EUROPESE COMMISSIE Brussel, 24.11.2021 COM(2021) 741 final VERSLAG VAN DE COMMISSIE AAN HET EUROPEES PARLEMENT, DE RAAD EN HET EUROPEES ECONOMISCH EN SOCIAAL COMITÉ Waarschuwingsmechanismeverslag 2022







opgesteld overeenkomstig de artikelen 3 en 4 van Verordening (EU) nr. 1776/2011 betreffende de preventie en de correctie van macro-economische onevenwichtigheden {SWD(2021) 361 final}



INHOUD Samenvatting 1.De macro-economische context en de ontwikkeling van onevenwichtigheden in de eurozone 2.Onevenwichtigheden, risico’s en aanpassing: belangrijkste ontwikkelingen in de landen 2.1.Een momentopname van de resultaten van het scorebord 2.2.Externe sector en concurrentievermogen 2.3.Particuliere schuld en woningmarkten 2.4.De overheidssector 2.5.Financiële sector 3.Samenvatting van de voornaamste uitdagingen en gevolgen voor het toezicht 4.Lidstaatspecifieke opmerkingen Bijlage 1: Prognoses en nowcasts van de kernscorebordindicatoren Bijlage 2: PMO-scorebord Dit waarschuwingsmechanismeverslag markeert het begin van de elfde ronde van de procedure voor macro-economische onevenwichtigheden (PMO). Met de procedure wordt beoogd onevenwichtigheden te detecteren, te voorkomen en te corrigeren die de goede werking van de economieën van de lidstaten, van de economische en monetaire unie of van de Unie als geheel hinderen, en passende beleidsreacties te verkrijgen. De uitvoering van de PMO is ingebed in het Europees Semester voor de coördinatie van het economisch beleid om de consistentie te verzekeren met de analyses en aanbevelingen in het kader van andere instrumenten voor de uitoefening van het economisch toezicht (artikelen 1 en 2 van Verordening (EU) nr. 1176/2011). De analyse in het waarschuwingsmechanismeverslag is gebaseerd op een economische interpretatie van een scorebord van geselecteerde indicatoren, gecompleteerd met een ruimere reeks aanvullende indicatoren, analytische instrumenten, beoordelingskaders en bijkomende relevante informatie, waaronder recent gepubliceerde gegevens en prognoses. Dit waarschuwingsmechanismeverslag bevat een versterkte toekomstgerichte beoordeling van de risico’s voor de macro-economische stabiliteit en voor de ontwikkeling van macro-economische onevenwichtigheden. Het waarschuwingsmechanismeverslag analyseert ook welke implicaties de macro-economische onevenwichtigheden van de lidstaten hebben voor de eurozone in haar geheel. In het waarschuwingsmechanismeverslag wordt aangegeven voor welke lidstaten een diepgaande evaluatie nodig is zodat kan worden nagegaan of zij kampen met onevenwichtigheden die beleidsoptreden vereisen (artikel 5 van Verordening (EU) nr. 1176/2011). Rekening houdend met besprekingen over het waarschuwingsmechanismeverslag met het Europees Parlement en binnen de Raad en de Eurogroep, zal de Commissie dan diepgaande evaluaties voor de betrokken lidstaten opstellen. De diepgaande evaluaties zullen in het voorjaar van 2022 worden gepubliceerd en zullen de basis vormen voor de beoordeling door de Commissie van het bestaan en de ernst van macro-economische onevenwichtigheden, en voor de vaststelling van leemten in het beleid. Samenvatting Dit waarschuwingsmechanismeverslag is het tweede verslag dat is beïnvloed door de COVID-19-pandemie, nu de economie zich herstelt van de crisis die in 2020 opeens onverwacht toesloeg. De COVID-19-pandemie heeft een economische crisis van een ongekende hevigheid teweeggebracht. Na de verstoringen in de eerste helft van 2020 deed zich al snel een eerste fase van economisch herstel voor, toen de inperkingsmaatregelen in heel Europa werden versoepeld. De inzet van vaccins leidde tot een positieve verandering in de economische vooruitzichten. Hoewel er verschillen tussen de lidstaten blijven bestaan, werpen de inspanningen om het hoofd te bieden aan de onmiddellijke gevolgen van de economische schok hun vruchten af. Door de succesvolle uitrol van vaccinaties, in combinatie met een doeltreffende en gerichte inperkingsstrategie, was er vanaf het voorjaar van 2021 sprake van een sterkere heropleving van economische activiteit, en is de coördinatie van het economisch beleid verschoven naar het leggen van de fundamenten voor een solide en inclusief herstel en een grotere veerkracht. Volgens de economische najaarsprognoses 2021 van de Commissie zullen de meeste lidstaten naar verwachting tegen eind 2021 het outputniveau van vóór de crisis bereiken, wat door slechts enkele landen volgend jaar zal worden bereikt. De pandemie brak uit op een moment dat de meeste onevenwichtigheden een proces van correctie ondergingen onder gunstige macro-economische omstandigheden, terwijl zich nieuwe risico’s in verband met tekenen van oververhitting voordeden. Een aanhoudende periode van economische groei gedurende het grootste deel van de afgelopen tien jaar maakte een geleidelijke correctie van de onevenwichtigheden mogelijk. Deze hielden verband met de hoge niveaus van particuliere en publieke schuldquoten, die de nasleep waren van zowel de wereldwijde financiële crisis als de opbouwfase hiervan. Ook grote tekorten op de lopende rekening of een krachtige kredietgroei werden gecorrigeerd, wat leidde tot een geleidelijke vermindering van de externe schuld en een versterking van het bankwezen. Na een aanhoudende economische expansie werden in recentere jaren in bepaalde sectoren in sommige landen uitdagingen en risico’s waargenomen in verband met tekenen van oververhitting, met name op het gebied van de huizenprijzen en het kostenconcurrentievermogen, vooral in landen waar de economische groei krachtiger was. Door de pandemie werd de daling van de schuldquote onderbroken, terwijl de huizenprijzen snel stegen, wat wijst op een algemene verergering van de macro-economische risico’s. Onevenwichtigheden in verband met hoge overheids- en particuliere schulden verslechterden als gevolg van de scherpe daling van het bbp en de budgettaire gevolgen van de getroffen maatregelen die nodig waren om de COVID-19-crisis aan te pakken, de productiecapaciteit te beschermen en de werkgelegenheids- en sociale gevolgen te beperken. De huizenprijzen, die al hoog waren, stegen verder en vormen in verschillende landen een risico, met name wanneer ook de hypotheekschuld aanzienlijk stijgt. Dankzij hun sterke kapitaalratio’s en hoge liquiditeitsbuffers waren de banken in staat om de economie te blijven voorzien van krediet. Er kunnen zich echter tweederonde-effecten in de banksector voordoen wanneer de beschermende maatregelen worden opgeheven en de langetermijngevolgen van de pandemie voor de solvabiliteit van ondernemingen in de economie zullen doorwerken. De externe rekeningen zijn verslechterd in landen die afhankelijk zijn van inkomsten uit grensoverschrijdend toerisme. Uitgebreide beleidsondersteuning hielp de werkloosheid onder controle te houden en de inkomens van huishoudens te stabiliseren. Naarmate het herstel vordert, krijgen sommige landen te kampen met tekorten aan arbeidskrachten en kostendruk, en worden in een aantal landen aanzienlijke loonstijgingen verwacht.

De snelle en gecoördineerde beleidsreactie op de pandemie heeft de economische impact ervan verzacht, en de faciliteit voor herstel en veerkracht biedt een unieke kans om sterker uit de crisis te komen. De algemene ontsnappingsclausule van het stabiliteits- en groeipact werd onmiddellijk na de uitbraak van de pandemie geactiveerd, ter ondersteuning van de nationale begrotingsmaatregelen. Dankzij het akkoord over de tijdelijke kaderregeling voor staatssteun konden de lidstaten de volledige flexibiliteit benutten waarin de staatssteunregels voorzien. Het Europese instrument voor tijdelijke steun om het risico op werkloosheid in noodsituaties te beperken (SURE) heeft bijgedragen tot de bescherming van banen. Regeringen leverden ongekende budgettaire en beleidsondersteuning, en de Europese Centrale Bank (ECB) voerde een breed scala aan maatregelen uit om de financiële stabiliteit te behouden en de goede werking van de financiële markten te waarborgen. Naarmate het herstel vordert, zal de doeltreffende uitvoering van hervormingen en investeringen in de plannen voor herstel en veerkracht bijdragen tot een duurzaam herstel, de veerkracht versterken en de groene en digitale transities van de EU versnellen. De uitvoering van de plannen voor herstel en veerkracht kunnen bijdragen tot een vermindering van de onevenwichtigheden en macro-economische risico’s beperken. De plannen bieden een unieke gelegenheid om de lidstaten die het zwaarst door de COVID-19-crisis zijn getroffen, op een duurzaam hoger groeipad te brengen, wat het scheppen van banen zal bevorderen, de houdbaarheid van de schuld zal verbeteren en zal bijdragen tot het herstel van het evenwicht in de Europese economie als geheel. De horizontale analyse in het waarschuwingsmechanismeverslag kan als volgt worden samengevat: ·De COVID-19-crisis heeft tijdelijk gevolgen gehad voor de externe posities, maar heeft de patronen van de lopende rekening niet fundamenteel veranderd. In landen met belangrijke sectoren van grensoverschrijdend toerisme, is over het algemeen een duidelijke toename te zien van tekorten op de lopende rekening of een vermindering van hun bescheiden overschotten. Dit zal naar verwachting geleidelijk aan worden gecorrigeerd naarmate de reissector herstelt. Een deel van de grote overschotten op de lopende rekening is in 2020 licht afgenomen, waardoor de lopende rekening voor de eurozone in haar geheel in overeenstemming is met de fundamentals. De gegevens voor de eerste helft van 2021 wijzen echter op een duidelijke stijging van het overschot op de lopende rekening in de eurozone, voornamelijk als gevolg van een hoger saldo van de handel in diensten. De lopende rekening in de eurozone zal naar verwachting in 2021 terugkeren naar het niveau van 2019, als gevolg van de aanhoudend zwakke binnenlandse vraag. Over het geheel genomen hebben de grootste mutaties van de lopende rekeningen betrekking op de samenstelling: in alle lidstaten heeft de particuliere sector zijn nettobesparingen verhoogd, terwijl het vorderingenoverschot van de overheidssector aanzienlijk is afgenomen vanwege de gevolgen van de COVID-19-pandemie en van de maatregelen die zijn genomen om deze te beperken. In verschillende lidstaten met een sterk negatieve netto internationale investeringspositie (NIIP) zijn de lopende rekeningen in 2020 verslechterd, maar het effect op hun NIIP-quote zal naar verwachting geleidelijk omslaan. ·De verstoring van de economische activiteit in 2020 heeft geleid tot grote stijgingen van de arbeidskosten per eenheid product, die naar verwachting gedeeltelijk zullen omslaan met het herstel, maar in een aantal gevallen ontstaan tekorten aan arbeidskrachten en kostendruk. De arbeidskosten per eenheid product zijn in de hele EU gestegen als gevolg van een stabiel personeelsbestand ondanks een scherpe daling van de productie, wat mogelijk werd gemaakt door de verschillende initiatieven van de overheid om banen te behouden, met name werktijdverkortingsregelingen, waarbij werd gekozen voor minder gewerkte uren in plaats van minder banen. Deze effecten komen tot uiting in tijdelijke dalingen van de nominale arbeidsproductiviteit in 2020. Dankzij het herstel stijgt de productiviteit en wordt het verlies aan arbeidskosten per eenheid product gedeeltelijk omgeslagen. In sommige landen stijgen de lonen echter weer, soms tot het niveau van vóór de pandemie.. De situatie op de arbeidsmarkt verschilt echter per sector en per land, en hoewel de werkgelegenheid in sommige gevallen ruimschoots het niveau van vóór de crisis heeft bereikt, blijven er in andere aanzienlijke lacunes bestaan. In sommige gevallen kan een grotere herverdeling tussen banen, ondernemingen en sectoren bijdragen aan het herstel, wat kan leiden tot een aantal permanente veranderingen in de productiecapaciteit van landen. In andere gevallen zijn er tekorten aan arbeidskrachten, met name in landen die minder door de crisis zijn getroffen en waar sprake van een hogere vraag is. In combinatie met andere factoren, zoals de snel stijgende energieprijzen, kan de kostendruk aanzienlijk worden en een risico voor de toekomst vormen. ·Dankzij een reeks beleidsmaatregelen zijn banen en productiecapaciteit tijdens de crisis behouden gebleven, door de liquiditeit en solvabiliteit van de particuliere sector te ondersteunen. Steunmaatregelen als moratoria op leningen en kredietgaranties van de overheid hielpen te voorkomen dat liquiditeitstekorten in de particuliere sector aan het begin van de COVID-19-crisis omsloegen in solventieproblemen. Moratoria maakten uitstel van schuldaflossingen mogelijk, waardoor de nominale schuldenlast en de daaraan verbonden rentelast toenamen. Met de geleidelijke afschaffing van deze maatregelen kunnen zich problemen bij terugbetaling voordoen, met name in sectoren die zwaarder door de crisis zijn getroffen en bij ondernemingen die al vóór de crisis kwetsbaar waren. In veel landen ging de toenemende opname van leningen door zowel ondernemingen als huishoudens gepaard met hogere nettobesparingen. ·De schuldenlast van ondernemingen is in 2020 in de meeste EU-landen toegenomen, soms in sterke mate. Nieuwe leningen om plotselinge inkomstenverliezen en liquiditeitstekorten als gevolg van de pandemie te dekken, hebben bijgedragen tot de stijging van de schuldquote van het bedrijfsleven, die bovenop het effect van de scherpe recessie komt. Hoewel er tot begin 2021 sprake was van aanzienlijk hogere nettokredietstromen, zou de recentere matiging ervan zowel een teken kunnen zijn van minder vraag, die verband kan houden met het feit dat ondernemingen geaccumuleerde liquiditeit gebruiken, als van een lagere kredietverstrekking. ·De kredietverlening aan huishoudens trekt aan naarmate het herstel vordert. In 2020 was de hogere schuldquote van huishoudens vooral toe te schrijven aan de sterke daling van het bbp. De kredietstromen op het hoogtepunt van de pandemie waren gematigd, voornamelijk als gevolg van een scherpe daling van consumptieve kredieten. Tegelijkertijd zagen veel landen een stijging van de hypothecaire leningen in het licht van de grote bedrijvigheid op de vastgoedmarkt en de snelle stijging van de huizenprijzen. Sinds begin 2021 zijn de nettokredietstromen in verschillende landen significanter geworden naarmate het herstel vordert. ·De COVID-19-crisis en de maatregelen die de regeringen hebben genomen om deze op te vangen, hebben grote gevolgen gehad voor de overheidsschuld. De onmisbare uitgebreide steun die regeringen hebben verleend, heeft ertoe bijgedragen dat een deel van de negatieve economische gevolgen van de pandemie kon worden afgewend van huishoudens en bedrijven, waardoor banen en groeipotentieel werden beschermd. De overheidsschuldquote is sterker gestegen in landen die onevenredig zwaar door de recessie zijn getroffen, voornamelijk als gevolg van de toeristische sector. Naar verwachting zal de schuldquote zich met het herstel stabiliseren en in sommige landen is zij al aan het dalen; in het algemeen komen de regeringen echter met een duidelijk hogere schuldenlast uit de crisis. De ondersteunende begrotingskoers en de monetaire beleidsmaatregelen versterken elkaar wederzijds bij het handhaven van vertrouwen en stabiliteit. De leningsvoorwaarden voor overheden zijn gunstig gebleven ondanks hun toegenomen financieringsbehoeften, zowel als gevolg van monetaire beleidsmaatregelen als van factoren op de langere termijn, zoals de hogere besparingen ten opzichte van de investeringen in de eurozone. In het licht van de inflatieontwikkelingen zijn de financieringskosten licht aangescherpt, maar blijven zij over het geheel genomen laag. De leenkosten zijn iets meer gestegen voor sommige lidstaten buiten de eurozone vanwege zwevende wisselkoersen. Sommige van hen hebben een niet te verwaarlozen percentage schuld in vreemde valuta of schulden met korte looptijd. ·De pandemie ging gepaard met een verdere stijging van de huizenprijzen. Na jaren van stijgingen bleven de huizenprijzen in 2020 en de eerste helft van 2021 stijgen en bereikten zij hun snelste groeicijfers sinds de wereldwijde financiële crisis. In verschillende EU-landen bestaat het risico op overwaardering. Dit geeft vooral aanleiding tot bezorgdheid wanneer de schuld van de huishoudens hoog is of snel stijgt. De huizenprijzen zijn gestegen als gevolg van verschillende factoren die de vraag aanwakkeren en het aanbod beperken. Vóór de pandemie was er al sprake van aanbodbeperkingen die tijdelijk door de lockdowns werden verergerd. De pandemie heeft mogelijk tot enkele structurele veranderingen in de vraag naar woningen geleid, aangezien de verschuiving naar meer werken op afstand de geografische voorkeuren kan veranderen. De financiële voorwaarden waren accommoderend en zullen over het algemeen waarschijnlijk voor hoge vraag naar woningen blijven zorgen, terwijl de inkomens van huishoudens die met het herstel meegroeien, mogelijk zullen leiden tot een verdere groei van de huizenprijzen. ·De banksector heeft hoge kapitaalratio’s gehandhaafd, maar de winstgevendheid is in 2020 afgenomen en het volledige effect van de crisis op de bankbalansen is mogelijk pas na enige tijd zichtbaar. De omstandigheden in de banksector zijn sinds de wereldwijde financiële crisis aanzienlijk verbeterd met kapitaalbuffers die in de jaren voorafgaand aan de pandemie zijn opgebouwd, en de kapitaalratio’s zijn in 2020 verder gestegen, onder meer als gevolg van tijdelijke wettelijke beperkingen op dividenduitkeringen. De impact van de COVID-19-crisis op de banksector is beperkt gebleven dankzij de versterking van de sector na de financiële crisis en door uitgebreide tijdelijke beleidsmaatregelen zoals kredietgaranties, moratoria voor schuldaflossing of tijdelijke versoepeling van de regelgeving. Niet-renderende leningen bleven in 2020 dalen, met name in landen waar er een hoog percentage van bestond en waar banken legacy-activa verkochten. Toch blijft het aloude probleem van lage winstgevendheid bestaan. Bovendien kan het volledige effect van de crisis op de kwaliteit van de activa, de winstgevendheid en de kapitaalbuffers zich nog steeds voordoen zodra de beleidsmaatregelen worden ingetrokken. Er moet nauw toezicht worden gehouden op mogelijke feedbackloops tussen banken, overheden en het bedrijfsleven. Hoewel de gevolgen van de pandemie zijn verzacht door resoluut beleidsoptreden, heeft de pandemie de verschillen tussen de landen van de eurozone versterkt. Lidstaten met een aanzienlijke sector van grensoverschrijdend toerisme werden het meest blootgesteld aan de economische impact van de COVID-19-pandemie, die uiteenlopende gevolgen voor de werkgelegenheid en de groei met zich meebracht. Aangezien deze landen ook relatief grote publieke, particuliere of externe schulden hadden, heeft dit geleid tot een grotere spreiding van de schuldenlast binnen de eurozone. Sommige van deze patronen houden verband met tijdelijke factoren zoals de impact van de reisbeperkingen, maar ondanks het succes van het resolute beleidsoptreden om de toenemende economische en sociale verschillen te beperken, dreigt de crisis een blijvende stempel achter te laten en verschillen te verankeren. Er blijft een groot overschot op de lopende rekening bestaan voor de eurozone als geheel, wat aantoont dat er ruimte is om het herstel op geaggregeerd niveau van de eurozone te ondersteunen. Dit zou ook bijdragen tot een snellere vermindering van de onevenwichtigheden. De lopende rekening voor de eurozone als geheel is tijdelijk gedaald tot een niveau dichtbij de fundamentals ervan, maar zal naar verwachting terugkeren naar de boven de fundamentals liggende niveaus van vóór de crisis. De resultaten op het niveau van de lidstaten lopen sterk uiteen. Het herstel van het externe evenwicht in de eurozone is des te belangrijker, gezien de beperkte ruimte voor aanvullende monetaire steun om de vraag in stand te houden. In het licht van de onderlinge verbondenheid tussen de economieën van de eurozone is een juiste combinatie van macro-economisch beleid onder de lidstaten nodig om het herstel te ondersteunen en tegelijkertijd onevenwichtigheden te corrigeren en opkomende risico’s aan te pakken. Een economische expansie in de nettocrediteurlanden van de eurozone, onder meer op basis van gunstige vraagomstandigheden, zou niet alleen ten goede komen aan die landen zelf, maar ook aan de nettodebiteurlanden, aangezien een hogere groei in de eurozone bevorderlijk is voor groei en schuldafbouw en voor de verbetering van de externe posities in laatstgenoemde landen. Een intrekking van de buitengewone beleidsondersteuning die tijdens de crisis werd geboden ten behoeve van de aanpassingsbehoeften, zou in dat opzicht helpen. Significante en duurzame verbeteringen op het gebied van productiviteit en concurrentievermogen in de nettodebiteurlanden zouden ook bijdragen tot een herstel van het externe evenwicht en tot een verlichting van de schuldenlast. Een doeltreffend gebruik van de beschikbare instrumenten op het niveau van de eurozone en de EU, met een doeltreffende uitvoering van de noodzakelijke hervormingen en investeringen, zou helpen een duurzaam herstel te bevorderen en de veerkracht te versterken, onder meer door onevenwichtigheden en nieuwe risico’s aan te pakken. Het is van cruciaal belang dat de financieringen van Next Generation EU en het meerjarig financieel kader (MFK) volledig worden benut en naar de meest productieve bestemmingen gaan. Dit zou de economische impact van de middelen zo groot mogelijk maken en ervoor zorgen dat zij bijdragen tot een evenwichtige groei. Het volledige effect van de pandemie op de onevenwichtigheden zal pas met enige vertraging duidelijk zijn, aangezien zich tweederonde-effecten kunnen voordoen. In de bedrijfssector blijven de onderliggende financiële kwetsbaarheden als gevolg van de uitputting van het eigen vermogen vanwege langdurige verliezen en hoge schulden bestaan. Sommige ondernemingen kunnen te maken krijgen met structurele veranderingen waardoor zij hun bedrijfsmodellen moeten aanpassen. De beëindiging van de steunmaatregelen kan leiden tot een toename van niet-renderende leningen en faillissementen, tenminste in de sectoren die het zwaarst door de COVID-19-crisis zijn getroffen en in ondernemingen die al vóór de crisis kwetsbaar waren. Het kan even duren voordat dit daadwerkelijk plaatsvindt, afhankelijk van de soorten respijt die aan kredietnemers die anders insolvent zouden zijn, kunnen worden aangeboden. Dankzij het vermogen van insolventieprocedures om bestaande bijzondere waardeverminderingen weg te nemen, kan ervoor worden gezorgd dat de economie van nieuw krediet voorzien blijft. Het verstrekken van garanties voor bedrijfsleningen door de overheid draagt bij tot behoud van levensvatbare ondernemingen, maar zou op grote schaal ook kunnen leiden tot feedbackloops tussen het bedrijfsleven en de overheidssector, die ook de banken beïnvloeden. Een zwakke financiële positie van het bedrijfsleven dreigt een impact te hebben op de arbeidsmarkt en, als gevolg daarvan, op het vermogen van sommige huishoudens om schulden af te lossen. Een sterke groei van de hypothecaire kredietverlening vormt een extra risicofactor, met name in het geval van een correctie op de woningmarkten. Evenzo kan een verdere verslechtering van de prijzen van zakelijk onroerend goed de financiële sector verzwakken. De financieringsvoorwaarden zullen van invloed zijn op de ontwikkeling van onevenwichtigheden. De lage rentevoet heeft overheden, bedrijven en huishoudens in staat gesteld hogere schulden op zich te nemen en het effect van de pandemie op te vangen, waardoor banen en productiecapaciteit werden beschermd. Een verhoging van de rentevoet zou de financieringskosten van schulden in zowel de publieke als de particuliere sector doen stijgen, waardoor de risico’s toenemen wanneer de financieringsbehoeften hoog zijn. Sinds begin 2021 is de inflatie in de eurozone en vele andere geavanceerde economieën fors gestegen. Hoewel de determinanten van deze verhoging van de inflatie, met inbegrip van de stijging van de energieprijzen, voornamelijk van voorbijgaande aard lijken, bestaat het risico dat ze niet zo kortstondig zijn. Zolang de financieringsvoorwaarden niet worden aangescherpt, kan een hogere inflatie de schuldenlast verlichten. Een aanhoudende stijging van de inflatie kan echter leiden tot strengere financieringsvoorwaarden en hogere leenkosten. De ontwikkelingen op de woningmarkt moeten nauwlettend worden gevolgd. Hoge huizenprijzen vormen een risico, met name in combinatie met een hoge schuldenlast van de huishoudens, dat wordt verergerd door onzekere aanpassingen van de arbeidsmarkt. Dit vormt een risico voor het vermogen van huishoudens om hun hypotheekverplichtingen na te komen. Hogere rentevoeten kunnen het vermogen om aan de aflossingsverplichtingen te voldoen extra onder druk zetten, wat ongunstige effecten op de banksector kan hebben. Aanhoudende prijsstijgingen naarmate het herstel vordert, kunnen leiden tot loondruk en tot een toename van hypothecaire leningen. De betaalbaarheid van woningen is de afgelopen jaren verslechterd, met mogelijk negatieve macro-economische gevolgen in verband met een lagere particuliere consumptie en arbeidsmobiliteit, en een vermindering van kredieten in productiviteitsverhogende investeringen. Om het hoge niveau van zowel de overheids- als de particuliere schuld terug te dringen, is het van cruciaal belang dat het herstel zich ontwikkelt tot een duurzame expansie, waarvoor productieve investeringen nodig zijn. Een duurzaam herstel is afhankelijk van een ondersteunende beleidskoers en een tijdige intrekking van de buitengewone beleidsondersteuning die tijdens de crisis is geboden. Een duurzame economische expansie is afhankelijk van de versterking van de economische en sociale veerkracht, hetgeen de uitvoering van passende hervormingen en investeringen vereist. Productiviteitsverhogende investeringen zijn nodig om de groei op middellange termijn te stimuleren en structurele transformaties te ondersteunen die nodig zijn om de groene en digitale transitie tegen de achtergrond van demografische veranderingen tot stand te brengen. Dit is des te belangrijker omdat er in een aantal landen sprake is van hoge publieke en particuliere schulden en relatief lage potentiële groei, waardoor het moeilijker wordt de hoge schuldniveaus terug te dringen. Bij een hoge overheidsschuld is een betere samenstelling van de uitgaven en inkomsten nodig om de ruimte te creëren van waaruit overheidsinvesteringen worden gedaan, net zoals schuldafbouw op basis van een geloofwaardige budgettaire aanpassingsstrategie nodig is om ruimte te creëren voor het aanpakken van toekomstige crises. Tegelijkertijd kunnen particuliere investeringen worden belemmerd door de behoefte aan schuldafbouw bij ondernemingen. De doeltreffende uitvoering van de plannen voor herstel en veerkracht speelt een belangrijke rol bij het ondersteunen van particuliere en overheidsinvesteringen, en helpt zo de langetermijngevolgen van de pandemie te boven te komen en de weg naar sterkere groei en veerkracht te openen. De nieuwe faciliteit voor herstel en veerkracht zal, in combinatie met de Europese structuur- en investeringsfondsen, een investeringsrijk herstel bevorderen, en met de doeltreffende uitvoering ervan zal de economie van de EU duurzamer, inclusiever, veerkrachtiger worden en beter voorbereid zijn op de groene en digitale transitie, wat in overeenstemming is met de doelstellingen van de EU in dat verband. De pandemie heeft de positieve rol van anticyclisch discretionair begrotingsbeleid, ondersteunend monetair beleid en Europese coördinatie om te reageren op de economische crisis duidelijk gemaakt. De COVID-19-crisis heeft aangetoond dat grootschalige discretionaire begrotingsreacties doeltreffend kunnen zijn om de onmiddellijke gevolgen van een grote schok te verzachten, en de weg kunnen effenen voor een snel herstel. De onmiddellijke nationale begrotingsinspanning werd ondersteund door het gebruik van de flexibiliteit die binnen de EU-regelgevingskaders bestaat. De collectieve reactie heeft het vertrouwen versterkt. Monetaire beleidsmaatregelen hebben bijgedragen tot het behoud van gunstige financieringsvoorwaarden voor alle sectoren van de economie gedurende de hele pandemie, waardoor economische bedrijvigheid werd ondersteund en prijsstabiliteit op de middellange termijn werd gewaarborgd. De onderling versterkende effecten van het begrotings- en het monetair beleid zijn van cruciaal belang geweest om de gevolgen van de crisis op te vangen en het herstel te ondersteunen. Hoewel het monetair beleid naar verwachting de komende jaren accommoderend zal blijven, beperken de lage rentestand en de recent oplopende inflatie de mogelijkheid van verdere versoepeling van het monetair beleid. Het begrotingsbeleid moet daardoor wellicht een stabiliserende rol blijven spelen als er neerwaartse risico’s ontstaan, terwijl met een prudent begrotingsbeleid in normale tijden vertrouwen wordt geschapen in de doeltreffendheid van begrotingsbeleid in tijden van crisis. Het voorkomen en corrigeren van macro-economische onevenwichtigheden blijft van essentieel belang. Ten eerste kan een zwak economisch herstel leiden tot een piek in faillissementen van ondernemingen, waardoor banen verloren gaan, alsook tot meer verzoeken om crisisgerelateerde garanties voor bedrijfsleningen en een vermindering van investeringen. Ten tweede zouden ongunstige economische ontwikkelingen de koppelingen tussen overheden en banken kunnen versterken. Ten derde zouden de stijgende activa- en huizenprijzen de kwetsbaarheid van huishoudens kunnen vergroten als gevolg van onhoudbare stijgingen van de activaprijzen. Deze risico’s kunnen de houdbaarheid van de overheidsschuld negatief beïnvloeden en de ruimte voor het begrotingsbeleid beperken om op toekomstige uitdagingen te reageren. Het wegwerken van kwetsbaarheden zal ook helpen het herstel te consolideren en de groei op lange termijn te versterken. Meer vergelijkbare economische structuren en meer gesynchroniseerde bedrijfscycli zullen bijdragen tot een grotere doeltreffendheid van het gemeenschappelijk monetair beleid. Door een investeringsrijk herstel te bevorderen, zal de faciliteit voor herstel en veerkracht bijdragen tot macro-economische stabiliteit. Met de doeltreffende uitvoering van de plannen voor herstel en veerkracht zal de economie van de EU duurzamer, inclusiever, veerkrachtiger worden en beter voorbereid zijn op de groene en digitale transitie. Dit zal ook helpen het risico op verschillen binnen de EU te beperken, aangezien de subsidies in het kader van de faciliteit voor herstel en veerkracht gericht zijn op lidstaten die een lager bbp per hoofd van de bevolking en een hogere werkloosheid hebben en het zwaarst zijn getroffen door de COVID-19-crisis. Bovendien zullen, in tegenstelling tot de jaren na de wereldwijde financiële crisis, hogere overheidsinvesteringen het herstel na de pandemie ondersteunen. Met subsidies in het kader van de faciliteit voor herstel en veerkracht kunnen investeringsprojecten van hoge kwaliteit worden gefinancierd en worden productiviteitsverhogende hervormingen mogelijk gemaakt, zonder dat dit leidt tot hogere nationale tekorten en schuldquoten. Deze subsidies en andere bronnen van EU-financiering zullen in 2021 en 2022 naar schatting de overheidsinvesteringen in de lidstaten met gemiddeld ongeveer 0,5 % van het bbp per jaar stimuleren.

Door macro-economische onevenwichtigheden te voorkomen en te corrigeren vergroot het vermogen van de lidstaten om te reageren op schokken en wordt de economische convergentie ondersteund. Het wegwerken of voorkomen van onevenwichtigheden zal helpen het herstel te consolideren en de groei op lange termijn te versterken. Landen met bestaande onevenwichtigheden moeten hun correctietraject van vóór de pandemie hervatten, met ondersteuning van beleidsmaatregelen om de potentiële groei te stimuleren. De vermindering van onevenwichtigheden kan ook positieve overloopeffecten tussen landen opleveren. Diepere economische en financiële integratie en meer gesynchroniseerde bedrijfscycli zullen bijdragen tot een grotere doeltreffendheid van het gemeenschappelijk monetair beleid, met name in het geval van leden van de eurozone, waardoor het beter kan inspelen op toekomstige uitdagingen. De conclusie van dit waarschuwingsmechanismeverslag is dat voor twaalf lidstaten diepgaande evaluaties gerechtvaardigd zijn: Cyprus, Duitsland, Frankrijk, Griekenland, Ierland, Italië, Kroatië, Nederland, Portugal, Roemenië, Spanje en Zweden. Deze lidstaten zijn in de vorige jaarcyclus van het PMO-toezicht aan een diepgaande evaluatie onderworpen. Op basis daarvan werd geoordeeld dat zij onevenwichtigheden (Duitsland, Frankrijk, Ierland, Kroatië, Nederland, Portugal, Roemenië, Spanje en Zweden) of buitensporige onevenwichtigheden (Cyprus, Griekenland en Italië) vertonen. In de nieuwe diepgaande evaluaties zal worden beoordeeld hoe deze onevenwichtigheden zich hebben ontwikkeld, waarbij de ernst, de ontwikkeling en de beleidsreactie van de lidstaten zullen worden geanalyseerd, met het oog op het actualiseren van bestaande beoordelingen en het beoordelen van eventuele resterende beleidsbehoeften. In deel 3 wordt een samenvatting gegeven van de wijze waarop die onevenwichtigheden zich hebben ontwikkeld en in deel 4 wordt ingegaan op landspecifieke informatie. Daarnaast vertonen een aantal lidstaten die in de vorige ronde geen diepgaande evaluatie hebben ondergaan, ontwikkelingen die bijzondere aandacht verdienen. In Slowakije is sprake van een sterke huizenprijsgroei, naast een gestage, zij het vertragende stijging van kredietverlening aan huishoudens. De export is sterk geconcentreerd in enkele specifieke sectoren en er is sprake van een verlies aan kostenconcurrentievermogen, maar de exportmarktaandelen zijn tot dusver niet negatief beïnvloed. In het geval van Hongarije moet aandacht worden besteed aan de wisselwerking tussen leningen door de overheid en externe financiering in een context van een aanzienlijke schuldblootstelling in vreemde valuta. De huizenprijzen zijn sterk gestegen. De druk van het kostenconcurrentievermogen neemt toe, maar de exportmarktaandelen zijn tot dusver niet negatief beïnvloed. Ook de ontwikkeling van risico’s in andere lidstaten, die in veel gevallen verband houden met de woningmarkten, moet nauwkeurig in het oog worden gehouden. In Denemarken en Luxemburg wijzen ontwikkelingen op de woningmarkt op een opbouw van risico’s. Hoewel veranderde voorkeuren, gunstige financiële voorwaarden en aanbodbeperkingen kunnen leiden tot aanhoudende groei van de huizenprijzen, moet men ook rekening houden met het risico van een correctie naar beneden, met mogelijke gevolgen voor de economie in ruimere zin. Tsjechië wordt gekenmerkt door een sterke groei van de huizenprijzen en aanhoudende verliezen aan kostenconcurrentievermogen, die al enkele jaren significant zijn. In Malta zorgen toenemende particuliere schulden en zwakten van het insolventiekader voor bijzondere kwetsbaarheden. Aan de hand van monitoring en toezicht moeten de ontwikkelingen in deze zes lidstaten op de voet worden gevolgd en moet worden nagegaan of zij in overeenstemming zijn met en bevorderlijk zijn voor de macro-economische stabiliteit. De risicobalans wijst er momenteel niet op dat een diepgaande evaluatie nodig is. Deel 4 bevat meer informatie over landspecifieke ontwikkelingen. 1. De macro-economische context en de ontwikkeling van onevenwichtigheden in de eurozone De economische achtergrond Dit waarschuwingsmechanismeverslag is opgesteld tegen de achtergrond van de COVID-19-crisis. Het eerste gevolg van de pandemie was een sterke recessie, aangezien de beperkende maatregelen om de verspreiding van het virus in te dammen in 2020 duidelijke gevolgen hadden voor de economische activiteit. Dit resulteerde in een daling van het bbp van 5,9 % in de EU en 6,4 % in de eurozone in 2020, met aanzienlijke verschillen tussen de landen. In sommige landen waren dalingen te zien rond of boven de dubbele cijfers, terwijl andere landen lichte recessies doormaakten. Door de verbetering van de gezondheidssituatie konden beperkingen vanaf het tweede kwartaal van 2020 worden versoepeld, waarmee het herstel van start ging. De verschillende golven van de pandemie zorgden voor een ongelijkmatig herstel tot begin 2021. Dankzij de uitrol van vaccinaties, in combinatie met een doeltreffende en gerichte inperkingsstrategie, alsook uitgebreide steunmaatregelen van de overheid, kon vanaf het voorjaar van 2021 een grotere mobiliteit en een sterker dan verwachte heropleving van de economische activiteit worden bereikt. Al met al gaan de economische najaarsprognoses 2021 van de Commissie uit van een groei van het bbp in 2021 met 5 %, en in 2022 met 4,3 % in zowel de EU als de eurozone. De meeste lidstaten zullen volgens de prognoses tegen eind 2021 de outputniveaus van vóór de crisis bereiken, en slechts enkele landen bereiken die volgend jaar (grafiek 1.1 a). ( ) Hoewel de gevolgen van de pandemie zijn verzacht door resoluut beleidsoptreden, heeft de pandemie de verschillen tussen de landen van de eurozone versterkt. Dit weerspiegelt de ongelijke tol die de pandemie eist en de verschillen in de economische structuren. De contactberoepen zijn door de beperkingen meer getroffen dan de productiesector. Dit heeft geleid tot een groot verschil in economische prestaties, zowel binnen landen als grensoverschrijdend. Landen met aanzienlijke sectoren van grensoverschrijdend toerisme, die bijzonder getroffen zijn door de mobiliteitsbeperkingen, zagen het bbp sterker dan gemiddeld krimpen, waarbij hun externe rekeningen aanzienlijk verslechterden. Dit is het geval voor Griekenland, Portugal en Spanje. De recessie heeft ook landen met een hoge binnenlandse schuld zwaar getroffen, zoals Frankrijk en Italië (zie grafiek 1.1 b). Dit zijn eveneens de landen met de hoogste particuliere, overheids- of buitenlandse schulden in de EU. Naar verwachting zal het herstel in sommige van deze landen langzamer verlopen. Een uitzonderlijke beleidsreactie is van cruciaal belang geweest om de gevolgen van de COVID-19-crisis op te vangen en het herstel te ondersteunen, en heeft een positief effect gehad op de macro-economische stabiliteit. Regeringen hebben ongekende begrotingssteun verleend om banen en inkomens te beschermen en bedrijven te ondersteunen, waardoor het risico op faillissementen van ondernemingen wordt verkleind. Er werden moratoria ingesteld voor belasting- en schuldaflossingen door huishoudens en bedrijven, en er werden overheidsgaranties verstrekt voor bankleningen. Als gevolg daarvan was het bruto besteedbaar inkomen van de huishoudens in 2020 in de EU als geheel in wezen constant, ondanks de duidelijke recessie. De werkloosheid in de EU is met slechts 0,4 procentpunt gestegen en faillissementen van ondernemingen bleven beperkt, aangezien een groot deel van de gevolgen werd opgevangen door de regeringen. Op EU-niveau heeft een ongekende coördinatie van de beleidsreacties plaatsgevonden. De algemene ontsnappingsclausule van het stabiliteits- en groeipact werd onmiddellijk na de uitbraak van de pandemie geactiveerd, ter ondersteuning van de begrotingsmaatregelen. Dankzij het akkoord over de tijdelijke kaderregeling voor staatssteun konden de lidstaten de volledige flexibiliteit benutten waarin de staatssteunregels voorzien. Het Europese instrument voor tijdelijke steun om het risico op werkloosheid in noodsituaties te beperken (SURE) beschermde de arbeidsmarkt. De investeringsinitiatieven coronavirusrespons (CRII en CRII plus) en React-EU hebben middelen van het cohesiebeleid gemobiliseerd en aangevuld ter ondersteuning van de volksgezondheidssector, het bedrijfsleven en de meest kwetsbare bevolking. Financiële instrumenten werden beschikbaar gesteld door het Europees stabiliteitsmechanisme en de Europese Investeringsbank. Dankzij de doeltreffende uitvoering van hervormingen en investering in het kader van de faciliteit voor herstel en veerkracht zal de economie van de EU duurzamer, inclusiever, veerkrachtiger worden en beter voorbereid zijn op de groene en digitale transitie, wat in overeenstemming is met de doelstellingen van de EU in dat verband. Een gecoördineerde mondiale monetaire beleidsreactie leidde tot accommoderende financiële voorwaarden. De Europese Centrale Bank (ECB) voerde een breed scala aan maatregelen uit om de financiële stabiliteit te behouden en de goede werking van de financiële markten te waarborgen. Zo zorgde zij voor aanvullende liquiditeitsverschaffing voor banken en versoepeling van de onderpandvereisten en deed zij aanzienlijke extra aankopen van activa uit de publieke en de particuliere sector. De accommoderende koers van het monetair beleid bevorderde een gunstige stemming op de financiële markten en hielp een kredietcrisis te voorkomen, en de waarderingen op veel obligatie- en aandelenmarkten overtroffen het niveau van vóór de pandemie. Samen met factoren op langere termijn, waaronder de hogere besparingen ten opzichte van de investeringen in de eurozone, zorgde de hoge marktliquiditeit voor lage leenkosten voor de overheid, in sommige gevallen zelfs lager dan vóór het begin van de crisis, en verkleinden de spreads in de eurozone. De verwachtingen van een sterk herstel hebben bijgedragen aan de positieve stemming op de markten, die werd versterkt door de doorbraak in de vaccinontwikkeling in het najaar van 2020. De financiële voorwaarden blijven op historisch lage niveaus, maar tekenen van aanscherping moeten worden gemonitord. Hoewel de rendementen op overheidsobligaties in 2021 licht zijn gestegen, blijven ze doorgaans ruim onder de historische gemiddelden. Regeringen met de sterkste ratings hebben een negatieve of bijna geen rente op hun schulden, terwijl in een aantal lidstaten, met name buiten de eurozone, enige stijgingen hebben plaatsgevonden. Op de markten voor bedrijfsobligaties zijn de financieringsvoorwaarden soepel, zij het licht aangescherpt, en de bancaire debetrente is in de EU op of in de buurt van een recordlaagtepunt gebleven. De euro steeg in waarde in de tweede helft van 2020 alvorens enigszins te dalen, en dit werd weerspiegeld door de valuta van enkele lidstaten buiten de eurozone. De inflatie trok in 2021 aan, maar de stijging zal naar verwachting tijdelijk zijn. De algemene inflatie in de eurozone bereikte de afgelopen maanden haar hoogste punt sinds tien jaar, na een inflatie die bijna een decennium onder de doelstelling lag. In een aantal lidstaten buiten de eurozone lag de inflatie boven de streefcijfers. Hogere energieprijzen hebben in belangrijke mate bijgedragen tot de stijging, waarbij de kerninflatie minder stijgt. De stijging van de inflatie zal naar verwachting vooral van tijdelijke aard zijn, zij het niet per definitie van korte duur. Het oplossen van fricties die verband houden met de overgang van fossiele brandstoffen naar andere energiebronnen kan enige tijd vergen. Het economische herstel heeft geleid tot een duidelijke toename van de vraag, maar de activiteit wordt beperkt door knelpunten in de aanbodzijde. Waarschijnlijk worden de hogere kosten doorberekend in sommige consumptieprijzen, maar het is niet duidelijk in hoeverre dit gebeurt en een deel van de stijging kan worden geabsorbeerd door lagere winstmarges. De risico’s van een aanhoudende inflatiedynamiek lijken momenteel beperkt, aangezien de inflatieverwachtingen in de eurozone stevig verankerd blijven en in grote lijnen een terugkeer naar de trends van vóór de pandemie weerspiegelen. Structurele aanpassingen, met inbegrip van de reactie van consumptiepatronen op de pandemie en sectorspecifieke tekorten aan vaardigheden, kunnen echter van invloed zijn op de desbetreffende prijzen en lonen, waardoor de volatiliteit van de inflatie kan toenemen. Een langdurige stijging van de inflatie zou kunnen leiden tot veranderingen in het tijdstip waarop monetair beleid wordt genormaliseerd, en tot strakkere financiële voorwaarden en hogere leenkosten. De economie van de EU herstelt sneller dan verwacht, maar de economische vooruitzichten blijven onzeker. In de hele EU hebben succesvolle vaccinatiecampagnes de behoefte aan krachtige inperkingsmaatregelen om toekomstige besmettingsgolven aan te pakken, verminderd. Wereldwijd blijven pandemische risico’s relevant als gevolg van een lagere vaccinatiegraad. De handel is nog steeds herstellende van de door pandemie veroorzaakte beperkingen en wordt getemperd door knelpunten aan de aanbodzijde, die van invloed zijn op activiteiten die sterk geïntegreerd zijn in mondiale waardeketens. Langdurige heroriëntaties van waardeketens leiden tot kosten en kunnen zowel risico’s als kansen voor de EU-landen met zich meebrengen. De erosie van de winsten van ondernemingen en een toenemende hefboomwerking hebben geleid tot een daling van particuliere investeringen. Dit kan het herstel in de weg staan en de schuldafbouw van ondernemingen belemmeren. De intrekking van beleidsondersteuning kan aanleiding geven tot een herwaardering van risico’s. Onzekerheid zou de volatiliteit op de financiële markten kunnen vergroten, met negatieve gevolgen voor de prijzen van financiële en vastgoedactiva vanwege de algemene ontkoppeling tussen effectenprijzen en economische fundamentals. ( ) ( ) ( ) Daarentegen zouden een snellere vooruitgang in de beheersing van de pandemie wereldwijd en de uitvoering van ambitieuze en gecoördineerde hervormingen en investeringen binnen de EU een duurzaam herstel mogelijk kunnen maken. Het krachtige herstel ondersteunt de macro-economische stabiliteit, maar tweederonde-effecten van de recessie kunnen zich met vertraging voordoen en nog steeds risico’s inhouden. In een context van een sterke groei van het bbp is de hoge schuldquote van de overheid en de particuliere sector in de meeste EU-landen gestabiliseerd of licht gedaald, na vorig jaar sterk te zijn gestegen. De afschaffing van de beleidsondersteuning zal onvermijdelijk potentiële onderliggende kwetsbaarheden aan het licht brengen in bedrijfstakken en gebieden die het zwaarst door COVID-19 zijn getroffen. Het opheffen van de moratoria op leningen kan leiden tot problemen bij schuldaflossingen voor bedrijven en huishoudens en tot insolventie en werkloosheid bij ondernemingen. De onderlinge verbanden tussen overheids- en particuliere schulden en de financiële sector vormen een mechanisme voor risico-overdracht. Een verslechtering van de kwaliteit van overheids- en particuliere activa kan echter gevolgen hebben voor de balansen van financiële instellingen, waarvan de lage winstgevendheid door de pandemie verder is gedaald. De moeilijkheden bij het aflossen van schulden kunnen in huishoudens zorgen voor minder investeringen, inkomen en consumptie, waardoor de economische groei wordt afgeremd en de schuldafbouw wordt ondermijnd. De pandemie heeft geleid tot een verslechtering van het kostenconcurrentievermogen in een aantal landen die al vóór de crisis sterke stijgingen van de arbeidskosten zagen en die naar verwachting in sommige gevallen zullen voortduren. De huizenprijzen stijgen sinds tien jaar sneller dan ooit, en deze stijging werd tijdens de pandemie niet onderbroken maar in sommige gevallen zelfs versterkt. In tegenstelling tot de verhoging van de schuldenlast zal het economisch herstel waarschijnlijk niet leiden tot een correctie van de huizenprijzen, hoewel sommige leveringsproblemen op de korte termijn kunnen afnemen. De snel stijgende huizenprijzen zijn een punt van zorg voor de macro-economische stabiliteit, met name in combinatie met een hoge schuldenlast van de huishoudens en een sterke groei van kredietverlening. Een verslechtering van de betaalbaarheid van woningen kan economische kosten met zich meebrengen doordat de consumptie afneemt en de arbeidsmobiliteit wordt ondermijnd. Tegelijkertijd zouden de correcties van vastgoed- en andere activaprijzen kunnen leiden tot een verslechtering van de balansen van financiële instellingen. Grafiek 1.1:Bbp in verhouding tot de niveaus en schuldenniveaus van vóór de pandemie en de crisis en de COVID-19-recessie Bron: Amec, Eurostat en economische najaarsprognoses 2021 van de Europese Commissie Overloopeffecten en aanpassingskwesties in de eurozone ( ) De COVID-19-crisis heeft de onevenwichtigheden in de eurozone verergerd. Over het algemeen waren de landen die het zwaarst door de COVID-19-crisis werden getroffen, de landen die de pandemie ingingen met hogere overheids-, particuliere of buitenlandse schulden, wat in sommige gevallen werd verergerd door een lage potentiële bbp-groei. De COVID-19-crisis heeft aanzienlijke gevolgen gehad voor de externe posities van nettodebiteurlanden met een grote toeristische sector, en had beperktere gevolgen voor de externe rekeningen van andere landen. Sommige van de landen die het hardst door de recessie zijn getroffen, herstellen zich snel, maar in andere landen vordert het herstel langzamer. Dit wijst erop dat economische groei, althans in de nabije toekomst, minder kan bijdragen tot het aanpakken van onevenwichtige voorraadvariabelen. Ook wijst het op het belang van doeltreffende hervormingen en investeringen om structurele zwakheden aan te pakken en het potentiële bbp in de toekomst te stimuleren. ( ) De handelsbalans van de eurozone steeg licht in 2020 omdat de output daalde vanwege een afnemende vraag. Zowel de uitvoer als de invoer van goederen en diensten namen af in 2020. Het overschot in de goederenhandel nam toe, grotendeels als gevolg van lagere energieprijzen, terwijl het overschot in de dienstensector daalde, wat voornamelijk te wijten was aan de daling in het internationale reizigersverkeer. Over het geheel genomen heeft dit de daling van het handelsoverschot in de eurozone, die in 2017 begon, onderbroken. Verwacht wordt dat de handelsbalans in 2021 licht zal toenemen en in 2022 vrijwel constant zal blijven (grafiek 1.2). Ondanks de nog steeds aanzienlijke outputgap zal de kerninflatie in de eurozone (de algemene inflatie exclusief energie en onbewerkte voedingsmiddelen) in 2021 naar verwachting aantrekken en onder de algemene inflatiedoelstelling blijven.

Grafiek 1.2:Output van de eurozone, binnenlandse vraag, handelsbalans en kerninflatie Bron: Ameco en economische najaarsprognoses 2021 van de Europese Commissie. Het overschot op de lopende rekening van de eurozone bleef in 2020 geleidelijk dalen tot het door de fundamentals van de eurozone aangegeven niveau, maar neemt in 2021 weer toe. In 2020 bedroeg het overschot op de lopende rekening van de eurozone 2 % van het bbp (Grafiek 1.3 a). ( ) Ondanks de lichte stijging van de handelsbalans waren iets lagere inkomenssaldi de oorzaak van de lichte daling van de lopende rekening. Zowel de nominale als de conjunctuurgezuiverde lopende rekeningen, die 1,6 % van het bbp bedroegen, kwamen dicht in de buurt van de norm voor de lopende rekening die de economische fundamentals van de eurozone weerspiegelt en op 1,7 % van het bbp wordt geraamd. ( ) Dat gaf aan dat de binnenlandse vraag beter standhield dan bij de meeste handelspartners. De gegevens voor de eerste helft van 2021 wijzen echter op een stijging van het overschot op de lopende rekening in de eurozone, voornamelijk als gevolg van een hoger saldo van de handel in diensten. In het algemeen zal de lopende rekening in de eurozone naar verwachting in 2021 terugkeren naar het niveau van 2019. Dit weerspiegelt een terugkeer van het verschil tussen het bbp en de totale vraag naar het niveau van vóór de pandemie, en dus een aanhoudende gematigde binnenlandse vraag (grafiek 1.2). Grafiek 1.3:Lopende rekening van de eurozone per land; en vorderingenoverschot/-tekort per sector Bron: Eurostat (betalingsbalansstatistieken), Ameco en economische najaarsprognoses 2021 van de Europese Commissie. Grafiek 1.4:Geografische spreiding van het vorderingentekort van de overheidssector in de eurozone Bron: Eurostat (betalingsbalansstatistieken) en Ameco. In 2020 waren de belangrijkste veranderingen in de externe saldi eerder sectoraal dan geografisch. De overschotten op de lopende rekening van de grootste bijdragers aan het overschot van de eurozone, Duitsland en Nederland (grafiek 1.3 a), namen in 2020 verder af. De positieve bijdrage van Italië en de negatieve bijdrage van Frankrijk namen beide iets toe. De stijging van het overschot in de eurozone in de eerste helft van 2021 was grotendeels het gevolg van een sterke stijging van de lopende rekening van Ierland. Ook de bijdragen van Duitsland en Nederland aan het overschot van de eurozone stegen en keerden terug naar het niveau van 2019. Het aandeel van het Italiaanse overschot nam verder toe en bereikte dat van Nederland. Momenteel wordt verwacht dat de geografische samenstelling van het overschot van de eurozone in de toekomst min of meer stabiel zal blijven. De sectorale bijdragen aan het externe saldo zijn daarentegen in 2020 aanzienlijk veranderd (grafiek 1.3 b). De toegenomen besparingen door huishoudens en in mindere mate ondernemingen werden gecompenseerd door een sterk expansief begrotingsbeleid. Verwacht wordt dat het vorderingenoverschot van de particuliere sector in 2021 verder zal toenemen, wat voornamelijk is toe te schrijven aan het bedrijfsleven, ondanks een daling van preventieve besparingen en een toename van de consumptie door huishoudens. Het vorderingentekort van de overheid zal naar verwachting vrijwel ongewijzigd blijven, waarbij de sterke stijging van het Duitse tekort sterk bijdraagt aan het grote vorderingentekort van de overheid in de eurozone (grafiek 1.4). Naar verwachting zullen de overheidsposities aanzienlijk dalen in 2022 (zie ook deel 2.4 over de overheidssector). Aangezien voor het vorderingenoverschot van de particuliere sector een daling van vergelijkbare omvang wordt voorspeld, zal de externe positie naar verwachting stabiel blijven. Beleidsreactie De pandemie heeft de positieve rol van anticyclisch discretionair begrotingsbeleid, ondersteunend monetair beleid en Europese coördinatie om te reageren op de economische crisis duidelijk gemaakt. De COVID-19-crisis heeft aangetoond dat grootschalige discretionaire begrotingsreacties doeltreffend kunnen zijn om de onmiddellijke gevolgen van een grote schok te verzachten, en de weg kunnen effenen voor een snel herstel. De onmiddellijke nationale begrotingsinspanning werd ondersteund door een versoepeling van de regelgevingskaders van de EU. De collectieve reactie bevorderde het algemene vertrouwen in de economie. Monetaire beleidsmaatregelen hebben bijgedragen tot het behoud van gunstige financieringsvoorwaarden voor alle sectoren van de economie gedurende de hele pandemie, waardoor economische bedrijvigheid werd ondersteund en prijsstabiliteit op de middellange termijn werd gewaarborgd. De onderling versterkende effecten van het begrotings- en het monetair beleid zijn van cruciaal belang geweest om de gevolgen van de crisis op te vangen en het herstel te ondersteunen. Hoewel de financieringsvoorwaarden de komende jaren accommoderend zouden moeten blijven, beperken de lage rentestand en de recente stijging van de inflatie de mogelijkheid van verdere versoepeling van het monetair beleid. Het begrotingsbeleid moet daardoor wellicht een stabiliserende rol blijven spelen als er neerwaartse risico’s ontstaan, terwijl met een prudent begrotingsbeleid in normale tijden vertrouwen wordt geschapen in de doeltreffendheid van begrotingsbeleid in tijden van crisis. Het voorkomen en corrigeren van macro-economische onevenwichtigheden blijft van essentieel belang. Ten eerste kan een zwak economisch herstel leiden tot een piek in faillissementen van ondernemingen, waardoor banen verloren gaan, alsook tot meer verzoeken om crisisgerelateerde garanties voor bedrijfsleningen en een vermindering van investeringen. Ten tweede zouden ongunstige economische ontwikkelingen de koppelingen tussen overheden en banken kunnen versterken. Ten derde zouden de stijgende activa- en huizenprijzen de kwetsbaarheid van huishoudens kunnen vergroten als gevolg van onhoudbare stijgingen van de activaprijzen. ( ) Deze risico’s kunnen de houdbaarheid van de overheidsschuld negatief beïnvloeden en de ruimte voor het begrotingsbeleid beperken om op toekomstige uitdagingen te reageren. Het wegwerken van kwetsbaarheden zal ook helpen het herstel te consolideren en de groei op lange termijn te versterken. Meer vergelijkbare economische structuren en meer gesynchroniseerde bedrijfscycli zullen bijdragen tot een grotere doeltreffendheid van het gemeenschappelijk monetair beleid. Om het hoge niveau van zowel de overheids- als de particuliere schuld terug te dringen, is het van cruciaal belang dat het herstel zich ontwikkelt tot een duurzame expansie, waarvoor productieve investeringen nodig zijn. Dit is afhankelijk van een ondersteunende beleidskoers tijdens het herstel en een tijdige intrekking van de buitengewone beleidsondersteuning die tijdens de crisis is geboden. Een krachtige expansie hangt af van het stimuleren van de economische fundamentals, waarvoor passende hervormingen en investeringen nodig zijn. Dit is des te belangrijker omdat er in een aantal landen sprake is van hoge publieke en particuliere schulden en een relatief lage bbp-groei. Dat maakt het moeilijker hun schuldenlast terug te dringen en vereist een geloofwaardige terugkeer naar prudente posities op middellange termijn wanneer de economische omstandigheden dat toelaten. In het licht van de onderlinge verbondenheid tussen de economieën van de eurozone is een juiste combinatie van macro-economisch beleid onder de lidstaten nodig om het herstel te ondersteunen en tegelijkertijd onevenwichtigheden te corrigeren en opkomende risico’s aan te pakken. Een economische expansie in de nettocrediteurlanden van de eurozone, onder meer door middel van gunstige vraagomstandigheden, zou niet alleen ten goede komen aan die landen zelf, maar ook aan de nettodebiteurlanden, aangezien een hogere groei in de eurozone bevorderlijk is voor groei en schuldafbouw en voor de verbetering van de externe posities in laatstgenoemde landen. Een intrekking van de buitengewone beleidsondersteuning die tijdens de crisis werd geboden ten behoeve van de aanpassingsbehoeften, zou in dat opzicht helpen. Significante en duurzame verbeteringen op het gebied van productiviteit en concurrentievermogen in de nettodebiteurlanden zouden ook bijdragen tot een herstel van het externe evenwicht en tot een verlichting van de schuldenlast. Een doeltreffend gebruik van de beschikbare instrumenten op het niveau van de eurozone en de EU, met een doeltreffende uitvoering van de noodzakelijke hervormingen en investeringen, zou helpen een duurzaam herstel te bevorderen en de veerkracht te versterken, onder meer door onevenwichtigheden en nieuwe risico’s aan te pakken. Het is van cruciaal belang dat de financiering van Next Generation EU volledig wordt gebruikt en naar de meest productieve bestemmingen gaat. Dat zou de economische impact van de middelen versterken en een buitensporige groei voorkomen van niet-verhandelbare activiteiten en externe onevenwichtigheden in landen waar de instroom van EU-middelen een groot deel van het bbp uitmaakt. Door een investeringsrijk herstel te bevorderen en veerkracht te versterken, zal de doeltreffende uitvoering van hervormingen en investering in het kader van de faciliteit voor herstel en veerkracht bijdragen tot macro-economische stabiliteit. Met de doeltreffende uitvoering van de plannen voor herstel en veerkracht zal de economie van de EU duurzamer, inclusiever, veerkrachtiger worden en beter voorbereid zijn op de dubbele transitie. Dit zal ook helpen het risico op verschillen binnen de EU te beperken, aangezien de subsidies in het kader van de faciliteit voor herstel en veerkracht gericht zijn op lidstaten die een lager bbp per hoofd van de bevolking hebben en het zwaarst zijn getroffen door de COVID-19-crisis. Door de potentiële groei te ondersteunen, kan met de uitvoering van de plannen voor herstel en veerkracht de houdbaarheid van de schuld worden verbeterd, met name in lidstaten met de hoogste begrotingsrisico’s en te hoge particuliere schulden. Bovendien zullen, in tegenstelling tot de jaren na de wereldwijde financiële crisis, hogere overheidsinvesteringen het herstel na de pandemie ondersteunen. Met subsidies in het kader van de faciliteit voor herstel en veerkracht kunnen investeringsprojecten van hoge kwaliteit worden gefinancierd en worden productiviteitsverhogende hervormingen mogelijk gemaakt, zonder dat dit leidt tot hogere nationale tekorten en schuldquoten. Deze subsidies en andere bronnen van EU-financiering zullen in 2021 en 2022 naar schatting de overheidsinvesteringen in de lidstaten met gemiddeld ongeveer 0,5 % van het bbp per jaar stimuleren. 2. Onevenwichtigheden, risico’s en aanpassing: belangrijkste ontwikkelingen in de landen 2.1. Een momentopname van de resultaten van het scorebord Het waarschuwingsmechanismeverslag steunt op een economische interpretatie van het PMO-scorebord van indicatoren, dat een mechanisme biedt om voor de hand liggend bewijsmateriaal uit te filteren met betrekking tot mogelijke risico’s en kwetsbaarheden. Het scorebord omvat 14 indicatoren met indicatieve drempelwaarden op de volgende terreinen: externe posities, concurrentievermogen, schuldpositie van de particuliere en overheidssector, woningmarkt, banksector en werkgelegenheid. Het steunt op gegevens van goede statistische kwaliteit waarmee de stabiliteit en de consistentie van de gegevens tussen landen kan worden verzekerd. Overeenkomstig de PMO-verordening (Verordening (EU) nr. 1176/2011) bestaat de rol van de Commissie erin de scorebordwaarden economisch te interpreteren, waardoor een beter inzicht in de algemene economische context mogelijk wordt en rekening wordt gehouden met landspecifieke overwegingen; de scorebordindicatoren mogen niet mechanisch worden gelezen. ( ) Een reeks van 28 aanvullende indicatoren vervolledigt de interpretatie van het scorebord. Daarnaast worden in dit verslag prognoses, actuele voorspellingen (nowcasts) en hoogfrequente gegevens gebruikt om de mogelijke ontwikkeling van risico’s voor de macro-economische stabiliteit beter te kunnen meten. Het officiële scorebord van het waarschuwingsmechanismeverslag bevat gegevens tot en met 2020. Gezien de grote onzekerheid over de volledige impact van de COVID-19-crisis bevat dit verslag een toekomstgerichte beoordeling van de mogelijke gevolgen van de crisis voor de macro-economische stabiliteit en de ontwikkeling van bestaande macro-economische onevenwichtigheden. Dat is in overeenstemming met de gevolgde aanpak in het waarschuwingsmechanismeverslag dat in november 2020 is gepubliceerd. De waarden van de scorebordvariabelen voor 2021 en de daaropvolgende jaren zijn geraamd aan de hand van prognosegegevens van de Commissie en de nowcasts zijn gebaseerd op gegevens binnen het jaar (zie bijlage 1 voor details). Deze prognoses gaan gepaard met aanzienlijke onzekerheid en het is noodzakelijk hiermee rekening te houden om de beginselen van transparantie inzake analyse en gebruikte gegevens na te leven en voorzichtigheid ten aanzien van de conclusies aan de dag te leggen. Daarnaast wordt bij de beoordeling van het waarschuwingsmechanismeverslag, net als in voorgaande jaren, rekening gehouden met inzichten uit beoordelingskaders, bevindingen in bestaande diepgaande evaluaties en relevante analyses. Uit de scorebordgegevens blijkt dat de recente correctie van de voorraadonevenwichtigheden is onderbroken door de COVID-19-crisis, terwijl de oververhittingsrisico’s, voornamelijk in verband met de woningmarkten, wellicht groter zijn geworden. Uit de telling van waarden boven de drempels in het scorebord van het waarschuwingsmechanismeverslag in de loop der jaren blijkt het volgende (grafiek 2.1.1): ·De economische expansie tussen 2013 en 2019 hielp de schuldquoten van de particuliere sector en de overheid terug te dringen, wat tot 2019 tot uiting kwam in een dalend aantal lidstaten met een schuldquote boven de drempelwaarden. De COVID-19-crisis heeft deze daling onderbroken en meer landen tonen resultaten, of zullen dat naar verwachting doen, voor de particuliere en de overheidsschuld die boven de drempelwaarden liggen. ·Hogere huizenprijzen hebben de afgelopen jaren geleid tot een groeiend aantal landen dat de betrokken drempels overschrijdt. Dit patroon werd duidelijker zichtbaar in 2020, toen meer landen de drempel overschreden. ·De groei van de arbeidskosten per eenheid product (ULC) (op basis van cumulatieve veranderingen over 3 jaar) lag in een aantal gevallen vóór de COVID-19-crisis boven de drempels en de arbeidskosten per eenheid product bleven in 2020 sterk stijgen. Dit was vooral het gevolg van het mechanische effect van een veel lagere productiviteit, die te wijten was aan een verminderde activiteit bij een hoge mate van arbeidsoppotting. De ULC-groei zal naar verwachting vertragen naarmate de nominale productiviteit dankzij het herstel weer opleeft. In 2020 werden de drempelwaarden van de reële effectieve wisselkoers en het exportmarktaandeel vaker overschreden, maar dit zal naar verwachting relatief snel eindigen.

·Een groot aantal lidstaten heeft lopende rekeningen (op basis van driejaarsgemiddelden) die de boven- of onderdrempels blijven overschrijden. De laatste jaren zijn er meer landen met overschotten op de lopende rekening die boven de bovengrens liggen, dan landen met tekorten die onder de ondergrens liggen. De COVID-19-crisis heeft de patronen van de lopende rekening niet fundamenteel veranderd, hoewel nog enkele andere landen de drempels marginaal hebben overschreden. ( ) Verwacht wordt dat het herstel ertoe zal bijdragen dat het aantal gevallen van zeer negatieve netto internationale investeringsposities in termen van bbp afneemt, wat zou neerkomen op een hervatting van de prepandemische trend van verbetering van de externe posities. ·De crisis brengt gevolgen voor de arbeidsmarkt met zich mee. Hoewel de werkloosheidscijfers over het geheel genomen beperkt zijn gebleven, daalde de arbeidsparticipatie en overschreed zij de respectieve drempel in enkele lidstaten doordat meer mensen de arbeidsmarkt verlaten, en blijft zij ook achter ten opzichte van de beperktere stijgingen van de nominale werkloosheidscijfers. De langdurige werkloosheid en met name de jeugdwerkloosheid tonen hun gebruikelijke hoge gevoeligheid voor veranderingen op de arbeidsmarkt. In het resterende deel van het waarschuwingsmechanismeverslag wordt aandacht besteed aan deze en andere daarmee verband houdende kwesties. Grafiek 2.1.1:Aantal landen dat scorebordvariabelen boven drempel vertoont Bron: Eurostat en berekeningen van de diensten van de Commissie (zie bijlage 1) 2.2. Externe sector en concurrentievermogen 2.2.1.Externe sector De lopende rekeningen van verschillende lidstaten met grote hoeveelheden externe passiva werden negatief beïnvloed door de COVID-19-crisis, terwijl de overschotten op de lopende rekening van verschillende landen groot bleven. In de EU hebben de saldi op de lopende rekening zich in de loop van 2020 op uiteenlopende wijze ontwikkeld, waarbij landen die sterk afhankelijk zijn van de uitvoer van reisdiensten, hun lopende rekeningen ernstig zagen verslechteren. Hiertoe behoorden Cyprus, Griekenland, Kroatië en Malta, en in mindere mate Portugal en Spanje (grafiek 2.2.1). Met uitzondering van Malta was er in al deze landen vóór de COVID-19-crisis sprake van grote hoeveelheden externe passiva. Omgekeerd zijn in Letland, Litouwen, Polen en Tsjechië aanzienlijke verbeteringen van de lopende rekeningen waargenomen, voornamelijk als gevolg van hogere handelssaldi, maar ook als gevolg van stijgende saldi van inkomens uit investeringen, bij een daling van inkomens afkomstig van buitenlandse beleggers tijdens de crisis. Tijdens de pandemie zijn de grote overschotten op de lopende rekening afgenomen in Denemarken, Duitsland en met name Nederland, maar zij blijven aanzienlijk. In Slovenië nam het overschot op de lopende rekening verder toe. Door de lagere energieprijzen in 2020 zijn de lopende rekeningen van bijna alle lidstaten gestegen. Hoewel de veranderingen van het externe saldo grotendeels beperkt en tijdelijk bleven gezien de omvang van de economische schok, is er sprake van een grote verschuiving in de sectorale bijdragen aan de externe stromen van de EU-landen. Huishoudens hebben uit voorzorg en vanwege de beperkte consumptiemogelijkheden meer gespaard, terwijl ondernemingen hun investeringen doorgaans verminderden bij onzekerheid, wat leidde tot stijgingen van het vorderingenoverschot/-tekort van de particuliere sector (grafiek 2.2.3 a, b en c). Omgekeerd namen regeringen maatregelen om de economie tijdens de crisis te ondersteunen terwijl zij tegelijkertijd te kampen hadden met lagere inkomsten, wat leidde tot een aanzienlijk vorderingentekort van de overheid in alle EU-landen. De grote sectorale schommelingen compenseerden elkaar grotendeels en leidden dus niet tot grote veranderingen van de totale vorderingenoverschotten/-tekorten in de meeste lidstaten. Grafiek 2.2.1:Saldi op lopende rekening en benchmarks in 2019 en 2020 Bron: Eurostat en berekeningen diensten van de Commissie. De lopende rekeningen van drie lidstaten lagen in 2020 onder de onderdrempel van het PMO-scorebord, die het driejaarsgemiddelde weergeeft. Het grote tekort op de lopende rekening van Cyprus bleef in 2020 verslechteren tot -10,1 % van het bbp, voornamelijk als gevolg van het verminderde internationale toerisme, maar ook als gevolg van een stijgend tekort op de primaire inkomensbalans. Het driejaarsgemiddelde daalde verder onder de PMO-drempel. De lopende rekening ligt zowel onder de norm als onder het niveau dat vereist is om de NIIP de komende 10 jaar op de prudentiële benchmark te brengen. ( ) ( ) De lopende rekening van Roemenië handhaafde zijn gestage neerwaartse trend doordat het een marginale daling van -5 % van het bbp onderging, waardoor het verschil licht toenam ten opzichte van de betreffende norm. Terwijl de lopende rekening van Ierland in 2020 overeenkwam met -2,7 % van het bbp, kwam het driejaarsgemiddelde uit op bijna -6 %, wat te wijten was aan een uitzonderlijk groot tekort in 2019. ( ) In 2020 hadden vier lidstaten overschotten op de lopende rekening die de bovendrempel van de PMO overschreden. Dit is al bijna een decennium het geval voor Denemarken, Duitsland en Nederland. De overschotten in Denemarken en Duitsland bedroegen in 2020 respectievelijk 8,1 % en 6,9 % van het bbp, een daling ten opzichte van 2019, en het overschot van Nederland daalde van 9,4 % tot 7 % van het bbp, mede als gevolg van de activiteiten van multinationale ondernemingen. Terwijl het Deense overschot als gevolg van een lager handelsoverschot afnam, waren de dalingen in Duitsland en Nederland voornamelijk het gevolg van lagere inkomens uit investeringen. Het hoge overschot in Slovenië nam tijdens de crisis toe van 6 % tot 7,4 % van het bbp, bij hogere handels- en primaire inkomenssaldi. De overschotten in alle vier de landen bleven aanzienlijk hoger dan hun respectieve lopenderekeningnormen en benchmark voor de lopende rekening die de NIIP stabiliseert. De lopende rekeningen van de meeste andere EU-landen overtroffen in 2020 de door de fundamentals aangegeven landspecifieke niveaus, met enkele opmerkelijke uitzonderingen. Zowel de nominale als de conjunctuurgezuiverde lopende rekeningen lagen in de meeste lidstaten boven of dicht bij de door de fundamentals gerechtvaardigde lopende rekening, alsook boven de lopende rekeningen die de NIIP stabiliseren (grafiek 2.2.1). ( ) Opmerkelijke uitzonderingen waren Griekenland en Portugal, met lopende rekeningen onder zowel de norm als de balans die nodig is om de prudentiële NIIP over een periode van 10 jaar te bereiken. Voor beide landen, en met name voor Griekenland, heeft de COVID-19-crisis geleid tot een aanzienlijke daling van hun lopende rekeningen, die de afgelopen jaren aanzienlijk waren versterkt. Grafiek 2.2.2:Ontwikkeling van saldi op lopende rekening Bron: Eurostat, economische najaarsprognose 2021 van de Europese Commissie en berekeningen van de diensten van de Commissie. Volgens de prognoses zullen de tekorten op de lopende rekening van landen met een aanzienlijk grensoverschrijdend toerisme in 2021 en 2022 langzaam verbeteren, terwijl de grootste overschotten in de meeste, maar niet in alle gevallen, licht zullen afnemen (grafiek 2.2.2). In de toekomst wordt een geleidelijk herstel van het internationale reizigersverkeer verwacht, dat echter ongelijkmatig zou kunnen zijn en gedurende de prognoseperiode onvoltooid zou kunnen blijven (zie kader 1 over toerisme). Het zal bijdragen aan verbeteringen in de lopende rekeningen van landen die sterk afhankelijk zijn van de uitvoer van toerisme, met name Cyprus, Griekenland en Kroatië. Het grote tekort op de lopende rekening van Cyprus zal naar verwachting echter slechts langzaam verbeteren. Verwacht wordt dat de lopende rekening van Roemenië verder verslechtert. Omgekeerd zal de volatiele lopende rekening van Ierland gedurende de prognoseperiode naar verwachting grote overschotten vertonen. De prognoses zijn dat de grote overschotten van Denemarken, Duitsland en Slovenië afnemen, zij het slechts zeer licht in het geval van Duitsland, terwijl het overschot van Nederland zich tegen 2022 naar verwachting zal herstellen en bijna het niveau van 2019 zal bereiken. Vanuit het oogpunt van besparingen en investeringen zal de bijdrage van verschillende sectoren aan externe posities in de meeste lidstaten naar verwachting niet significant veranderen. Terwijl er volgens de prognoses in de particuliere sectoren vooral een vorderingenoverschot zal blijven, zal er in 2021 bij overheden een vorderingentekort blijven (grafiek 2.2.3 d). Binnen de particuliere sectoren wordt verwacht dat het vorderingenoverschot van ondernemingen in de meeste lidstaten zal stijgen, terwijl dat van de huishoudens licht zal dalen. Er wordt verwacht dat het vorderingentekort van de overheden gemiddeld licht zal afnemen. Binnen de overheidssector zal het vorderingentekort van lidstaten met een hoog overschot op de lopende rekening gevolgen hebben voor hun externe positie. Grafiek 2.2.3:Vorderingenoverschot/-tekort per sector tussen 2019 en 2021 Bron: Ameco en economische najaarsprognoses 2021 van de Europese Commissie. In 2020 verslechterden de netto internationale investeringsposities (NIIP) in de meeste grote nettodebiteurlanden, terwijl deze vooral verbeterden in landen met sterk positieve posities. Nadat NIIP’s in 2019 in alle EU-landen op vier na waren toegenomen, waren er in 2020 aanzienlijke verschillen tussen de landen wat de ontwikkeling van NIIP’s betreft, waarbij deze in bijna de helft van de lidstaten daalden. In 2020 lieten tien lidstaten NIIP’s zien die onder de scoreborddrempel van -35 % van het bbp lagen, dit is één lidstaat minder dan in 2019. In al die gevallen wordt verwacht dat hun posities in 2021 lager blijven dan de door de fundamentals aangegeven NIIP’s, en in zes daarvan worden de NIIP’s geraamd op niveaus die onder de prudentiële drempels liggen (grafiek 2.2.4). ( ) Sterk negatieve NIIP’s zullen naar verwachting vooral verbeteren. Op de middellange termijn zullen drie lidstaten met een NIIP onder de -35 %-score in 2020 deze naar verwachting overschrijden. Sterk positieve NIIP’s zullen naar verwachting verder toenemen of grotendeels stabiel blijven. Grafiek 2.2.4:Netto internationale investeringsposities (NIIP) 2019-2022, 2025, en benchmarks in 2021 Bron: Eurostat en berekeningen van de diensten van de Commissie (zie ook bijlage 1). De lidstaten met de sterkste negatieve NIIP’s hebben in 2020 de sterkste dalingen vertoond, maar het herstel zal naar verwachting in de meeste gevallen verbeteringen mogelijk maken. Cyprus, Griekenland, Ierland en Portugal hebben NIIP’s onder -100 % van het bbp en onder de op fundamentals gebaseerde en prudentiële benchmarks. Zij worden gevolgd door Spanje met een NIIP van ongeveer -85 % van het bbp. Met uitzondering van Ierland vertoonden deze lidstaten een sterke verslechtering van hun positie, die in het geval van Cyprus en Griekenland ongeveer 20 procentpunten van het bbp bedroeg. De belangrijkste oorzaken hiervan waren de daling van het nominale bbp, met name in Griekenland, en de grote tekorten op de lopende rekening, vooral in Cyprus. In Ierland en in Cyprus weerspiegelen de NIIP-niveaus in grote mate de grensoverschrijdende financiële betrekkingen van multinationale ondernemingen en special purpose entity’s. In alle vijf landen is sprake van een relatief sterk negatieve NIIP exclusief instrumenten zonder wanbetalingsrisico (NENDI), d.w.z. een groot aandeel van nettoschuldpassiva in hun externe positie. ( ) De meeste externe passiva van Griekenland bestaan uit overheidsschuld tegen gunstige voorwaarden. De houdbaarheid van de externe positie van sommige lidstaten met sterk negatieve NIIP’s zal worden ondersteund door, soms aanzienlijke, instromen van subsidies in het kader van de faciliteit voor herstel en veerkracht, naast EU-overdrachten in het kader van het meerjarig financieel kader (MFK). Toch wijzen de huidige prognoses op een stagnatie van de NIIP van Cyprus, ook op middellange termijn. Omgekeerd zouden de NIIP’s van andere landen met sterk negatieve NIIP’s tegen 2022 en op middellange termijn geleidelijk moeten verbeteren, dankzij de sterke bbp-groei en verbeterde lopende rekeningen, waarbij wordt verwacht dat de vooruitgang uitzonderlijk snel zal zijn in Ierland, bij grote voorspelde overschotten op de lopende rekening. De meeste EU-landen met gematigd negatieve NIIP’s hebben in 2020 geen grote veranderingen in hun positie gezien en de prognoses wijzen op verbeteringen in de toekomst voor de meeste lidstaten. Al deze landen, Kroatië, Hongarije, Polen, Roemenië en Slowakije, zullen naar verwachting in 2021 hun NIIP’s onder de op de fundamentals gebaseerde benchmarks hebben, maar alleen de NIIP’s van de twee laatstgenoemde lidstaten worden verwacht niveaus onder de prudentiële drempels te bereiken. De NIIP’s van al deze lidstaten en van andere Midden- en Oost-Europese landen en Baltische landen worden gekenmerkt door grote hoeveelheden inkomende buitenlandse directe investeringen en NENDI’s die veel gunstiger zijn dan hun NIIP’s. Bovendien zijn deze landen relatief grote ontvangers van EU-overdrachten in het kader van het MFK, die hun externe positie op niet te verwaarlozen wijze ondersteunen. De subsidies in het kader van de faciliteit voor herstel en veerkracht die deze overdrachten in het kader van het MFK aanvullen, vormen een verdere ondersteuning van verhogingen in de NIIP’s van de meeste van deze landen. Over het geheel genomen wijzen de prognoses op verbeteringen in de NIIP’s van deze landen in de toekomst, met uitzondering van Roemenië, waarvan de positie naar verwachting licht zal verslechteren (grafiek 2.2.4).

Ook binnen de groep lidstaten met sterk positieve NIIP’s zijn in 2020 uiteenlopende ontwikkelingen waargenomen. De NIIP’s van Nederland, Duitsland, Malta en België namen verder toe als gevolg van de aanhoudende grote overschotten op de lopende rekening in de eerste twee landen, en in alle vier de landen mede dankzij de daling van het nominale bbp. Met name in Nederland, maar ook in Malta, werden ook sterk positieve waarderingseffecten waargenomen. Omgekeerd belemmerden negatieve waarderingsmutaties de stijging van de Duitse NIIP. De sterk positieve NIIP’s van Denemarken en Luxemburg namen af tegen een achtergrond van negatieve waarderingsmutaties, ondanks sterke overschotten op de lopende rekeningen van de laatste twee landen. Grafiek 2.2.5:Nominale effectieve wisselkoersen (NEER) Bron: Europese Commissie De externe financieringsvoorwaarden kunnen in de toekomst strenger worden, wat gevolgen kan hebben voor bepaalde landen buiten de eurozone. Bij het uitbreken van de COVID-19-crisis waren de spanningen op de mondiale financiële markten voelbaar in verscheidene landen buiten de eurozone. Op dat moment stonden de valuta’s van enkele lidstaten buiten de eurozone, met name de Hongaarse forint, onder druk en daalden ze in maart en april 2020, waarna zij zich reeds in mei herstelden en stabiliseerden (grafiek 2.2.5) naarmate het risicosentiment wereldwijd verbeterde en de kapitaalstromen zich stabiliseerden. Een hernieuwde volatiliteit van kapitaalstromen of aanscherping van externe financieringsvoorwaarden kan niet worden uitgesloten in de toekomst, deels in afwachting van monetaire verstrenging in de VS en andere geavanceerde economieën. In dit verband zijn de landen buiten de eurozone waarvoor een groot vorderingenoverschot wordt verwacht, minder blootgesteld aan risico’s op het gebied van externe (her-)financiering indien deze zich opnieuw zouden voordoen, evenals lidstaten met aanzienlijke deviezenreserves. De behoeften aan externe financiering van zowel de particuliere als de overheidssector spelen in deze context ook een rol (zie deel 2.4 over de overheidssector). 2.2.2.Concurrentievermogen De loonkosten per eenheid product stegen in de EU als gevolg van de duidelijke tijdelijke daling van de nominale arbeidsproductiviteit tijdens de COVID-19-crisis. Het scorebord laat een groei van de loonkosten per eenheid product zien, gebaseerd op de cumulatieve groei over de drie jaar tot en met 2020, die in 18 lidstaten de drempelwaarde overschrijdt; een jaar geleden was dit in acht landen het geval. Vóór 2020 waren er in sommige landen tekenen van potentiële oververhittingsdruk, waaronder Bulgarije, Estland, Hongarije, Letland, Litouwen, Luxemburg, Malta, Roemenië, Slowakije en Tsjechië. In 2020 versnelde de groei van de loonkosten per eenheid product in 22 lidstaten. Deze uitzonderlijke groei van de loonkosten per eenheid product zal naar verwachting echter in veel landen in 2021 en 2022 gedeeltelijk worden omgebogen, bij een over het algemeen grotere volatiliteit van de loonkosten per eenheid product. Door de gevolgen van de COVID-19-pandemie en de structurele wrijvingen die bij het herstel ontstaan, zijn veranderingen in het kostenconcurrentievermogen moeilijk te beoordelen. De sterke versnelling van de groei van de loonkosten per eenheid product in 2020 en de verwachte gedeeltelijke omkering ervan in de meeste landen in 2021 en 2022 wordt gedomineerd door een statistisch effect als gevolg van grootschalig hamsteren van arbeid en de daaropvolgende daling van de nominale productiviteit per hoofd van de bevolking (grafiek 2.2.6). Dit werd veroorzaakt door de overheidssteun aan regelingen voor het behoud van banen, voornamelijk in de vorm van tijdelijk uitgebreide werktijdverkortingsregelingen, waardoor een vermindering van het aantal gewerkte uren werd bevorderd en het werkgelegenheidsniveau niet werd beïnvloed. De combinatie van een slappe arbeidsmarkt en tekorten aan vaardigheden wijst op volatiliteit en onzekerheid over de ontwikkelingen in de loonkosten per eenheid product in de toekomst. Deze houden verband met problemen in de toeleveringsketen en wrijvingen door het ongelijke economisch herstel, alsook met de versnelde digitale transformatie en structurele veranderingen op de langere termijn. Aangezien de afgelopen jaren in veel landen een sterke groei van de loonkosten per eenheid product te zien is, blijft het verlies aan kostenconcurrentievermogen een risico waar op moet worden gelet, met name om zicht te krijgen op de mate waarin de in 2020 genoteerde verliezen tijdens het herstel kunnen worden goedgemaakt. Beleidsmaatregelen ter bevordering van het concurrentievermogen en de productiviteit blijven van groot belang voor een duurzaam herstel van de COVID-19-crisis. De arbeidsproductiviteit is in 2020 in bijna alle EU-landen gedaald, maar zal naar verwachting dit jaar en volgend jaar herstellen (grafiek 2.2.6 c). De input van arbeid nam tijdens de COVID-19-crisis af, vooral als gevolg van de arbeidstijdverkorting, terwijl het aantal werkende personen nauwelijks veranderde, ondersteund door overheidsmaatregelen zoals uitgebreide werktijdverkortingsregelingen; het gebruik daarvan is tijdens het herstel aanzienlijk afgenomen. Bijgevolg daalde in de meeste landen de arbeidsproductiviteit op basis van het aantal werknemers sterker dan de arbeidsproductiviteit op basis van het aantal gewerkte uren. In 2021 en 2022 wordt verwacht dat de productiviteitscijfers omhoog schieten zodra het herstel inzet en de gevolgen van het hamsteren van arbeid ongedaan worden gemaakt. In 2022 zal de productiviteit per persoon naar verwachting in alle lidstaten boven het niveau van 2019 liggen, behalve in Luxemburg, Malta, Portugal en Spanje. De loonstijgingen waren in 2020 gematigd, maar zullen in 2021 en 2022 naar verwachting oplopen, in sommige gevallen fors. De loongroei was tijdens de COVID-19-crisis in de meeste EU-landen gematigd (grafiek 2.2.6 d). Er wordt verwacht dat de beloning per werknemer in 2021 en 2022 in Bulgarije, Hongarije, Italië, Letland, Litouwen, Polen, Roemenië, Slowakije en Tsjechië met meer dan 5 % per jaar zal stijgen. Voor België, Estland en Ierland zouden de stijgingen gemiddeld tussen 4 en 5 % moeten liggen. In Bulgarije, Estland, Hongarije, Letland, Litouwen, Roemenië, Slowakije en Tsjechië was de aanhoudend hoge loongroei en groei van de loonkosten per eenheid product al vóór de pandemie een punt van zorg, wat vragen oproept over het kostenconcurrentievermogen. In de eurozone moeten de ontwikkelingen in de loonkosten per eenheid product weer gaan bijdragen tot het herstel van het externe evenwicht als de productiviteitseffecten voorbij zijn. In 2020 was de groei van de loonkosten per eenheid product in sommige nettodebiteurlanden, zoals Griekenland, Portugal en Spanje, sterker, aangezien in deze landen sprake was van een zwaardere recessie en het in aanzienlijke mate hamsteren van arbeid. Tegen 2022 zal de verandering in de groei van de loonkosten per eenheid product weer meer bijdragen tot het herstel van het externe evenwicht, aangezien deze verandering naar verwachting iets kleiner zal zijn in nettodebiteurlanden dan in nettocrediteurlanden (grafiek 2.2.7). De beperktere impact op het herstel van het evenwicht in vergelijking met de tijd vóór de pandemie werd beïnvloed door de aanhoudende impact op de productiviteit, die moet worden aangepakt om de bestaande verschillen weg te werken. Omgekeerd wordt verwacht dat de beloning van werknemers hoger zal zijn in nettocrediteurlanden dan in nettodebiteurlanden. Grafiek 2.2.6:Groei van de loonkosten per eenheid product, beloning en productiviteit Bron: Ameco en economische najaarsprognoses 2021 van de Europese Commissie. Grafiek 2.2.7:Groei van de loonkosten per eenheid product in de eurozone Bron: Ameco en economische najaarsprognose 2021 van de Europese Commissie. De nominale effectieve wisselkoersen zijn in 2020 in de meeste landen gestegen. De sterkste stijgingen werden genoteerd in Bulgarije, Griekenland, Letland, Litouwen en Zweden. Alleen Hongarije, en in mindere mate Tsjechië en Polen, kenden nominale depreciaties. De stijging van de nominale effectieve wisselkoersen weerspiegelt ook de appreciatie van de euro bij het begin van de COVID-19-pandemie en de daarmee gepaard gaande vlucht naar veiligheid. Tot dusver zijn in 2021 de nominale effectieve wisselkoersen in de meeste EU-landen gestegen, zij het in de meeste gevallen meer gematigd dan in 2020. De op de geharmoniseerde consumentenprijsindex (GICP) gebaseerde reële effectieve wisselkoersen (REER) lieten in 2020 in de meeste lidstaten een gematigde stijging zien, wat voor een deel de nominale appreciaties weerspiegelt. De enige landen waar de op de GICP gebaseerde reële effectieve wisselkoersen daalden, waren Hongarije en Kroatië. De sterkste stijgingen werden genoteerd in Bulgarije, Litouwen en Zweden. Deze gematigde stijging volgt op de depreciatie in de meeste lidstaten in 2019. Voor de toekomst wijst de op de bbp-deflator gebaseerde reële effectieve wisselkoers, waarvoor prognoses voor 2021 beschikbaar zijn, erop dat een gematigde stijging van de reële wisselkoersen kan worden verwacht, met alleen in Bulgarije, Litouwen, Tsjechië en Zweden aanzienlijke stijgingen (grafiek 2.2.8 b). De ontwikkelingen van de reële effectieve wisselkoersen dragen bij tot het herstel van het externe evenwicht, maar slechts in beperkte mate. Sommige nettocrediteurlanden, waaronder Denemarken, Duitsland, Nederland en Malta, vertoonden in 2020 een appreciatie van de reële effectieve wisselkoers die iets boven het EU-gemiddelde lag. Sommige grote nettodebiteurlanden of landen die zwaarder door de COVID-19-recessie zijn getroffen, zoals , zoals Cyprus, Griekenland, Italië, Kroatië, Portugal of Spanje, boekten enige concurrentievoordelen ten opzichte van die nettocrediteurlanden dankzij de lagere inflatie, zoals blijkt uit de gematigdere ontwikkelingen van de reële effectieve wisselkoersen (grafiek 2.2.8). Deze tendens lijkt ook in 2021 te blijven bestaan, wat erop wijst dat de ontwikkelingen van de reële effectieve wisselkoersen op korte termijn een gematigde bijdrage blijven leveren tot het herstel van het externe evenwicht. Grafiek 2.2.8:Dynamiek van nominale en reële effectieve wisselkoersen (NEER en REER) Bron: Ameco en economische najaarsprognoses 2021 van de Europese Commissie. De exportmarktaandelen schommelden sterk in 2020 en drie lidstaten noteerden verliezen die de drempelwaarde van het scorebord overschreden. Op basis van de gecumuleerde verandering over vijf jaar werd in Frankrijk, Griekenland en Spanje een aanzienlijk verlies aan exportmarktaandeel opgetekend dat de drempel overschreed. Veel landen noteerden daarentegen ook aanzienlijke winsten; in het geval van Ierland, Litouwen en Polen meer dan 30 %. De exportmarktaandelen schommelden sterk in 2020. Gemiddeld wonnen de EU-landen in 2020 enig exportmarktaandeel, maar met grote verschillen tussen de landen. Sommige landen met een groot verlies aan exportmarktaandeel in 2020 zullen naar verwachting in de nabije toekomst slechts een deel van het verloren marktaandeel weer herwinnen. Behalve in Estland en Oostenrijk is de afgelopen kwartalen in Bulgarije, Cyprus, Griekenland, Hongarije, Italië, Kroatië, Malta, Portugal en Spanje een einde gekomen aan de scherpe daling van de dienstenbalans in de context van de COVID-19-crisis. De dienstenhandelsbalans van Duitsland blijft een licht overschot vertonen, na een sterke verbetering sinds begin 2020. De goederenhandelsbalans ontwikkelde zich sinds 2019 in verschillende landen gunstiger en compenseerde gedeeltelijk de verslechtering van de dienstenhandelsbalans. Verwacht wordt dat het exportmarktaandeel in 2021 en 2022 vooral in Griekenland, Kroatië en Spanje sterk zal toenemen naarmate het grensoverschrijdend reizigersverkeer zich herstelt, maar niet in alle gevallen genoeg om alle in 2020 geleden verliezen te dekken. Over het geheel genomen zal het exportmarktaandeel voor de periode 2020-2022 naar verwachting het sterkst toenemen in Estland, Ierland, Litouwen, Luxemburg en Polen, en afnemen in Griekenland, Spanje, Frankrijk en Portugal.

De ontwikkeling van het exportmarktaandeel kan bijdragen tot enig herstel van het externe evenwicht in de toekomst. Landen met grote overschotten op de lopende rekening, waaronder Denemarken, Duitsland en Nederland, zullen in de periode 2020-2022 naar verwachting exportmarktaandeel verliezen. De gegevens voor het tweede kwartaal van 2021 laten nog steeds een overschot op de dienstenbalans zien, uitgedrukt als percentage van het bbp, tegen de achtergrond van de versterking van de goederenhandelsbalans in Duitsland en Nederland. Niettemin zullen deze landen waarschijnlijk een deel van het in de COVID-19-periode gewonnen aandeel op de exportmarkt van diensten kwijtraken naarmate de toeristenstromen zich herstellen. Kader 1: Toerisme tijdens de COVID-19-crisis Het toerisme was een van de zwaarst getroffen economische activiteiten tijdens de COVID-19-crisis, aangezien de maatregelen om de pandemie in te dammen beperkingen omvatten met betrekking tot de horecasector en het internationale reizigersverkeer. De omvang van de negatieve gevolgen blijkt uit de grote daling van het aantal overnachtingen door toeristen (grafiek 1): in april 2020 daalde het aantal overnachtingen in toeristische accommodaties met 95 % ten opzichte van dezelfde maand in 2019. In de zomermaanden werd een aanzienlijk herstel opgetekend, waarbij het binnenlandse toerisme in augustus 2020 in de buurt kwam van het niveau van 2019. In de piekperiode in augustus bleven de grensoverschrijdende toeristische overnachtingen daarentegen 60 % onder het niveau van augustus 2019. Met de tweede golf van de pandemie nam de reisactiviteit weer af. Een recent en sterker herstel, ook op het gebied van grensoverschrijdend toerisme, is in mei 2021 in gang gezet. Het volgde op de aanzienlijke vooruitgang op het gebied van vaccinatie en van de coördinatie van de regels voor grensoverschrijdend reizigersverkeer binnen de EU, door de invoering van het digitaal EU-covidcertificaat. Zowel het binnenlandse als het grensoverschrijdende toerisme nam in juli toe ten opzichte van het niveau van 2020, waarbij het grensoverschrijdende toerisme een sterkere verbetering liet zien. Ook uit de nowcasts voor augustus en september blijkt dat de totale toeristische activiteit in de zomer van 2021 met ongeveer 30 % is toegenomen ten opzichte van 2020, maar nog steeds 16 % onder het niveau van 2019 blijft, met enkele wijzigingen in de samenstelling ( I ). Het binnenlandse toerisme lijkt de in de zomer van 2019 bereikte niveaus in de zomermaanden van 2021, met name in september, te hebben overschreden, maar het grensoverschrijdende reizigersverkeer loopt nog steeds meer dan 40 % achter op het niveau van vóór de pandemie. Uit een vergelijking van de eerste negen maanden van 2021 met dezelfde periode in 2020 blijkt dat de prestaties van de toeristenindustrie in 2021 slechts met ongeveer 12 % zijn gestegen, deels als gevolg van het feit dat het eerste kwartaal van 2020 grotendeels buiten de pandemie viel. Grafiek 1:Toeristische overnachtingen in de EU in 2020 en 2021 Bron: Eurostat en ramingen van de Europese Commissie. Vooral de lidstaten die sterk afhankelijk zijn van de uitvoer van reisdiensten werden hard getroffen toen het grensoverschrijdende reizigersverkeer door de pandemie fors terugliep. De aanzienlijke achteruitgang van het internationale toerisme had met name grote gevolgen voor sommige nettodebiteurlanden, zoals Cyprus, Griekenland, Kroatië, Portugal en Spanje, waar grote overschotten zijn genoteerd op het gebied van de handel in reisdiensten, alsook voor Malta (grafiek 2 a) ( II ). Voor de meeste van deze landen zijn de gevolgen van de achteruitgang van het internationale toerisme voor de handelsbalans grotendeels verantwoordelijk voor de verslechtering van hun algemene handelsbalans in 2020 ( III ) ( IV ). De negatieve gevolgen voor grote exporteurs van toeristische diensten nemen in 2021 geleidelijk af nu het herstel van het grensoverschrijdende toerisme doorzet. Het andere uiterste wordt gevormd door landen die gewoonlijk meer reisdiensten invoeren dan uitvoeren. Voor die landen had de afname van het internationale reizigersverkeer een gedeeltelijk positief effect op de handelsbalans, aangezien toeristen voor binnenlandse bestemmingen kozen. Grafiek 2:Gevolgen van de achteruitgang van het toerisme op de handelsbalansen en de prognoses voor 2021 voor het aantal overnachtingen Bron: Eurostat en ramingen van de Europese Commissie. De voorlopige gegevens over 2021 wijzen op een gedeeltelijk en geleidelijk herstel van het internationale toerisme, dat weliswaar van land tot land verschilt. Het aantal overnachtingen in toeristische accommodaties door buitenlandse toeristen in 2021 zal naar verwachting aanzienlijk toenemen in Cyprus, Griekenland en Kroatië, en iets minder in Spanje (grafiek 2 b) ( V ). Tegelijkertijd lijkt het herstel van het internationale toerisme in Portugal gematigder, maar het niveau ligt nog steeds iets boven het voor Spanje voorspelde niveau. Ook voor Bulgarije, Italië, Roemenië en Slovenië wordt een aanzienlijke toename van het grensoverschrijdend toerisme verwacht, terwijl voor bijvoorbeeld Oostenrijk en Nederland, en voor enkele andere lidstaten, een achteruitgang wordt verwacht, waarschijnlijk vanwege de verschillende seizoensgebonden verdeling van de bezoeken van buitenlandse toeristen en de gevolgen van de verandering van reisbestemming in 2020 en 2021. 2.3. Particuliere schuld en woningmarkten 2.3.1.Particuliere schuld De schuldquoten van de particuliere sector zijn door de COVID-19-crisis aanzienlijk toegenomen, maar zullen in 2021 naar verwachting in de meeste landen naar hun dalende lijn terugkeren. In 2020 steeg de schuldquote van de particuliere sector in alle EU-landen, met uitzondering van Denemarken, Ierland en Litouwen (grafiek 2.3.1), waardoor de schuldafbouw die in veel landen aan de gang was, werd onderbroken. De stijging in 2020 was voornamelijk toe te schrijven aan de daling van het bbp, maar in de meeste landen nam ook de kredietverlening toe, met name aan bedrijven. Kredietgaranties en moratoria op leningen waren belangrijke beleidsmaatregelen om liquiditeitstekorten aan het begin van de COVID-19-crisis op te vangen, maar hebben ook bijgedragen tot de stijging van de schuld. De schuldquote van de particuliere sector overschreed de scoreborddrempel van 133 % van het bbp in twaalf lidstaten (België, Cyprus, Denemarken, Finland, Frankrijk, Ierland, Luxemburg, Malta, Nederland, Portugal, Spanje en Zweden); een jaar geleden was dit het geval in tien landen, toen Spanje en Malta onder de drempel lagen (grafiek 2.3.1). Er waren duidelijke stijgingen voor andere lidstaten die onder de drempel bleven. De totale particuliere schulden lijken hoog te zijn als ze worden afgezet tegen benchmarks waarin landspecifieke economische fundamentals in aanmerking worden genomen en tegen drempels waarin prudentiële overwegingen in aanmerking worden genomen ( ). Dit is het geval voor België, Cyprus, Denemarken, Frankrijk, Griekenland, Ierland, Luxemburg, Malta, Nederland, Portugal, Spanje en Zweden. Over het geheel genomen zijn door de COVID-19-crisis de risico’s in verband met het niveau van de particuliere schuld toegenomen. Met het economisch herstel zullen de particuliere schuldquoten in 2021 naar verwachting in de hele EU gaan dalen (grafiek 2.3.1). Verwacht wordt dat zij desondanks in de meeste EU-landen boven het niveau van 2019 blijven. Naarmate de steunmaatregelen van de overheid geleidelijk worden afgebouwd, kan het voor bedrijven en huishoudens moeilijk worden om aan hun terugbetalingsverplichtingen te voldoen, met name in de sectoren die het zwaarst getroffen zijn door de COVID-19-crisis en waar de balansen al vóór de crisis zwakker waren, wat tot een verslechtering van de schuldkwaliteit leidt. Daarnaast leidde de stijgende schuldenlast van bedrijven, huishoudens, overheden en banken ook tot een grotere verwevenheid tussen sectoren, waardoor schokken mogelijk sneller in alle sectoren doorwerken. Verstoringen van de mondiale waardeketens en wrijvingen door het ongelijke economisch herstel, in een context van versnelde digitale transformatie, brengen risico’s met zich mee en brengen structurele veranderingen en opschudding in het bedrijfsleven en op de arbeidsmarkt teweeg. Grafiek 2.3.1:Particuliere schuld Bron: Eurostat, Ameco, economische najaarsprognoses 2021 van de Europese Commissie en ramingen van de diensten van de Commissie voor de particuliere schuld in 2021(zie bijlage 1). Schuld omvat leningen (F4) en schuldbewijzen (F3). 2.3.1.1.Schuld van niet-financiële vennootschappen

De schuldenlast van ondernemingen is in 2020 in de meeste EU-landen toegenomen, soms in sterke mate. In 2020 is de schuldq