvervoer en het incalculeren van milieukosten in de prijs van het vervoer, alsmede bevordering van het goederenvervoer per spoor i.p.v. over de weg;

- bevordering van multimodaal en gecombineerd vervoer in Euro-corridors inclusief het benutten van de door de Europese havens voor de kustvaart en de zeevaart geboden mogelijkheden voor de korte afstanden;

- gezamenlijk gebruik en gecoördineerd beheer van infrastructuur waar concurrentie tot overcapaciteit leidt;

- verbetering van de aansluitingen tussen vervoersdiensten op nationaal en regionaal niveau, met name in dunbevolkte gebieden.

In deze optiek moeten de regio's, naast de lid-staten, een belangrijke plaats innemen. Zo kunnen zij hun specifieke kennis inbrengen en, onder andere via grensoverschrijdende samenwerking, onderzoeken wat de mogelijkheden zijn om een aantal van hun ontwikkelingsprojecten te integreren.

Het CvdR acht het van essentieel belang dat een typologie van de verschillende subregio's in Europa wordt opgesteld, op basis van criteria die voor verschillende nationale (of regionale) situaties gebruikt kunnen worden. Daarmee kunnen op hun grondgebied soevereine bestuursinstanties hun typologieën en reeds toegepaste instrumenten en beleid vergelijken, en gezamenlijk nieuwe stappen ondernemen door een "arbitrage"-instantie in het leven te roepen.

2.3.1.2. Het CvdR is van oordeel dat de structuur, de vorm en het gebruik van infrastructuur bepalend zijn voor de ruimtelijke ordening in Europa, en dat daarin ook de volgende aspecten moeten worden opgenomen: technologische ontwikkelingen op het terrein van vervoer en communicatie (telecommunicatie, hoge-snelheidslijnen voor treinen), versterking van milieu-eisen en intensiever handelsverkeer met de LMOE, hetgeen voor nieuwe vervoersstromen zal zorgen.

Het CvdR stelt vast dat nationaal beleid in het geval van grote infrastructuren vaak tot incoherentie heeft geleid, en acht het daarom noodzakelijk dat wordt vastgesteld wat de ontbrekende schakels in de betrokken regio's zijn.

Bij elk project moet ook met de volgende constatering rekening worden gehouden: het wegverkeer is verreweg het belangrijkst, maar naarmate de af te leggen afstand groter is, worden de andere vervoersopties concurrerender. Voorrang zou dus moeten worden verleend aan intermodaal, ook grensoverschrijdend, beleid. Ontwikkeling van openbaar vervoer maakt deel uit van deze aanpak en moet worden aangemoedigd.

Dit intermodaal beleid is om verschillende redenen van essentieel belang. Het draagt bij tot de ontlasting van de steden en zorgt voor een nieuwe dynamiek in het woonklimaat en het economische en culturele leven van de steden. Er ontstaan betere verbindingen tussen landelijke gebieden en aantrekkelijke nabijgelegen gebieden. Er kan gebruik worden gemaakt van hoge-snelheidstreinen voor middellange afstanden, waardoor het luchtvervoer en hoge-snelheidslijnen elkaar aanvullen.

2.3.1.3. Er ontstaan in feite ontwikkelingscorridors die worden gekenmerkt door intensieve vervoersstromen en een zeer dynamisch model voor de lokatie van economische activiteiten.

Een Eurocorridor verbindt grootstedelijke gebieden op Europees niveau en wordt gekenmerkt door belangrijke handels- en vervoersstromen op supraregionaal en internationaal niveau; de corridor kan zo als steunpunt voor een ontwikkelingsdynamiek op lokaal niveau dienen.

Tegen deze achtergrond moet het concept Eurocorridor een belangrijk instrument worden voor een door de lid-staten en de regio's in overleg ontwikkeld beleid voor ruimtelijke ordening, waarin plaats is voor zowel economische groei als milieubehoud. Zo kan gestalte worden gegeven aan het principe van duurzame ontwikkeling.

Grensoverschrijdende netwerkvorming is daarbij van groot belang om gezamenlijke kansen van de vergrote Europese markt te benutten, de samenhang tussen de regio's te vergroten en - in geval van meer perifere regio's - aansluiting te vinden bij nieuwe ontwikkelingen in de kernregio's van Europa. De samenwerking met derde landen, b.v. in Oost-Europa, is ook zeer gebaat bij verdere uitbouw van Eurocorridors.

Tot slot moet gezegd worden dat het vanzelfsprekend is dat bij een geïntegreerde Europese benadering inzake ruimtelijke ordening wordt gekeken naar de problematiek van infrastructuur, de takken en verdeling van vervoer, evenals de snelle opkomst van telecommunicatie-technologie.

2.3.2. Toegang tot nieuwe informatie- en communicatietechnologieën (ICT)

Het CvdR is van mening dat de ontwikkeling van een Europees informatiebeleid van fundamenteel belang is, gezien de ontwikkelingen die - nu en in de toekomst - in de telecommunicatie plaatsvinden.

Zonder een coherente strategie op dit terrein lopen bepaalde regio's en steden het risico van deze aantrekkingsfactoren te worden uitgesloten.

In het EROP worden nieuwe informatie- en communicatietechnologieën terecht gezien als een middel om marginalisering in bepaalde gebieden bij de opzet van nieuwe ondernemingen tegen te gaan. De verspreiding van communicatienetwerken over de gehele Europese ruimte moet daarom worden versneld.

2.3.2.1. Het CvdR beschouwt een geografisch evenwichtige ontwikkeling van informatie- en communicatietechnologieën als een absolute voorwaarde voor een goede tenuitvoerlegging van de algemene doelstellingen van het EROP. Als alleen concentratiecentra in de meest ontwikkelde regio's en steden bestaan, zal dit de verschillen immers alleen maar groter maken en bijvoorbeeld de migratiestromen doen toenemen. Daarom dringt het CvdR er met klem op aan, rekening te houden met de zeer significante relatie tussen de ontwikkeling van hulpbronnen die toegang bieden tot deze technologieën en regionale discrepantie.

2.3.2.2. Het CvdR zou met name op twee punten willen wijzen:

- nieuwe informatie- en communicatietechnologieën moeten voor de gehele bevolking toegankelijk zijn. De informatiemaatschappij gaat alle jonge en minder jonge Europese burgers aan; zij vinden er een opleidingsinstrument en een nieuwe vorm van "gedeeld burgerschap";

- de nationale en/of regionale overheden moeten ervoor zorgen dat zij de gevolgen van deregulering in bedwang kunnen houden en dat hun dienstverlening er niet op achteruit gaat of duurder wordt.

Het CvdR constateert dat het met behulp van een staatsmonopolie niet mogelijk is gebleken de nodige infrastructuur te ontwikkelen en dat de regio's die over de meest ontwikkelde netwerken beschikken, die regio's zijn waar tot deregulering is overgegaan.

De regionale en lokale overheden moeten alles in het werk stellen om ervoor te zorgen dat hun bevolking niet van de informatiemaatschappij wordt uitgesloten. Dit is een probleem dat zich in de meeste perifere regio's voordoet en waarmee ook de kandidaat-lid-staten te maken zullen krijgen.

2.3.3. Verspreiding van kennis en innovatievermogen

Het CvdR kan zich vinden in de manier waarop in het EROP het probleem van kennis- en innovatieverspreiding wordt gesteld. Innovatie moet economische activiteiten stimuleren om aan de internationale concurrentie het hoofd te kunnen bieden, en daarom is het noodzakelijk het onderzoeksbeleid in Europa te verbeteren en een positieve dialoog tot stand te brengen tussen wetenschappers, producenten en het politieke bestuursapparaat. Voor het vergroten van de doeltreffendheid van het kennis- en innovatiebeleid moeten de regio's worden aangespoord deel te nemen aan de definitie en uitvoering ervan. Tenslotte is het zaak ervoor te zorgen dat de voordelen van innovatie niet tot enkele landen, en binnen die landen tot enkele regio's, beperkt blijven.

2.3.3.1. Toegang tot kennis en innovatie

In de Europese Unie bestaan wetenschappelijk zeer actieve gebieden, waar het investeringsniveau hoog is, naast gebieden met traditionele, soms verouderde, economische structuren, die een lage rentabiliteit hebben en op ambachtelijke technieken zijn gebaseerd. In deze - vaak perifere of bergachtige - gebieden beschikken de doorgaans kleine ondernemingen slechts over weinig kennis en innovatievermogen. Door deze regio's en hun bevolking wordt de Europese Unie in haar geheel met een probleem van solidariteit en sociale cohesie geconfronteerd.

In het EROP wordt voorgesteld het niveau van het algemeen vormend onderwijs en de beroepsvaardigheden van de bevolking in deze gebieden te verbeteren, en onderzoek/ontwikkeling en innovatie in een geïntegreerde ontwikkelingsstrategie onder te brengen.

Het CvdR stelt gerichtere maatregelen voor, afhankelijk van de specifieke economische behoeften en het potentieel aan menselijke hulpbronnen van bestaande of op te richten netwerken tussen bedrijven, alsmede van hun interesse in nieuwe technologieën en productiemethoden.

In het EROP had benadrukt kunnen worden dat een dergelijk beleid slechts kan worden gelanceerd als de Structuurfondsen daaraan voor een aanzienlijk percentage deelnemen. Momenteel is dat bedrag absoluut ontoereikend, grosso modo circa 1 % (). Om de nagestreefde ontwikkeling en sociale cohesie te kunnen bereiken, moeten de Structuurfondsen in dienst staan van kennis en innovatie, en de regionale programma's waarin aan deze aspecten veel belang wordt gehecht, stimuleren. Er zijn reeds experimenten op dit gebied uitgevoerd, waarmee goede resultaten zijn geboekt ().

2.3.3.2. Actie voor het MKB

Voor het midden- en kleinbedrijf is innovatie twee keer minder toegankelijk dan voor grote bedrijven. Het staat dus vast dat het MKB het belangrijkste doelwit moet zijn van een beleid ter verspreiding van kennis en innovatie. Het stelsel van evenwichtige en polycentrische steden is gericht op een betere kennisverspreiding over het gehele Europese grondgebied, waarbij voorrang wordt verleend aan het MKB. Het beoogt de ontwikkeling van achtergestelde gebieden.

Hiertoe stelt het CvdR een aantal maatregelen voor, waardoor bedrijven beter in staat zullen zijn positief met de gevolgen van innovatie om te gaan, zodat twee keer zo veel banen worden gecreëerd als in traditionele sectoren; de kosten daarvan moeten worden afgewogen tegen de economische, sociale en menselijke gevolgen van een gedeeltelijke of totale sluiting:

- het bieden van opleiding aan de lokale beroepsbevolking, zodat werknemers beter kunnen omgaan met innoverende technieken;

- steun aan onderzoeksinstituten wanneer deze onderling partnerschappen en uitwisselingen opzetten en onderzoekers in bedrijven plaatsen om een beter inzicht te krijgen in hun organisatie en/of om technologie-overdracht te begeleiden. Ook partnerschappen met grote bedrijven moeten worden aangemoedigd;

- invoering van technologieën die kennis kunnen verspreiden en logistieke steun kunnen bieden bij het oprichten van bedrijven;

- opzet van een juridisch en financieel kader zodat het MKB gebruik kan maken van "geduldig kapitaal", pensioenfondsen, risicokapitaal... of fiscale faciliteiten kan krijgen bij het op de markt brengen van nieuwe producten of het invoeren van nieuwe productiemethoden.

Het CvdR is van mening dat deze reeks gerichte beleidsmaatregelen ten gunste van het MKB in het EROP moeten worden opgenomen.

2.3.3.3. De rol van de regio's

In het EROP wordt de rol van de regio's in de beleidsopties genoemd.

Het CvdR wijst erop dat de regionale en lokale overheden in de EU geheel of gedeeltelijk verantwoordelijk zijn voor onderwijs en opleiding. Zijn zij dan ook niet de aangewezen instanties voor het generaliseren van het gebruik van nieuwe informatie- en communicatietechnologieën, niet alleen voor scholieren maar voor de gehele bevolking?

De regio's kunnen tevens een geïntegreerde strategie voor onderzoek/ontwikkeling en innovatie ontwikkelen, die past bij hun economische structuur en die de inhoud van de regionale ontwikkelingsplannen in de komende interventieperiode van de structuurfondsen versterkt. Met behulp van reeds uitgevoerde experimenten zou het mogelijk moeten zijn vooraf de coherentie van de strategie op het gebied van onderzoek/ontwikkeling en innovatie in de regionale ontwikkelingsplannen te analyseren. Verder zou een reeks indicatoren moeten worden ontwikkeld, waarmee de positieve effecten van verspreiding van kennis en innovatie gevolgd en geëvalueerd kunnen worden.

Het CvdR wijst erop dat het begrip "Learning Region", dat in verband staat met de begrippen "clusters" (bedrijfsnetwerken) of industriedistricten, reeds heeft aangetoond dat het voor de toekomst goede perspectieven biedt. Beide begrippen gaan ervan uit dat de lokale actoren een verantwoordelijke rol spelen en door de regionale overheid actieve steun wordt verleend. Zij houden de erkenning in dat op dit niveau duidelijk de discrepantie wordt gezien tussen vraag en aanbod van kennis en innovatie, en doeltreffend een dialoog tot stand kan worden gebracht tussen bedrijven en het onderwijs- en onderzoekssysteem, uitsluiting en fragmentatie van werk wordt voorkomen en adequate financiële middelen worden geboden.

2.4. Beheer en ontwikkeling van het natuurlijk en cultureel erfgoed

Het CvdR betreurt dat er in de beleidsopties van het EROP weinig aandacht wordt besteed aan bescherming van de natuurlijke leefomgeving en het milieubeleid in de Unie. Ook politieke verklaringen over luchtvervuiling, klimaat, grondbescherming en gebruik van de aarde en de natuur, ontbreken helaas totaal. Wil men tot duurzame ruimtelijke ordening komen, dan moet echter met alle aspecten inzake milieubescherming rekening worden gehouden.

Het is duidelijk dat de tekst over het "natuurlijk en cultureel erfgoed" moet worden herzien. Het natuurlijk erfgoed wordt geassocieerd met landelijke gebieden en het cultureel erfgoed met steden. Dat is niet logisch. De Europese ruimte moet globaal worden gezien: natuurlijke landschappen en cultureel erfgoed vormen één geheel. Er kan niet worden gesteld dat de kastelen uit de Loire-streek en die uit het Rijndal deel uitmaken van het "stedelijk" cultureel erfgoed. Anderzijds bestaat er in de stedelijke gebieden natuurschoon waarvan het uiterst belangrijk is dat het bewaard blijft. Als essentiële aanvulling op het netwerk van natuurgebieden (Netwerk Natura 2000) moet worden overwogen een netwerk van onbebouwde gebieden rondom steden op te zetten, die aansluiten op het netwerk van natuurgebieden en als recreatiegebied kunnen dienen.

Toerisme is een essentiële economische activiteit voor de bescherming en uitbreiding van het natuurlijk en cultureel erfgoed. Het mag zich echter niet tot de bekendste natuurlijke en culturele attracties beperken. Het promoten van een "zacht" groen toerisme op regionaal niveau, in door de mens gemodelleerde landschappen, vormt een belangrijke stap voor de bescherming van deze gebieden, en voor het economische voortbestaan van de landelijke bevolking. Het publiek moet van het ecologisch belang van deze landschappen bewust worden gemaakt.

Het CvdR is van mening dat dit hoofdstuk nader moet worden uitgewerkt.

2.4.1. Bescherming en ontwikkeling van het natuurlijk erfgoed

Het CvdR is van mening dat het niet volstaat de beschermde gebieden één voor één te noemen om het natuurlijk erfgoed te beschermen of te ontwikkelen; daarom steunt het de oprichting van een netwerk van beschermde gebieden, zoals vastgelegd in de Habitat-richtlijn. Wanneer de Habitat-richtlijn volledig is uitgewerkt, beschikken we over een Europees Netwerk voor natuurbehoud waarmee de instandhouding van ons natuurlijk erfgoed wordt gewaarborgd. Dit vormt het uitgangspunt van het EROP; op basis hiervan kan de ruimtelijke ordening van het Europese grondgebied worden verwezenlijkt, waarbij ook andere elementen worden meegenomen.

Volgens het CvdR spelen bossen een strategische rol voor de toekomst van de Europese ruimte. Het is dan ook van mening dat voorstellen moeten worden gedaan m.b.t. de verschillende ecologische en economische functies van bossen, en aanwijzingen moeten worden gegeven t.b.v. een rationeel technisch bosbeheer.

Natuurrampen die niet geheel of gedeeltelijk zijn veroorzaakt door menselijk handelen, maken deel uit van het ecosysteem. De aanzienlijke schade die ze teweegbrengen, zijn vaak het gevolg van de manier waarop gebruik is gemaakt van de ruimte. Er moet een preventiebeleid voor de lange termijn worden ontwikkeld waarmee mensenlevens en materiële goederen gespaard kunnen worden.

2.4.2. Bescherming en creatief beheer van Europese cultuurlandschappen

Het CvdR benadrukt het belang van Europese cultuurlandschappen, pijlers van economie en toerisme, voor de regionale identiteit.

Cultuurlandschappen zijn gevormd door het gebruik dat mensen ervan hebben gemaakt. Zij zijn belangrijk vanwege de er in het verleden toegepaste landbouwprocédés. Voor behoud van deze landschappen is vaak extensieve landbouw geboden die geen schade aanricht. Daarom moet het onderhoud ervan gestimuleerd worden, vooral in de heuvel- en bergstreken. Wanneer het voor de bescherming van een stuk land nodig is te verbieden dat er nog een economische activiteit wordt uitgeoefend, moet er compensatie worden geboden.

Het CvdR vindt dat met het met de huidige stand van zaken niet mogelijk is deze landschappen "in de meeste gevallen op creatieve wijze te ontwikkelen", maar dat er wel programma's moeten worden uitgewerkt waarin met de uitzonderlijke betekenis van de instandhouding van deze cultuurlandschappen rekening wordt gehouden.

2.4.3. Bescherming en creatief beheer van het stedelijk cultureel erfgoed

Naast het specifieke belang van historische monumenten voor de identiteit en het karakter van steden, zou het CvdR willen dat dit hoofdstuk ingaat op het uiterst belangrijke cultureel erfgoed, waarvan de onderhoudskosten de financiële mogelijkheden van lokale en regionale overheden overschrijden.

Europa beschikt ook over een belangrijk technisch en industrieel erfgoed. Dit maakt, net als monumenten, volwaardig deel uit van de Europese cultuur. Daarnaast moeten de nog te ontdekken archeologische overblijfselen worden genoemd; voorkomen moet worden dat deze resten definitief worden bedolven onder het beton van moderne gebouwen. Ook moeten ze worden beschermd tegen bepaalde gevolgen van intensieve landbouw en van de aanleg van wegen en spoorwegen.

Het CvdR brengt in herinnering dat het Europees cultureel erfgoed niet beperkt blijft tot wat zichtbaar en tastbaar is. Regionale tradities, communicatiecultuur en volkskunst maken eveneens deel uit van de Europese en regionale identiteit.

2.4.4. Waterbeheer

De beschikbaarheid van voldoende water van goede kwaliteit overal in de Gemeenschap is een voorwaarde voor duurzame economische ontwikkeling.

In het EROP wordt gewezen op het belang van water als natuurlijke hulpbron, er wordt voorgesteld dat waterbeheer wordt geïntegreerd in het ruimtelijke-ordeningsconcept en de noodzaak van een transnationale visie wordt onderstreept. In de analyse van het EROP worden echter twee specifieke situaties nader bekeken: het voorkomen van overstromingen en de bestrijding van droogte. Er zijn echter andere vormen van beleid voor het waterbeheer mogelijk en bovendien worden in de voorstellen van het EROP niet alle aspecten van de genoemde gevallen behandeld.

2.4.4.1. Tegengaan van het risico van overstromingen

Traditionele methoden om overstromingen te voorkomen moeten worden verbeterd, temeer daar door overstromingen veroorzaakte natuurrampen steeds vaker voorkomen en zowel in economisch als in sociaal opzicht steeds meer kosten. Daartoe is het belangrijk dat de wetenschappelijke hydrologische kennis wordt verdiept, met name inzake de gevolgen van waterwinning, stuwdammen en openbare werken (zoals wegenbouw en ontbossing), lokale en mondiale klimaatveranderingen, de gevolgen van veranderingen in het grondgebruik, studie naar overstromingscycli en de benodigde ruimte voor rivieren wanneer het waterpeil hoog is.

In het EROP had meer de nadruk gelegd kunnen worden op de gevolgen van bepaald sectoraal beleid, op Europees, nationaal en regionaal niveau, zoals verstedelijking en huisvesting, vervoersinfrastructuren en het gemeenschappelijk landbouwbeleid. Er dient op te worden gewezen dat de doeltreffendste manier om steden en vlakten te beschermen tegen het risico van overstromingen, erin bestaat berggebieden als woonomgeving nieuw leven in te blazen, land- en bosbouwactiviteiten voort te zetten en de waterbeheersingswerken voortdurend goed te onderhouden.

Het CvdR steunt in Interreg IIC geplande initiatieven tegen overstromingen en voor het beperken van de schade door het treffen van preventieve maatregelen in riviergebieden. Dit programma zou moeten worden uitgebreid naar andere, in het algemeen grensoverschrijdende, rivierbekkens, en de in Interreg IIC geplande financiële middelen zouden moeten worden verhoogd.

2.4.4.2. De bestrijding van droogte

Een aantal van de hierboven gemaakte opmerkingen en suggesties zijn ook van toepassing op gebieden waar het gevaar van droogte bestaat. In deze regio's is echter sprake van specifieke, complexere omstandigheden, waarmee rekening moet worden gehouden.

Door de technische vooruitgang op het stuk van de irrigatiemethoden een grotere vraag naar landbouwproducten is het landbouwareaal toegenomen, wat heeft geleid tot ernstigere watertekorten. De bouw van nieuwe stuwdammen en waterreservoirs is niet toereikend geweest, en er moest een nieuwe waterbron worden gevonden met het pompen van grondwater. Dit systeem is echter niet ongevaarlijk: overmatig gebruik van deze reservoirs en risico van vervuild water.

In deze gebieden gaat het niet alleen om watertekorten, maar ook om concurrentie tussen de gebruikers in verhouding tot de kosten van het water. Moet men de kosten van deze hulpbron laten stijgen om de gevolgen van tekorten door droogte te ondervangen? Het CvdR vindt van niet. De Europese, nationale en lokale overheden dragen de verantwoordelijkheid voor een constante minimale watervoorziening in deze regio's.

In dit licht stelt het CvdR een aantal richtsnoeren voor:

- ontwikkeling van technieken voor hergebruik van irrigatiewater en water uit stedelijke gebieden;

- nieuw onderzoek uitvoeren naar ontzilting van water, bestemd voor stedelijke gebieden of voor irrigatie;

- eventueel creëren van waterreserves op grote schaal, zoals dat voor gas is gedaan, met water uit Noord-Europa.

3. Tenuitvoerlegging van het EROP en de implicaties daarvan

Het EROP stelt zich ten doel een conceptueel kader te bieden voor positieve integratie van beleid en actieprogramma's op basis van een ruimtelijke visie. Zo levert het EROP een bijdrage aan de doelstellingen van economische en sociale cohesie, duurzame ontwikkeling, een evenwichtig concurrentievermogen van de Europese Unie en milieubehoud. Dit laatste punt is tot nu toe onderbelicht gebleven.

De uitvoering van het concept voor ruimtelijke ordening is echter afhankelijk van de wil van Europese, nationale, regionale en lokale actoren om de aanpak van het EROP over te nemen en samenwerkingsverbanden aan te gaan met het oog op coördinatie van hun eigen actieprogramma's.

In het EROP wordt, ter vergemakkelijking hiervan, het volgende voorgesteld:

- systematisch rekening houden met ruimtelijke overwegingen bij de formulering, tenuitvoerlegging en evaluatie van communautair beleid, met name voor de kandidaat-lid-staten;

- versnelde ontwikkeling van samenwerking tussen staten en regio's op transnationale, interregionale en grensoverschrijdende basis, gebruik makend van experimenteel beleid uit Interreg IIC;

- verdieping van de kennis omtrent deze aanpak, om te komen tot een groter bewustzijn van de actoren en van alle Europese burgers.

Het Comité van de Regio's stemt in grote lijnen met deze voorstellen in, maar zou ze graag op de volgende punten aangevuld willen zien:

- communautair sectoraal beleid;

- Agenda 2000 - hervorming van de Structuurfondsen en de uitbreiding;

- verlenging van het Interreg-initiatief;

- rechtsgrondslag en taken van de Waarnemingspost.

3.1. Sectoraal communautair beleid

Ruimtelijke ordening is een transversale beleidsbenadering waarbij gestreefd wordt naar samenhang tussen verschillende sectorale beleidslijnen, of die nu op Europees, nationaal of regionaal niveau uitgevoerd worden, met als doel een billijkere verdeling tussen de gebieden en hun inwoners, in tegenstelling tot de soms rampzalige gevolgen van een vrije-marktwerking die niet door overheidsmaatregelen wordt gecompenseerd. Deze territoriale benadering van ruimtelijke ordening verschilt van die welke vaak door planologen wordt gevolgd: het gaat niet om het beter verdelen van groei over een regionaal, nationaal of Europees grondgebied, maar om de diverse groeifactoren op een bepaald, daarvoor relevant grondgebied met elkaar in overeenstemming te brengen. Getracht wordt een synergie te creëren tussen de analyse van de behoeften en een beroep op de vaardigheden van alle, lokale en andere, actoren om zich voor deze problematiek in te zetten en daarvoor het meest constructieve antwoord te vinden.

Voor het Comité van de Regio's moet sectoraal communautair beleid niet gewijzigd of aangevuld worden, maar moeten de toepassingsmogelijkheden worden herzien in het licht van de impact ervan op de ontwikkeling van een bepaald grondgebied èn van de noodzakelijke dialoog met lokale actoren.

Binnen de Europese Commissie is een "Interservice Group" opgericht om de relatie tussen communautair beleid en ruimtelijke ordening te onderzoeken. Daarmee is een begin met coördinatie gemaakt, maar dit volstaat niet, want de groep bemoeit zich niet met de ontwikkeling van sectoraal beleid zelf. De werkzaamheden van deze groep zouden moeten leiden tot een besluit van de Commissie om de inhoud van sectoraal beleid en het ontwerpproces "van binnenuit" te wijzigen. Zo is het bijvoorbeeld denkbaar dat er meer infrastructuurwerken tot stand zouden zijn gekomen of thans in uitvoering zouden zijn, als in het programma van de Europese Raad van Essen voor de infrastructuur van het Europees vervoer ook was voorzien in ondersteunende maatregelen voortvloeiende uit ander communautair sectoraal beleid of uit programma's van nationale of regionale actoren welke de noodzaak en de geloofwaardigheid ervan kracht hadden bijgezet.

3.1.1. Het gemeenschappelijk landbouwbeleid

De hervorming van het gemeenschappelijk landbouwbeleid (GLB) omvat een verlaging van de steunprijzen in de landbouw en uitbreiding van de beleidsmaatregelen op het gebied van milieu en landelijke ontwikkeling. Zo heeft het GLB nieuwe taken toebedeeld gekregen die betrekking hebben op ruimtelijke ordening: een gediversifieerde landbouw, bevordering van nevenactiviteiten in landelijke gebieden, hulp aan jonge landbouwers, en - om migratie naar de steden tegen te gaan - het scheppen van banen in de bosbouw, ter bescherming van het milieu, voor het onderhoud van landschappen, toerisme en de verwerking van landbouwproducten.

Het Comité van de Regio's heeft zich reeds vóór deze doelstellingen uitgesproken (). Na kennis te hebben genomen van het EROP stelt het CvdR voor, het GLB nog meer in dienst te stellen van landelijke ontwikkeling, en de noodzakelijke middelen te investeren voor diversificatie van activiteiten in plattelandsgebieden, productie van kwaliteitsartikelen, productverwerking, ontwikkeling van gebieden voor recreatie en toerisme en instandhouding van een landelijke cultuur door behoud van familiebedrijven die levensvatbaar en concurrerend zijn op de wereldmarkt.

Een ruimtelijke analyse van de gevolgen van het GLB voor het grondgebruik en het beheer van natuurlijke hulpbronnen zou moeten uitmonden in het ontwikkelen van een milieubeleid voor de landbouw. Om de doelstelling van het EROP, een verstandig beheer van ons natuurlijk en cultureel erfgoed, te bereiken, moet worden gekeken naar de gevolgen welke het GLB heeft voor de regionale en lokale beleidsinspanningen met het oog op het behoud van natuurschoon en de biodiversiteit.

Met het oog op de toekomstige uitbreiding en gezien het belang van de landbouw in de kandidaat-lid-staten, moeten de door het nieuwe GLB vrijgekomen middelen worden aangewend voor hervorming van de landbouwstructuren in die landen. Ook strekken maatregelen die in bepaalde problematische sectoren in de Europese Unie zijn genomen tot lering, om een beleid te voeren dat op evenwichtige wijze streeft naar structurele verbetering van de landbouwsystemen, een redelijk prijsniveau en kwaliteit van voedingsmiddelen, evenals naar gediversifieerde economische ontwikkeling in de plattelandsgebieden van deze landen.

3.1.2. Milieubeleid

Het EROP zou een bijdrage moeten leveren tot een duidelijkere definitie van de gebieden waarop de verschillende richtlijnen (over het woonklimaat, over kennis van de gevolgen voor het milieu) en de maatregelen voor natuurbehoud (Natura 2000) van toepassing zijn. De beschrijving van de milieubeschermende maatregelen die in de Unie moeten worden genomen, zoals het ontwikkelen van programma's voor afvalbeheer met behulp van methoden die leiden tot vermindering van de uitstoot, terugdringing van het aantal lozingen en afvalscheiding, helpt de regionale en lokale bestuurders bij hun beleid. Het communautair milieubeleid moet stroken met de aanpak van het EROP; dat biedt regionale en lokale overheden de gelegenheid gebruik te maken van hun concrete kennis bij de te nemen beslissingen.

3.1.3. Trans-Europese netwerken

Het CvdR constateert dat in het EROP wel de nadruk wordt gelegd op de noodzaak om vervoerssystemen in een breder perspectief te zien, maar dat er niet voldoende rekening wordt gehouden met zeevervoer, over korte en lange afstanden. Het CvdR is van oordeel dat de ontwikkeling van het zeevervoer in de Middellandse Zee, de Atlantische Oceaan en de Oostzee een bijdrage zou kunnen leveren tot een betere en efficiëntere verdeling van het Europese handelsverkeer over een groter gebied. De interactie tussen zee- en wegvervoer speelt een belangrijke rol bij de ruimtelijke ordening in de Europese Unie, mede in het licht van de uitdagingen van de globalisering. Het CvdR acht het voorts van belang dat er verbindingen binnen en tussen regio's worden gecreëerd die de economische activiteit en de economische banden tussen de regio's stimuleren.

3.2. Agenda 2000 - Hervorming van de Structuurfondsen en de uitbreiding

Het CvdR acht het noodzakelijk dat het EROP en Agenda 2000 beter op elkaar worden afgestemd, alleen al omdat beide beogen de doeltreffendheid van de Europese middelen te vergroten door rekening te houden met ervaringen uit het verleden en met de ontwikkeling van de economische situatie in de wereld en in de EU, en tot doel hebben de kandidaat-lid-staten op hun toetreding voor te bereiden.

Tenslotte moet worden ingegaan op de samenhang tussen deze twee documenten.

3.2.1. De hervorming van de Structuurfondsen

Het in het kader van Agenda 2000 voorgestelde ontwerp voor hervorming van de Structuurfondsen is voornamelijk gebaseerd op ervaringen met de toepassing van deze Fondsen sinds de hervorming van 1992, de terughoudendheid van de lid-staten om hun bijdrage te verhogen en vooral op de toekomstige uitbreiding van de Europese Unie met de kandidaat-lid-staten die voldoen aan de politieke en economische criteria voor de inwerkingtreding van een pre-toetredingsproces.

3.2.1.1. De aanpak van het EROP levert een nieuwe bijdrage aan de hervorming van de Structuurfondsen, die om de volgende redenen niet mag worden veronachtzaamd:

- beoogd wordt de bestaande instrumenten efficiënter te maken en zo de doeltreffendheid van de Europese steun bij gelijk blijvende middelen te vergroten, wat de doelstellingen van Agenda 2000 ten aanzien van de toekomstige nieuwe leden van de Unie zou versterken. Ook zouden zo eventuele kortingen op de overheidsuitgaven van de lid-staten worden ondervangen;

- op intern niveau sterkt deze aanpak het voornemen van zowel de Commissie als het CvdR om te zorgen voor operationele coördinatie van de verschillende Structuurfondsen en harmonisering van de administratieve procedures, ter voorkoming van extra kosten en dubbel gebruik.

In zijn advies () over de vormgeving van het Europese structuurbeleid na 1999, stelt het CvdR: dat "er een andere aanpak van het structuurbeleid geboden is, met grootser opgezette en op partnerschappen en territoriale ontwikkelingsprojecten berustende ontwikkelingsstrategieën ...".

3.2.1.2. Het CvdR stelt vast dat projecten te vaak "in stukken worden gedeeld" om in aanmerking te komen voor financiële hulp volgens de specifieke regelingen van ieder fonds. Het stelt dan ook voor globale programma's waarvoor een beroep kan worden gedaan op meerdere fondsen (EFRO + ESF + EOGFL-Oriëntatie en EOGFL-Garantie), te systematiseren. Dat zou een duidelijk en onweerlegbaar bewijs zijn van de "Europese meerwaarde". Het CvdR beveelt aan het ruimtelijke-ordeningsconcept van het EROP in programma's van doelstelling 1-gebieden op te nemen. Ten aanzien van doelstelling 2-gebieden, die complexer zijn en over minder financiële middelen beschikken, zal toepassing van de EROP-aanpak moeilijker maar nog noodzakelijker zijn, met name voor de stedelijke gebieden en de problematiek stedelijk/landelijk gebied.

Het CvdR wijst erop dat er moet worden gekozen voor een globale aanpak en gezocht naar een relevant gebied voor het opstellen van een programma dat in aanmerking kan komen voor doelstelling 2. Dientengevolge moeten gebieden worden geselecteerd waarvoor een hele reeks maatregelen nodig zal zijn, op terreinen als onderzoek/ontwikkeling, innovatie, communicatie- en vervoersinfrastructuren, steun aan het MKB en aan startende ondernemingen in de dienstensector, opleiding voor jongeren in achterstandswijken, specifieke gemeentemaatregelen, en lokale partnerschappen tussen bedrijven en lagere overheid. Hiermee kan dan daadwerkelijk nieuw leven worden ingeblazen in de stedelijke economie en structuur.

De EROP-aanpak zou, na experimenteren, onderzoek en verbetering, de basis kunnen vormen voor de hervorming van de Structuurfondsen in 2006.

3.2.2. De uitbreiding

De uitbreiding van de Unie is een grote uitdaging en biedt een unieke gelegenheid om de aanpak van het EROP voor ruimtelijke ontwikkeling met een territoriale dimensie in te voeren.

Voor een dergelijk experiment moet aan drie voorwaarden worden voldaan:

- de lokale en regionale overheden van de kandidaat-lid-staten moeten de bevoegdheden en middelen krijgen om als de belangrijkste actoren van de ruimtelijke ordening op hun grondgebied te kunnen optreden;

- de regeringen van de kandidaat-lid-staten moeten de nodige instrumenten krijgen om in samenwerking met lokale en regionale bestuursniveaus globale programma's te kunnen ontwikkelen die recht bieden op financiële hulp van de Unie;

- de Europese steun moet worden gecoördineerd: ECOS-Ouverture, Phare, Tacis en de steun van de Europese Bank voor Wederopbouw en Ontwikkeling (EBWO).

Via zijn "Contactgroep" kan het Comité van de Regio's zowel aan regeringen als aan lokale en regionale overheden doeltreffende hulp bieden, door de uitwisseling van ervaringen en concrete kennis op het gebied van sectoraal beleid in de Unie en van de manier waarop van de steun uit de Structuurfondsen gebruik kan worden gemaakt.

Deze aanpak zou kunnen worden uitgebreid naar regio's van "buurlanden", zoals Zwitserland en Noorwegen. Het CvdR stelt voor, het sectoraal beleid inzake milieu, onderzoek/ontwikkeling, cultuur en vervoersinfrastructuur te integreren in programma's voor ruimtelijke ontwikkeling, en daarbij uiteraard met de lokale en regionale situatie rekening te houden. Op die manier zou de meerwaarde van de EROP-aanpak, evenals de juistheid van de erin voorgestelde richtsnoeren, duidelijk in het licht worden gesteld, en zouden regionale en lokale bestuurders uit deze gebieden de gelegenheid krijgen een rol te spelen bij de ontwikkeling ervan en eventueel bij het versnellen van het toetredingsproces. Een dergelijke aanpak zou de basis kunnen vormen voor beleidsmaatregelen in het Middellandse-Zeegebied. Naar het oordeel van het CvdR heeft deze benadering een grotere kans van slagen wanneer ook gebruik wordt gemaakt van de Interreg-samenwerkingsprocedure in haar verschillende verschijningsvormen.

3.3. Verlenging van het Interreg-initiatief

In het EROP wordt terecht onderstreept dat er lering moet worden getrokken uit experimentele acties van het initiatief Interreg IIC, dat wordt beschouwd als een kerninstrument voor het bevorderen van de toepassing van het EROP op transnationaal, interregionaal en grensoverschrijdend niveau, en voor de ontwikkeling van een ruimtelijke visie en van het concept "relevante actiegebieden". Op die manier kunnen de verschillende configuraties in de hand worden gehouden en kan toename van gebieden waar het initiatief wordt toegepast, worden beperkt.

Voor het bereiken van deze doelstelling van ontwikkeling en "normalisering" van de samenwerking, acht het CvdR drie voorwaarden noodzakelijk:

- de betrokken nationale, regionale en lokale overheden moeten zorgen voor "geloofwaardige" structuren voor overleg over en ontwikkeling en beheer van projecten inzake ruimtelijke ordening;

- de regionale en lokale overheden en de Unie moeten beschikken over toereikende financiële middelen voor het uitvoeren van gemeenschappelijk vastgestelde programma's;

- de beheersinstantie moet een duidelijke rechtspositie krijgen om erkenning en duurzaamheid van deze grensoverschrijdende en/of transnationale samenwerking te garanderen;

- in de betrokken gebieden moet sprake zijn van ruimtelijke coherentie met betrekking tot sterke en zwakke punten, mogelijkheden en gevaren die zij gemeen hebben.

Voor het CvdR is de voorlaatste voorwaarde essentieel, want als het grensoverschrijdend organisme geen erkende rechtsgrondslag heeft, zal het zich niet kunnen doen gelden bij de constituerende overheden, en niet de middelen kunnen ontvangen en beheren die noodzakelijk zijn voor uitvoering van het programma waarmee het belast is. Het CvdR onderstreept voorts het volgende: de samenwerkingsverbanden moeten weliswaar eerst en vooral de in het EROP voorgestelde beleidsthema's in aanmerking nemen, maar zij moeten de vrijheid houden om daaraan andere, meer specifieke, thema's toe te voegen, die beter bij de lokale omstandigheden aansluiten en om het geografische gebied te bepalen waarin het betrokken programma moet worden uitgevoerd.

Het is niet de taak van het Comité van de Regio's om in detail de toepassingsmodaliteiten voor de verschillende onderdelen van interregionale, grensoverschrijdende en transnationale samenwerking te bespreken. Toch beveelt het aan interregionale samenwerking, dat wil zeggen die waarbij slechts een aantal - al dan niet aangrenzende - regio's betrokken is, te beschouwen als gelijkwaardig aan die tussen verschillende lid-staten, die in het algemeen een groter gebied beslaat.

Tot slot suggereert het CvdR de Commissie een speciale follow-up voor alle samenwerkingsprojecten op touw te zetten, zodat er informatie-uitwisseling kan plaatsvinden, het overleg over de Waarnemingspost kan worden uitgebreid en kan worden bekeken welke bedragen hiervoor op de begroting van de Structuurfondsen moeten worden uitgetrokken. Het gaat er in zekere zin om de balans op te maken van de uitbreiding van Interreg IIC, zodat het nieuwe initiatief Interreg III kan worden gelanceerd op een bredere basis, wat activiteiten, juridische grondslag en financiering aangaat, met bijzondere aandacht voor de uitbreiding van stedelijke netwerken.

3.4. Rechtsgrondslag en taken van de Waarnemingspost "Netwerk Ruimtelijke Ordening van het Europees grondgebied"

Het Comité van de Regio's staat positief tegenover een snelle oprichting van deze Waarnemingspost en zou bij de werking daarvan betrokken willen worden door zich door een lid in de Raad van bestuur te laten vertegenwoordigen dat aan de daar verrichte werkzaamheden kan deelnemen.

Het CvdR vestigt er de aandacht op dat de oprichting van de Waarnemingspost op degelijke juridische grondslag dient te geschieden, teneinde te verzekeren dat deze over voldoende middelen kan beschikken om zich van zijn taken te kwijten. Financiering uit hoofde van artikel 10 van het EFRO zal niet lang meer mogelijk zijn. Bij de huidige stand van het EU-Verdrag, zouden de lid-staten een financiële bijdrage voor de Waarnemingspost moeten leveren en de vertegenwoordiger(s) van het overleg- en informatienetwerk op hun grondgebied moeten aanwijzen. Het Comité van de Regio's stelt voor te bekijken of artikel 235 van het Verdrag als juridische grondslag kan worden gekozen, en voor de oprichting van de Waarnemingspost gebruik te maken van een specifieke EU-begrotingslijn, die door het Europees Parlement moet worden goedgekeurd. Zo wordt de steun van de Europese Commissie voor de werking van de Waarnemingspost verzekerd.

Het Comité voor Ruimtelijke Ontwikkeling zal de Waarnemingspost een aantal taken toewijzen, met de bedoeling de EROP-aanpak overeenkomstig de ideeën van alle actoren inzake ruimtelijke ontwikkeling verder uit te werken. Daarvoor zal het zich moeten laten leiden door de werkzaamheden en conclusies van de thematische seminars.

Het Comité van de Regio's benadrukt dat de doeltreffendheid van territoriaal partnerschap en de rol van de regio's in dit partnerschap moeten worden bestudeerd. Tevens zouden de regio's direct toegang moeten hebben tot de door de Waarnemingspost verzamelde informatie en opgestelde wetenschappelijke en technische documenten. Het CvdR kan zich vinden in het voorstel dat de Waarnemingspost en de voor de acties uit hoofde van Interreg IIC verantwoordelijke instanties met elkaar in contact moeten staan. Deze betrekkingen zouden tot alle interregionale partnerschappen moeten worden uitgebreid. Tot besluit onderstreept het CvdR dat de regionale en lokale autoriteiten moeten worden geraadpleegd inzake de keuze van de netwerken die binnen de lid-staten een coördinerende functie vervullen.

4. Conclusies

Het Europees Ruimtelijk Ontwikkelingsperspectief vormt een continu proces van beraad over en aanpassing van bestaande communautaire beleidsmaatregelen op grond van de ruimtelijke impact daarvan; het vormt het belangrijkste initiatief van de lid-staten op de weg naar de erkenning van de gemeenschappelijke elementen die hun beleid voor ruimtelijke ordening kenmerken, en dus de erkenning dat bij het voeren van dit beleid in ieder van de lid-staten met het EROP rekening moet worden gehouden.

Het EROP steunt op een streven naar consensus, zowel voor de coördinatie en aanpassing van sectoraal communautair beleid als voor de ontwikkeling en tenuitvoerlegging van programma's van lokale, regionale en nationale overheden die daaruit voortvloeien. Zodoende worden de sociaal-economische actoren van de lokale ontwikkeling bij deze activiteiten betrokken.

Het EROP past in een democratisch proces, gebaseerd op het subsidiariteitsbeginsel en op interregionale, grensoverschrijdende en transnationale samenwerking.

Het CvdR sluit zich aan bij de aanpak van het EROP en het concept voor ruimtelijke ordening dat het voorstaat, en wil bijdragen aan een succesvolle tenuitvoerlegging ervan. Tegen deze achtergrond zou het Comité van de Regio's willen dat de lokale overheden, in hun hoedanigheid van volwaardige uitvoerders en financiers van het Europees ruimtelijke-ordeningsbeleid, over alle onderdelen van het EROP worden geraadpleegd en volledig worden betrokken bij de uitwerking en de follow-up daarvan. Tevens dringt het erop aan dat een lid van het Comité van de Regio's als waarnemer zitting krijgt in het Comité voor Ruimtelijke Ontwikkeling.

4.1. Met het onderhavige advies wil het CvdR een bijdrage leveren aan het eerste ontwerp van het EROP, waarin de keuze van de richtsnoeren en de beleidsopties te beperkt is; men denke b.v. aan de ruimtelijke aspecten van de globalisering van de economie en de uitbreiding van de Europese Unie, het opkomen van een aantal van deze gebieden, de noodzakelijke toegang van het MKB en de bevolking tot innovatie en de nieuwe communicatietechnologieën, het belang van wegvervoer, het feit dat onvoldoende op de landelijke gebieden en hun functies wordt ingegaan, de noodzaak deze gebieden een daadwerkelijk partnerschap met de stedelijke gebieden te garanderen, de lering die moet worden getrokken uit alle vormen van samenwerking binnen en tussen regio's, en de plaats die aan cultuur, het milieu en het cultureel en natuurlijk erfgoed van de Europese ruimte moet worden toegekend.

Het CvdR heeft gepoogd de in het EROP voorgestelde beleidsopties aan te vullen met voorstellen voor concrete acties waarmee vaak reeds geëxperimenteerd is door lokale en regionale actoren. Deze acties moeten de economie en de cultuur in de Europese steden en hun achterland nieuw leven inblazen, en raken zo het dagelijks leven van de Europese burgers. Of ze nu leven in stedelijke of landelijke gebieden, ze hebben aandacht voor hun werk, meestal in middelgrote en kleine bedrijven, hun reistijd, aanpassing van hun opleiding, het milieu en hun culturele identiteit.

In dit opzicht wijst het CvdR erop dat het EROP de perifere en ultraperifere gebieden en bergstreken die in ontwikkeling achterlopen, moet helpen hun behoeften en mogelijkheden beter te analyseren, zodat zij door middel van beleid op Europees niveau een betere concurrentiepositie binnen de Europese ruimte innemen.

Het CvdR vindt dat aan de Waarnemingspost "Netwerk Ruimtelijke Ordening van het Europees grondgebied" taken moeten worden toevertrouwd die van belang zijn voor de lokale en regionale actoren en bestuurders.

Het CvdR dringt erop aan, dat voor zowel voor het EROP als voor de Waarnemingspost "Netwerk Ruimtelijke Ordening van het Europees grondgebied" een adequate rechtsgrondslag wordt vastgelegd, waarin wordt erkend dat zij onder de Commissie én het Comité voor ruimtelijke ontwikkeling ressorteren.

4.2. Naast deze opmerkingen en aanbevelingen wijst het CvdR wijzen op de principes die een leidraad moeten vormen bij de ontwikkeling van het EROP.

Doelstelling van het EROP is niet het creëren van een nieuw planningsniveau noch het wijzigen van de bevoegdheden en verantwoordelijkheden van de nationale, regionale en lokale overheden.

Daarentegen wordt met het EROP beoogd op Europees niveau een geïnstitutionaliseerde samenwerking inzake het beleid voor ruimtelijke ordening te bevorderen:

- enerzijds door herziening van de ontwikkeling en uitvoering van communautair sectoraal beleid, zodat rekening wordt gehouden met de gevolgen ervan voor de inrichting van de Europese ruimte en dit beleid doeltreffender wordt;

- anderzijds door het ontwikkelen van een territoriaal concept voor ruimtelijke ordening dat relevant is voor het betrokken regionale, interregionale of transnationale gebied, voor een gecoördineerde uitvoering van alle door de verantwoordelijke lokale en regionale overheden voorgestelde programma's voor ruimtelijke ordening en ontwikkeling.

Het EROP moet steunen op Interreg IIC en voorbereiden op Interreg III, zodat dit initiatief een duidelijke rechtsgrondslag heeft en concrete experimenten mogelijk maakt over thema's uit het ontwerp van het EROP, waarin de conclusies van de seminars en de suggesties van de Europese instellingen, met name die van het CvdR, zijn opgenomen.

Deze programma's zouden kunnen worden uitgevoerd in "Europese samenwerkingsgebieden". Deze zouden als proeftuin fungeren met het oog op een grotere doeltreffendheid van de Structuurfondsen en de tenuitvoerlegging van de nieuwe taken van het GLB, vooral ten aanzien van het milieu en het landschap. Voorts zouden zij moeten leiden tot economische ontwikkeling en banengroei.

Het EROP moet tevens een bijdrage leveren aan de uitbreiding van de Europese Unie door specifieke maatregelen voor te stellen om de grensgebieden van de kandidaat-lid-staten te helpen bij de aanpak van hun economische, demografische en logistieke problemen. Deze maatregelen zouden ook kunnen worden toegepast in andere aan de Europese Unie grenzende landen.

4.3. Het CvdR wijst erop dat het EROP de regionale en lokale overheden de gelegenheid moet bieden, hun diversiteit verder te ontwikkelen en tegelijkertijd te laten zien dat ze in staat zijn hun programma's voor ruimtelijke ordening en ontwikkeling in een Europese aanpak te integreren. Daarvoor moet nadrukkelijk te kennen worden gegeven dat het EROP voorstander is van de "bottom up"-methode, en het partnerschap met de regionale en lokale bestuursniveaus van essentieel belang acht.

In dit advies toont het CvdR steeds weer aan dat de lokale en regionale overheden de voornaamste actoren op het terrein van ruimtelijke ontwikkeling zijn, en dat hun deelname essentieel is voor het bereiken van de meeste doelstellingen van het EROP. Deze deelname moet in de toekomst zowel op nationaal als Europees niveau worden voortgezet.

Als het EROP de nationale, regionale en lokale bestuurders de weg wil wijzen naar een nieuwe ruimtelijke logica, is het ten slotte zaak dat hun - via de Waarnemingspost - de benodigde kennis en de nodige argumenten worden aangedragen om hen van de juistheid van deze aanpak te overtuigen. Verder moeten de analyses en voorstellen duidelijk worden geformuleerd, voorzien van gepaste tabellen en illustraties die voor alle actoren op het gebied van ruimtelijke ontwikkeling en voor alle burgers toegankelijk zijn.

Het succes van de ruimtelijke aanpak van het EROP hangt af van de mate waarin de Europese burgers en hun directe vertegenwoordigers die zullen overnemen. Dat is een uitdaging voor de democratie, voor het subsidiariteitsbeginsel en voor de duurzame ontwikkeling van de Europese economie.

Brussel, 14 januari 1999.

De voorzitter van het Comité van de Regio's

Manfred DAMMEYER

() Ref.: het tijdens de informele top in Glasgow (juni 1998) verstrekte ontwerp.

() Berlijn, 27-28 april: presentatie van het EROP. Napels, 25-26 mei: vervoer. Rijssel, 22-23 juni: stadsbeleid. Thessaloniki, 1-2 juli: waterbeheer. Manchester, 17-18 september: toegang tot innovatie. Göteborg, 26-27 oktober: milieu. Salamanca, 15-16 oktober: plattelandsgebieden. Wenen, 25-26 november: uitbreiding.

() CDR 316/97 fin - PB C 251 van 10.8.1998, blz. 11.

() Cijfers 1994-1999: Doelstelling 1: 5 %, Doelstelling 2: 17 %, Doelstelling 5b: 2 % en Doelstelling 6: 8 %.

() Noord-Jutland (Doelstelling 2), Wales: Regionaal technologisch plan.

() CDR 239/96 fin - PB C 116 van 14.4.1997, blz. 39.

() CDR 131/97 fin - PB C 64 van 27.2.1998, blz. 5.