Speciaal verslag Meer inspanningen nodig 
om te zorgen voor grotere 
bekendheid en voor 
naleving van de 
staatssteunregels in het 
kader van het 
cohesiebeleidNL 2016  nr. 24
EUROPESE
REKENKAME R

EUROPESE REKENKAMER  
12, rue Alcide De Gasperi  
1615 Luxemburg  
LUXEMBURG
Tel. +352 4398-1
Inlichtingen: eca.europa.eu /nl/Pages/ContactForm.aspx
Website: eca.europa.eu
Twitter: @EUAuditorsECA
Meer gegevens over de Europese Unie vindt u op internet via de Europaserver (http://europa.eu).
Luxemburg: Bureau voor publicaties van de Europese Unie, 2016
Print ISBN 978-92-872-5841-0 ISSN 1831-0915 doi:10.2865/248397 QJ-AB-16-024-NL-C
PDF  ISBN 978-92-872-5872-4  ISSN 1977-575X  doi:10.2865/474017  QJ-AB-16-024-NL-N
EPUB ISBN 978-92-872-5867-0 ISSN 1977-575X doi:10.2865/59018 QJ-AB-16-024-NL-E
© Europese Unie, 2016
Overneming met bronvermelding toegestaan.
Meer inspanningen 
nodig om te zorgen voor 
grotere bekendheid 
en voor naleving van 
de staatssteunregels 
in het kader van het 
cohesiebeleid
(uitgebracht krachtens artikel 287, lid 4, tweede alinea, VWEU)Speciaal verslagNL 2016  nr. 24
02
 Controleteam
In de speciale verslagen van de ERK worden de resultaten van haar doelmatigheidscontroles en nalevingsgerichte contro -
les van specifieke begrotingsterreinen of beheersthema’s uiteengezet. Bij haar selectie en opzet van deze controletaken 
zorgt de ERK ervoor dat deze een maximale impact hebben door rekening te houden met de risico’s voor de doelmatig -
heid of de naleving, de omvang van de betrokken inkomsten of uitgaven, de verwachte ontwikkelingen en de politieke en 
publieke belangstelling.
Deze doelmatigheidscontrole werd verricht door controlekamer II, die onder leiding staat van ERK-lid Henri Grethen en 
gespecialiseerd is in het uitgaventerrein investeringen ten behoeve van cohesie, groei en inclusie. De controle werd geleid 
door rapporterend lid Oskar Herics, ondersteund door kabinetschef Margit Spindelegger, hoofdmanager Niels Brokopp, 
taakleiders Gert Rammeloo en Angelika Zych, attaché Ildiko Preiss en controleurs Dana Moraru, Maria Ploumaki en Laura 
Zanarini.
Van links naar rechts: A. Zych, I. Preiss, G. Rammeloo, N. Brokopp, M. Spindelegger, O. Herics.

03
 Inhoud
Paragraaf
 Afkortingen
 Woordenlijst
I-VIII  Samenvatting
1-24  Inleiding
3-8 Wat is staatssteun en wat is het financiële belang ervan in de EU?
9-21  Procedures voor de toekenning van staatssteun
9-10  De lidstaten moeten staatssteun melden aan de Commissie
11-14  Vrijstellingen van de kennisgevingsplicht
15-21  De voornaamste actoren die betrokken zijn bij het beheer van operationele programma’s in het kader van 
het cohesiebeleid
22-24  Controles van de Europese Rekenkamer en de hoge controle-instanties van de lidstaten inzake 
staatssteun
25-31  Reikwijdte en aanpak van de controle
32-113  Opmerkingen
32-82  Gebrek aan een omvattende analyse door de Commissie van staatssteunfouten en onvoldoende 
aandacht voor staatssteun bij de lidstaten
33-44  Groot aantal staatssteunfouten bij het Europees Fonds voor regionale ontwikkeling, het Cohesiefonds en, 
in mindere mate, bij het Europees Sociaal Fonds
45-71  Monitoring door de Commissie wordt verzwakt door het ontbreken van een alomvattende analyse en 
onvoldoende interne coördinatie
72-82  Auditautoriteiten van de lidstaten hebben onvoldoende aandacht voor de naleving van de regels inzake 
staatssteun
04 Inhoud 
83-113  De Commissie heeft stappen gezet om de toepasselijke wetgeving inzake staatssteun te 
vereenvoudigen en de administratieve capaciteit van de lidstaten te vergroten
84-99  De uitgebreide algemene groepsvrijstellingsverordening leidt tot een verschuiving van 
verantwoordelijkheden van de Commissie naar de lidstaten
100-107  Pas ingevoerde ex-antevoorwaarden en procedure voor grote projecten kunnen bijdragen tot een betere 
naleving van de regels inzake staatssteun in het kader van het cohesiebeleid
108 -113  Een door de Commissie opgesteld gemeenschappelijk actieplan inzake staatssteun is gericht op het 
versterken van de administratieve capaciteit van de lidstaten en vergt voortdurende aandacht
114 -130  Conclusies en aanbevelingen
 Bijlage I — Uitgaven voor staatssteun per lidstaat in de periode 2010-2014, in miljoen euro
 Bijlage II —  Resultaten van de monitoringactiviteiten die zijn uitgevoerd door directoraat-
generaal Concurrentie in de periode 2006-2014
 Bijlage III  —  Grote projecten die zijn vastgesteld door directoraat-generaal Regionaal Beleid 
en Stadsontwikkeling voor de programmeringsperiode 2007-2013
 Bijlage IV — Wettelijk kader op het gebied van staatssteun
 Antwoorden van de Commissie
05
 Afkortingen
Bbp : bruto binnenlands product
CF: Cohesiefonds
COCOF : Coördinatiecomité voor de Fondsen
DG: Directoraat-generaal
DG EMPL : Directoraat-generaal Werkgelegenheid, Sociale Zaken en Inclusie
DG REGIO : Directoraat-generaal Regionaal Beleid en Stadsontwikkeling
DG COMP : Directoraat-generaal Concurrentie
ECN-ET : Europees Mededingingsnetwerk - Elektronische overdracht
EFRO : Europees Fonds voor regionale ontwikkeling
ESF : Europees Sociaal Fonds
ESIF : Europese structuur- en investeringsfondsen
GBER : algemene groepsvrijstellingsverordening (General Block Exemption Regulation)
ICT: informatie- en communicatietechnologie
IMS : beheerssysteem voor onregelmatigheden (Irregularity management system)
IT: informatietechnologie
Jaspers : gezamenlijke ondersteuning van projecten in de Europese regio’s (Joint assistance to support projects in 
European regions)
JCV : jaarlijks controleverslag
Mapar : beheer van processen, activiteiten en middelen voor controles (management of audit processes, activities and 
resources)
Mkb : kleine en middelgrote ondernemingen/midden- en kleinbedrijf
O&O : onderzoek en ontwikkeling
O&O&I : onderzoek, ontwikkeling en innovatie
VWEU : Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie
06
 Woordenlijst
Een auditautoriteit  verschaft de Commissie zekerheid over de doeltreffende werking van de beheerssystemen 
en interne controles voor een operationeel programma (en dus over de wettigheid en regelmatigheid van de 
gecertificeerde uitgaven). Auditautoriteiten zijn meestal afdelingen van kanselarijen, ministeries van Financiën (of 
internebeheersingsorganen onder het gezag van dat ministerie), van andere ministeries of binnen hoge controle-
instanties. Zij moeten functioneel losstaan van de organen die de middelen beheren. Een auditautoriteit rapporteert de 
bevindingen over haar controles van systemen en verrichtingen aan de beheersautoriteiten en certificerende instanties 
voor het betrokken operationele programma. Verslagen over systeemcontroles en het jaarlijks controleverslag worden 
ook ingediend bij de Commissie. Indien de auditautoriteit vindt dat de beheersautoriteit geen passende corrigerende 
maatregelen heeft getroffen, moet zij dit onder de aandacht van de Commissie brengen.
Een beheersautoriteit  is een nationale, regionale of plaatselijke overheid of een andere overheids- of particuliere 
instantie die door een lidstaat is aangewezen om een operationeel programma te beheren. Tot haar taken behoren het 
selecteren van projecten die gefinancierd zullen worden, het monitoren van de uitvoering van projecten en het verslag 
uitbrengen aan de Commissie over de financiële aspecten en de behaalde resultaten.
Certificerende instanties  verrichten eerstelijnscontroles ten aanzien van de door de beheersautoriteiten gedeclareerde 
uitgaven en certificeren dat deze uitgaven wettig en regelmatig zijn. Zij zijn meestal een afdeling van het ministerie van 
Financiën of onder het gezag van dat ministerie vallende internecontroleorganen.
Het cohesiebeleid  is een van de grootste beleidsterreinen waaraan de EU-begroting wordt uitgegeven. Het is erop 
gericht het verschil in ontwikkelingsniveau tussen verschillende regio’s te verkleinen, industriegebieden met afnemende 
economische activiteit te herstructureren, plattelandsgebieden te diversifiëren en grensoverschrijdende, transnationale 
en interregionale samenwerking te bevorderen. Het wordt gefinancierd vanuit het Europees Fonds voor Regionale 
Ontwikkeling, het Europees Sociaal Fonds en het Cohesiefonds.
Het Cohesiefonds  is gericht op de versterking van de economische en sociale cohesie binnen de Europese Unie door de 
financiering van projecten op het gebied van milieu en vervoer in lidstaten met een bnp per hoofd van de bevolking dat 
minder dan 90 % bedraagt van het EU-gemiddelde.
Het Coördinatiecomité van de Fondsen (COCOF)  is het comité van de vertegenwoordigers van de lidstaten dat 
is opgericht krachtens artikel 103 van Verordening (EG) nr. 1083/2006 om de Commissie van advies te dienen. Over 
de uitvoering van het EFRO, het ESF en het CF. De COCOF-richtsnoeren dienen als aanbevelingen met praktische 
voorbeelden en informatie, maar zijn juridisch niet bindend of beperkend.
Diensten van algemeen economisch belang  betreffen economische activiteiten die door de overheid van bijzonder 
belang worden geacht voor burgers en die zonder overheidsingrijpen niet zouden worden geleverd (of onder andere 
omstandigheden zouden worden geleverd). Voorbeelden zijn vervoersnetwerken, postdiensten en sociale diensten.
Het Europees Fonds voor regionale ontwikkeling  is gericht op de versterking van de economische en sociale 
cohesie binnen de Europese Unie door het ongedaan maken van de grootste regionale onevenwichtigheden door 
middel van financiële steun voor investeringen in infrastructuur en productieve investeringen ter bevordering van de 
werkgelegenheid, vooral in ondernemingen.
Het Europees Sociaal Fonds  is gericht op de versterking van de economische en sociale samenhang binnen de 
Europese Unie door verbetering van de werkgelegenheids- en arbeidskansen (hoofdzakelijk door middel van 
opleidingsmaatregelen), bevordering van een hoog werkgelegenheidsniveau en het scheppen van meer en betere 
banen.
07 Woordenlijst 
De Europese structuur- en investeringsfondsen (ESIF of ESI-fondsen)  omvatten vijf afzonderlijke fondsen die 
regionale onevenwichtigheden in de hele Unie moeten terugdringen, en waarvoor beleidskaders zijn vastgesteld voor de 
zevenjarige MFK-begrotingsperiode. De fondsen omvatten het Europees Fonds voor regionale ontwikkeling (EFRO), het 
Europees Sociaal Fonds (ESF), het Cohesiefonds (CF), het Europees Landbouwfonds voor plattelandsontwikkeling (Elfpo) 
en het Europees Fonds voor maritieme zaken en visserij (EFMZV).
Financiële correcties  moeten de EU-begroting beschermen tegen de druk van onterechte of onregelmatige uitgaven. 
Bij uitgaven onder gedeeld beheer is het terugvorderen van ten onrechte betaalde bedragen in de eerste plaats de 
verantwoordelijkheid van de lidstaten. Financiële correcties kunnen worden aangebracht door de onregelmatige 
uitgaven af te trekken van de uitgavendeclaraties van de lidstaten en door terugvordering bij de begunstigden. 
Financiële correcties kunnen ook worden opgelegd door de Commissie.
De groep van deskundigen inzake Europese structuur- en investeringsfondsen (EGESIF)  is door de Commissie 
opgezet om haar te adviseren over kwesties betreffende de uitvoering van programma’s die zijn vastgesteld en 
uitgevoerd in overeenstemming met de verordeningen inzake de Europese structuur- en investeringsfondsen. Het 
is een van de twee groepen die het Coördinatiecomité voor de Fondsen vervangt (de tweede is het COESIF - het 
Coördinatiecomité voor Europese structuur- en investeringsfondsen).
Grote projecten  zijn projecten die financieel van dusdanig belang zijn dat de lidstaat een specifieke beschikking van 
de Commissie nodig heeft om EU-cofinanciering te verkrijgen uit het Europees Fonds voor regionale ontwikkeling of het 
Cohesiefonds. Bij dergelijke projecten zijn de totale kosten hoger dan 50 miljoen euro en gaat het in het algemeen om 
grootschalige infrastructuurprojecten op het gebied van vervoer, milieu en andere sectoren, zoals cultuur, onderwijs, 
energie en ICT.
Hoge controle-instanties  zijn nationale organen die verantwoordelijk zijn voor de controle van de ontvangsten en 
uitgaven van de regering.
Jaarlijkse controleverslagen  (JCV’s) zijn jaarlijkse verslagen die worden ingediend door auditautoriteiten en de 
bevindingen bevatten van alle controles die zij hebben uitgevoerd voor een bepaald of meerdere operationele 
programma’s. JCV’s zijn het belangrijkste document waarmee de auditautoriteiten zekerheid verschaffen over de 
beheers- en controlesystemen voor het betreffende operationele programma/de betreffende operationele programma’s 
en over de wettigheid en regelmatigheid van de gecofinancierde projecten.
In een operationeel programma  worden de prioriteiten en specifieke doelstellingen van een lidstaat beschreven, 
alsmede de wijze waarop de financiering gedurende een bepaalde periode (gewoonlijk zeven jaar) zal worden benut 
om projecten te financieren. Deze projecten moeten bijdragen tot de verwezenlijking van een of meer van een zeker 
aantal doelstellingen die zijn bepaald op het niveau van de prioritaire as van het operationele programma. Er moet 
een programma zijn voor elk van de fondsen op het gebied van het cohesiebeleid, te weten het Europees Fonds voor 
regionale ontwikkeling, het Europees Sociaal Fonds of het Cohesiefonds. Operationele programma’s worden opgesteld 
door de lidstaten en moeten worden goedgekeurd door de Commissie voordat er betalingen uit de EU-begroting mogen 
worden verricht. Ze mogen tijdens de looptijd alleen worden gewijzigd indien beide partijen daarmee instemmen.
08 Woordenlijst 
Een onderneming  is elke eenheid die een economische activiteit uitoefent, ongeacht haar rechtsvorm en de wijze 
waarop zij wordt gefinancierd.
Partnerschapsovereenkomsten  zijn overeenkomsten voor de programmeringsperiode 2014-2020 die worden gesloten 
tussen de Europese Commissie en elke lidstaat. Hierin worden de plannen van de nationale autoriteiten beschreven 
voor het gebruik van middelen uit de Europese structuur- en investeringsfondsen en worden voor elk land strategische 
doelen en investeringsprioriteiten omschreven, waarmee deze plannen aan de algemene doelstellingen van de Europa 
2020-strategie voor slimme, duurzame en inclusieve groei worden gekoppeld. Daarnaast worden hierin eventuele 
ex-antevoorwaarden en kaders voor prestatiebeheer nader omschreven. Zij worden opgesteld door de lidstaat in overleg 
met de Commissie en moeten door de Commissie worden goedgekeurd.
Programmaperiode: het meerjarige kader waarbinnen de uitgaven voor het cohesiebeleid worden gepland en ten 
uitvoer worden gelegd.
Bij een verenigbaarheidsbeoordeling  gaat het erom een evenwicht te vinden tussen de negatieve effecten van een 
steunmaatregel op het handelsverkeer en de mededinging in de interne markt, en de positieve effecten daarvan in 
termen van de bijdrage tot het behalen van welomschreven doelstellingen van gemeenschappelijk belang. Bij het 
tegen elkaar afwegen van deze effecten wordt rekening gehouden met de invloed van de steunmaatregel op het 
maatschappelijk welzijn in de EU. De beoordeling van de verenigbaarheid is de uitsluitende bevoegdheid van de 
Commissie.
09
 Samenvatting
I
Staatssteun betreft elke vorm van door een lidstaat verleende steun die de mededinging vervalst of zou kunnen ver -
valsen door bepaalde ondernemingen te bevoordelen, voor zover deze steun het handelsverkeer tussen de lidstaten 
ongunstig beïnvloedt. In beginsel is staatssteun verboden met het oog op de goede werking van de interne markt. Steun 
van een zekere omvang, in bepaalde sectoren, geografische gebieden of onder bijzondere omstandigheden kan echter 
verenigbaar zijn met de interne markt. In de periode van 2010 tot 2014 hebben de lidstaten per jaar gemiddeld 76,6 mil -
jard euro aan staatssteun verleend, exclusief de steun voor de financiële sector, de spoorsector en openbare diensten, 
zoals postdiensten. Dit komt overeen met meer dan 0,5 % van het bbp van de EU-lidstaten.
II
Het cohesiebeleid is een van de belangrijkste uitgaventerreinen binnen de EU-begroting. Voor de programmeringsperi -
ode 2014-2020 bedraagt de totale begroting voor het Europees Fonds voor regionale ontwikkeling (EFRO), het Cohesie -
fonds (CF) en het Europees Sociaal Fonds (ESF) 352 miljard euro, tegenover 347 miljard euro in de programmeringsperi -
ode 2007-2013. Volgens ramingen van de Commissie waren de EFRO-/CF- en ESF-uitgaven goed voor meer dan een kwart 
van de in de EU toegekende staatssteun in de periode 2007-2013.
III
Door middel van deze controle hebben wij voor de programmeringsperiode 2007-2013 een beoordeling gemaakt van het 
niveau van niet-naleving van de regels inzake staatssteun in het kader van het cohesiebeleid en de mate waarin de Com -
missie op de hoogte was van de oorzaken van de niet-naleving. Ook onderzochten we of de door de Commissie voor de 
programmeringsperiode 2014-2020 getroffen maatregelen haar vermogen en dat van de lidstaten versterken om inbreu -
ken op de regels inzake staatssteun te voorkomen, op te sporen en te corrigeren.
IV
In de periode 2010-2014 hebben de Commissie en de Rekenkamer bij een aanzienlijk aantal van onze controles inbreuken 
op de staatssteunregels opgespoord; staatssteunfouten in het EFRO en het CF hebben in sterke mate bijgedragen tot het 
door ons geschatte foutenpercentage voor het cohesiebeleid. Wij hebben vastgesteld dat het opsporingspercentage van 
de controles en monitoring door de Commissie op het gebied van het cohesiebeleid vergelijkbaar was met dat van onze 
eigen bevindingen. Het percentage van door de auditautoriteiten in de lidstaten opgespoorde inbreuken op de regels 
inzake staatssteun is daarentegen veel lager dan dat van de Commissie of de Rekenkamer. Dit wijst erop dat de auditauto -
riteiten zich gedurende hun controles niet voldoende hebben gericht op staatssteun.
V
Tijdens de programmeringsperiode 2007-2013 heeft de Commissie de staatssteunfouten die door haar waren ontdekt 
of door de lidstaten waren gerapporteerd, niet zodanig geregistreerd dat zij een behoorlijke analyse kon uitvoeren. Een 
dergelijke analyse zou de Commissie hebben geholpen om meer gerichte en op maat gesneden preventieve maatregelen 
te ontwikkelen voor de lidstaten en programma’s.
10 Samenvatting 
VI
De lidstaten geven in de aanvraag voor projecten van aanzienlijke financiële omvang („grote projecten”) aan of zij van 
mening zijn dat de investering staatssteun betreft en deze informatie kan door de Commissie worden geverifieerd. De 
Commissie heeft met name in het begin van de programmeringsperiode 2007-2013 niet op stelselmatige wijze gecontro -
leerd of grote projecten voldeden aan de staatssteunregels. Het risico bestaat dat sommige grote projecten die door de 
EU worden gecofinancierd, onverenigbaar zijn met de interne markt, mede vanwege het feit dat vóór 2012, en de verdui -
delijking in het arrest Leipzig-Halle, investeringen in infrastructuur zelden door de lidstaten aan de Commissie werden 
gemeld. Om dit risico in de toekomst te beperken, heeft de Commissie haar interne preventieve maatregelen geïntensi -
veerd en voor de programmeringsperiode 2014-2020 een alternatieve goedkeuringsprocedure ingevoerd die een onaf -
hankelijke kwaliteitsevaluatie omvat. Deze alternatieve procedure is niet bedoeld om de lidstaten in alle gevallen rechts -
zekerheid te bieden met betrekking tot de vraag of een groot project in overeenstemming is met de staatssteunregels 
op het moment dat er een besluit over dat project wordt genomen. Deze rechtszekerheid kan alleen worden verkregen 
op basis van een door een lidstaat verzonden kennisgeving die wordt gevolgd door een door de Commissie genomen 
besluit inzake staatssteun.
VII
De Commissie heeft voor de programmeringsperiode 2014-2020 maatregelen genomen ter vereenvoudiging van de 
toepasselijke wetgeving inzake staatssteun, die hebben geleid tot een vermindering van de administratieve lasten en 
meer transparantie, maar ook tot een toename van de verantwoordelijkheden van de lidstaten voor het ontwikkelen en 
uitvoeren van steunmaatregelen. Als de lidstaten meer verantwoordelijkheden krijgen, ontstaat het risico dat het aantal 
staatssteunfouten toeneemt: het toezicht door de Commissie heeft aangetoond dat de lidstaten tal van fouten hebben 
gemaakt bij het ontwerp en de uitvoering van steunregelingen in de programmeringsperiode 2007-2013. Om dit risico te 
beperken, heeft de Commissie maatregelen genomen om de administratieve capaciteit van de lidstaten op het gebied 
van staatssteun te bevorderen, met inbegrip van de invoering van basisvoorwaarden voor staatssteunregelingen ter 
bevordering van de doelmatige en doeltreffende uitvoering van de Europese structuur- en investeringsfondsen („ex-an -
tevoorwaarden”). De lidstaten die werden geacht niet aan deze voorwaarden te voldoen, zijn niet noodzakelijkerwijs die 
waarbij de Commissie in het verleden de meeste problemen heeft vastgesteld. Deze maatregelen moeten bovendien 
voortdurend aandacht blijven krijgen.
VIII
De Rekenkamer doet de volgende aanbevelingen:
a) De Commissie moet corrigerende maatregelen nemen wanneer steunmaatregelen niet in overeenstemming zijn met 
de regels inzake staatssteun.
b) i)  De Commissie moet Mapar gebruiken om onregelmatigheden zodanig te registreren dat er eenvoudig een 
analyse kan worden gemaakt van bijvoorbeeld het soort, de frequentie, ernst, geografische herkomst en oorzaak 
ervan. De databank moet ook informatie bevatten over de follow-up van deze onregelmatigheden (zoals de 
opgelegde financiële correcties).
ii) Met betrekking tot IMS moet de Commissie de structuur van de databank aanpassen, zodat informatie over onregel -
matigheden zoals staatssteun kan worden geëxtraheerd en geanalyseerd voor alle lidstaten en soorten.
iii) DG COMP moet regelmatig toegang krijgen tot alle relevante informatie in de Mapar-databank en het IMS betref -
fende onregelmatigheden op het gebied van staatssteun.
iv) De Commissie moet, met gebruikmaking van de informatie uit haar databanken, elke twee jaar follow-up geven 
aan het vermogen van de lidstaten om te voldoen aan de regels inzake staatssteun door analyses te maken van 
bijvoorbeeld het soort, de frequentie, ernst, geografische herkomst en oorzaak van de staatssteunfouten die zijn 
opgespoord door de Commissie zelf of door de autoriteiten van de lidstaten. De Commissie zou hiervan gebruik 
moeten maken voor monitoringdoeleinden en om ondersteuningsactiviteiten gericht in te zetten, zoals het ver -
strekken van opleidingen aan de lidstaten waar die het meest nodig zijn.
11 Samenvatting 
c) De Commissie moet grote projecten pas na een interne goedkeuring van staatssteun goedkeuren en de lidstaten 
consequent verzoeken om, indien noodzakelijk, steun aan te melden met het oog op de rechtszekerheid voor de 
lidstaten en onafhankelijk van de aanvraagprocedure die de lidstaat gebruikt.
d) i)  De Commissie moet ervoor zorgen dat de reikwijdte en kwaliteit van de controles door de auditautoriteiten op 
naleving van de regels inzake staatssteun toereikend zijn.
ii) Met het oog op de afsluiting van de programmeringsperiode 2007-2013 moet de Commissie de auditautoriteiten 
verzoeken om na te gaan of de grote projecten die zijn goedgekeurd voor het einde van 2012 in overeenstem -
ming zijn met de regels inzake staatssteun.
iii) De Commissie moet verdere richtsnoeren ontwikkelen, waaronder met name casestudy’s ter illustratie van goede 
praktijken en de meest voorkomende soorten en oorzaken van inbreuken op de regels inzake staatssteun.
iv) De Commissie moet de lidstaten aanmoedigen om een centraal register op te zetten voor de monitoring van de 
cumulatie van kleine subsidies die samen niet hoger mogen zijn dan een bepaald bedrag („de-minimissteun”).
v) De Commissie moet een centrale EU-brede databank opzetten die de bevoegde instanties in de lidstaten kun -
nen raadplegen om de identiteit te controleren van ondernemingen waarvan staatssteun wordt teruggevor -
derd, alsmede de stand van zaken van terugvorderingsprocedures, teneinde hen in staat te stellen te voldoen 
aan de toepasselijke wetgeving (het „Deggendorf”-beginsel). Toegang mag alleen worden verleend op een 
„need-to-know”-basis.
e) Indien eind 2016 niet aan de ex-antevoorwaarden inzake staatssteun is voldaan, dient de Commissie gebruik te 
maken van haar bevoegdheden om de betalingen aan de betrokken lidstaten op te schorten totdat zij alle ernstige 
tekortkomingen hebben verholpen.
12
 Inleiding
01 
Het mededingingsbeleid moet ervoor zorgen dat bedrijven met elkaar concurreren 
op voet van gelijkheid - dus op basis van hun producten en prijzen - zonder oneerlijk 
bevoordeeld te worden. Aangezien de eengemaakte markt van de EU in de gehele 
Unie het vrije verkeer van goederen en diensten waarborgt, is het mededingingsbe -
leid op Europees niveau gereguleerd1. De regels inzake staatssteun zijn een belang -
rijk aspect van het mededingingsbeleid van de EU.
02 
Een bedrijf waaraan staatssteun is verleend, concurreert niet langer op voet van 
gelijkheid. Daarom is staatssteun volgens het Verdrag betreffende de werking van de 
Europese Unie (VWEU) in beginsel onverenigbaar met de interne markt2. Er zijn ech -
ter gebieden en gevallen waarin de markt niet naar behoren functioneert; er doen 
zich lacunes voor wanneer niet wordt voorzien in bepaalde behoeften. Om tegemoet 
te komen aan de doelstellingen van overheidsbeleid bevat het Verdrag een lijst van 
staatssteuncategorieën die verenigbaar zijn of kunnen zijn met de interne markt3. De 
Commissie heeft verschillende regels ingevoerd met betrekking tot staatssteun in 
het kader van deze categorieën.
Wat is staatssteun en wat is het financiële belang 
ervan in de EU?
03 
Het Verdrag definieert staatssteun als elke vorm van door een lidstaat verleende 
steun die de mededinging door begunstiging van bepaalde ondernemingen vervalst 
of dreigt te vervalsen, voor zover deze steun het handelsverkeer tussen de lidstaten 
ongunstig beïnvloedt. Om als staatssteun te worden beschouwd, moet steun aan alle 
criteria in de definitie voldoen. Deze criteria zijn weergegeven in tabel  1.1 Artikel 26 van het Verdrag 
betreffende de werking van 
de Europese Unie (VWEU).
2 Artikel 107, lid 1, VWEU.
3 Artikel 107, lid 2, VWEU: „Met 
de interne markt zijn 
verenigbaar:...” (bijvoorbeeld 
steunmaatregelen tot herstel 
van de schade veroorzaakt 
door natuurrampen).  
Artikel 107, lid 3 VWEU: „als 
verenigbaar met de interne 
markt kunnen worden 
beschouwd...” (bijvoorbeeld 
steunmaatregelen om de 
cultuur en de instandhouding 
van het culturele erfgoed te 
bevorderen).
13 Inleiding 
04 
In de periode 2010-2014 hebben de lidstaten per jaar gemiddeld 76,6 miljard euro 
aan staatssteun uitgegeven4. Dit komt overeen met meer dan 0,5 % van het bbp van 
de EU-lidstaten (zie figuur  1). De cijfers zijn te laag, omdat het grootste deel van de 
steun aan de spoorwegsector hier niet in zijn meegenomen, evenals de steun aan 
diensten van algemeen economisch belang, zoals vervoersnetwerken of postdien -
sten, waarvoor volledige gegevens voor de periode 2010-2014 niet beschikbaar zijn. 
Bovendien ontbreekt hierin de steun aan de financiële sector („crisissteun”), aange -
zien deze niet indicatief is voor het bedrag aan staatssteun dat onder normale om -
standigheden wordt verleend en buiten de reikwijdte van deze controle valt. Bijla -
ge I  bevat een overzicht van het uitgegeven bedrag aan staatssteun in elke lidstaat in 
de periode 2010-2014. Nadat in 2014 de richtsnoeren energie- en milieusteun werden 
vastgesteld, zou het aantal kennisgevingen van staatssteun aan de Commissie verder 
kunnen toenemen wanneer in de komende jaren meer steunregelingen voor her -
nieuwbare energie (RES) worden opgenomen in de verslaglegging. Tabel 1Criteria om steun aan te kunnen merken als staatssteun
Criterium en uitleg Voorbeelden
1De steun wordt verleend door de staat of is met staatsmiddelen bekostigd. 
Staatsmiddelen betreffen alle middelen die zijn verstrekt door een instantie van 
een lidstaat of door een entiteit die eigendom is of onder zeggenschap staat van de 
staat1.Subsidies, belastingvrijstellingen of garanties.
2De steun wordt toegekend aan ondernemingen. Een onderneming is elke eenheid 
die een economische activiteit uitoefent, ongeacht haar rechtsvorm en de wijze 
waarop zij wordt gefinancierd2. Onder economische activiteit wordt verstaan het 
aanbieden van goederen of diensten op een bepaalde markt3.Een bedrijf dat auto’s vervaardigt, een liefda -
digheidsinstelling die voedsel verstrekt, of een 
overheidsbedrijf dat postdiensten aanbiedt.
3De steun levert een voordeel op. Een voordeel is een economisch voordeel dat de 
onderneming niet zou hebben verkregen onder normale marktvoorwaarden4.Een lening die aan een onderneming is verstrekt 
met een rente die lager is dan de marktrente.
4Het toegekende voordeel is selectief. Alle maatregelen om steun te verlenen die niet 
openstaan voor alle ondernemingen die op voet van gelijkheid actief zijn binnen 
een lidstaat zijn selectief.Maatregelen die alleen gelden voor grote onderne -
mingen of voor ondernemingen in een specifieke 
sector, zoals de vervoers- of energiesector.
5De steun vervalst de mededinging of dreigt deze te vervalsen. Er wordt aangeno -
men dat er sprake is van een vervalsing van de mededinging wanneer de begunstig -
de van de steun actief is in een sector waar concurrentie is of zou kunnen zijn5.Steun die wordt verleend aan een bedrijf in de 
textielsector, aangezien er in de textielindustrie 
sprake is van concurrentie.
6De steun beïnvloedt het handelsverkeer tussen de lidstaten ongunstig. Wanneer 
steun de mededinging vervalst of dreigt te vervalsen, wordt aangenomen dat deze 
het handelsverkeer tussen de lidstaten ongunstig kan beïnvloeden, voor zover de 
invloed op andere lidstaten meer dan marginaal is6.Steun die wordt verleend aan een plaatselijke 
meubelfabrikant, aangezien er in verschillende 
EU-lidstaten meubelfabrikanten zijn gevestigd (al 
dan niet lokaal).
1 Paragraaf 17 van zaak 248/84, paragraaf 38 van zaak C-482/99.
2 Paragraaf 74 van de gevoegde zaken C-180/98 t/m C-184/98.
3 Paragraaf 36 van zaak C-35/96.
4 Paragraaf 60 van zaak C-39/94.
5 De paragrafen 141-147 van de gevoegde zaken T-298/97, T-312/97, T-313/97, T-315/97, T-600/97T t/m 607/97, T-1/98, T-3/98T-6/98 en T-23/98. 
6  Paragraaf 81 van de gevoegde zaken T-298/97, T-312/97, T-313/97, T-315/97, T-600/97T t/m 607/97, T-1/98, T-3/98T t/m 6/98 en T-23/98. 
Bron:  Europese Rekenkamer, op basis van de kennisgeving van de Commissie betreffende het begrip staatssteun.
4 Zie het scorebord 
staatssteun 2015 van de 
Commissie op de website van 
DG COMP.
14 Inleiding 
05 
In het algemeen is er een correlatie tussen het bbp per hoofd van de bevolking van 
de lidstaten en hun uitgaven aan staatssteun (zie figuur  2). Voor de periode 2010-
2014 zijn Denemarken, Finland en Zweden de drie lidstaten die per hoofd van de 
bevolking gemiddeld het meeste hebben uitgegeven aan staatssteun. Figuur 1Staatssteun in de EU in de periode 2010-2014
Noot: Volgens de Commissie is de stijging van de uitgaven in 2014 grotendeels (85 %) het gevolg van het feit dat er meer regelingen inzake 
hernieuwbare energie zijn opgenomen in de verslaglegging. Zonder deze regelingen zou de gerapporteerde staatssteun in 2014 circa 73  mil-
jard  euro hebben bedragen. Daarnaast worden de EU-middelen slechts opgenomen sinds 2014.
Bron:  Europese Rekenkamer, op basis van het scorebord staatssteun 2015 van de Commissie.0,00 %0,20 %0,40 %0,60 %0,80 %1,00 %1,20 %
020406080100120
2010 2011 2012 2013 2014
Percentage van EU-bbpMiljard euro
JaarTotale steun, exclusief crisissteun en het merendeel van 
de steun aan de spoorwegsector en diensten van algemeen economisch belang (% van EU-bbp) Totale steun, exclusief crisissteun en het merendeel van 
de steun aan de spoorwegsector en diensten van algemeen economisch belang (miljard euro)
15 Inleiding 
06 
Het cohesiebeleid is een van de belangrijkste uitgavensterreinen binnen de EU-be -
groting; het wordt ten uitvoer gelegd door middel van het Europees Fonds voor 
regionale ontwikkeling (EFRO), het Cohesiefonds (CF) en het Europees Sociaal Fonds 
(ESF). Het heeft als doel de economische ontwikkeling en de werkgelegenheid te 
ondersteunen in de achtergebleven gebieden van de EU5. In de programmerings -
periode 2014-2020 bedraagt de totale EU-begroting voor het cohesiebeleid 352 mil -
jard euro, tegenover 347 miljard euro in de programmeringsperiode 2007-20136. In 
de jaren 2010-2014 is in het kader van cohesiebeleid een bedrag van 216 miljard euro 
aan EU-middelen besteed7.Figuur 2Vergelijking van de uitgaven aan staatssteun en het bbp van de lidstaten per hoofd 
van de bevolking, 2010-2014
Bron: Europese Rekenkamer, op basis van het scorebord staatssteun 2015 van de Commissie en de gegevens van Eurostat over de bevolking en 
het bbp per hoofd van de bevolking in lopende prijzen.BE
BGCZDK
DE
EEIE
EL
ESFR
HR ITCYLV
LTLU
HUMT
NLAT
PL PT
ROSL
SKFI
SV
UK
0100200300400500600
0 10 000 20 000 30 000 40 000 50 000 60 000 70 000 80 000 90 000Uitgaven voor staatssteun per hoofd van de bevolking
(euro)
Bbp per hoofd van de bevolking (euro)
5 Het beleid wordt uitgevoerd 
door middel van operationele 
programma’s waarin de 
prioriteiten en specifieke 
doelstellingen zijn vastgelegd, 
alsook de wijze waarop de 
EU-financiering zal worden 
gebruikt.
6 Zie de documenten van de 
Commissie „Een inleiding op 
het EU-cohesiebeleid 
2014-2020” van juni 2014 en 
„Cohesiebeleid 2007-2013: 
Officiële commentaren en 
teksten” van januari 2007. Een 
programmaperiode is het 
meerjarige kader waarbinnen 
de uitgaven in het kader van 
de structuurfondsen en het 
Cohesiefonds worden 
gepland en verricht.
7 Zie het dataportaal voor het 
cohesiebeleid op de website 
van de Commissie.
16 Inleiding 
07 
De middelen van het cohesiebeleid worden toegewezen door rekening te houden 
met de verschillen in bbp, waarbij armere regio’s meer financiële steun ontvangen8. 
Dit had tot gevolg dat deze middelen in diverse lidstaten een aanzienlijk deel van de 
totale overheidsuitgaven uitmaken (zie figuur  3). Dit is met name het geval voor de 
lidstaten die in 2004 en 2007 zijn toegetreden tot de EU: zo was de toewijzing van de 
middelen van het cohesiebeleid in 2014 goed voor meer dan 5 % van alle overheids -
uitgaven in Estland, Hongarije, Letland, Litouwen en Polen. Figuur 3In het kader van het cohesiebeleid bestede EU-middelen per lidstaat, 2010-2014
Bron:  Europese Rekenkamer, op basis van boekhoudkundige gegevens van de Commissie en de statistieken inzake overheidsuitgaven van 
Eurostat.EU-middelen uitgegeven aan cohesiebeleid als percentage van de overheidsuitgavenBG
CYCZDE
EEELES
FRHU IT
LTLVMTPL
PT
RO
SISK UK
02 0004 0006 0008 00010 00012 000
0 % 1 % 2 % 3 % 4 % 5 % 6 % 7 % 8 % 9 %EU-middelen uitgegeven aan cohesiebeleid
(miljoen euro)AT, BE, DK, FI, HR, 
IE, LU, NL en SE8 Artikel 90, van Verordening 
(EU) nr. 1303/2013 van het 
Europees Parlement en de 
Raad van 17 december 2013 
houdende 
gemeenschappelijke 
bepalingen inzake het 
Europees Fonds voor 
regionale ontwikkeling, het 
Europees Sociaal Fonds, het 
Cohesiefonds, het Europees 
Landbouwfonds voor 
plattelandsontwikkeling en 
het Europees Fonds voor 
maritieme zaken en visserij en 
algemene bepalingen inzake 
het Europees Fonds voor 
regionale ontwikkeling, het 
Europees Sociaal Fonds, het 
Cohesiefonds en het Europees 
Fonds voor maritieme zaken 
en visserij, en tot intrekking 
van Verordening (EG) 
nr. 1083/2006 van de Raad (PB 
L 347 van 20.12.2013, blz. 320).
17 Inleiding 
08 
Volgens het Verdrag zijn de staatssteunregels alleen van toepassing op steun die door 
de lidstaten wordt verleend aan entiteiten die een economische activiteit ontplooien9. 
Alle steun die rechtstreeks door de Commissie of een andere EU-instelling wordt ver -
leend, zoals de Europese Investeringsbank, is dan ook niet onderworpen aan de regels 
inzake staatssteun. In het kader van het cohesiebeleid verstrekte EU-financiering is 
onderworpen is de regels inzake staatssteun, omdat deze middelen worden beheerd 
door de lidstaten. De Commissie schat dat in de programmeringsperiode 2007-2013 
ongeveer 40 % van de middelen van het cohesiebeleid, ofwel 139 miljard euro, werd 
toegekend aan projecten die waren onderworpen aan de regels inzake staatssteun10. 
Volgens de Commissie is het totale bedrag aan staatssteun in de betreffende periode 
504 miljard euro11. In totaal waren de middelen van het cohesiebeleid dan ook goed 
voor meer dan een kwart van de totale uitgaven voor staatssteun in de programme -
ringsperiode 2007-2013.
Procedures voor de toekenning van staatssteun
De lidstaten moeten staatssteun melden aan de Commissie
09 
Het Verdrag schrijft voor dat de Commissie in kennis wordt gesteld van elk voorne -
men tot invoering of wijziging van steunmaatregelen12. In de praktijk betekent dit 
dat, indien een lidstaat staatssteun wenst te verlenen, deze directoraat-generaal 
Concurrentie (DG COMP) van de Commissie op de hoogte moet brengen. Dit proces 
heet aanmelding.
10 
Zodra de lidstaat een kennisgeving van de voorgenomen toekenning van steun heeft 
gestuurd, stelt DG COMP vast of het staatssteun betreft. In dat geval bepaalt het of 
deze staatssteun verenigbaar is met de interne markt door de positieve effecten van 
de steun (bijdrage tot het behalen van een welomschreven doelstelling van gemeen -
schappelijk belang) af te wegen tegen de negatieve effecten ervan (verstoring van 
de mededinging en het handelsverkeer). De Commissie heeft de exclusieve bevoegd -
heid om deze verenigbaarheidsbeoordeling te maken13.
Vrijstellingen van de kennisgevingsplicht
11 
Hoewel het Verdrag staatssteun in beginsel verbiedt, voorziet het ook in een lijst 
met categorieën van steunmaatregelen die verenigbaar kunnen zijn met de interne 
markt. In dit verband kan de Commissie regels uitvaardigen met criteria op basis 
waarvan deze steuncategorieën niet hoeven te worden aangemeld14. De Commissie 
ontwikkelt deze regels op basis van de ervaring die zij heeft opgedaan met de beoor -
deling van steunmaatregelen en houdt daarbij rekening met de jurisprudentie van 
het Europees Hof van Justitie.9 Artikel 107 VWEU.
10 Zie de beleidsnota van de 
Commissie over de 
richtsnoeren voor regionale 
steun 2014-2020 van 
september 2014.
11 Zie het scorebord staatssteun 
2011 en 2015 van de 
Commissie.
12 Artikelen 108, leden 2 en 3, 
VWEU.
13 Artikel 108 VWEU.
14 Verordening (EU) nr. 2015/1588 
van de Raad van 13 juli 2015 
betreffende de toepassing van 
de artikelen 107 en 108 van 
het Verdrag betreffende de 
werking van de Europese Unie 
op bepaalde soorten 
horizontale steunmaatregelen 
(codificatie) (PB L 248 van 
24.9.2015, blz. 1), ter 
vervanging van Verordening 
(EG) nr. 994/98 van de Raad 
van 7 mei 1998 betreffende de 
toepassing van de artikelen 92 
en 93 van het Verdrag tot 
oprichting van de Europese 
Gemeenschap op bepaalde 
soorten van horizontale 
steunmaatregelen, en met 
name artikel 108, lid 4, VWEU.
18 Inleiding 
Groepsvrijstellingsverordening
12 
Voor de steuncategorieën die volgens de Commissie waarschijnlijk verenigbaar zijn 
met de interne markt, heeft de Commissie een verordening vastgesteld op grond 
waarvan dergelijke steun niet hoeft te worden aangemeld, mits aan alle voorwaarden 
is voldaan, tenzij het steunbedrag hoger is dan de daarin vermelde drempelwaarden. 
Dit is de algemene groepsvrijstellingsverordening (GBER)15. Voorbeelden van dergelij -
ke categorieën zijn staatssteunmaatregelen voor cultuur en milieubescherming.
13 
De GBER vereenvoudigt het werk van de Commissie en de lidstaten aanzienlijk. 
Hiermee kunnen de lidstaten veel steunmaatregelen uitvoeren zonder kennisge -
vingsprocedures of de uitdrukkelijke verenigbaarheidsbeoordeling van de Commissie 
te moeten doorlopen. De GBER bevat een aantal algemene bepalingen en bepalin -
gen die van toepassing zijn op elke categorie van steun. Steun die onder de GBER 
valt en in overeenstemming is met deze bepalingen wordt automatisch beschouwd 
als verenigbaar met de interne markt. Niettemin is kennisgeving voor omvangrijke 
steunmaatregelen (boven de aanmeldingsdrempels) nog steeds noodzakelijk, omdat 
dergelijke maatregelen de mededinging mogelijk verstoren16.
De-minimissteun
14 
Daarnaast heeft de Commissie bepaald dat een steunbedrag van maximaal 
200 000 euro dat over een periode van drie jaar aan één enkele begunstigde is 
toegekend, niet tot verstoring van de mededinging leidt en ook het handelsverkeer 
tussen de lidstaten niet negatief beïnvloedt17. Dit soort steun wordt „de-minimis -
steun” genoemd en omdat dergelijke steun niet voldoet aan het staatssteuncrite -
rium van verstoring of dreigende verstoring van de mededinging, en ook niet aan 
het criterium dat de steun het handelsverkeer tussen de lidstaten beïnvloedt, wordt 
hij niet aangemerkt als staatssteun en hoeft hij niet aan DG COMP te worden ge -
meld. Voor diensten van algemeen economisch belang is de drempel verhoogd tot 
500 000 euro18.
De voornaamste actoren die betrokken zijn bij het beheer 
van operationele programma’s in het kader van het 
cohesiebeleid
15 
Het beheer van operationele programma’s in het kader van het EFRO/CF en het ESF 
wordt gedeeld tussen de lidstaten en de Commissie. De lidstaten selecteren, beheren 
en monitoren projecten en de Commissie houdt toezicht op en monitort de beheers- 
en controlesystemen van de lidstaten. De Commissie draagt de eindverantwoorde -
lijkheid voor de uitvoering van de EU-begroting19.15 Verordening (EU) nr. 651/2014 
van de Commissie van 17 juni 
2014 waarbij bepaalde 
categorieën steun op grond 
van de artikelen 107 en 108 
van het Verdrag met de 
interne markt verenigbaar 
worden verklaard (PB L 187 
van 26.6.2014, blz. 1).
16 De drempels variëren van 
400 000 euro voor bepaalde 
vormen van steun voor 
startende ondernemingen tot 
150 miljoen euro voor 
bepaalde steunmaatregelen 
voor hernieuwbare 
energiebronnen.
17 Verordening (EU) nr. 1407/2013 
van de Commissie van 
18 december 2013 betreffende 
de toepassing van de 
artikelen 107 en 108 van het 
Verdrag betreffende de 
werking van de Europese Unie 
op de-minimissteun (PB L 352 
van 24.12.2013, blz. 1).
18 Verordening (EU) nr. 360/2012 
van de Commissie van 
25 april 2012 betreffende de 
toepassing van de 
artikelen 107 en 108 van het 
Verdrag betreffende de 
werking van de Europese Unie 
op de-minimissteun verleend 
aan diensten van algemeen 
economisch belang 
verrichtende ondernemingen 
(PB L 114 van 26.4.2012, blz. 8).
19 Artikel 53 van Verordening 
(EU, Euratom) nr. 966/2012 van 
het Europees Parlement en de 
Raad van 25 oktober 2012 tot 
vaststelling van de financiële 
regels van toepassing op de 
algemene begroting van de 
Unie en tot intrekking van 
Verordening (EG, Euratom) 
nr. 1605/2002 (PB L 298 van 
26.10.2012, blz. 1).
19 Inleiding 
Op het niveau van de lidstaten
16 
Op het niveau van de lidstaat zijn de beheersautoriteiten verantwoordelijk voor 
het dagelijks beheer van operationele programma’s. Zij moeten er door middel van 
beheersverificaties voor zorgen dat alle gecofinancierde projecten in aanmerking 
komen voor EU-financiering en dat de gedeclareerde projectuitgaven aan de sub -
sidiabiliteitsvoorwaarden voldoen, met inbegrip van naleving van de regels inzake 
staatssteun. De certificerende instanties verrichten controles van declaraties van 
projectuitgaven die zijn ontvangen van de beheersautoriteiten en zij dienen deze bij 
de Commissie in voor terugbetaling. De auditautoriteiten voeren controles uit van 
verrichtingen (dat wil zeggen projecten) en van beheers- en controlesystemen en 
brengen daarover door middel van jaarlijkse controleverslagen (JCV’s) en auditadvie -
zen verslag uit aan de Commissie20.
17 
Daarnaast kunnen nationale staatssteunbureaus, afhankelijk van hun mandaat, (al 
dan niet door de EU gecofinancierde) steunregelingen op nationaal niveau verifiëren 
of andere organen in de lidstaten adviseren. Bureaus voor staatssteun bestaan op 
centraal niveau in alle lidstaten, met uitzondering van België, dat regionale bureaus 
voor staatssteun kent. In sommige lidstaten is het bureau voor staatssteun ingebed 
in de ministeries van Financiën of Economische Zaken, in andere lidstaten is het een 
onafhankelijke instantie of ingebed in de nationale mededingingsautoriteit. Bureaus 
voor staatssteun kunnen ook fungeren als aanspreekpunt voor het verkrijgen van 
deskundige kennis en helpen bij het ontwerpen van steunregelingen, waardoor 
het risico op niet-naleving van de regels inzake staatssteun wordt verminderd (zie 
tekstvak  1).20 JCV’s zijn jaarlijkse verslagen 
die worden ingediend door de 
auditautoriteiten ende 
bevindingen bevatten van alle 
controles die zij hebben 
uitgevoerd voor een bepaald 
of meerdere operationele 
programma’s. JCV’s zijn het 
belangrijkste document 
waarmee de auditautoriteiten 
zekerheid verschaffen over de 
beheers- en controlesystemen 
voor het betreffende 
operationele programma/de 
betreffende operationele 
programma’s en over de 
wettigheid en regelmatigheid 
van de gecofinancierde 
projecten.
Onderzoek naar de rechtmatigheid van staatssteun door het Bureau voor 
staatssteun in de fase van het wetgevingsvoorstel (Denemarken)
Alle ministeries zijn verplicht om bij het opstellen van een wetgevingsvoorstel een eerste beoordeling uit te voeren 
om na te gaan of er sprake is van staatssteun. Deze informatie wordt vervolgens ter beoordeling doorgezonden 
aan het secretariaat voor staatssteun (dat wordt bemand met deskundigen op het gebied van staatssteun). Indien 
dit secretariaat van oordeel is dat het voorstel in strijd is met de staatssteunregels, moet het ministerie het wetge -
vingsvoorstel herschrijven. Gedurende het gehele wetgevingsproces assisteert het secretariaat voor staatssteun 
het ministerie met suggesties en geeft het advies.Tekstvak 1
20 Inleiding 
Commissieniveau
18 
Directoraat-generaal Regionaal Beleid en Stadsontwikkeling (DG REGIO) is de afde -
ling van de Commissie die verantwoordelijk is voor de bevordering van de economi -
sche en sociale ontwikkeling van de verschillende regio’s van de Europese Unie (met 
name de minder ontwikkelde), en die het EFRO en het CF beheert. Directoraat-ge -
neraal Werkgelegenheid, Sociale Zaken en Inclusie (DG EMPL) is de afdeling van de 
Commissie die verantwoordelijk is voor werkgelegenheid en sociale kwesties in de 
EU en die het ESF beheert.
19 
De beide directoraten-generaal baseren zich voornamelijk op het werk van de audi -
tautoriteiten om zekerheid te verkrijgen over de conformiteit van de EFRO-/CF- en 
ESF-uitgaven met de van toepassing zijnde EU- en nationale regelgeving. Naast de 
evaluatie van de werkzaamheden van de auditautoriteiten kunnen zij in het kader 
van hun toezichthoudende rol ook eigen controles uitvoeren van verrichtingen en 
systemen in de lidstaten.
20 
DG COMP is de afdeling van de Commissie die verantwoordelijk is voor het verzeke -
ren van de correcte toepassing van de staatssteunregels van de EU op alle terreinen, 
behalve landbouw en visserij21. DG COMP ontwikkelt op basis van het Verdrag wet -
geving op het gebied van staatssteun en houdt toezicht op de uitvoering ervan. Het 
monitort in het bijzonder regelmatig steunregelingen om na te gaan of en in hoever -
re zij voldoen aan de staatssteunregels22. Belanghebbende partijen, zoals een lidstaat 
of een concurrerend bedrijf, kunnen daarnaast een klacht indienen bij de Commissie 
wanneer zij van mening zijn dat aan een bepaalde begunstigde toegekende steun 
onrechtmatig is. De Commissie is verplicht al deze klachten te onderzoeken23.
21 
Figuur 4 bevat een vereenvoudigd overzicht van de actoren die zijn betrokken bij het 
cohesiebeleid en het proces voor de toekenning van staatssteun.21 Voor landbouw en 
plattelandsontwikkeling en 
voor maritieme zaken en 
visserij berust de 
verantwoordelijkheid voor de 
staatssteuncontrole bij de 
directoraten-generaal 
Landbouw en 
Plattelandsontwikkeling, en 
Maritieme zaken en Visserij.
22 Een steunregeling is een 
handeling of een wet waarin 
in algemene termen wordt 
gedefinieerd welke 
begunstigden staatssteun 
kunnen ontvangen en onder 
welke voorwaarden.
23 Artikel 24 van Verordening 
(EU) 2015/1589 van de Raad.
21 Inleiding Figuur 4Actoren die zijn betrokken bij het cohesiebeleid en het proces voor de toekenning 
van staatssteun
Bron:  Europese Rekenkamer.
COHESIEBELEIDSKADER RECHTSKADER BETREFFENDE
STAATSSTEUN 
DG REGIO DG EMPL
ESFDG COMP
Begunstigde (bijv. bedrijf, ministerie 
of liefdadigheidsinstelling) 
Beheersautoriteiten
AuditautoriteitenBeoordeling en 
monitoring van de 
verenigbaarheid
Adviezen en 
standpunten 
PROJECTNI/uniF6BA
VEAUEUROPESE 
COMMISSIE
ProjectaanvraagToezicht op en 
controle van 
naleving van de 
staatssteun-regelsNationale bureaus 
voor staatssteunToezicht op en 
controle van 
naleving van de 
staatssteun-regelsToezicht op en 
controle van 
naleving van de 
staatssteun-regelsAanmelding via 
permanente 
vertegenwoordigingVerordeningen 
betreﬀende 
staatssteunEFRO en 
CohesiefondsEUROPESE 
COMMISSIE
22 Inleiding 
Controles van de Europese Rekenkamer en de hoge 
controle-instanties van de lidstaten inzake staatssteun
22 
In 2011 zijn in een van onze eerdere speciale verslagen tekortkomingen geconsta -
teerd in de systemen van de lidstaten die ervoor moeten zorgen dat staatssteun 
wordt aangemeld, en deze tekortkomingen waren hoofdzakelijk gebaseerd op een 
onderzoek van een aantal klachten en op monitoring van zaken gedurende de perio -
de 2008-201024.
23 
Bovendien hebben wij van 2010 tot en met 2014 voor tal van EFRO-/CF- en ESF-pro -
jecten onderzoek gedaan naar de naleving van de staatssteunregels. De resultaten 
van deze controles vormden een deel van de basis voor onze specifieke beoordelin -
gen voor het EFRO/CF en het ESF in onze jaarverslagen25.
24 
Wij hebben een enquête gehouden onder 28 hoge controle-instanties, waarvan er 
22 hebben gereageerd. De meesten van hen hebben verklaard dat zij als onderdeel 
van hun controles, in verschillende mate, toetsingen inzake staatssteun verrichtten26. 
Slechts enkele HCI’s hadden ook specifieke controles op het gebied van staatssteun 
verricht.24 Speciaal verslag nr. 15/2011 
„Waarborgen de procedures 
van de Commissie een 
effectief beheer van de 
controle op staatssteun?”. 
(http://eca.europa.eu ).
25 Zie bijv. hoofdstuk 6 van ons 
Jaarverslag over het 
begrotingsjaar 2014 (PB C 373 
van 10.11. 2015).
26 Hoge controle-instanties zijn 
nationale organen die 
verantwoordelijk zijn voor de 
controle van de ontvangsten 
en uitgaven van de regering.
23
 Reikwijdte en aanpak van 
de controle
25 
De afgelopen jaren hebben wij bij onze jaarlijkse nalevingsgerichte controles een 
aanzienlijk aantal fouten aangetroffen met betrekking tot de naleving van de regels 
inzake staatssteun in het kader van het cohesiebeleid. In dit verslag wordt onder -
zocht of de Commissie voldoende maatregelen heeft genomen om te begrijpen 
waarom dit het geval is, en wordt nagegaan of met de door de Commissie genomen 
maatregelen haar capaciteit en die van de lidstaten om inbreuken op de staatssteun -
regels te voorkomen, op te sporen en te corrigeren wordt versterkt.
26 
Door middel van deze controle hebben wij voor de programmeringsperiode 2007-
2013 een beoordeling gemaakt van het niveau van niet-naleving van de regels inzake 
staatssteun in het kader van het cohesiebeleid (dat wil zeggen het EFRO/CF en het 
ESF) en de mate waarin de Commissie op de hoogte was van de oorzaken van de 
niet-naleving. Onze controle had voornamelijk betrekking op de periode 2010-2014. 
Ook onderzochten we of het waarschijnlijk is dat niet-naleving van de regels inzake 
staatssteun kan worden aangepakt door middel van de maatregelen van de Commis -
sie voor de programmeringsperiode 2014-2020.
27 
We hebben in het bijzonder onderzocht:
a) of de Commissie een uitgebreid en actueel overzicht had van de oorzaken van 
de niet-naleving van de regels inzake staatssteun in het kader van het cohesiebe -
leid, en of DG’s van de Commissie en de lidstaten inbreuken op de regels inzake 
staatssteun ontdekten. Ook gingen wij na of de ingrepen van de Commissie als 
reactie op staatssteunfouten hebben geleid tot een passend aantal corrigerende 
maatregelen; en
b) of de Commissie de nodige maatregelen had genomen om inbreuken op de 
regels inzake staatssteun in het kader van het cohesiebeleid in de toekomst te 
voorkomen.
28 
Bovendien hebben wij een gedetailleerde analyse gemaakt van de bevindingen van 
onze nalevingsgerichte controles, waarbij wij voorbeelden hebben gebruikt ter illus -
tratie van vaak voorkomende staatssteunfouten. Daarnaast hebben wij de goedkeu -
ringsprocedure van de Commissie voor bepaalde projecten die van groot financieel 
belang zijn („grote projecten”) onderzocht.
29 
De controle bestond uit onderzoek van documenten (bijvoorbeeld analyse van jaar -
verslagen van auditautoriteiten, controleverslagen van de Commissie en verordenin -
gen van de Commissie) en interviews met vertegenwoordigers van de Commissie.
24 Reikwijdte en aanpak van de controle 
30 
Op het niveau van de lidstaten hebben wij twee enquêtes gehouden:
a) een enquête onder 113 auditautoriteiten in 28 lidstaten die verantwoordelijk 
waren voor 440 operationele programma’s in het kader van het EFRO/ CF en het 
ESF, waarvan er 100 antwoordden (88 %); en
b) een enquête onder 31 bureaus voor staatssteun in 28 lidstaten, waarvan er 
24 hebben geantwoord (77 %).
31 
Tot slot hebben wij vier lidstaten bezocht (Denemarken, Hongarije, Polen en Portu -
gal) om een aantal verschillende staatssteunprocessen te onderzoeken die worden 
toegepast door verschillende autoriteiten.
25
 Opmerkingen
Gebrek aan een alomvattende analyse door de 
Commissie van staatssteunfouten en onvoldoende 
aandacht voor staatssteun bij de lidstaten
32 
Wij hebben geprobeerd vast te stellen in welke mate er sprake was van niet-nale -
ving van de regels inzake staatssteun in het kader van het cohesiebeleid door onze 
jaarlijkse nalevingsgerichte controles te analyseren en te bepalen of de Commissie 
een overzicht had van de staatssteunfouten in de lidstaten. Indien het naar behoren 
wordt opgesteld, zou een dergelijk overzicht de Commissie helpen haar middelen 
voor controle, monitoring en ondersteuning van de lidstaten doelgericht aan te 
wenden. Wij hebben de opsporing van staatssteunfouten door de Commissie en de 
lidstaten vergeleken met die van onszelf en wij hebben de corrigerende maatregelen 
onderzocht die de Commissie had genomen naar aanleiding van de geconstateerde 
fouten.
Groot aantal staatssteunfouten bij het Europees Fonds voor 
regionale ontwikkeling, het Cohesiefonds en, in mindere 
mate, bij het Europees Sociaal Fonds
Controles van de Rekenkamer van projecten waarbij sprake is van 
staatssteun
33 
In onze jaarlijkse nalevingsgerichte controles hebben wij in de periode 2010-2014 
1 573 willekeurig geselecteerde EFRO-/CF- en ESF-projecten gecontroleerd27. Bij 220 
(26,6 %) van de 828 EFRO-/CF-projecten was er sprake van staatssteun. Bij 49 (6,6 %) 
van de 745 ESF-projecten was er sprake van staatssteun.
34 
Wij hebben in totaal 50 gevallen vastgesteld waarin sprake was van niet-naleving van 
de regels inzake staatssteun. 46 van deze 50 gevallen hadden betrekking op EFRO-/
CF-projecten en 4 op ESF-projecten. Bij het ESF is het risico op staatssteunfouten 
aanzienlijk kleiner, voornamelijk doordat de projecten over het algemeen veel kleiner 
zijn en de kans groter is dat het de-minimissteun betreft.
35 
Van 2010 tot 2014 is er over het algemeen sprake van een stijging van het aantal 
projecten waarbij sprake is van staatssteun en het aandeel van deze projecten met 
staatssteunfouten, wat erop wijst dat de bestaande controles ter voorkoming van 
deze fouten in de loop van de tijd niet zijn verbeterd. Bij het toegenomen aantal fou -
ten ging het meestal om fouten zonder financiële impact op het bedrag aan finan -
ciering uit de EU-begroting (zie tabel  2)28. Wij hebben vastgesteld dat 20,9 % van de 
EFRO-/CF-projecten waarbij sprake was van staatssteun, staatssteunfouten vertoon -
de. Het overeenkomstige cijfer voor het ESF bedroeg 8,2 %.27 Meer informatie over de wijze 
waarop wij steekproeven 
nemen en projecten toetsen, 
is te vinden in bijlage 1.1, in de 
paragrafen 4-10 van ons 
Jaarverslag over het 
begrotingsjaar 2014.
28 Als fouten een financiële 
impact hebben, betekent dit 
dat wij hebben vastgesteld 
dat er een verschil zit tussen 
de werkelijke waarde van een 
transactie en de waarde die zij 
zou hebben indien zij in 
overeenstemming met de 
toepasselijke bepalingen zou 
zijn uitgevoerd. Bijlage 1.1 van 
ons jaarverslag voor het 
begrotingsjaar 2014 bevat 
meer informatie over onze 
methodologie.
26 Opmerkingen 
36 
In 16 van de 50 gevallen van niet-naleving van de staatssteunregels (32 %) waren 
wij van oordeel dat de door ons aangetroffen fouten een financiële impact heb -
ben gehad op het bedrag aan financiering uit de EU-begroting. Al deze 16 gevallen 
hadden betrekking op EFRO-/CF-projecten en hebben in sterke mate bijgedragen 
tot het door ons geschatte foutenpercentage voor het cohesiebeleid, vooral sinds 
2013 (zie figuur  5)29. Voor de periode 2010-2014 was 13,5 % van het door ons ge -
schatte gemiddelde jaarlijkse foutenpercentage in het cohesiebeleid te wijten aan 
staatssteunfouten30.Tabel 2Staatssteunfouten die werden vastgesteld in het kader van onze jaarlijkse 
nalevingsgerichte controles, 2010-2014
Fonds  
(1)Jaar  
(2)Aantal ge -
controleerde 
projecten  
(3)Aantal projec -
ten waarbij 
sprake is van 
staatssteun  
(4)% 
(4/3)Aantal 
staats -
steunfou -
ten  
(5)% 
(5/4)Aantal staats -
steunfouten 
met financiële 
impactAantal staats -
steunfouten 
zonder financiële 
impact
EFRO/CF2010 163 37 22,7  % 2 5,4 % 2 0
2011 168 43 25,6  % 8 18,6  % 4 4
2012 168 30 17,9  % 6 20,0  % 2 4
2013 168 51 30,4  % 16 31,4  % 5 11
2014 161 59 36,6  % 14 23,7  % 3 11
Totaal EFRO/CF 828 220 26,6  % 46 20,9  % 16 30
ESF2010 66 0 0,0 % 0 0,0 % 0 0
2011 166 8 4,8 % 0 0,0 % 0 0
2012 168 3 1,8 % 3 100,0  % 0 3
2013 175 14 8,0 % 1 7,1 % 0 1
2014 170 24 14,1  % 0 0,0 % 0 0
Totaal ESF 745 49 6,6 % 4 8,2 % 0 4
Totaal 1573 269 17,1  % 50 18,6  % 16 34
Bron:  Europese Rekenkamer.
29 Het geschatte 
foutenpercentage is een 
statistische schatting van het 
percentage fouten dat 
waarschijnlijk in de populatie 
voorkomt. Zie bijlage 1.1, 
paragraaf 15 van ons 
jaarverslag over het 
begrotingsjaar 2014.
30 In de periode 2010-2014 
bedroeg het gemiddelde 
jaarlijkse geschatte 
foutenpercentage voor het 
cohesiebeleid 5,7 %.
27 Opmerkingen 
Er werden vier belangrijke categorieën van staatssteunfouten 
ontdekt
37 
De staatssteunfouten die wij hebben ontdekt in het kader van onze jaarlijkse nale -
vingsgerichte controles uit 2010-2014 kunnen worden ingedeeld in vier categorieën 
(zie figuur  6):
a) Te hoge steunintensiteit;
b) Ontbreken van een stimulerend effect;
c) Onopgemerkte staatssteun of ontbreken van kennisgeving; en
d) Niet voldaan aan formele of monitoringsvereisten.
38 
Van de 16 staatssteunfouten met financiële impact hadden er 15 betrekking op de 
foutencategorieën „te hoge steunintensiteit” en „ontbreken van een stimulerend 
effect”. Figuur 5Bijdrage van staatssteunfouten tot het geschatte foutenpercentage voor het 
cohesiebeleid, 2010-2014
Noot: De bijdrage van staatssteunfouten tot het geschatte foutenpercentage voor het cohesiebeleid is afhankelijk van de ernst en het aantal 
staatssteunfouten.
Bron:  Europese Rekenkamer.0 %5 %10 %15 %20 %25 %
2010 2011 2012 2013 2014Bijdrage tot het geschatte 
foutenpercentage voor het cohesiebeleid 
JaarStaatssteun-
fouten
28 Opmerkingen 
Te hoge steunintensiteit
39 
De Commissie stelt maxima vast voor de steunintensiteit31 om de hoogte van de 
betaalde staatssteun te beperken tot het minimum dat nodig is om de gesteunde 
activiteit te laten plaatsvinden32. In veel gevallen (afhankelijk van onder meer de 
steuncategorie) kan de maximale steunintensiteit voor het midden- en kleinbedrijf 
worden verhoogd33. Deze verhoging wordt de „mkb-toeslag” genoemd. Een veel -
voorkomende fout in deze categorie deed zich voor wanneer de beheersautoriteit 
een groot bedrijf als mkb-onderneming behandelde en de mkb-toeslag toekende 
waarvoor het niet in aanmerking kwam (zie tekstvak  2).Figuur 6Aantal en aard van staatssteunfouten, 2010-2014
Bron:  Europese Rekenkamer.02468101214161820Aantal fouten
Aard van de foutenMet ﬁnanciële impact
Zonder ﬁnanciële impact
Te hoge 
steunintensiteitOntbreken van een 
stimulerend eﬀectOnopgemerkte staatssteun 
of ontbreken van 
kennisgevingNiet voldaan 
aan formele of 
monitoringsvereisten
31 De „steunintensiteit” is het 
steunbedrag, uitgedrukt als 
een percentage van de 
subsidiabele kosten van het 
project. Zie bijvoorbeeld 
artikel 2, lid 26, van 
Verordening (EU) nr. 651/2014.
32 Zie het ontwerpvoorstel van 
de Commissie voor 
gemeenschappelijke 
beginselen voor een 
economische beoordeling van 
de verenigbaarheid van 
staatssteun, te vinden op de 
website van DG COMP.
33 Mkb-bedrijven kunnen 
profiteren van een hogere 
steunintensiteit, omdat de 
Commissie van mening is dat 
het falen van de markt, zoals 
bij de toegang tot kapitaal, 
voor kleine ondernemingen 
een groter probleem is. Zie het 
Handboek EU-
staatssteunregels voor het 
mkb van de Commissie van 
25.2.2009.
29 Opmerkingen 
Ontbreken van een stimulerend effect
40 
Met staatssteun kan de gewenste doelstelling van het overheidsbeleid slechts wor -
den bereikt wanneer de steun een stimulerend effect heeft, dat wil zeggen wanneer 
de steun de begunstigde ertoe aanzet om activiteiten te verrichten die deze zonder 
de steun niet had verricht34. De begunstigde dient derhalve aan te tonen dat het 
ondersteunde project zonder de steun niet zou zijn uitgevoerd. In het kader van de 
GBER 2008 moest het stimulerende effect voor grote ondernemingen die staatssteun 
ontvangen bijvoorbeeld worden aangetoond door te bewijzen dat de steun leidde 
tot een wezenlijke toename van de reikwijdte, omvang, uitgaven of snelheid van 
afronding van het project (zie tekstvak  3)35.34 COM(2012) 209 final van 8 mei 
2012 „De modernisering van 
het EU-staatssteunbeleid”.
35 Artikel 8, lid 3, van Verorde -
ning (EG) nr. 800/2008 van de 
Commissie van 6 augustus 
2008 waarbij bepaalde 
categorieën steun op grond 
van de artikelen 87 en 88 van 
het Verdrag met de gemeen -
schappelijke markt verenig -
baar worden verklaard („de 
algemene groepsvrijstellings -
verordening”) (PB L 214 van 
9.8.2008, blz. 3). Deze 
Verordening is de navolger 
van Verordening (EG) 
nr. 1628/2006 van de 
Commissie van 24 oktober 
2006 betreffende de 
toepassing van de artikelen 87 
en 88 van het Verdrag op 
nationale regionale 
investeringssteun.Voorbeeld van onjuiste steunintensiteit (Slovenië)
Bij een EFRO-project in Slovenië dat door ons in het kader van onze jaarlijkse nalevingsgerichte controle voor 2013 
werd onderzocht, werd steun toegekend op grond van een aangemelde regeling voor onderzoeks- en ontwikke -
lingsactiviteiten in de automobielindustrie. De begunstigde was vastgesteld op basis van een consortiumovereen -
komst tussen negen partners, waarvan één een mkb-bedrijf was. Alle andere partners waren grote ondernemingen. 
De begunstigde heeft een mkb-toeslag ontvangen terwijl hij zijn onderzoeksactiviteiten uitsluitend voor rekening 
van de grote ondernemingen verrichtte. Een deel van de subsidiabele uitgaven had moeten worden onderworpen 
aan een maximale intensiteit van 25 % in plaats van het toegepaste percentage van 50 %. Als gevolg daarvan had 
een steunbedrag van 0,4 miljoen euro niet mogen worden toegekend.
Voorbeeld van het ontbreken van een stimulerend effect (Polen)
In een EFRO-project in Polen voor de bouw van een logistiek centrum, door ons onderzocht in het kader van onze 
jaarlijkse nalevingsgerichte controle voor 2010, had de begunstigde nagelaten om bij zijn projectaanvraag aan te 
tonen dat de steun zou hebben geleid tot een wezenlijke toename van de reikwijdte, omvang, uitgaven of snelheid 
van de afronding van de projecten, zoals vereist in het kader van de GBER 2008. Als gevolg daarvan kwam het pro -
ject, dat gebruik had kunnen maken van 23,2 miljoen euro aan EU-financiering, daar niet voor niet in aanmerking 
en werd het vervolgens door de lidstaat ingetrokken.Tekstvak 2 Tekstvak 3
30 Opmerkingen 
41 
Wij hebben ook gevallen aangetroffen waarin de werkzaamheden reeds waren ge -
start voordat de projectaanvraag was ingediend bij de instantie die de steun moest 
toekennen. Dit wijst er ook op dat de steun niet noodzakelijk was voor de uitvoering 
van het project.
Onopgemerkte staatssteun of ontbreken van kennisgeving
42 
Voor de categorie van fouten waarbij een beheersautoriteit steun voor een project 
ten onrechte niet had aangemerkt als staatssteun, of anderszins had nagelaten de 
Commissie in kennis te stellen van de staatssteun, hebben wij in de eerste plaats on -
derzocht of de steun bijvoorbeeld vrijgesteld kon worden van aanmelding op grond 
van de GBER. Alleen indien er geen reden was voor een dergelijke vrijstelling waren 
wij van mening dat de fout een financiële impact had (zie tekstvak  4).
Voorbeeld van het ontbreken van kennisgeving (Tsjechische Republiek)
In een EFRO-project in de Tsjechische Republiek voor de aanleg van onderzoeksinfrastructuur dat wij in het kader 
van onze jaarlijkse nalevingsgerichte controle voor 2014 onderzochten, had de beheersautoriteit de steun niet aan -
gemeld bij de Commissie, omdat zij ervan uitging dat de onderzoeksactiviteiten van niet-economische aard waren. 
Hoewel de onderzoeksactiviteiten van de begunstigde gedeeltelijk niet-economisch waren, voerde deze als een 
belangrijk deel van zijn activiteiten ook onderzoek uit op contractbasis. De gecontroleerde subsidie ten bedrage 
van 1,8 miljoen euro betrof daarom staatssteun en had dus alleen mogen worden verleend na kennisgeving aan en 
goedkeuring door de Commissie.Tekstvak 4
Niet voldaan aan formele of monitoringsvereisten
43 
Het is belangrijk dat de beheersautoriteiten zich houden aan de voor hen vastge -
stelde monitoring-, verificatie- en andere formele vereisten om ervoor te zorgen dat 
maatregelen die staatssteun inhouden, verenigbaar zijn met de interne markt. Deze 
vereisten zijn ook van toepassing op de de-minimissteun (zie paragraaf 14). De spe -
cifieke moeilijkheid is hier dat ondernemingen herhaaldelijk financiële steun kunnen 
ontvangen uit meerdere bronnen. Opgeteld kunnen deze verschillende steunmaatre -
gelen het plafond voor de-minimissteun overschrijden. Verscheidene fouten in deze 
categorie hadden te maken met het feit dat er niet was gecontroleerd of er sprake 
was van een cumulatie van de-minimissteun (zie tekstvak  5).
31 Opmerkingen 
44 
Tekortkomingen bij de monitoring kunnen er echter ook toe leiden dat steun niet 
subsidiabel is, bijvoorbeeld als de totale goedgekeurde steun het de-minimisplafond 
overschrijdt. De verordening inzake de-minimissteun biedt twee mogelijkheden voor 
de monitoring van de-minimissteun: ofwel door een verklaring van de begunstigde 
zelf waaruit blijkt dat de steun er niet toe leidt dat het plafond voor de-minimissteun 
wordt overschreden, of door middel van een centraal register36. De opzet van een 
centraal register met volledige informatie over alle de-minimissteun die in de betrok -
ken lidstaat is toegekend, helpt om dergelijke fouten te voorkomen (zie tekstvak  6).Voorbeeld van het niet-voldoen aan de monitorings- of formele vereisten 
(Frankrijk)
Bij een door ons in het kader van onze jaarlijkse nalevingsgerichte controle voor 2011 onderzocht EFRO-project in 
Frankrijk voor de aanleg van een industrieel gebouw heeft de beheersautoriteit een steunmaatregel goedgekeurd 
als de-minimissteun. Zij had evenwel geen rekening gehouden met twee eerdere steunmaatregelen die binnen een 
periode van drie jaar aan dezelfde begunstigde waren toegekend. Er was geen sprake van een financiële impact, 
omdat het totale steunbedrag lager was dan het plafond voor de-minimissteun.
Gebruik van een centraal register voor de-minimissteun (Portugal)
In Portugal moet alle toegekende de-minimissteun worden ingevoerd in een centraal register dat wordt beheerd 
door de certificerende instantie voor het EFRO/CF en het ESF. Het register berekent vervolgens automatisch de 
gecumuleerde steun die aan de begunstigde is verleend en geeft aan of het plafond voor de-minimissteun is 
overschreden. Indien het plafond is overschreden, moet de steunverlenende instantie een beslissing tot nietigver -
klaring nemen en de daarvoor in het register geregistreerde steun intrekken. De certificerende instantie controleert 
tweemaal per jaar of steun die het plafond voor de-minimissteun overschrijdt vervolgens is ingetrokken.Tekstvak 5 Tekstvak 636 Overweging 21 van 
Verordening (EU) nr. 1407/2013 
van de Commissie.
Monitoring door de Commissie wordt verzwakt door het 
ontbreken van een alomvattende analyse en onvoldoende 
interne coördinatie
45 
In het kader van haar toezichthoudende rol verricht de Commissie verschillende 
soorten controles in verband met staatssteun. In het kader van het cohesiebeleid 
verrichten DG REGIO en DG EMPL controles ter plaatse voornamelijk door middel 
van hun audits van EFRO-/CF- en ESF-projecten en -systemen, en op het gebied van 
staatssteun verricht DG COMP voornamelijk controles door middel van monitoring en 
de behandeling van klachten.
32 Opmerkingen 
46 
Wij hebben onderzocht of en in hoeverre de Commissie inbreuken op de regels inza -
ke staatssteun had ontdekt, of deze informatie was opgenomen in een databank en 
was geanalyseerd en gedeeld binnen de Commissie, alsmede in welke mate zij pas -
sende maatregelen heeft getroffen ter correctie van de gevallen van niet-naleving 
van de staatssteunregels die waren ontdekt door de Commissie zelf of door ons.
DG REGIO ontdekt een aanzienlijk aantal staatssteunfouten
47 
Voor EFRO- en CF-projecten hebben wij een willekeurige steekproef geanalyseerd 
van 25 van de 131 verslagen van door DG REGIO in 2013 en 2014 verrichte controles. 
DG REGIO heeft de projecten en programma’s geselecteerd op basis van een risico -
beoordeling37. Alle verslagen hadden betrekking op controles van zowel projecten 
als systemen, met uitzondering van één verslag dat enkel controles van projecten 
bestreek. Deze 25 verslagen bestreken in totaal 202 projecten.
48 
Uit onze analyse bleek dat er bij 38 van de 202 projecten bevindingen op het ge -
bied van staatssteun waren. Dit komt overeen met 19 % van alle projecten die zijn 
onderzocht in de loop van deze 25 controles van de Commissie (zie tabel  3). Dit 
opsporingspercentage is vergelijkbaar met onze eigen bevindingen (zie paragraaf 35, 
tabel  2).37 Jaarlijks activiteitenverslag 
2014 van DG REGIO, 
afdeling 2.1.1 „De 
doeltreffendheid van 
controles inzake wettigheid 
en regelmatigheid”, blz. 47.Tabel 3Bevindingen betreffende staatssteun bij controles van DG Regio, 2013-2014
 Aantal 
controleverslagenAandeel van de 
controleverslagenAantal projectenAandeel van de 
projecten
Zonder bevindingen inzake 
staatssteun16 64 % 110 + 54181 %
Alleen bevindingen op het gebied 
van staatssteun bij verrichtingen 
(projecten)5 20 %
38 19 %Bevindingen op het gebied van 
staatssteun bij verrichtingen 
(projecten) en systemen2 8 %
Alleen bevindingen op het gebied 
van staatssteun bij systemen2 8 % - -
Totaal 25 100 % 202 100 %
1  110 projecten zonder bevindingen in de 16 verslagen zonder bevindingen op het gebied van staatssteun, 54 projecten zonder bevindingen 
op het gebied van staatssteun verspreid over de andere 9 verslagen.
Bron: Europese Rekenkamer, op basis van gegevens van de Commissie.
33 Opmerkingen 
In de periode 2010-2014 heeft DG REGIO een aantal financiële 
correcties opgelegd voor inbreuken op de regels inzake 
staatssteun
49 
De Commissie is verplicht passende maatregelen te nemen ter correctie van systeem -
gebreken en ontdekte fouten op projectniveau38. Wanneer er sprake is van ernstige 
tekortkomingen, of wanneer een lidstaat haar verantwoordelijkheden om onregel -
matige uitgaven op te sporen en te corrigeren niet naar behoren heeft uitgeoefend, 
kan de Commissie besluiten financiële correcties op te leggen. Financiële correcties 
moeten de EU-begroting beschermen tegen de druk van onterechte of onregelmati -
ge uitgaven39.
50 
Voor de periode 2010-2014 heeft DG REGIO naar aanleiding van zijn eigen controles 
tien financiële correcties toegepast die ten minste gedeeltelijk verband hielden met 
staatssteun. Deze hadden betrekking op vijf lidstaten (Oostenrijk, de Tsjechische 
Republiek, Spanje, Frankrijk en Roemenië). Zes van deze financiële correcties, die in 
totaal 3,2 miljoen euro bedroegen en betrekking hadden op twee lidstaten, hielden 
enkel verband met staatssteun (Spanje en Frankrijk). Naar aanleiding van zijn eva -
luatie van de jaarlijkse controleverslagen van de auditautoriteiten heeft DG REGIO 
daarnaast drie financiële correcties toegepast die ten minste gedeeltelijk verband 
hielden met staatssteun. Een van deze financiële correcties, ten bedrage van 32,5 mil-
joen euro en met betrekking tot één lidstaat (Spanje), hield uitsluitend verband met 
staatssteun. Het is niet mogelijk om de staatssteuncomponent te kwantificeren van 
financiële correcties die slechts ten dele verband houden met staatssteun. Er was 
geen informatie beschikbaar over het totale aantal fouten of systeemgebreken dat 
DG Regio in de periode 2010-2014 heeft ontdekt.
51 
Twee jaar na elk van onze jaarlijkse nalevingsgerichte controles analyseren wij of de 
Commissie tijdig passende corrigerende maatregelen heeft genomen met betrekking 
tot de door ons ontdekte fouten. In de periode 2010-2013 heeft DG REGIO vijf finan -
ciële correcties toegepast met betrekking tot vijf van de door ons ontdekte staats -
steunfouten of was het bezig met de toepassing daarvan40. Deze financiële correcties 
hadden betrekking op vier lidstaten (Spanje, Griekenland, Oostenrijk en Polen). Vier 
van deze financiële correcties, die in totaal 2,7 miljoen euro bedroegen en betrekking 
hadden op dezelfde vier lidstaten, hielden uitsluitend verband met staatssteun. De 
Commissie had nog geen definitief standpunt ingenomen met betrekking tot een 
voorstel voor een financiële correctie van 0,3 miljoen euro in verband met een zesde 
staatssteunfout.38 Artikel 59 van Verordening 
(EU, Euratom) nr. 966/2012.
39 Financiële correcties kunnen 
worden aangebracht door de 
onregelmatige uitgaven af te 
trekken van de 
uitgavendeclaraties van de 
lidstaten en door 
terugvordering bij de 
begunstigden.
40 Van de dertien fouten met een 
financiële impact hebben er 
vijf tot een financiële correctie 
geleid. Eén financiële correctie 
had betrekking op een van de 
19 door ons geconstateerde 
fouten die wij hadden 
aangemerkt als fouten zonder 
financiële impact.
34 Opmerkingen 
Uit de monitoring van staatssteun door DG COMP blijkt dat veel 
problematische steunregelingen bestaan
52 
De Commissie is verplicht om steunregelingen regelmatig te monitoren om te verifië -
ren of en in welke mate zij in overeenstemming zijn met de regels inzake staatssteun, 
en zij moet ook „op passende wijze optreden”, met name wanneer de toegekende 
steun niet verenigbaar is met de interne markt. Dergelijk optreden omvat de terug -
vordering van alle onverenigbare steun die is toegekend41. Daarom hebben wij de 
resultaten van de monitoring door DG COMP voor de periode 2009-2014 onderzocht; 
deze worden weergegeven in tabel  4. De Commissie blijft eerder goedgekeurde 
steunregelingen monitoren42.Tabel 4Resultaten van de monitoringactiviteiten van DG COMP , 2009-20141
SteunregelingAantal gemonitorde 
regelingenAantal (en aandeel 
van) problematische 
gevallen3Aantal (en aandeel van) gevallen met 
problemen die van invloed zijn op de 
verenigbaarheid
Onder blokvrijstelling vallende steun 73 24 (32,9 %) 9 (12,3 %)
Aangemelde steun 138 50 (36,2 %) 7 (5,1 %)
Overige21 1 (100,0 %) 0 (%)
Diensten van algemeen economisch belang 8 4 (50,0 %) 0 (%)
Totaal 220 79 (35,9 %) 16 (7 ,3 %)
1 Wij hebben ook naar het jaar 2009 gekeken, omdat de jaren 2009 en 2010 in de monitoringresultaten van de Commissie zijn gecombineerd.
2  DG COMP trof één steunregeling aan die geen GBER-regeling was, geen regeling voor diensten van algemeen economisch belang, en ook 
geen goedgekeurde regeling (dit was dus een onwettige regeling).
3  „Problematisch” is een term die door DG COMP wordt gebruikt ter indicatie van inbreuken op de regels inzake staatssteun, variërend van 
formele tekortkomingen zoals onjuiste formuleringen van de cumuleringsregels, tot juridische kwesties, zoals het ontbreken van GBER-voor -
waarden in een GBER-regeling.
Bron:  Europese Commissie.41 Zaak C-301/87, de 
paragrafen 17-23.
42 Artikel 108, lid 1, VWEU „De 
Commissie zal [...] alle in [lid-]
staten bestaande 
steunregelingen voortdurend 
evalueren. Zij stelt de 
[lidstaten] die passende 
maatregelen voor die de 
geleidelijke ontwikkeling of de 
werking van de interne markt 
vereist”.
53 
Wij hebben geconstateerd dat DG COMP de te monitoren steunregelingen had 
geselecteerd op basis van een risicobeoordeling en daarbij rekening had gehouden 
met het bedrag van de verleende steun. In de periode 2009-2014 waren er jaarlijks 
gemiddeld 2 401 steunregelingen waarvoor uitgaven werden gerapporteerd. In 
diezelfde periode heeft DG COMP in totaal 220 steunregelingen gemonitord (tussen 
de 30 en 75 steunregelingen per jaar). DG COMP schat dat de regelingen die het 
heeft gemonitord in de periode 2009-2014 meer dan 20 % vertegenwoordigden van 
alle staatssteun die in het kader van steunregelingen was toegekend. De meeste 
steunregelingen gelden voor meerdere jaren en de uitgaven ervan worden jaarlijks 
gerapporteerd.
35 Opmerkingen 
54 
Op basis van haar monitoring gedurende periode 2009-2014 heeft de Commissie 
vastgesteld dat bij ongeveer 36 % van alle steunregelingen sprake was van proble -
men. Dergelijke problemen hadden betrekking op tekortkomingen in het ontwerp 
van steunregelingen (zoals onrechtmatige vrijstellingen in verband met de regels 
inzake het stimulerend effect, of ontbrekende bepalingen met betrekking tot pla -
fonds voor de steunintensiteit), of in de tenuitvoerlegging van de individuele steun 
(zoals onrechtmatige schendingen van de kennisgevingsplicht voor individuele steun 
die de GBER-drempels overschrijdt, of steun die aan grote ondernemingen werd 
verleend hoewel de steunregeling tot het mkb beperkt was)43. Problemen die de 
verenigbaarheid beïnvloedden (7,3 % van alle gevallen) zijn bijzonder ernstig. In deze 
gevallen kan de Commissie overgaan tot de terugvordering van de steun. Problemen 
die de verenigbaarheid beïnvloeden, komen vooral vaak voor in GBER-regelingen 
(12,3 % van alle GBER-gevallen).
55 
Meer gedetailleerde en per lidstaat en steuncategorie uitgesplitste informatie voor 
de periode 2006-2014 wordt weergegeven in bijlage II , waaruit blijkt dat DG COMP 
meer dan de helft van alle steunregelingen in vijf lidstaten (Griekenland, Litouwen, 
Luxemburg, Portugal en het Verenigd Koninkrijk) als problematisch beschouwde. 
Terwijl de resultaten van de monitoring door DG COMP niet specifiek van toepassing 
zijn op het cohesiebeleid, blijkt uit bijlage II  dat regionale ontwikkeling de steunca -
tegorie is die het vaakst wordt gemonitord door DG COMP .
De monitoringactiviteiten van DG COMP in de periode 2009-
2014 hebben niet geleid tot aanzienlijke terugvorderingen van 
staatssteun
56 
Tijdens de periode 2009-2014 heeft de monitoring van staatssteun door de Commis -
sie geleid tot acht gevallen waarin de betrokken lidstaten onregelmatige uitgaven 
vrijwillig terugvorderden van de begunstigden44. Daarnaast heeft de Commissie 
acht formele maatregelen genomen, zoals de instelling van onderzoeksprocedures. 
Eén daarvan, die in 2014 is gestart tegen Cyprus, heeft in 2015 geleid tot de terug -
vordering van 0,3 miljoen euro in verband met een maatregel die ten onrechte was 
vrijgesteld op grond van de GBER45.43 Individuele steun betreft 
steun die al dan niet in het 
kader van een steunregeling 
wordt toegekend. Vóór 2015 
heeft DG COMP individuele 
steun die niet in het kader van 
een steunregeling werd 
toegekend, niet gemonitord.
44 Vier terugvorderingen in 2009, 
één in 2011, één in 2012 en 
twee in 2014.
45 Zie Besluit C(2014) 9362 van de 
Commissie van 9.1.2015.
36 Opmerkingen 
Voor de programmeringsperiode 2007-2013 konden 
staatssteunfouten niet worden geanalyseerd met behulp van de 
databanken van de Commissie
57 
Voor de programmeringsperiode 2007-2013 zijn de door DG REGIO en DG EMPL 
geconstateerde gevallen van niet-naleving van de regels inzake staatssteun niet zo -
danig geregistreerd dat ze daarmee een gedegen analyse van staatssteunfouten had -
den kunnen maken. Voor de programmeringsperiode 2014-2020 ontwikkelden deze 
DG’s de Mapar-databank (Management of Audit Processes, Activities and Resources - 
beheer van controleprocessen, -activiteiten en -middelen) voor de registratie van alle 
controlebevindingen voor het EFRO, het CF en het ESF, ingedeeld naar soort, catego -
rie en ernst. Staatssteunfouten vormen een aparte categorie in deze databank. Wij 
hebben echter geconstateerd dat DG COMP geen toegang had tot Mapar.
58 
Een andere databank, die wordt beheerd door OLAF en toegankelijk is voor DG RE -
GIO en DG EMPL, maar niet voor DG COMP , is het IMS (Irregularity Management 
System - beheersysteem voor onregelmatigheden), dat door de Commissie wordt 
gebruikt om ieder kwartaal bij de lidstaten informatie te verzamelen over alle onre -
gelmatigheden in EU-bijdragen van meer dan 10 000 euro46. In de periode 2010-2014 
werden door de lidstaten 31 onregelmatigheden met betrekking tot staatssteun ge -
meld. Hoewel er slechts sprake was van een gering aantal onregelmatigheden, heeft 
de Commissie die niet onderzocht.
59 
Wij hebben de volgende tekortkomingen geconstateerd in de wijze waarop informa -
tie over onregelmatigheden werd gepresenteerd in het IMS:
a) het ontbrak aan een specifieke typologie voor fouten inzake staatssteun, waar -
door de lidstaten de fouten niet consistent indeelden. Staatssteunfouten zouden 
dan moeten worden opgevraagd door in alle officiële talen te zoeken op „staats -
steun”, en
b) in veel gevallen bevat de verstrekte informatie geen details met betrekking tot 
de aard van of het soort fouten. Zo zou een staatssteunfout slechts kunnen wor -
den beschreven als een „kwestie in verband met staatssteun”.46 Artikel 28 van Verordening 
(EG) nr. 1828/2006 van de 
Commissie van 8 december 
2006 tot vaststelling van 
uitvoeringsbepalingen voor 
Verordening (EG) 
nr. 1083/2006 van de Raad 
houdende algemene 
bepalingen inzake het 
Europees Fonds voor 
regionale ontwikkeling, het 
Europees Sociaal Fonds en het 
Cohesiefonds, en voor 
Verordening (EG) 
nr. 1080/2006 van het 
Europees Parlement en de 
Raad betreffende het 
Europees Fonds voor 
regionale ontwikkeling 
(programmeringsperiode 2007-
2013) (PB L 371 van 27.12.2006, 
blz. 1) en Gedelegeerde 
Verordening (EU) nr. 2015/1970 
van de Commissie van 8 juli 
2015 tot aanvulling van 
Verordening (EU) nr. 1303/2013 
van het Europees Parlement 
en de Raad met specifieke 
bepalingen inzake de 
rapportage over 
onregelmatigheden 
aangaande het Europees 
Fonds voor regionale 
ontwikkeling, het Europees 
Sociaal Fonds, het 
Cohesiefonds en het Europees 
Fonds voor maritieme zaken 
en visserij 
(programmeringsperiode 2014-
2020) (PB L 293 van 10.11.2015, 
blz. 1).
37 Opmerkingen 
60 
Hoewel DG COMP ook niet over een databank beschikte, maakte het voor de pro -
grammeringsperiode 2007-2013 door middel van een Excel-spreadsheet een hori -
zontale analyse van de tijdens zijn monitoring geconstateerde problemen. Het heeft 
deze informatie niet gedeeld met DG REGIO of DG EMPL. DG COMP begon daarmee 
in maart 2016.
61 
Door het ontbreken van betrouwbare databanken en de ontoereikende uitwisseling 
van informatie over opgespoorde staatssteunfouten tussen de DG’s van de Commis -
sie kon er geen uitgebreide analyse van staatssteunfouten op het gebied van cohesie 
worden verricht. Een dergelijke analyse zou de Commissie hebben kunnen helpen 
om meer doelgerichte en op maat gesneden preventieve maatregelen te ontwikke -
len voor de lidstaten en/of programma’s (zie bijv. de paragrafen 101-105).
De Commissie intensiveerde het staatssteuntoezicht van 
openbare-infrastructuurprojecten na een arrest van het Hof van 
Justitie van 2011
62 
In 1994 heeft de Commissie richtsnoeren uitgevaardigd waarin werd bepaald dat de 
aanleg van openbare infrastructuur een algemene economische beleidsmaatregel 
was die niet was onderworpen aan de regels inzake staatssteun47. De financiering 
door de overheid van investeringen in luchthavens, havens of soortgelijke openbare 
infrastructuur werd dus niet door de lidstaten aan de Commissie meegedeeld. In die 
richtsnoeren heeft de Commissie echter reeds aangegeven dat economische acti -
viteiten die in luchthavens worden verricht en waarvan luchtvaartmaatschappijen 
direct of indirect voordeel hebben, als staatssteun kunnen worden beschouwd48. Dit 
onderscheid tussen openbare infrastructuur en specifieke infrastructuur is vastge -
legd in het jaarlijks verslag over het mededingingsbeleid van 1995 en later ook in het 
vademecum over staatssteun uit 2003 van de Commissie49. In dit vademecum werd 
echter aangegeven dat de algemene regels inzake staatssteun niet van toepassing 
waren op met name het vervoer over het spoor, de binnenwateren, de zee, en door 
de lucht. Sinds de jaren negentig zijn de mogelijkheden voor de commerciële exploi -
tatie van infrastructuur toegenomen dankzij verschillende factoren zoals de liberali -
sering van de markt, privatisering en technologische vooruitgang. Sinds 1998 heeft 
de Commissie in overeenstemming met deze interpretatie steun die aan verschillen -
de openbare-infrastructuurprojecten was verleend als staatssteun aangemerkt.
63 
Het Europees Hof van Justitie deed in 2000 en 2011 twee uitspraken die hebben 
geleid tot een bevestiging van de opvatting dat er bij overheidsfinanciering van 
infrastructuurinvesteringen sprake kan zijn van staatssteun (zie tekstvak  7).47 Zie paragraaf 12 over de 
toepassing van de artikelen 92 
en 93 van het EG-Verdrag en 
van artikel 61 van de 
EER-Overeenkomst op 
steunmaatregelen van de 
staten in de luchtvaartsector 
(PB C 350 van 10.12.1994).
48 Zie paragraaf 12 over de 
toepassing van de artikelen 92 
en 93 van het EG-Verdrag en 
van artikel 61 van de 
EER-Overeenkomst op 
steunmaatregelen van de 
staten in de luchtvaartsector 
(PB C 350 van 10.12.1994, 
blz. 5).
49 Zie COM(96) 126 definitief, 
paragraaf 175, en het 
Vademecum inzake 
communautaire regels voor 
staatssteun, blz. 6 en 10.
38 Opmerkingen 
64 
DG COMP heeft op basis van het arrest „Leipzig-Halle” in augustus 2012 richtsnoeren 
(zogeheten „analyseschema’s”) uitgebracht om de lidstaten te helpen bij het beoor -
delen of steun die wordt verleend aan infrastructuurprojecten aan de Commissie 
moet worden gemeld.
65 
Pas na het arrest „Leipzig-Halle” en de richtlijnen van 2012 voor de lidstaten van de 
Commissie nam het aantal kennisgevingen van infrastructuurprojecten toe52. Ver -
wijzend naar de arresten „Aéroports de Paris” en „Leipzig-Halle” heeft de Commissie 
zich in 2014 op het standpunt gesteld dat de uitspraken van het Gerecht van toepas -
sing zijn op alle infrastructuur die ten behoeve van een economische activiteit wordt 
geëxploiteerd, ongeacht de betrokken sector53.Twee belangrijke arresten van het Hof van Justitie in verband met de naleving van 
de regels inzake staatssteun bij openbare-infrastructuurprojecten
In december 2000 heeft het Gerecht in zijn arrest in de zaak „Aéroports de Paris” geoordeeld dat de exploitatie 
van een luchthaven, die de levering van luchthavendiensten aan luchtvaartmaatschappijen en de verschillen -
de dienstverleners op een luchthaven omvat, een economische activiteit is, die daarom onderworpen is aan 
staatssteunregels50.
In maart 2011 oordeelde het Gerecht in het arrest „Leipzig-Halle” dat indien de bouw van infrastructuur (bijv. een 
start- en landingsbaan) onlosmakelijk is verbonden met een economische activiteit (bijv. het vervoer van passagiers 
per vliegtuig), de bouw zelf een economische activiteit is51.
50 Zaak T-128/98, Aéroports de Paris.
51 Gevoegde zaken T-443/08 en T-445/08, Leipzig Halle.Tekstvak 7
52 Zo vermeldde DG COMP in de 
brief over de vragenlijst inzake 
staatssteun over het 
functioneren van en de 
belastingregeling voor havens 
van 3 juli 2013 dat de Europese 
Commissie naar aanleiding 
van het arrest van het 
Europese Hof van Justitie in de 
zaak „Leipzig/Halle” een 
toegenomen aantal 
kennisgevingen heeft 
ontvangen inzake 
investeringsprojecten voor 
haveninfrastructuur waarbij 
sprake was van 
overheidssteun. Zie COMP/E3/
H3/IA/jf/20 13/68609.
53 Paragraaf 35 van het ontwerp 
van kennisgeving van de 
Commissie betreffende het 
begrip staatssteun in de zin 
van artikel 107, lid 1 VWEU, 
zoals gepubliceerd in 2014. De 
kennisgeving, die een 
soortgelijke formulering 
bevat, werd vastgesteld op 
19 mei 2016 ( http://ec.europa.
eu/competition/state_aid/
modernisation/
notice_aid_en.html ).
39 Opmerkingen 
Ontoereikende coördinatie tussen de DG’s van de Commissie om 
ervoor te zorgen dat bij beslissingen over grote projecten tevens 
rekening wordt gehouden met de regels inzake staatssteun tot het 
einde van 2012
66 
Sommige EFRO-/CF-projecten hebben een dusdanige financiële omvang dat de 
lidstaat een specifieke beschikking van de Commissie nodig heeft om EU-cofinancie -
ring te verkrijgen. Ze hebben een totale subsidiabele kostprijs van meer dan 50 mil -
joen euro en betreffen in het algemeen grootschalige infrastructuurprojecten54. Deze 
projecten worden grote projecten genoemd. Als aan een groot project toegekende 
steun staatssteun betreft, is het ook waarschijnlijk dat deze vanwege de omvang 
ervan moet worden aangemeld55.
67 
Voor de programmeringsperiode 2007-2013 heeft de Commissie 918 beslissingen 
over grote projecten genomen, die in totaal goed waren voor meer dan 75 mil -
jard euro aan EU-bijdragen; de gemiddelde EU-bijdrage aan deze projecten bedroeg 
82,6 miljoen euro. Deze projecten waren samen goed voor meer dan 25 % van alle 
EFRO-/CF-uitgaven, waarbij aanzienlijke verschillen bestonden tussen de lidstaten 
(zie figuur  7).
68 
Bijlage  III bevat meer gedetailleerde informatie over grote projecten die zijn goed -
gekeurd door de Commissie voor de programmeringsperiode 2007-2013.54 Voor bepaalde projecten is de 
drempel 75 miljoen euro. Zie 
artikel 100 van Verordening 
(EU) nr. 1303/2013.
55 De enige GBER-
steuncategorieën met 
aanmeldingsdrempels van 
meer dan 50 miljoen euro zijn 
regionale investeringssteun, 
investeringssteun voor cultuur 
en de instandhouding van het 
culturele erfgoed, steun voor 
breedbandinfrastructuur en, 
onder bepaalde voorwaarden, 
steun voor onderzoek en 
ontwikkeling en 
exploitatiesteun voor 
hernieuwbare 
energiebronnen.  
De aanmeldingsdrempel voor 
diensten van algemeen 
economisch belang is 
15 miljoen euro.  
Artikel 4 van 
Verordening 651/2014 en 
artikel 2 van het besluit van de 
Commissie van 20 december 
2011 betreffende de 
toepassing van artikel 106, 
lid 2, van het Verdrag 
betreffende de werking van 
de Europese Unie op 
staatssteun in de vorm van 
compensatie voor de 
openbare dienst, verleend aan 
bepaalde met het beheer van 
diensten van algemeen 
economisch belang belaste 
ondernemingen.
40 Opmerkingen Figuur 7EU-bijdragen voor grote projecten als aandeel van alle EFRO-/ CF-uitgaven per 
lidstaat
Bron: Europese Rekenkamer, op basis van gegevens van de Europese Commissie van 2015.
0 200 400 600 800 km 
Legend
0 - 12,5 %
12,5 - 25 %25-37,5 %37,5-50 %> 50 %Geen grote projecten
Geen EU-lidstaatAdministratieve grenzen: ©EuroGeographics ©UN-FAO ©Turkstat
Cartografie: Eurostat – GISCO, 01/2015
41 Opmerkingen 
69 
De lidstaten moeten verschillende soorten informatie opnemen in een aanvraag voor 
een groot project om de Commissie in staat te stellen een met redenen omkleed 
besluit te nemen op basis van een beoordeling van de relevantie, levensvatbaarheid, 
duurzaamheid, en het ecologische profiel van het project, alsook een motivering 
van de gevraagde financiering en informatie van de lidstaat over de vraag of er 
sprake is van staatssteun. Volgens de Commissie raadpleegt DG REGIO sinds eind 
2012 DG COMP in het kader van haar interne procedures formeel over alle aanvragen 
voor grote projecten en in dat stadium kan DG COMP bij DG REGIO aangeven dat het 
project moet worden aangemeld. Daarbij moet DG REGIO, als leidend DG, DG COMP 
en andere betrokken DG’s raadplegen over het goedkeuringsbesluit voor een groot 
project56.
70 
Deze raadpleging is met name van belang wanneer de lidstaten in de aanvraag voor 
een groot project aangeven dat er geen sprake is van staatssteun, omdat DG COMP in 
dat geval geen kennisgeving ontvangt. Maar zelfs als de Commissie een groot project 
goedkeurt door een besluit te nemen, is er geen enkele garantie dat het project in 
overeenstemming is met de regels inzake staatssteun. Uit een analyse van besluiten 
van de Commissie met betrekking tot grote projecten bleek dat daarin niet werd ver -
meld dat het besluit niet moest worden opgevat als een bevestiging van de verenig -
baarheid van het project met de toepasselijke wetgeving inzake staatssteun.
71 
Van de 918 grote projecten die voor de programmeringsperiode 2007-2013 werden 
vastgesteld, stelde de Commissie er 440 vast vóór eind 2012. Voor deze projecten is 
DG COMP niet systematisch nagegaan of de investeringen in openbare infrastructuur 
staatssteun konden behelzen. In november 2012 heeft de Commissie bovendien een 
richtsnoerennota aan de lidstaten gezonden, waarin wordt verklaard dat het niet 
voornemens was om op systematische wijze onderzoek te doen naar de naleving 
van de regels inzake staatssteun bij grote infrastructurele projecten waarop de nota 
betrekking heeft maar waarover reeds vóór de datum van deze nota een besluit is ge -
nomen57. In principe is het dus mogelijk dat een lidstaat een besluit van de Commis -
sie heeft ontvangen waarin een groot project wordt goedgekeurd, terwijl het project 
in strijd is met de staatssteunregels.56 Alle bevoegde diensten van 
de Commissie hebben 10 tot 
15 werkdagen de tijd voor hun 
beoordeling van een 
projectaanvraag en voor hun 
beoordeling met betrekking 
tot het goedkeuringsbesluit 
voor grote projecten.
57 Europese Commissie, 
Richtsnoernota 12-0059-01 
voor het COCOF „Verification 
of compliance with state aid 
rules in infrastructure cases”, 
21 november 2012.
42 Opmerkingen 
Auditautoriteiten van de lidstaten hebben onvoldoende aandacht 
voor de naleving van de regels inzake staatssteun
72 
De auditautoriteiten van de lidstaten vormen een belangrijk onderdeel van de con -
troleketen waarop de Commissie haar zekerheid in het cohesiebeleid baseert. Daar -
om is het van belang dat de auditautoriteiten over de nodige expertise beschikken 
en controles van een behoorlijke kwaliteit uitvoeren. Dit is met name belangrijk voor 
de controle op de naleving van de regels inzake staatssteun, die een belangrijke bron 
zijn van fouten en onregelmatige uitgaven in het kader van het cohesiebeleid, echter 
in mindere mate voor het ESF dan voor het EFRO en het CF (zie de paragrafen 33-36).
73 
Via onze enquête hebben wij de auditautoriteiten gevraagd naar hun controlere -
sultaten in verband met staatssteun, en daarnaast hebben wij de rapportage over 
staatssteunfouten in hun jaarlijkse controleverslagen (JCV’s) voor operationele pro -
gramma’s van het EFRO/CF onderzocht. Als onderdeel van onze jaarlijkse nalevings -
gerichte controles onderzochten wij de checklists van de auditautoriteiten voor de 
controle op naleving van de regels inzake staatssteun. Verder hebben wij de audit -
autoriteiten gevraagd of zij voldoende steun hadden gekregen van de Commissie en 
hoe vaak zij op het gebied van staatssteun samenwerkten met andere autoriteiten in 
de lidstaat (zoals de bureaus voor staatssteun).
De auditautoriteiten ontdekten aanzienlijk minder gevallen van 
niet-naleving van de regels inzake staatssteun dan de Commissie 
of de Rekenkamer
74 
Op basis van in de enquête verstrekte gegevens schatten de auditautoriteiten in dat 
in de periode 2010-2014 bij ongeveer een derde (32,4 %) van de door hen gecontro -
leerde EFRO-/CF- en ESF-projecten sprake was van staatssteun. De auditautoriteiten 
troffen gemiddeld in 3,6 % van die projecten staatssteunfouten aan (zie figuur  8). 
Gedurende dezelfde periode hebben wij meer dan het vijfvoudige van dit per -
centage aan staatssteunfouten geconstateerd bij EFRO-/CF- en ESF-projecten (zie 
paragraaf 35, tabel  2), hoewel we een soortgelijke steekproefmethodologie hebben 
gevolgd58.58 Volgens de algemeen 
geldende regel moeten 
auditautoriteiten een 
willekeurige steekproef van 
projecten nemen. Zie 
artikel 17 van Verordening (EG) 
nr. 1828/2006 van de 
Commissie voor de 
programmeringsperiode 2007-
2013 en artikel 127 van 
Verordening (EU) nr. 1303/2013 
voor de 
programmeringsperiode 2014-
2020.
43 Opmerkingen 
75 
Ook hebben wij een analyse gemaakt van 1 026 JCV’s voor operationele program -
ma’s van het EFRO/CF die in de periode 2010-2014 waren ingediend bij DG REGIO 
(zie tabel  5). De auditautoriteiten moesten verslag uitbrengen over de „voornaamste 
resultaten” van hun controles van projecten in de jaarlijkse controleverslagen59. We 
hebben met name gekeken naar rapportage in verband met staatssteunfouten. Wij 
hebben vastgesteld dat slechts 40 van de 1 026 JCV’s (3,9 %) een verwijzing naar 
staatssteunfouten bevatten. De meest voorkomende fout in de jaarlijkse controlever -
slagen had betrekking op „de minimissteun”.59 Bijlage VI van Verordening (EG) 
nr. 1828/2006 van de 
Commissie.Figuur 8Staatssteun in de controles van projecten door auditautoriteiten, 2010-2014
Bron:  Europese Rekenkamer op basis van enquêteresultaten.0 %5 %10 %15 %20 %25 %30 %35 %40 %
0 %5 %10 %15 %20 %25 %30 %35 %40 %
2010 2011 2012 2013 2014
JaarProjecten waarvoor de voorschriften 
inzake staatssteun gelden
Projecten waarbij sprake was van 
staatssteunfoutenAandeel van alle projecten
Aandeel van alle projecten waarvoor 
de voorschriften inzake staatssteun geldenTabel 5Bij DG REGIO ingediende jaarlijkse controleverslagen, 2010-2014
Jaar Aantal geëvalueerde JCV’sAantal JCV’s waarin onregel -
matigheden op het gebied van 
staatssteun zijn vastgesteldFrequentie van de vaststelling
2010 199 4 2,0 %
2011 211 8 3,8 %
2012 203 9 4,4 %
2013 209 9 4,3 %
2014 204 10 4,9 %
Totaal 1 026 40 3,9 %
Bron:  Europese Rekenkamer, op basis van een analyse van bij DG REGIO ingediende JCV’s.
44 Opmerkingen 
76 
Uit onze analyse is gebleken dat het aandeel van de jaarlijkse controleverslagen 
waarin staatssteunfouten waren gerapporteerd per lidstaat verschilt; in het geval 
van Denemarken hebben wij in totaal vijf JCV’s aangetroffen waarin staatssteun -
fouten waren gerapporteerd, in het geval van Cyprus, Estland en Frankrijk vier, en in 
het geval van Hongarije en Litouwen drie. Voor acht lidstaten (België, Ierland, Italië, 
Luxemburg, Malta, Oostenrijk, Slovenië en Slowakije) hebben wij geen jaarlijkse con -
troleverslagen gevonden waarin staatssteunfouten werden vermeld.
77 
Vergeleken met de resultaten van de controles die zijn uitgevoerd door de Commissie 
(zie de paragrafen 47-56) en die van onze eigen controles (zie de paragrafen 33-44) 
hebben de auditautoriteiten een aanzienlijk lager percentage staatssteunfouten 
ontdekt.
78 
In het kader van de werkzaamheden voor onze jaarlijkse nalevingsgerichte controle 
voor 2014 hebben wij een steekproef geëvalueerd van 53 controlechecklists die door 
de auditautoriteiten worden gebruikt bij hun controle van projecten. Wij hebben 
vastgesteld dat 18 daarvan (ongeveer 33 %) aanzienlijke tekortkomingen vertoonden, 
zoals gevallen waarin een verificatie van de steunintensiteit volgens de checklist niet 
verplicht was, hoewel dit in onze controles een van de voornaamste bronnen van 
fouten is (zie paragraaf 39)60. Degelijke staatssteunchecklists kunnen auditautoritei -
ten helpen bij de opsporing van staatssteunfouten.
79 
In 2015 heeft de Commissie de auditautoriteiten aangemoedigd om dit probleem aan 
te pakken, en uit onze analyse bleek dat er sprake was van aanzienlijke verbeteringen 
op dit gebied61.60 Zie paragraaf 6.65 van ons 
Jaarverslag over het 
begrotingsjaar 2014.
61 Zie paragraaf 6.59 van ons 
komende Jaarverslag over het 
begrotingsjaar 2015.
45 Opmerkingen 
De autoriteiten van de lidstaten hebben extra ondersteuning 
nodig met betrekking tot de controle op naleving van de regels 
inzake staatssteun
80 
Bijna alle auditautoriteiten die op onze enquête hebben gereageerd, achtten het 
wettelijk kader van de EU voor staatssteun op zijn minst vrij complex (zie figuur  9). 
Meer dan 35 % van hen noemde de omvang van de wetgeving als de belangrijkste 
oorzaak van de complexiteit op het gebied van staatssteun. Nog eens 35 % merkte 
op dat zij moeite hadden met de toepassing van de wetgeving in de praktijk. Bijla -
ge IV  bevat een overzicht van het wettelijk kader op het gebied van staatssteun.Figuur 9Evaluatie van het wettelijk kader van de EU voor staatssteun — antwoorden van de 
auditautoriteiten op de enquête
Bron:  Europese Rekenkamer op basis van enquêteresultaten.Redelijk eenvoudig: 3 % Zeer eenvoudig: 0 %
Zeer complex: 24 %
Redelijk complex: 73 %
81 
Meer dan 85 % van alle auditautoriteiten die onze enquête hebben beantwoord, was 
ook van mening dat zij baat zouden hebben bij meer ondersteuning van de Commis -
sie (zie figuur  10). De vormen van ondersteuning die het meest werden genoemd, 
waren een praktische handleiding met casestudy’s (bijna 70 %) en aanvullende oplei -
dingsmaatregelen (50 %).
46 Opmerkingen 
82 
Uit de enquête is ook gebleken dat bijna 70 % van de auditautoriteiten zelden of 
nooit in contact is geweest met de bureaus voor staatssteun. De auditautoriteiten 
van acht lidstaten waren niet op de hoogte van het bestaan van een bureau voor 
staatssteun op centraal niveau in hun lidstaat. De auditautoriteiten kunnen hun 
expertise op het gebied van staatssteun uitbouwen door regelmatiger samen te 
werken met de bureaus voor staatssteun. Figuur 10Benodigde aanvullende ondersteuning van de Commissie op het gebied van 
staatssteun — antwoorden van de auditautoriteiten op de enquête
Bron:  Europese Rekenkamer op basis van enquêteresultaten.0 % 10 % 20 % 30 % 40 % 50 % 60 % 70 % 80 %Geen aanvullende steun nodigAanvullende/meer gedetailleerde 
analyse-schema'sAanvullende richtsnoeren inzake 
speciﬁeke onderwerpenOpleiding inzake speciﬁeke onderwerpenPraktische handleiding met casestudy's
47 Opmerkingen 
De Commissie heeft stappen gezet om de toepasselijke 
wetgeving inzake staatssteun te vereenvoudigen en 
de administratieve capaciteit van de lidstaten te 
vergroten
83 
Wij hebben geprobeerd na te gaan of de Commissie door middel van passende pre -
ventieve maatregelen het probleem van niet-naleving van de regels inzake staats -
steun op het gebied van het cohesiebeleid heeft aangepakt. Maatregelen kunnen 
wetgevende maatregelen betreffen zoals de vereenvoudiging van de regelgeving en 
de invoering van verslagleggingsvereisten voor monitoringsdoeleinden, en niet-wet -
gevende maatregelen, zoals opleiding, seminars en de verspreiding van goede 
praktijken. Dergelijke maatregelen kunnen betrekking hebben op de autoriteiten die 
zijn betrokken bij het beheer en de controle van staatssteun op het gebied van het 
cohesiebeleid, alsook een ruimere reikwijdte hebben.
De uitgebreide algemene groepsvrijstellingsverordening 
leidt tot een verschuiving van verantwoordelijkheden van de 
Commissie naar de lidstaten
De nieuwe GBER verruimt de vrijstelling van de 
kennisgevingsverplichtingen, versterkt de transparantie en 
introduceert evaluatieverplichtingen
84 
In de periode 2009-2014 werd in het kader van de GBER meer dan 115 miljard euro 
uitgegeven62. In juni 2014 heeft de Commissie een nieuwe GBER vastgesteld ter ver -
vanging van die van 2008. De goedkeuring van de nieuwe GBER is de belangrijkste 
maatregel van de Commissie op het gebied van staatssteun voor de programme -
ringsperiode 2014-2020. De voornaamste wijzigingen in de GBER van 2014 zijn:
a) een uitbreiding van de reikwijdte van de Verordening;
b) een wijziging in de toepassing van het stimulerend effect;
c) zwaardere eisen ten aanzien van transparantie; en
d) evaluatie achteraf van grote steunregelingen.
Uitbreiding van de reikwijdte
85 
De reikwijdte van de GBER is uitgebreid door de invoering van nieuwe steuncatego -
rieën63, uitbreiding van de reikwijdte van steuncategorieën die reeds waren vrij -
gesteld onder de GBER 200864 en door verhoging van de aanmeldingsdrempels en 
steunintensiteit voor bepaalde steunmaatregelen65.62 Zie het scorebord 
staatssteun 2015 van de 
Commissie.
63 In totaal zijn 22 nieuwe 
vrijstellingscategorieën 
toegevoegd, zoals steun voor 
breedbandinfrastructuur en 
steun voor sportinfrastructuur 
en multifunctionele 
recreatieve infrastructuur. 
Sommige categorieën zijn 
geschrapt, zoals steun voor 
nieuwe, door vrouwelijke 
ondernemers opgerichte 
kleine ondernemingen. 
Andere categorieën zijn 
samengevoegd, zoals steun 
voor innovatieadviesdiensten 
en innovatieondersteunings -
diensten en voor het uitlenen 
van hooggekwalificeerd 
personeel. In totaal is het 
aantal vrijstellingsscategorie -
en toegenomen van 26 tot 43.
64 De reikwijdte is uitgebreid, 
bijvoorbeeld op het gebied 
van risicofinancieringssteun, 
investeringssteun voor 
onderzoeksinfrastructuur en 
milieusteun.
65 De aanmeldingsdrempels zijn 
verhoogd voor 30 % van de 
bestaande GBER-categorieën 
(zo zijn de 
aanmeldingsdrempels voor 
O&O verdubbeld). De 
steunintensiteit is 
bijvoorbeeld toegenomen 
voor investeringssteun voor 
milieubescherming (van 
35-55 % naar 40-75 %).
48 Opmerkingen 
86 
De reikwijdte is aanzienlijk uitgebreid: DG COMP schat dat de GBER 2008 60 % van de 
steunmaatregelen en 30 % van de toegekende steunbedragen bestreek66. DG COMP 
schat daarentegen dat in de programmeringsperiode 2014-2020 tussen 75 % en 
90 % van de steunmaatregelen en 67 % van de toegekende steunbedragen door de 
GBER 2014 kunnen worden afgedekt (zie figuur  1 1)67. De precieze impact van de toe -
genomen omvang kan pas in de komende jaren worden beoordeeld. Figuur 11Het geschatte minimale effect van de uitbreiding van 
de reikwijdte van de GBER 2014 vergeleken met de 
GBER 2008
Bron:  Europese Rekenkamer, op basis van schattingen van de Commissie en de GBER’s van 
2008  en 2014.67 %
30 %100 %
100 %75 %60 %Aandeel van de steunbedragen die onder de algemene 
groepsvrijstellingsverordening vallen
Aandeel van de steunmaatregelen die onder de algemene 
groepsvrijstellingsverordening vallenGroepsvrijstellingsverordening 2008: 
26 vrijstellingscategorieëGBER 2014: 43 vrijstellingscategorieën; hogere 
aanmeldingsdrempels en steunintensiteitAlle andere staatssteun: aangemelde steun, 
diensten van algemeen economisch belang, ...66 Zie Persbericht IP 14 587 van 
de Commissie van 21.5.2014.
67 Zie Memo 14-369 van de 
Commissie van 21.5.2014.
49 Opmerkingen 
87 
Door de uitbreiding van de reikwijdte van de GBER heeft de Commissie de adminis -
tratieve lasten voor de lidstaten en haar eigen DG’s aanzienlijk verlicht, aangezien 
er veel minder steunmaatregelen moeten worden aangemeld. Door de werkings -
sfeer van de GBER uit te breiden, heeft de Commissie echter ook meer verantwoor -
delijkheid overgedragen aan de lidstaten. Zij moeten nu voor een groter aantal 
steunmaatregelen verifiëren of deze in overeenstemming zijn met de regels inzake 
staatssteun, zoals inachtneming van plafonds voor de steunintensiteit en het bewijs 
van het stimulerende effect. Uit de monitoring door de Commissie is gebleken dat de 
lidstaten in de periode 2009-2014 tal van fouten hebben gemaakt in het ontwerp en 
de uitvoering van steunregelingen. Het is met name voor GBER-regelingen waar -
schijnlijk dat deze fouten van invloed zijn geweest op de verenigbaarheid (zie de 
paragrafen 52-54).
Wijziging in de toepassing van het stimulerend effect
88 
Met staatssteun kan de gewenste doelstelling van het overheidsbeleid pas daad -
werkelijk worden verwezenlijkt wanneer de steun een stimulerend effect heeft, 
dat wil zeggen wanneer de steun de begunstigde ertoe aanzet om activiteiten te 
verrichten die deze zonder de steun niet zou hebben verricht (zie paragraaf 40). Met 
de tweede belangrijke wijziging van de GBER 2014 is het voor grote ondernemingen 
die steun ontvangen in het kader van een regeling gemakkelijker gemaakt om een 
dergelijk stimulerend effect aan te tonen, door de vereisten daarvoor af te stemmen 
op die welke van toepassing zijn op het mkb (zie tabel  6). Dit betekent opnieuw een 
vermindering van de administratieve lasten voor de Commissie, de lidstaten en deze 
ondernemingen. Tabel 6Bewijs voor het stimulerende effect, GBER 2008 versus GBER 2014
  GBER 2008 GBER 2014
Mkb-steun a) indiening van de projectaanvraag voordat de werkzaamheden aan het project of de activiteit zijn begonnen
Steun aan grote 
ondernemingen 
toegekend in 
het kader van 
steunregelingena) indiening van de projectaanvraag voordat de werkzaamheden aan het project of de activiteit zijn begonnen
a)  verificatie of uit de door de begunstigde opgestelde 
documenten blijkt dat de steun heeft geleid tot een 
wezenlijke toename van de omvang, reikwijdte of 
snelheid van afronding van het project of een we -
zenlijke verhoging van het bedrag dat is uitgegeven 
aan het project-
Steun die is 
toegekend aan grote 
ondernemingen 
zonder toepassing 
van een 
steunregelinga) indiening van de projectaanvraag voordat de werkzaamheden aan het project of de activiteit zijn begonnen; en
b)  verificatie of uit de door de begunstigde opgestelde documenten blijkt dat de steun heeft geleid tot een wezenlijke 
toename van de omvang, reikwijdte of snelheid van afronding van het project of een wezenlijke verhoging van het 
bedrag dat is uitgegeven aan het project
Bron:  Europese Rekenkamer, op basis van de GBER’s van 2008 en 2014.
50 Opmerkingen 
Zwaardere eisen ten aanzien van transparantie
89 
De derde belangrijke wijziging van de GBER 2014 is een aanmerkelijke toename van 
de transparantievereisten voor individuele steun. De vereisten inzake de transparan -
tie verplichten de lidstaten tegenwoordig niet alleen om informatie te publiceren 
over steunregelingen en ad-hocsteun, maar ook over alle individuele steunmaatrege -
len van meer dan 500 000 euro die zijn verleend in het kader van steunregelingen68. 
Volgens de GBER 2008 moesten de lidstaten alleen over grotere individuele steun -
maatregelen, alleen onder bepaalde omstandigheden, alleen aan de Commissie (zon -
der publicatie) informatie verzenden, en alleen wanneer deze binnen de categorieën 
regionale investeringen en steun voor onderzoek en ontwikkeling vielen69.
90 
In samenwerking met de lidstaten ontwikkelde DG COMP een specifiek IT-instrument 
(de Transparency Award Module) om de centrale publicatie van alle informatie op de 
nationale of regionale websites inzake de toekenning van deze staatssteun te verge -
makkelijken. Dit instrument werd beschikbaar gesteld op 1 juli 201670.
91 
Wij verwachten dat meer transparantie leidt tot een betere naleving van de regels 
inzake staatssteun in de lidstaten, aangezien de belanghebbenden over betere 
informatie zullen beschikken om klachten over onrechtmatige steun in te dienen. De 
Commissie is verplicht al deze klachten te onderzoeken (zie paragraaf 20).
Evaluatie achteraf van grote steunregelingen
92 
Met de GBER 2014 heeft de Commissie het concept van de evaluatie achteraf voor 
steunregelingen in bepaalde categorieën met een jaarlijkse begroting van meer dan 
150 miljoen euro ingevoerd71. Dergelijke evaluaties moeten worden uitgevoerd door 
de lidstaten om de positieve gevolgen van een steunregeling af te wegen tegen de 
negatieve gevolgen ervan. De invoering van de evaluatie achteraf leidt tot een toena -
me van de administratieve lasten voor de lidstaten, hoewel DG COMP deze toename 
heeft begrensd door de evaluatievereisten tot grote steunregelingen te beperken. 
Eind 2015 hadden de lidstaten bij DG COMP 18 evaluatieplannen ingediend in het 
kader van de GBER 2014. De eerste evaluatieresultaten worden verwacht in 2017.68 Uiterlijk vanaf 1 juli 2016 moet 
de informatie, met inbegrip 
van alle relevante aspecten bij 
de steunverlening, zoals het 
bedrag van de subsidie, het 
subsidieverlenende orgaan en 
de begunstigde, worden 
gepubliceerd op een 
uitgebreide 
staatssteunwebsite op 
nationaal of regionaal niveau. 
Zie artikel 9 van de GBER 2014.
69 Artikel 9 van de GBER 2008.
70 https://webgate.ec.europa.eu/
competition/transparency/
public/search/
chooseLanguage .
71 Artikel 1, lid 2, van de 
GBER 2014. De categorieën 
omvatten regionale steun, 
steun voor het mkb en 
toegang tot financiering voor 
het mkb, steun voor O&O&I, 
steun voor milieubescherming 
en steun voor 
breedbandinfrastructuur.
51 Opmerkingen 
Toepassing met terugwerkende kracht van de nieuwe GBER
93 
De nieuwe GBER werd op 26 juni 2014 gepubliceerd en trad op 1 juli 2014 in wer -
king. Artikel 58, lid 1, bepaalt: „Deze verordening is van toepassing op individuele 
steun die vóór de inwerkingtreding ervan is verleend.”72 Dit betekent dat steun die 
is verleend vóór de inwerkingtreding van de GBER 2014 en die niet verenigbaar was 
met de interne markt op het tijdstip waarop deze werd verleend, daarna zou kunnen 
worden aangemerkt als verenigbaar, indien dit op grond van de nieuwe of gewijzig -
de GBER 2014-bepalingen het geval is73. Zo kan de situatie ontstaan waarin bij een 
begunstigde sprake is van een inbreuk op de bepalingen inzake het stimulerende 
effect die golden op het tijdstip waarop de steun werd toegekend, terwijl dit vol -
gens de nieuwe GBER 2014-bepalingen niet het geval is. Vanwege de toepassing met 
terugwerkende kracht van de GBER 2014 zouden lidstaten niet langer verplicht zijn 
deze steun terug te vorderen.
94 
De toepassing met terugwerkende kracht kan ertoe leiden dat een steunmaatregel 
wordt aangemerkt als verenigbaar met de interne markt als gevolg van een gewijzig -
de bepaling of de invoering van een nieuwe bepaling die niet van kracht was op het 
moment waarop de steun werd toegekend. In de periode 2009-2014 heeft de Com -
missie bij haar monitoringsactiviteiten 16 problemen geconstateerd die van invloed 
waren op verenigbaarheid op het ogenblik waarop de steun werd verleend. Vanwege 
de toepassing met terugwerkende kracht van de GBER 2014 heeft zij de steun in vier 
van deze gevallen later aangemerkt als verenigbaar. Evenzo hebben wij bij onze 
jaarlijkse nalevingsgerichte controles 2014 twee staatssteunfouten aangetroffen die 
een financiële impact hadden op het tijdstip waarop de steun werd verleend (toen 
de GBER 2008 van kracht was), maar die op het moment van onze controle (toen de 
GBER 2014 in werking was getreden) slechts een nalevingsprobleem zonder financië -
le impact opleverden.
Het blijft moeilijk om de stand van zaken ten aanzien van 
terugvordering van onrechtmatige steun in de lidstaten te 
monitoren
95 
De GBER 2014 handhaaft het reeds met de GBER 2008 ingevoerde beginsel op grond 
waarvan het verboden is om steun te verlenen aan ondernemingen ten aanzien 
waarvan er een bevel tot terugvordering uitstaat74. Deze bepaling wordt het „Deg -
gendorf-beginsel” genoemd.72 De GBER 2008 bevatte een 
soortgelijke bepaling (zie 
artikel 44).
73 De situatie waarin de 
Commissie pas na de 
toekenning van een 
steunmaatregel een besluit 
neemt over de 
verenigbaarheid ervan doet 
zich voor wanneer de steun 
ten onrechte niet is 
aangemeld en de Commissie 
daarvan in kennis wordt 
gesteld, bijvoorbeeld door 
middel van een klacht van een 
belanghebbende.
74 Artikel 1, lid 4, van de GBER 
van 2014 en artikel 1, lid 6, van 
de GBER van 2008.
52 Opmerkingen 
96 
Wanneer de Commissie een terugvorderingsbesluit vaststelt, is de betrokken lidstaat 
verplicht de onrechtmatige steun terug te vorderen van de begunstigde. Terugvor -
deringsbesluiten worden gepubliceerd in het Publicatieblad van de Europese Unie. 
Anders dan bij individuele steun, waarbij de begunstigde bekend wordt gemaakt in 
het terugvorderingsbesluit, is het in het geval van steunregelingen in de regel aan 
de lidstaat om te bepalen welke ondernemingen de steun hebben gebruikt en wat 
het terug te vorderen steunbedrag is, en om de Commissie daarover te informeren. 
Ingeval een terugvorderingsbesluit betrekking heeft op nationale steunregelingen, 
worden ten gevolge daarvan de betrokken ondernemingen niet met name genoemd 
in het besluit dat in het Publicatieblad wordt gepubliceerd. De lidstaat is bovendien 
verantwoordelijk voor de terugvordering en voor het in kennis stellen van de Com -
missie daarvan. Er is echter geen systeem waarmee de bevoegde autoriteiten van een 
andere lidstaat zicht krijgen op de stand van zaken met betrekking tot deze terugvor -
deringsprocedures (dat wil zeggen op het al dan niet uitstaan van de invorderingsop -
dracht) in alle EU-lidstaten. Dit vormt met name een probleem met betrekking tot 
ondernemingen die actief zijn in meer dan één lidstaat.
Strengere voorwaarden voor steunverlening in de richtsnoeren 
inzake regionale steun moedigen het gebruik van de GBER aan
97 
De Commissie is van mening dat steun die is toegekend in het kader van de richt -
snoeren inzake staatssteun (zie bijlage  IV) een bijzonder risico voor de interne 
markt vormt, ofwel wegens de omvang van de steun (individuele steun die hoger 
is dan de GBER-aanmeldingsdrempels) ofwel vanwege het soort steun (zo moet 
exploitatiesteun voor het mkb in bepaalde regio’s worden aangemeld op grond van 
de richtsnoeren inzake regionale steun75). Daarom moeten de bepalingen van de 
richtsnoeren strenger zijn dan die van de GBER. Een van de zeven richtsnoeren inzake 
staatssteun die zijn herzien voor de programmeringsperiode 2014-2020 zijn de richt -
snoeren inzake regionale steun, die van bijzonder belang zijn voor het cohesiebeleid 
en die zijn gericht op de ontwikkeling van achterstandsgebieden in termen van 
levensstandaard (gebieden waar het bbp per hoofd van de bevolking gelijk is aan of 
lager is dan 75 % van het EU-gemiddelde) of bevolkingsdichtheid (bepaalde gebie -
den met een bevolkingsdichtheid van minder dan 12,5 inwoners/km²).
98 
In de richtsnoeren inzake regionale steun voor de programmeringsperiode 2014-2020 
is de transparantie vergroot door de opdracht om relevante informatie op een centra -
le website te publiceren76. De richtsnoeren verminderen het risico dat steun de inter -
ne markt verstoort doordat de maximale steunintensiteit voor grote ondernemingen 
overal wordt verlaagd, behalve in de armste regio’s77. Op grond van de richtsnoeren 
verandert ook de toepassing van het stimulerende effect. Op het gebied van investe -
ringssteun schrijven de richtsnoeren nu voor dat steunontvangers aan de hand van 
een nulscenario uitleggen wat er zou zijn gebeurd indien zij de steun niet hadden 
gekregen78. Dit vereiste geldt ook voor het mkb, waardoor de richtsnoeren inzake 
regionale steun wat betreft het aantonen van het stimulerend effect veel strenger 
zijn dan de GBER (zie paragraaf 88).75 De Commissie is van mening 
dat met name exploitatiesteun 
een risico voor de interne 
markt vormt. Zo bevatten de 
operationele programma’s 
voor de 
programmeringsperiode 2014-
2020 een disclaimer waarin is 
bepaald dat er bij 
exploitatiesteun bijzondere 
aandacht dient te worden 
besteed aan de regels inzake 
staatssteun.
76 Afdeling 3.8 van de 
richtsnoeren inzake regionale 
steun 2014-2020.
77 Afdeling 5.4 van de 
richtsnoeren inzake regionale 
steun 2014-2020, tegenover 
afdeling 4.1.2 van de 
richtsnoeren inzake regionale 
steun 2007-2013.
78 Afdeling 3.5 van de 
richtsnoeren inzake regionale 
steun 2014-2020, tegenover 
afdeling 4.1.1, punt 38, van de 
richtsnoeren inzake regionale 
steun 2007-2013.
53 Opmerkingen 
99 
Onder bepaalde voorwaarden vereisen de richtsnoeren inzake regionale steun ook 
een evaluatie achteraf van steunregelingen. DG COMP kan een evaluatie achteraf op -
leggen voor steunregelingen waarvoor omvangrijke middelen zijn uitgetrokken, die 
nieuwe kenmerken bevatten of wanneer aanzienlijke veranderingen van de markt, de 
technologie of de regelgeving worden verwacht79. In het kader van de richtsnoeren 
inzake staatssteun, met inbegrip van de richtsnoeren inzake regionale steun, hadden 
de lidstaten per 30 juni 2016 tien evaluatieplannen ingediend.
Pas ingevoerde ex-antevoorwaarden en procedure voor 
grote projecten kunnen bijdragen tot een betere naleving 
van de regels inzake staatssteun in het kader van het 
cohesiebeleid
100  
De verordening houdende gemeenschappelijke bepalingen voor de programme -
ringsperiode 2014-2020 bevat twee wijzigingen die van bijzonder belang zijn in 
verband met staatssteun in het kader van het cohesiebeleid80:
a) ex-antevoorwaarden; en
b) een nieuwe, facultatieve procedure voor de goedkeuring van grote projecten.
De lidstaten die niet aan de ex-antevoorwaarden voldoen, zijn niet 
die waar de Commissie in het verleden de meeste problemen heeft 
vastgesteld
101  
Ex-antevoorwaarden zijn voorwaarden op basis van vooraf bepaalde criteria die door 
de Commissie worden gezien als noodzakelijke vereisten voor een doeltreffend en 
doelmatig gebruik van EU-middelen. Staatssteun is een van de gebieden waarvoor 
dergelijke voorwaarden zijn gespecificeerd. Volgens de Commissie kan, als aan deze 
voorwaarden wordt voldaan, het aantal staatssteunfouten en -problemen, worden 
teruggedrongen, omdat daarmee wordt bijgedragen tot een verbetering van de be -
heers- en controlesystemen in de lidstaten, waardoor de naleving op het gebied van 
staatssteun zou moeten verbeteren.
102  
De lidstaten waren verplicht om een zelfbeoordeling uit te voeren over de vraag 
of en op welke wijze zij voldeden aan drie criteria: de effectieve toepassing van de 
voorschriften inzake staatssteun, opleiding en informatieverspreiding ten behoeve 
van personeel, en administratieve capaciteit81. Vijf lidstaten hebben in overleg met de 
Commissie geaccepteerd dat zij op het tijdstip van de goedkeuring van de partner -
schapsovereenkomsten niet voldeden aan de voorwaarden (zie tabel  7).79 Zie „Leidraad voor de 
Commissie en de lidstaten 
voor een gemeenschappelijke 
methode voor de beoordeling 
van beheers- en 
controlesystemen in de 
lidstaten” van 18 december 
2014.
80 Verordening (EU) 
nr. 1303/2013.
81 Artikel 19 van Verordening 
(EU) nr. 1303/2013.
54 Opmerkingen 
Lidstaten die niet voldoen aan de ex-antevoorwaarden voor staatssteun
Criterium KroatiëTsjechische 
RepubliekItalië Roemenië Slowakije
Regelingen voor de effectieve toepassing van de voorschriften 
inzake staatssteun- - - - -
Regelingen voor opleiding en informatieverspreiding ten 
behoeve van personeel- √ - √ √
Regelingen ter waarborging van de administratieve capaciteit - - - √ -
Noot:  √ betekent dat aan het criterium is voldaan
 - betekent dat niet aan het criterium is voldaan
Bron: Europese Rekenkamer, op basis van gegevens van de Commissie.Tabel 7
103  
In elk geval hebben DG REGIO en de betrokken lidstaat overeenstemming bereikt 
over een aantal door de lidstaten te nemen maatregelen die zijn vastgelegd in actie -
plannen. Voorbeelden van enkele acties worden gegeven in tekstvak  8.
Voorbeelden van maatregelen die moeten worden genomen om te voldoen aan de 
ex-antevoorwaarden voor staatssteun
Voor de betreffende lidstaten uit tabel  7 moeten met betrekking tot de volgende zaken regelingen worden getroffen:
De effectieve toepassing van de voorschriften inzake staatssteun. Voorbeelden van overeengekomen 
maatregelen:
 het opzetten van centrale staatssteunregisters om te voldoen aan de GBER 2014, of om de registratie van de-mini -
missteun te registreren (Italië en Roemenië)
 het waarborgen van de naleving van het Deggendorf-beginsel, bijvoorbeeld door een lijst van bedrijven met uit -
staande invorderingsopdrachten te publiceren (Tsjechische Republiek, Italië en Roemenië)
Opleiding en informatieverspreiding ten behoeve van personeel. Voorbeelden van overeengekomen maatregelen:
 personeel ertoe verplichten om per jaar ten minste twee cursussen op het gebied van staatssteun te volgen (Italië)
 opzetten van een operationeel netwerk van deskundigen en coördinatoren op het gebied van staatssteun (Kroatië)
Waarborging van de administratieve capaciteit. Voorbeelden van overeengekomen maatregelen:
 een lidstaat ertoe verplichten zijn administratieve capaciteit te versterken met tien tot vijftien posten (Slowakije)
 vaststellen van een aanwervingsplan voor nationale autoriteiten die betrokken zijn bij het beheer van de structuur- 
en investeringsfondsen (Kroatië)
Bron:  Europese Rekenkamer, op basis van actieplannen met betrekking tot ex-antevoorwaarden inzake staatssteun.Tekstvak 8
55 Opmerkingen 
104  
Deze acties moeten uiterlijk eind 2016 zijn voltooid. Naar aanleiding van de verslag -
legging over de uitvoering van de actieplannen door de lidstaten zal de Commissie 
beoordelen of de maatregelen zijn afgerond. Indien de Commissie op basis van haar 
beoordeling concludeert dat een actieplan niet naar behoren is uitgevoerd, kan zij de 
betalingen aan de lidstaat opschorten82. Eind augustus 2016 was de Commissie nog 
bezig met haar beoordeling inzake de vraag of de vijf lidstaten alle maatregelen uit 
hun actieplannen hadden uitgevoerd.
105  
De verordening houdende gemeenschappelijke bepalingen verplichtte de lidstaten 
er niet toe om zich bij hun zelfevaluaties te baseren op hun naleving van de staats -
steunregels gedurende de programmeringsperiode 2007-2013, maar bevatte drie 
specifieke criteria betreffende de administratieve regelingen (zie tabel  7). Bij haar 
beoordeling van de toereikendheid van de zelfevaluaties van de lidstaten heeft de 
Commissie de beschikbare monitoringinformatie niet op doeltreffende wijze ge -
bruikt om actieplannen te specificeren voor alle lidstaten waar zich in het verleden 
aanzienlijke problemen hadden voorgedaan. Uit de resultaten van de monitoringac -
tiviteiten van DG COMP in de periode 2006-2014 is in het bijzonder gebleken dat ver -
schillende lidstaten vaker problemen ondervinden bij de opzet en de uitvoering van 
steunmaatregelen dan de lidstaten die hadden geconcludeerd dat zij niet voldeden 
aan de ex-antevoorwaarden (zie paragraaf 55).
De alternatieve goedkeuringsprocedure voor grote projecten 
kan ertoe leiden dat er binnen de Commissie meer kwesties 
met betrekking tot staatssteun worden goedgekeurd, maar 
deze procedure is niet bedoeld om de lidstaten in alle gevallen 
rechtszekerheid te bieden
106  
In de programmeringsperiode 2007-2013 werden grote projecten door de Commis -
sie goedgekeurd nadat zij de door de lidstaten ingediende projectaanvragen had 
beoordeeld (zie de paragrafen 66-71). In de programmeringsperiode 2014-2020 is in 
de verordening houdende gemeenschappelijke bepalingen een tweede alternatieve 
goedkeuringsprocedure voor grote projecten ingevoerd83, waarbij de aanvraag wordt 
beoordeeld door een onafhankelijke deskundige voordat de Commissie daarover 
door de lidstaat in kennis werd gesteld (zie tekstvak  9). Het gebruik van de alterna -
tieve procedure is facultatief; vanaf juni 2016 was er slechts één aanvraag voor een 
groot project via de alternatieve procedure ingediend.82 Artikel 19 van Verordening 
(EU) nr. 1303/2013.
83 Artikel 101 van Verordening 
(EU) nr. 1303/2013.
56 Opmerkingen 
107  
Deze alternatieve procedure voor grote projecten kan ertoe leiden dat er binnen 
de Commissie meer kwesties met betrekking tot staatssteun worden goedgekeurd, 
maar deze procedure is niet bedoeld om de lidstaten in alle gevallen rechtszekerheid 
te bieden met betrekking tot de vraag of een groot project in overeenstemming is 
met de staatssteunregels op het moment dat er een besluit over dat project wordt 
genomen. Deze rechtszekerheid kan alleen worden verkregen op basis van een door 
een lidstaat verzonden kennisgeving die wordt gevolgd door een door de Commissie 
genomen besluit inzake staatssteun (zie paragraaf 70).
Een door de Commissie opgesteld gemeenschappelijk 
actieplan inzake staatssteun is gericht op het versterken 
van de administratieve capaciteit van de lidstaten en vergt 
voortdurende aandacht
108  
In maart 2015 hebben DG COMP en DG REGIO overeenstemming bereikt over een 
gemeenschappelijk actieplan inzake staatssteun85.
109  
Het actieplan omvatte oorspronkelijk zes maatregelen die waren bedoeld om be -
wustzijn te creëren en de kennis te vergroten op het gebied van staatssteun in alle 
lidstaten: identificatie en verspreiding van goede praktijken, opleidingscursussen 
voor staatssteunspecialisten, landspecifieke workshops, seminars voor deskundigen, 
de verdere ontwikkeling van een databank met vragen en antwoorden (het ECN-ET-
netwerk86) en de ontwikkeling van een databank met informatie over staatssteun. In 
2016 voegde de Commissie er een zevende maatregel aan toe (zie tabel  8).Benoeming van een onafhankelijke deskundige en validering van de 
onafhankelijke kwaliteitsevaluatie
De onafhankelijke deskundige beoordeelt het voorstel voor een groot project. Deze evaluatie omvat een analyse 
van de aard van de steunmaatregel en de verenigbaarheid ervan met de interne markt. Indien het project positief 
wordt beoordeeld, kan de beheersautoriteit het grote project goedkeuren en het doorzenden naar de Commissie. 
De Commissie kan binnen drie maanden bezwaar aantekenen tegen de goedkeuring van een project als zij een 
„significant zwak punt” vaststelt in het verslag over de onafhankelijke kwaliteitsevaluatie.
De deskundige wordt gekozen door de lidstaat, onder voorbehoud van goedkeuring door de Commissie. De 
Commissie heeft reeds vooraf een deskundigengroep goedgekeurd, genaamd „Gezamenlijke ondersteuning van 
projecten in de Europese regio’s” (Jaspers)84.
84 Jaspers is een partnerschap voor technische bijstand tussen DG REGIO, de Europese Investeringsbank en de Europese Bank voor Wederopbouw 
en Ontwikkeling. Het wordt om niet ter beschikking gesteld aan de lidstaten.Tekstvak 9
85 „Strengthening administrative 
capacity for the management 
of the funds of Member States 
in the field of State aid – 
a common action plan”, 
vastgesteld door de 
Commissie op 18 maart 2015.
86 Het Europees 
Mededingingsnetwerk - 
Elektronische leverantie 
(European Competition 
Network - Electronic 
Transmission - ECN-ET) is een 
elektronische interface door 
middel waarvan de lidstaten 
vragen in verband met 
staatssteun aan DG COMP 
kunnen stellen. Over het 
algemeen worden zowel de 
vragen aan als de antwoorden 
van DG COMP gepubliceerd 
zodat alle lidstaten daar kennis 
van kunnen nemen. Een 
voorbeeld van een 
uitzondering op het beginsel 
van publicatie is wanneer een 
zeer specifieke kwestie niet 
nuttig is voor andere lidstaten.
57 Opmerkingen 
Het gemeenschappelijke actieplan inzake staatssteun van de Commissie
Nummer Maatregel en termijn Beschrijving Stand van zaken per augustus 2016
1Identificatie en verspreiding van 
goede praktijken
De eerste resultaten werden ver -
wacht in het tweede kwartaal 
van 2015Het opstellen van een inventaris van bestaande doel -
treffende instrumenten in verschillende lidstaten voor 
de opbouw van de administratieve capaciteit en de 
identificatie van goede praktijken die kunnen worden 
gedeeld.Afgerond in 2016
2Opleiding voor nationale staats -
steunspecialisten op het gebied 
van de Europese structuur- en 
investeringsfondsen1
Tweede kwartaal 2015Een op maat gemaakte eendaagse opleidingssessie 
voor nationale staatssteunspecialisten, te houden in 
BrusselHad in augustus 2016 nog niet 
plaatsgevonden.
3Landenspecifieke workshops
Start in het tweede kwartaal 
van 2015.Organisatie van interactieve landenspecifieke seminars 
in de lidstaten die niet aan de ex-antevoorwaarden 
voor staatssteun voldoen, of waar ernstige knelpunten 
waren vastgesteld.Er zijn seminars georganiseerd in 2014 
(Spanje) en 2015 (Bulgarije, Kroatië, 
Tsjechische Republiek, Italië, Roemenië en 
Slowakije).
4Seminars voor deskundigen, 
online opleidingscursussen
Permanente maatregelVerspreiden van kennis door middel van zeer specifieke, 
op maat gesneden seminars rondom een bepaald 
onderwerp/probleem.In januari 2016 vond in Brussel een thema -
tische workshop voor onderzoek, ontwikke -
ling en innovatie plaats.
5Ontwikkeling van een databank 
met vragen en antwoorden
Permanente maatregelHet verstrekken van richtsnoeren met betrekking tot de 
interpretatie van de nieuwe regels aan alle nationale 
staatssteunspecialisten via een gedeeld IT-platform dat 
volledig wordt beheerd door DG COMP .Per juni 2016 waren er meer dan 600 vragen 
en antwoorden ingediend; deze worden 
overgezet naar de „ eState aid wiki” (zie 
maatregel 6).
6Ontwikkeling van een wiki 
inzake staatssteun
Permanente maatregelEen aantal pagina’s met een samenvatting van de rele -
vante vragen die zijn gesteld via de ECN-ET-databank.Ging in februari 2016 online en heet „ eState 
aid wiki”. Per juni 2016 waren er ongeveer 
270 vragen en antwoorden op geplaatst.
7Ontwikkeling van een specifieke 
opleidingsmoduleMomenteel wordt een reeks tweedaagse opleidings -
cursussen inzake staatssteun ontwikkeld door DG RE -
GIO/DG EMPL en DG COMP , in samenwerking met het 
Europees Instituut voor bestuurskunde. In november 
en december 2016 zullen er twee opleidingscursussen 
plaatsvinden in Brussel; afhankelijk van de vraag in de 
lidstaten kunnen daaraan nog meer sessies worden 
toegevoegd.
De doelgroep bestaat uit mensen uit de praktijk van de 
Europese structuur- en investeringsfondsen met enige 
ervaring op het gebied van staatssteun.Gepland voor november en december 2016
1  De Europese structuur- en investeringsfondsen bestaan uit het EFRO, het CF en het ESF, het Europees Landbouwfonds voor plattelandsont -
wikkeling en het Europees Fonds voor maritieme zaken en visserij.
Bron: Europese Rekenkamer, op basis van informatie van de Commissie.Tabel 8
58 Opmerkingen 
110  
Van de zeven maatregelen uit het gemeenschappelijk actieplan inzake staatssteun 
waren de maatregelen 1 en 3 volledig uitgevoerd en waren de maatregelen 5 en 6 
uitgevoerd en worden zij geacht een permanent karakter te hebben. Per augus -
tus 2016 waren de resterende drie maatregelen niet uitgevoerd; bij één daarvan was 
al een begin met de uitvoering gemaakt (maatregel 4) en twee moesten nog van 
start gaan (de maatregelen 2 en 7).
111 
Daarnaast hebben wij geconstateerd dat DG REGIO en DG EMPL het totale aantal ver -
strekte opleidingen aanzienlijk hadden vergroot, van 5 in de periode 2012-2013 tot 17 
in de periode 2014-2015. In 2014 en 2015 heeft DG COMP op verzoek van 19 lidstaten 
37 opleidingscursussen georganiseerd over de herziening van de wetgeving inzake 
staatssteun voor de programmeringsperiode 2014-202087. Daarnaast had DG COMP 
vóór eind januari 2016 voor vijf lidstaten opleidingen georganiseerd over staatssteun 
en infrastructuur88.
112  
Het gemeenschappelijk actieplan inzake staatssteun en het toegenomen aantal door 
de Commissie aangeboden opleidingsactiviteiten zijn onderdeel van een gezamen -
lijke inspanning om de naleving door de lidstaten van de regels inzake staatssteun te 
verbeteren, ten dele als reactie op hun toegenomen verantwoordelijkheden op het 
gebied van staatssteun. Deze initiatieven zijn belangrijk om het risico dat gepaard 
gaat met de grotere rol van de lidstaten bij het ontwerpen en uitvoeren van steun -
maatregelen te beperken. Uit de resultaten van onze enquête blijkt dat met name 
de eState aid wiki zeer positief werd ontvangen. Deze is uitgebreid gebruikt door de 
lidstaten: per 30 juni 2016 waren er ongeveer 270 vragen en antwoorden geplaatst89.
113  
De mate waarin deze maatregelen tot verbeteringen zullen leiden bij het opsporen 
en voorkomen van staatssteunfouten in de lidstaten kan pas in de toekomst worden 
beoordeeld.87 Alle lidstaten, met 
uitzondering van 
Denemarken, Ierland, 
Griekenland, Cyprus, 
Litouwen, Luxemburg, Malta, 
Nederland en Oostenrijk.
88 Bulgarije, Kroatië, Tsjechische 
Republiek, Roemenië en 
Slowakije.
89 In het voorgaande ECN-ET-
netwerk waren meer dan 
600 vragen en antwoorden 
geplaatst en deze worden 
overgezet naar de eState aid 
wiki.
59
 Conclusies en 
aanbevelingen
114  
Sinds 2010 hebben wij bij onze controles van het cohesiebeleid een aanzienlijke mate 
van niet-naleving van de regels inzake staatssteun vastgesteld. Uit dit verslag blijkt 
dat er in de lidstaten behoefte is aan meer kennis van de toepasselijke regels en dat 
de Commissie steun moet blijven bieden om inbreuken op de regels inzake staats -
steun op doeltreffende wijze te voorkomen, op te sporen en te corrigeren. Over het 
algemeen hebben wij het volgende geconstateerd.
a) In de periode 2010-2014 hebben de Commissie en de Rekenkamer bij een 
aanzienlijk aantal van onze controles inbreuken op de staatssteunregels vast -
gesteld; fouten op het gebied van staatssteun in het EFRO en het CF hebben in 
sterke mate bijgedragen tot het door ons geschatte foutenpercentage voor het 
cohesiebeleid. Wij hebben vastgesteld dat het opsporingspercentage van de 
controles en monitoring door de Commissie op het gebied van het cohesiebe -
leid vergelijkbaar was met dat van onze eigen bevindingen. Het percentage van 
door de auditautoriteiten in de lidstaten ontdekte inbreuken op de regels inzake 
staatssteun is daarentegen veel lager dan dat van de Commissie of de Rekenka -
mer. Dit wijst erop dat de auditautoriteiten zich gedurende hun controles niet 
voldoende hebben gericht op staatssteun.
b) Tijdens de programmeringsperiode 2007-2013 heeft de Commissie de fouten op 
het gebied van staatssteun die door haar waren ontdekt of door de lidstaten wa -
ren gerapporteerd niet zodanig geregistreerd dat zij een behoorlijke analyse kon 
uitvoeren. Een dergelijke analyse zou de Commissie hebben geholpen om meer 
gerichte en op maat gemaakte preventieve maatregelen te ontwikkelen voor de 
lidstaten en programma’s.
c) De Commissie heeft met name in het begin van de programmeringsperiode 
2007-2013 niet op stelselmatige wijze gecontroleerd of grote projecten voldeden 
aan de staatssteunregels. Het risico bestaat dat sommige grote projecten die 
door de EU worden gecofinancierd, onverenigbaar zijn met de interne markt, 
mede doordat vóór 2012, en de verduidelijking in het arrest Leipzig-Halle, inves -
teringen in infrastructuur zelden door de lidstaten aan de Commissie werden 
gemeld. Om dit risico in de toekomst te beperken, heeft de Commissie haar 
interne preventieve maatregelen geïntensiveerd en voor de programmerings -
periode 2014-2020 een alternatieve goedkeuringsprocedure ingevoerd die een 
onafhankelijke kwaliteitsevaluatie omvat. Volgens de Commissie zullen grote 
projecten pas worden goedgekeurd na de interne goedkeuring van staatssteun, 
onafhankelijk van de door de lidstaat gehanteerde procedure.
d) De Commissie heeft voor de programmeringsperiode 2014-2020 maatregelen 
genomen ter vereenvoudiging van de toepasselijke wetgeving inzake staats -
steun, die hebben geleid tot een afname van de administratieve last en meer 
transparantie, maar ook tot een toename van de verantwoordelijkheden van de 
lidstaten voor het ontwikkelen en ten uitvoer leggen van steunmaatregelen. Als 
de lidstaten meer verantwoordelijkheden krijgen, dreigt het aantal fouten op 
het gebied van staatssteun toe te nemen: het toezicht door de Commissie heeft 
aangetoond dat de lidstaten tal van fouten hebben gemaakt bij het ontwerp en 
de uitvoering van steunregelingen in de programmeringsperiode 2007-2013. Om 
dit risico te beperken, heeft de Commissie maatregelen genomen om de adminis -
tratieve capaciteit van de lidstaten op het gebied van staatssteun te bevorderen, 
met inbegrip van de invoering van basisvoorwaarden voor staatssteunregelingen 
ter bevordering van de doelmatige en doeltreffende uitvoering van de Europese 
structuur- en investeringsfondsen („ex-antevoorwaarden”). De lidstaten waarvan 
werd aangenomen dat zij niet aan deze voorwaarden voldeden, zijn echter niet 
60 Conclusies en aanbevelingen 
noodzakelijkerwijs die waarbij de Commissie in het verleden de meeste pro -
blemen heeft vastgesteld. Deze maatregelen moeten bovendien voortdurend 
aandacht blijven krijgen.
De Commissie heeft geen omvattend overzicht van 
staatssteunfouten, de lidstaten hebben onvoldoende 
aandacht voor staatssteun en er wordt naar aanleiding van de 
monitoringsactiviteiten van de Commissie nauwelijks staatssteun 
teruggevorderd
115  
In de periode 2010-2014 hebben wij een groot aantal gevallen van niet-naleving van 
de regels inzake staatssteun aangetroffen bij de 269 gecontroleerde projecten op 
het gebied van het cohesiebeleid waarop deze regels van toepassing waren; staats -
steunfouten hebben in sterke mate bijgedragen tot het door ons geschatte fouten -
percentage voor het cohesiebeleid. De resultaten van de controles van DG REGIO op 
het gebied van cohesie zijn vergelijkbaar met die van onze eigen controles (zie de 
paragrafen 33-36, 47 en 48).
116  
Ter bescherming van de EU-begroting legt de Commissie financiële correcties op aan 
de lidstaten in het geval zij niet-naleving van de regels inzake staatssteun heeft vast -
gesteld. Voor de periode 2010-2014 heeft DG REGIO 18 financiële correcties toege -
past, of was het bezig met de toepassing daarvan, die waren opgelegd aan zeven lid -
staten en die, ten minste deels, het gevolg waren van inbreuken op de regels inzake 
staatssteun. Tien waren het gevolg van controles van DG REGIO, vijf van onze eigen 
controles en drie van de evaluatie door DG REGIO van de JCV’s van de auditautoritei -
ten. Elf van deze financiële correcties, ten bedrage van in totaal 38,4 miljoen euro en 
met betrekking tot vijf lidstaten, hielden enkel verband met staatssteun90. Het is niet 
mogelijk om de staatssteuncomponent te kwantificeren van de andere financiële 
correcties (zie de paragrafen 49-51).
117  
De Commissie moet regelmatig steunregelingen monitoren om na te gaan of en in 
hoeverre zij voldoen aan de regels inzake staatssteun. Als het constateert dat steun is 
verleend die niet verenigbaar is met de interne markt, kan het overgaan tot de terug -
vordering van de steun. In verhouding tot het aantal en de ernst van de bij zijn mo -
nitoringactiviteiten ontdekte kwesties heeft DG COMP tot dusver slechts in beperkte 
mate corrigerende maatregelen genomen. Op basis van zijn monitoringactiviteiten 
neemt DG COMP aan dat gemiddeld bij ongeveer 36 % van alle steunregelingen in 
de periode 2009-2014 sprake was van problemen. Problemen die de verenigbaar -
heid beïnvloedden (7,3 % van alle gevallen) waren bijzonder significant. Gedurende 
deze periode hebben de monitoringactiviteiten van DG COMP geresulteerd in acht 
vrijwillige terugvorderingen en acht formele maatregelen; deze laatste hebben ertoe 
geleid dat in totaal 0,3 miljoen euro werd teruggevorderd (zie de paragrafen 52-56).90 Griekenland, Spanje, Frankrijk, 
Oostenrijk en Polen.
61 Conclusies en aanbevelingen 
Aanbeveling 1
De Commissie moet corrigerende maatregelen nemen wanneer steunmaatregelen 
niet in overeenstemming zijn met de regels inzake staatssteun.
Streefdatum voor de uitvoering: direct
118  
Voor de programmeringsperiode 2007-2013 zijn de door DG REGIO en DG EMPL 
geconstateerde gevallen van niet-naleving van de regels inzake staatssteun niet zo -
danig geregistreerd dat daarmee een behoorlijke analyse van staatssteunfouten had 
kunnen worden gemaakt (zie de paragrafen 57-61).
119  
Voor de programmeringsperiode 2014-2020 heeft de Commissie een databank ont -
wikkeld (Mapar) voor de registratie van informatie over gevallen van niet-naleving 
van de regels inzake staatssteun die zij tijdens haar eigen controles vaststelt voor het 
EFRO, het CF en het ESF. Dit systeem betekent een aanzienlijke vooruitgang, maar aan 
DG COMP is geen toegang verleend (zie paragraaf 57).
120  
Door de autoriteiten van de lidstaten gerapporteerde staatssteunfouten zijn gecodeerd 
in het IMS (Irregularity Management System - beheersysteem voor onregelmatighe -
den) van de Commissie. Het IMS vertoont diverse tekortkomingen, zoals het ontbreken 
van een specifieke typologie voor fouten op het gebied van staatssteun en een on -
toereikende omschrijving van fouten; daarom is de bruikbaarheid ervan in de praktijk 
beperkt. DG COMP heeft óók geen toegang tot het IMS (zie de paragrafen 58 en 59).
Aanbeveling 2
a) De Commissie moet Mapar gebruiken om onregelmatigheden zodanig te regis -
treren dat er eenvoudig een analyse kan worden gemaakt van bijvoorbeeld het 
soort, de frequentie, ernst, geografische herkomst en oorzaak ervan. De data -
bank moet ook informatie bevatten over de follow-up van deze onregelmatighe -
den (zoals de opgelegde financiële correcties).
Streefdatum voor de uitvoering: direct
b) Met betrekking tot IMS moet de Commissie de structuur van de databank aan -
passen, zodat informatie over onregelmatigheden zoals staatssteun kan worden 
geëxtraheerd en geanalyseerd voor alle lidstaten en soorten.
Streefdatum voor de uitvoering: eind 2017
c) DG COMP moet regelmatig toegang krijgen tot alle relevante informatie in de 
Mapar-databank en het IMS betreffende onregelmatigheden op het gebied van 
staatssteun.
Streefdatum voor de uitvoering: direct
62 Conclusies en aanbevelingen 
121  
Het besluit van de Commissie tot goedkeuring van grote projecten is gebaseerd 
op een beoordeling van de relevantie, levensvatbaarheid, duurzaamheid, en het 
ecologisch profiel van het project, alsook een motivering van de gevraagde finan -
ciering en informatie van de lidstaat over de vraag of er sprake is van staatssteun; 
het besluit is echter niet bedoeld om de lidstaten in alle gevallen rechtszekerheid 
te bieden met betrekking tot de vraag of een groot project in overeenstemming is 
met de staatssteunregels op het moment waarop een besluit over dat project wordt 
genomen. Deze rechtszekerheid kan alleen worden verkregen op basis van een door 
een lidstaat verzonden kennisgeving die wordt gevolgd door een door de Commissie 
genomen besluit inzake staatssteun (zie de paragrafen 69 en 70).
122  
De Commissie heeft met name in het begin van de programmeringsperiode 2007-
2013 niet stelselmatig gecontroleerd of grote projecten voldeden aan de staats -
steunregels. Als gevolg daarvan bestaat het risico dat sommige grote projecten die 
door de EU worden gecofinancierd, onverenigbaar zijn met de interne markt, mede 
vanwege het feit dat vóór 2012 en de verduidelijkingen in het arrest Leipzig-Hal -
le investeringen in infrastructuur door de lidstaten zelden werden aangemeld bij 
de Commissie. Om dit risico in de toekomst te beperken, heeft de Commissie haar 
interne preventieve maatregelen geïntensiveerd en voor de programmeringsperiode 
2014-2020 een alternatieve goedkeuringsprocedure ingevoerd die een onafhankelijke 
kwaliteitsevaluatie omvat (zie de paragrafen 62-65, 70, 106 en 107).
Aanbeveling 3
a) De Commissie moet grote projecten pas na een interne goedkeuring van staats -
steun goedkeuren en de lidstaten op consequente wijze verzoeken om, indien 
noodzakelijk, steun aan te melden, met het oog op de rechtszekerheid en onaf -
hankelijk van de procedure die de lidstaat hanteert.
Streefdatum voor de uitvoering: direct
123  
De auditautoriteiten schatten dat in de periode 2010-2014 bij ongeveer een derde 
van de door hen gecontroleerde EFRO-/CF- en ESF-projecten sprake was van staats -
steun. Zij hebben slechts bij 3,6 % van deze projecten staatssteunfouten vastgesteld. 
Gedurende dezelfde periode hebben wij meer dan vijf maal vaker staatssteunfouten 
geconstateerd in EFRO-/CF- en ESF-projecten. Er was sprake van aanzienlijke tekort -
komingen in het staatssteunonderdeel van iets meer dan een derde van de door de 
auditautoriteiten gebruikte checklists die wij hebben geëvalueerd. Op dit gebied was 
in 2015 sprake van verbeteringen. De meeste van de fouten die waren gerapporteerd 
in de jaarlijkse controleverslagen van de auditautoriteiten hadden betrekking op 
de-minimissteun. Het opzetten van een centraal register met volledige informatie 
over alle de-minimissteun die in de betrokken lidstaat is toegekend, zou kunnen hel -
pen om dergelijke fouten te voorkomen (zie de paragrafen 43 en 74-79).
63 Conclusies en aanbevelingen 
124  
Bijna alle auditautoriteiten achtten het wettelijk kader van de EU voor staatssteun op 
zijn minst vrij complex. De auditautoriteiten hebben aangegeven dat er behoefte is 
aan extra ondersteuning met betrekking tot de controle op naleving van de regels 
inzake staatssteun, met name aan een praktische handleiding met casestudy’s. Voor 
specifieke aspecten, zoals de stand van zaken met betrekking tot terugvorderings -
besluiten, beschikken de autoriteiten van de lidstaten niet over de nodige informatie 
om te kunnen verifiëren of de toepasselijke regels inzake staatssteun (Deggen -
dorf-beginsel) zijn nageleefd (zie de paragrafen 80-82, 95 en 96).
Aanbeveling 4
a) De Commissie moet ervoor zorgen dat de reikwijdte en kwaliteit van de controles 
door de auditautoriteiten op naleving van de regels inzake staatssteun toerei -
kend zijn.
Streefdatum voor de uitvoering: maart 2017
b) Met het oog op de afsluiting van de programmeringsperiode 2007-2013 moet de 
Commissie de auditautoriteiten verzoeken om na te gaan of de grote projecten 
die zijn goedgekeurd voor het einde van 2012 in overeenstemming zijn met de 
regels inzake staatssteun.
Streefdatum voor de uitvoering: maart 2017
c) De Commissie moet verdere richtsnoeren ontwikkelen, waaronder met name 
casestudy’s ter illustratie van goede praktijken en de meest voorkomende soor -
ten en oorzaken van inbreuken op de regels inzake staatssteun.
Streefdatum voor de uitvoering: eind 2017
d) De Commissie moet de lidstaten aanmoedigen om een centraal register op te 
zetten voor de monitoring van de-minimissteun.
Streefdatum voor de uitvoering: eind 2017
e) De Commissie moet een centrale EU-brede databank opzetten die de bevoegde 
instanties in de lidstaten kunnen raadplegen om de identiteit te controleren van 
ondernemingen waarbij staatssteun wordt teruggevorderd, alsmede de stand 
van zaken van terugvorderingsprocedures, teneinde hen in staat te stellen te 
voldoen aan het Deggendorf-beginsel. Toegang mag alleen worden verleend op 
een „need-to-know”-basis.
Streefdatum voor de uitvoering: eind 2017
64 Conclusies en aanbevelingen 
De Commissie heeft actie ondernomen om de toepasselijke 
wetgeving inzake staatssteun te vereenvoudigen, waardoor 
de lidstaten meer verantwoordelijkheden krijgen, en om de 
administratieve capaciteit van de lidstaten te bevorderen
125  
De Commissie heeft een nieuwe GBER vastgesteld voor de programmeringsperio -
de 2014-2020. De reikwijdte van de GBER 2014 is aanzienlijk toegenomen, hetgeen 
ertoe zal leiden dat er nog meer steunmaatregelen onder vallen. Door de uitbreiding 
van de reikwijdte van de GBER heeft de Commissie de administratieve lasten voor de 
lidstaten en zichzelf aanzienlijk verlicht, aangezien er veel minder steunmaatregelen 
moeten worden aangemeld. De lidstaten moeten nu voor een groter aantal steun -
maatregelen waarborgen dat en verifiëren of deze in overeenstemming zijn met de 
regels inzake staatssteun, zoals inachtneming van plafonds voor de steunintensiteit 
en het bewijs van het stimulerende effect. De bepalingen van de richtsnoeren inzake 
regionale steun voor de programmeringsperiode 2014-2020 zijn over het algemeen 
strenger dan die van de GBER, wat het gebruik daarvan verder aanmoedigt (zie de 
paragrafen 85-87 en 97 en 98).
126  
Door het feit dat de lidstaten met de uitbreiding van de GBER een grotere rol krijgen, 
ontstaat het risico dat het aantal staatssteunfouten toeneemt: de monitoring door 
de Commissie heeft aangetoond dat de lidstaten tal van fouten hebben gemaakt bij 
het ontwerp en de uitvoering van steunregelingen in de periode 2009-2014. Het is 
met name voor GBER-regelingen waarschijnlijk dat deze problemen van invloed zijn 
geweest op de verenigbaarheid (zie de paragrafen 52-54).
127  
De bepalingen van de GBER zijn echter gewijzigd om dit risico te beperken. De 
GBER 2014 maakt het voor grote ondernemingen die staatssteun ontvangen in het 
kader van een steunregeling gemakkelijker om het stimulerende effect ervan aan 
te tonen. Een andere aanzienlijke verandering van de GBER is een toename van de 
transparantievereisten, waarvan wij verwachten dat deze zal leiden tot een betere 
naleving van de regels inzake staatssteun in de lidstaten, aangezien de belangheb -
benden over betere informatie zullen beschikken om klachten over onrechtmatige 
steun in te dienen (zie de paragrafen 88-91).
65 Conclusies en aanbevelingen 
128  
Ter verbetering van de wijze waarop de lidstaten hun steunregelingen ontwerpen, 
heeft de Commissie voor de programmeringsperiode 2014-2020 ex-postevaluaties 
geïntroduceerd. Evaluaties zullen met name worden uitgevoerd voor de grootste 
steunregelingen; op grond van de GBER is een evaluatie in bepaalde categorieën 
verplicht voor steunregelingen met een jaarlijkse begroting van meer dan 150 mil -
joen euro. Van de lidstaten wordt verwacht dat zij hun eerste resultaten tegen 2017 
presenteren (zie de paragrafen 92 en 99).
129  
In de verordening houdende gemeenschappelijke bepalingen worden ex-ante -
voorwaarden geïntroduceerd met betrekking tot de staatssteunsystemen van de 
lidstaten. Door aan deze voorwaarden te voldoen, kan het aantal inbreuken op de 
regels inzake staatssteun mogelijk worden teruggebracht. Volgens een zelfbeoor -
deling hadden vijf lidstaten vóór het einde van 2015 nog niet aan deze voorwaarden 
voldaan. De lidstaten waarvan werd aangenomen dat zij niet aan deze voorwaarden 
voldeden, zijn niet noodzakelijkerwijs die waarbij de Commissie in het verleden de 
meeste problemen heeft vastgesteld. Deze maatregelen moeten bovendien voort -
durend aandacht blijven krijgen. Om de administratieve capaciteit op het gebied van 
staatssteun verder te bevorderen, hebben DG REGIO en DG COMP in maart 2015 een 
gezamenlijk actieplan inzake staatssteun vastgesteld. Dit actieplan heeft bijvoor -
beeld geleid tot een toename van het aantal door de Commissie georganiseerde 
opleidingsactiviteiten en tot het opzetten van een online interface, die positief is 
ontvangen door de autoriteiten van de lidstaten en door middel waarvan zij de Com -
missie vragen kunnen stellen op het gebied van staatssteun (zie de paragrafen 101-
105 en 108-113).
130  
Pas in de toekomst kan worden beoordeeld in welke mate de bevordering van de ad -
ministratieve capaciteit door de Commissie en de invoering van de evaluatie achteraf 
de toegenomen verantwoordelijkheid van de lidstaten kunnen compenseren en de 
mate waarin deze initiatieven zullen leiden tot een betere opsporing en preventie 
van staatssteunfouten in de lidstaten.
66 Conclusies en aanbevelingen 
Aanbeveling 5
a) Indien eind 2016 niet aan de ex-antevoorwaarde inzake staatssteun is voldaan, 
dient de Commissie gebruik te maken van haar bevoegdheden om de betalingen 
aan de betrokken lidstaten op te schorten totdat zij alle ernstige tekortkomingen 
hebben verholpen.
Streefdatum voor de uitvoering: zodra de Commissie haar beoordeling heeft 
afgerond
b) De Commissie moet, met gebruikmaking van de informatie uit haar databanken, 
elke twee jaar follow-up geven aan het vermogen van de lidstaten om te voldoen 
aan de regels inzake staatssteun door analyses te maken van bijvoorbeeld het 
soort, de frequentie, ernst, geografische herkomst en oorzaak van de staats -
steunfouten die zijn geconstateerd door de Commissie zelf of door de autori -
teiten van de lidstaten. De Commissie zou hiervan gebruik moeten maken voor 
monitoringdoeleinden en om ondersteuningsactiviteiten gericht in te zetten, 
zoals het verstrekken van opleidingen aan de lidstaten waar die het meest nodig 
zijn.
Streefdatum voor de uitvoering: tweejaarlijks vanaf eind 2017
Dit verslag werd door kamer II, onder leiding van de heer Henri GRETHEN, lid van de 
Rekenkamer, vastgesteld te Luxemburg op haar vergadering van 7 september 2016.
 Voor de Rekenkamer
 Vítor Manuel da SILVA CALDEIRA
 President
67
 Bijlagen
Uitgaven voor staatssteun per lidstaat in de periode 2010-2014, in miljoen euro
Lidstaat 2010 2011 2012 2013 2014 TotaalPercentage van het 
totaal
België 2 400 1 655 1 556 1 614 1 711 8 936 2,33 %
Bulgarije 40 43 77 121 240 520 0,14 %
Tsjechische Republiek 1 242 1 406 1 558 1 714 2 169 8 089 2,11 %
Denemarken 2 211 2 369 2 591 2 561 2 509 12 241 3,20  %
Duitsland 16 266 14 000 13 574 13 808 39 559 97 208 25,39 %
Estland 49 52 62 123 236 522 0,14 %
Ierland 1 718 1 057 853 1 144 825 5 597 1,46  %
Griekenland 2 083 2 509 1 931 2 903 1 929 11 354 2,97  %
Spanje 4 898 4 507 3 905 3 084 3 197 19 591 5,12  %
Frankrijk 15 917 13 912 15 706 13 733 15 543 74 811 19,54  %
Kroatië - - - 258 276 534 0,14 %
Italië 4 127 3 840 4 399 3 469 5 509 21 343 5,58 %
Cyprus 121 140 116 104 100 580 0,15  %
Letland 202 284 398 378 492 1 754 0,46  %
Litouwen 180 222 230 208 181 1 020 0,27  %
Luxemburg 108 114 101 164 168 655 0,17  %
Hongarije 2 051 1 173 1 167 1 452 1 702 7 545 1,97  %
Malta 92 102 108 132 82 516 0,13  %
Nederland 2 782 2 827 2 510 2 064 2 238 12 420 3,24  %
Oostenrijk 2 085 1 777 1 914 1 871 1 479 9 126 2,38 %
Polen 3 499 2 942 3 001 2 978 4 929 17 349 4,53 %
Portugal 1 535 1 553 933 471 732 5 224 1,36 %
Roemenië 315 677 878 896 972 3 737 0,98 %
Slovenië 375 455 459 472 453 2 214 0,58 %
Slowakije 313 173 133 200 313 1 131 0,30 %
Finland 2 287 3 126 2 523 2 589 2 545 13 071 3,41 %
Zweden 3 210 3 155 3 172 3 255 3 204 15 996 4,18 %
Verenigd Koninkrijk 5 574 4 797 5 524 5 953 7 872 29 719 7,76  %
Europese Unie 75 680 68 866 69 376 67 719 101  161 382  802 100  %
Noot: Volgens de Commissie is de stijging van de uitgaven in 2014 grotendeels (85 %) het gevolg van het feit dat er meer regelingen inzake 
hernieuwbare energie zijn opgenomen in de verslaglegging. Zonder deze regelingen zou de gerapporteerde staatssteun in 2014 circa 73  mil-
jard  euro hebben bedragen. Daarnaast worden de EU-middelen slechts opgenomen sinds 2014.
Bron:  Europese Rekenkamer, op basis van het scorebord staatssteun 2015 van de Commissie.Bijlage I
68 Bijlagen 
Resultaten van de monitoringactiviteiten die zijn uitgevoerd door directoraat-gene -
raal Concurrentie in de periode 2006-2014
 Aantal gemonitorde regelingen Aantal problematische gevallenPercentage problematische 
gevallen
Onder blokvrijstelling vallende 
steun121 (waarvan 26 in 2014) 31 26 %
Toegestane steun 166 (waarvan 42 in 2014) 53 32 %
Overige 1 (waarvan 0 in 2014) 1 100 %
Diensten van algemeen 
economisch belang8 (waarvan 7 in 2014) 4 50 %
Totaal 296 (waarvan 75 in 2014) 89 (waarvan 27 in 2014) 30 % (36 % in 2014)
Breedband 7 2 29 %
Cultuur 11 3 27 %
Werkgelegenheid 15 5 33 %
Milieu en energie 45 14 31 %
Overige horizontale 2 0 0 %
Regionale ontwikkeling 64 18 28 %
Onderzoek en ontwikkeling 47 19 40 %
Risicokapitaal 10 6 60 %
Sectorale ontwikkeling 5 1 20 %
Mkb 31 5 16 %
Opleiding 25 4 16 %
Vervoer 16 6 38 %
Redden en herstructureren 9 1 11 %
Diensten van algemeen 
economisch belang8 4 50 %
Overige 1 1 100 %Bijlage II
69 Bijlagen 
 Aantal gemonitorde regelingen Aantal problematische gevallenPercentage problematische 
gevallen
België 15 7 47 %
Bulgarije 4 1 25 %
Tsjechische Republiek 10 3 30 %
Denemarken 5 1 20 %
Duitsland 26 3 12 %
Estland 4 1 25 %
Ierland 11 1 9 %
Griekenland 11 6 55 %
Spanje 21 5 24 %
Frankrijk 29 10 34 %
Italië 28 6 21 %
Cyprus 4 1 25 %
Letland 3 1 33 %
Litouwen 4 2 50 %
Luxemburg 4 2 50 %
Hongarije 9 1 11 %
Malta 3 1 33 %
Nederland 13 6 46 %
Oostenrijk 11 4 36 %
Polen 17 4 24 %
Portugal 9 6 67 %
Roemenië 6 1 17 %
Slovenië 4 1 25 %
Slowakije 5 0 0 %
Finland 4 1 25 %
Zweden 7 0 0 %
Verenigd Koninkrijk 29 15 52 %
Bron:  Europese Commissie.Bijlage II
70 Bijlagen 
Grote projecten die zijn vastgesteld door directoraat-generaal Regionaal beleid en 
Stadsontwikkeling voor de programmeringsperiode 2007-2013
LidstaatAantal vastgestelde 
grote projectenAandeel van vastgestel -
de grote projectenDe gemiddelde EU-bij -
drage per goedgekeurd 
groot project  
(in miljoen  euro)De totale EU-bijdrage 
aan goedgekeurde grote 
projecten  
(in miljoen  euro)
België 0 0,0 % - 0,0
Bulgarije 18 2,0 % 108,8 1 958,4
Tsjechische Republiek 49 5,3 % 89,5 4 3 87, 8
Denemarken 0 0,0 % - 0,0
Duitsland 44 4,8 % 41,6 1 830,3
Estland 9 1,0 % 50,8 45 7, 3
Ierland 3 0,3 % 24,8 74,5
Griekenland 59 6,4 % 105,6 6 228,4
Spanje 70 7, 6 % 83,6 5 852,3
Frankrijk 36 3,9 % 28,8 1 035,7
Kroatië 12 1,3 % 39,2 470,3
Cyprus 3 0,3 % 34,0 102,0
Letland 10 1,1 % 70,3 702,7
Litouwen 10 1,1 % 49,7 496,5
Luxemburg 0 0,0 % - 0,0
Hongarije 51 5,6 % 114,7 5 849,2
Malta 7 0,8 % 40,9 286,3
Nederland 0 0,0 % - 0,0
Oostenrijk 1 0,1 % 4,1 4,1
Polen 274 29,8  % 98,6 27 022,9
Portugal 39 4,2 % 47, 5 1 852,0
Roemenië 100 10,9  % 80,4 8 044,4
Slovenië 16 1,7 % 58,2 931,1
Slowakije 33 3,6 % 79,8 2 634,8
Finland 0 0,0 % - 0,0
Zweden 0 0,0 % - 0,0
Verenigd Koninkrijk 13 1,4 % 38,6 501,2
Totaal 918 100,0  % 82,6 75 790,3
Bron: Europese Rekenkamer, op basis van gegevens van de Commissie.Bijlage III
71 Bijlagen 
Wettelijk kader op het gebied van staatssteun
VWEU — Het Verdrag legt de basis voor alle voorschriften inzake staatssteun in de artikelen 107-109. Het Verdrag 
heeft de hoogste juridische status en alle andere wetgeving moet in overeenstemming zijn met de bepalingen ervan. 
De artikelen 108, lid 4, en 109 voorzien in de vaststelling van verordeningen op het gebied van staatssteun.
Jurisprudentie — Arresten van het Europees Hof van Justitie, dat de bepalingen van het Verdrag en het afgeleide 
recht interpreteert. De arresten van het Hof van Justitie zijn bindend voor de Commissie en de lidstaten. De Commis -
sie moet haar aanpak aanpassen aan de arresten van het Hof.
Verordeningen — Verordeningen zijn handelingen van afgeleid recht die zijn vastgesteld door de instellingen. Een 
verordening heeft een algemene strekking, is bindend in al haar onderdelen en is rechtstreeks toepasselijk in de 
lidstaten op de datum van inwerkingtreding (zonder dat afzonderlijke omzetting in nationaal recht nodig is)1. De 
belangrijkste verordening op het gebied van staatssteun is de GBER.
Zachte wetgeving
Richtsnoeren — Bij richtsnoeren gaat het om zachte wetgeving zonder bindend karakter, maar zij kunnen wel rechts -
gevolgen hebben. In het verleden heeft het Hof van Justitie besluiten van de Commissie nietig verklaard, omdat 
zij niet in overeenstemming waren met zachte wetgeving. Richtsnoeren bevatten criteria aan de hand waarvan de 
Commissie beoordeelt of aangemelde steunmaatregelen verenigbaar zijn met de interne markt. Het is waarschijnlijk 
dat de Commissie aangemelde steunmaatregelen die niet voldoen aan de criteria van de richtsnoeren beschouwt als 
onverenigbaar. Er bestaan richtsnoeren op horizontaal niveau (bijv. richtsnoeren inzake onderzoek, ontwikkeling en 
innovatie) en op sectoraal niveau (bijv. richtsnoeren voor luchthavens en luchtvaartmaatschappijen).
Analyse-schema’s — Leidraden die specifiek zijn ontworpen om de lidstaten te helpen om te beoordelen of aan infra -
structuurprojecten verleende steun aan de Commissie moet worden meegedeeld.
1 Zie artikel 288 VWEU.Bijlage IV
72 Antwoorden  
van de Commissie
IV
De Commissie werkt voortdurend nauw samen met de auditautoriteiten om hun controlecapaciteit op het gebied van 
staatssteun te verbeteren. Naast gerichte opleidingen, acties en richtsnoeren heeft zij de auditautoriteiten in 2011 
gebruiksklare checklists voor staatssteuncontrole bezorgd, alsook bijgewerkte versies hiervan in november 2015.
In de verordening is bepaald dat de auditautoriteiten de voornaamste resultaten van de controles opnemen in hun 
jaarlijkse controleverslagen (JCV), maar geen gedetailleerde informatie over de aard van de geconstateerde fouten. De 
diensten van de Commissie evalueren de JCV’s onder meer door te onderzoeken volgens welke methode de systemen en 
de concrete acties worden gecontroleerd (inclusief checklists) en door reeds door de auditautoriteiten van de lidstaten 
verrichte controles opnieuw uit te voeren. Op basis van haar evaluaties is de Commissie van oordeel dat de auditautoritei -
ten in sommige gevallen wellicht staatssteunfouten hebben ontdekt, maar deze in een andere categorie hebben gemeld, 
wat tot een mogelijke onderrapportage in de JCV’s leidt. Maar de Commissie heeft ook tekortkomingen vastgesteld en 
de auditautoriteiten verzocht hun op staatssteun gerichte controles te verbeteren. Ten slotte is recentelijk vastgesteld, 
op basis van de eigen controles van de Commissie, dat de kwaliteit van de door de auditautoriteiten gebruikte checklists 
voor staatssteuncontrole aanzienlijk is verbeterd, hetgeen overeenkomt met de beoordeling van de Rekenkamer.
V
De Commissie merkt op dat zowel DG REGIO als DG EMPL de controlebevindingen in het kader van de financiële periode 
2007-2013 in databanken hebben geregistreerd. Hoewel deze databanken niet zijn bedoeld als instrumenten om oorza -
ken van fouten te analyseren, heeft dit de Commissie er niet van weerhouden gepaste en preventieve maatregelen te 
nemen om de bekende en terugkerende problemen in verband met staatssteun aan te pakken. DG COMP heeft in maart 
2016 zijn ervaring met de monitoring achteraf van staatssteunregelingen gedeeld met DG’s REGIO en EMPL. DG COMP 
heeft DG’s REGIO en EMPL met name de resultaten van de monitoringcyclus van 2015 bezorgd. Bovendien werkt de 
Commissie aan een betere uitwisseling van informatie over staatssteunfouten tussen de directoraten-generaal waar en 
wanneer dat nodig is.
Wat de getroffen preventieve maatregelen betreft, voeren DG REGIO en DG COMP sinds maart 2015 een uitgebreid actie -
plan uit ter versterking van de administratieve capaciteit van de lidstaten voor het beheer van de fondsen op het gebied 
van staatssteun. Voor de programmeringsperiode 2014-2020 worden in het rechtskader ex-antevoorwaarden voor staats -
steun geïntroduceerd om de administratieve capaciteit van sommige lidstaten op dit gebied door middel van actieplan -
nen te verbeteren vóór de uitvoering van het programma.
VI
De Commissie benadrukt dat de verplichting om staatssteunmaatregelen aan te melden bij de lidstaten ligt en dat een 
goedkeuringsbesluit van een groot project geen beslissing inhoudt over de conformiteit van dat project met de staats -
steunregels. Bovendien moeten de lidstaten beoordelen of al dan niet staatssteun wordt toegekend aan een project en 
indien zij besluiten dat er staatssteun wordt verleend, moeten zij bij het indienen van een voorstel voor een grootschalig 
project aantonen dat de staatssteunregels worden nageleefd, ongeacht welke besluitvormingsprocedure wordt gekozen 
op grond van de GB-verordening.
DG REGIO heeft in het kader van formeel overleg tussen de diensten DG COMP reeds vóór eind 2012, zij het niet syste -
matisch, geraadpleegd over besluiten betreffende grote projecten. Na het arrest Leipzig-Halle werd de interne samen -
werking met DG COMP bij de goedkeuring van grote projecten verbeterd. Als preventieve maatregelen zijn passende 
controlemechanismen ingevoerd om te voorkomen dat in 2014-2020 besluiten worden genomen over grote projecten die 
niet aan de staatssteunregels voldoen.
Antwoorden van de Commissie 73
Daarom is de Commissie van oordeel dat de preventieve maatregelen en de samenwerking met DG COMP , in zowel de 
voorbereidingsfase als de besluitvormingsfase van de projecten voor de periode van 2014 tot en met 2020, het door de 
Rekenkamer vermelde risico voldoende beperken.
Een stap verder gaan en rechtszekerheid proberen te krijgen over de naleving van de staatssteunregels door middel van 
systematische formele kennisgevingen, gevolgd door een staatssteunbesluit van de Commissie voor alle grote projecten 
(los van de wettelijke voorschriften), zou indruisen tegen het moderniseringsproces voor de staatssteunregels, maar ook 
tegen de overkoepelende doelstelling om de administratieve lasten voor alle betrokken partijen te vereenvoudigen en te 
verminderen, en zou een extra risico inhouden voor de tijdige uitvoering van uit EFRO/CF gefinancierde grote projecten.
VII
In het kader van de modernisering van de staatssteunregels, waardoor de lidstaten meer verantwoordelijkheid hebben 
gekregen voor het verlenen van steun, heeft DG COMP zijn steekproefsgewijze controle van de uitvoering van steun -
maatregelen versterkt. De controlewerkzaamheden van DG COMP zijn gericht op fouten en onregelmatigheden bij de 
uitvoering van staatssteunmaatregelen, maar zijn ook bedoeld om te leren hoe de lidstaten deze maatregelen in de prak -
tijk toepassen. Zo kan DG COMP goede en slechte praktijken vaststellen en deze delen met de lidstaten (via de nationale 
werkgroepen, het netwerk van landcoördinatoren enz.).
DG COMP heeft de GBER-checklists (GBER – Verordening nr. 651/2014 van de Commissie van 17 juni 2014) verder ontwik -
keld en met de lidstaten gedeeld, zodat deze gemakkelijker vooraf kunnen nagaan of aan alle toepasselijke verenigbaar -
heidsvoorwaarden is voldaan. De GBER-checklists worden ook gedeeld met DG’s REGIO en EMPL, evenals met de auditau -
toriteiten van het cohesiebeleid.
Bovendien biedt DG COMP een specifiek IT-platform aan, waarop het interpretatievragen van de lidstaten beantwoordt 
(eState aid WIKI ) en waarop het, op basis van deze vragen, FAQ’s publiceert.
De beoordeling van de ex-antevoorwaarden voor staatssteun, zoals bepaald in de verordening houdende gemeenschap -
pelijke bepalingen (GB-verordening), moet worden gebaseerd op de drie in bijlage XI bij de GB-verordening gedefini -
eerde criteria. De naleving van de staatssteunregels gedurende de programmeringsperiode 2007-2013 is als zodanig geen 
beoordelingscriterium. De Commissie zal echter alle kwesties inzake naleving van de staatssteunregels in alle lidstaten 
blijven monitoren, en waar nodig passende maatregelen nemen.
VIII (a)
De Commissie aanvaardt deze aanbeveling en is van oordeel dat zij deze reeds uitvoert.
Zij maakt gebruik van de beschikbare corrigerende maatregelen wanneer wordt vastgesteld dat de staatssteunregels niet 
worden nageleefd.
In dit verband moet een onderscheid worden gemaakt tussen onwettigheid en onverenigbaarheid. Een steunmaatregel is 
onwettig indien deze is genomen zonder voorafgaande kennisgeving aan de Commissie en wanneer deze niet onder de 
GBER valt. De Commissie kan de terugvordering van dergelijke steun echter enkel gelasten indien de maatregel onver -
enigbaar is met de interne markt (d.w.z. dat de maatregel niet verenigbaar kan worden verklaard op basis van bestaande 
richtsnoeren of rechtstreeks op basis van het Verdrag).
Indien DG COMP een onwettige steunmaatregel detecteert, onderzoekt het eerst of deze maatregel als verenigbaar met 
de interne markt kan worden aangemerkt.
Antwoorden van de Commissie 74
Alleen wanneer de ontdekte fout tot toekenning van onverenigbare steun leidt, kunnen corrigerende maatregelen ter 
terugvordering van steun worden gebruikt.
Voor andere soorten fouten is het passender om het ontwerp van de regeling en/of de controlemechanismen aan te 
passen. Bij sommige fouten zouden corrigerende maatregelen moeilijk te realiseren zijn (bijvoorbeeld wanneer de steun 
onverenigbaar was op het moment waarop deze werd toegekend, maar als verenigbaar kan worden aangemerkt op basis 
van de later herziene regels).
VIII (b) (i)
De Commissie aanvaardt deze aanbeveling en voert deze reeds uit in haar controle-instrument Mapar.
Mapar voorziet in een uitgebreide databank van alle geconstateerde onregelmatigheden, waaronder staatssteunfou -
ten. In Mapar zijn op dit ogenblik specifiek voor onregelmatigheden inzake staatssteun zeven types van bevindingen 
gedefinieerd.
Bovendien zal de informatie over controlebevindingen dankzij Mapar beter kunnen worden gestructureerd. Het systeem 
biedt alle nodige flexibiliteit om een categorie of subcategorie van bevindingen, ook met betrekking tot staatssteun, toe 
te voegen of aan te passen naargelang de vastgestelde controlebehoeften of -bevindingen.
Mapar is ook ontworpen om de betrokken diensten van de Commissie toe te laten follow-up te geven aan alle geconsta -
teerde onregelmatigheden, bijvoorbeeld d.m.v. financiële correcties.
VIII (b) (ii)
De Commissie aanvaardt deze aanbeveling van de Rekenkamer en zal de types van fouten aanpassen zodat een analyse 
kan worden gemaakt.
VIII (b) (iii)
De Commissie aanvaardt deze aanbeveling en voert deze reeds uit.
Wat Mapar betreft, zullen DG EMPL en DG REGIO eenmaal per jaar de relevante gegevens over staatssteun doorgeven 
aan DG COMP in de vorm van rapportage op maat (types van bevindingen inzake staatssteun op basis van audits van de 
Commissie).
Wat het delen van informatie tussen de diensten van de Commissie betreft, versterken de DG’s REGIO, EMPL en COMP hun 
communicatiekanalen voor informatie-uitwisseling. DG REGIO en DG EMPL wisselen onderling resultaten uit en raadple -
gen indien nodig DG COMP over controlekwesties in verband met staatssteun.
Wat het IMS betreft, zal DG COMP op need-to-know-basis toegang krijgen tot informatie.
VIII (b) (iv)
De Commissie aanvaardt deze aanbeveling.
Antwoorden van de Commissie 75
Zij zal het vermogen van de lidstaten om de staatssteunregels na te leven, controleren op basis van de informatie uit haar 
databanken, die voornamelijk voortvloeit uit beschikbare controlebevindingen.
Op basis van de resultaten van deze follow-up zal de Commissie de monitoring- en opleidingsactiviteiten die zij aan de 
betrokken programma-autoriteiten in de lidstaten aanbiedt, gerichter maken.
VIII (c)
De Commissie aanvaardt deze aanbeveling en heeft deze reeds uitgevoerd, aangezien de lidstaten, wanneer zij een 
voorstel voor een groot project indienen, moeten aantonen dat zij grondig gecontroleerd hebben of dit project de staats -
steunregels naleeft, ongeacht welke besluitvormingsprocedure is gekozen uit hoofde van de GB-verordening, bijvoor -
beeld door waar nodig de staatssteun aan te melden.
Indien sprake is van staatssteun waarvoor een besluit van de Commissie nodig is, moet de lidstaat wachten tot het staats -
steunbesluit is goedgekeurd door de Commissie, alvorens de aanvraag of de kennisgeving voor dat groot project aan de 
Commissie over te maken.
Dit is een preventieve maatregel om te voorkomen dat in 2014-2020 besluiten worden genomen over grote projecten die 
niet aan de staatssteunregels voldoen.
VIII (d) (i)
De Commissie aanvaardt deze aanbeveling en heeft deze reeds uitgevoerd.
De Commissie beoordeelt de kwaliteit van de door de auditautoriteiten uitgevoerde controles inzake naleving van de 
staatssteunregels in het kader van verschillende procedures: in de door de Commissie uitgevoerde risicogebaseerde 
controles van de werkzaamheden van de auditautoriteiten, die een onderzoek van de door de auditautoriteiten gebruikte 
methoden voor systeemaudits en audits van acties (inclusief checklists) omvatten; tijdens de herhaling van reeds door 
auditautoriteiten uitgevoerde controles, om de geldigheid van de gerapporteerde resultaten te verifiëren; of tijdens de 
jaarlijkse beoordeling van de door de auditautoriteiten bij de Commissie ingediende jaarlijkse controleverslagen, om na 
te gaan of het oordeel van de auditautoriteit stevig is onderbouwd met resultaten van systeemaudits en audits van acties.
In sommige gevallen heeft de Commissie de betrokken auditautoriteiten reeds aanbevolen hun checklists te verbeteren 
met het oog op een betere verificatie van staatssteun. De Commissie zal erop blijven toezien dat de auditautoriteiten 
passende checklists gebruiken.
VIII (d) (ii)
De Commissie kan deze aanbeveling niet aanvaarden, omdat deze indruist tegen het doel dat de Commissie nastreeft 
met haar in 2012 aan de lidstaten gegeven richtsnoeren om projecten die vóór deze datum zijn goedgekeurd, niet syste -
matisch opnieuw te onderzoeken — waarbij de lidstaten de mogelijkheid hebben om al dan niet kennis te geven — en 
om de lidstaten en de begunstigden stabiliteit te verschaffen bij de behandeling van dergelijke projecten.
Antwoorden van de Commissie 76
VIII (d) (iii)
De Commissie aanvaardt deze aanbeveling en voert deze reeds uit.
In het kader van de uitvoering van het actieplan inzake staatssteun werkt de Commissie reeds op basis van haar staats -
steunbesluiten, die worden gebruikt als casestudies: zo is ruim de helft van de programma’s van de thematische seminars 
(tot dusver hebben de seminars over RDI en energie reeds plaatsgevonden) gebaseerd op concrete gevallen (bestaande 
staatssteunbesluiten).
De diensten van de Commissie voorzien ook in richtsnoeren in de vorm van schema’s, checklists of snelle antwoorden op 
interpretatievragen van steunverlenende instanties. De vragen en antwoorden worden gebruikt als basis voor de publica -
tie van documenten met veelgestelde vragen.
De Commissie zal de richtsnoeren blijven actualiseren voor alle betrokken autoriteiten, met inbegrip van programma-au -
toriteiten van Europese structuur- en investeringsfondsen (ESIF), indien de ontwikkelingen zulks vereisen.
Ten slotte biedt de onlangs goedgekeurde mededeling van de Commissie over het begrip „steun” richtsnoeren voor wan -
neer overheidsuitgaven binnen, en buiten, het toepassingsgebied van het EU-staatssteuntoezicht vallen.
VIII (d) (iv)
De Commissie kan deze aanbeveling niet aanvaarden, aangezien de de-minimisverordening de keuze aan de lidstaten 
overlaat om een centraal register voor de controle van de-minimissteun op te zetten of op basis van andere middelen te 
werken (bv. eigen verklaringen van begunstigden).
Hoewel de voorkeur uitgaat naar een centraal register voor de-minimissteun, hoeft de lidstaat volgens artikel 6 van de 
de-minimisverordening niet over een dergelijk register te beschikken en mag de lidstaat de cumuleringsregel met andere 
middelen toepassen. Het feit dat de lidstaten de keuze krijgen, is in overeenstemming met het algemene beginsel dat 
de lidstaten kunnen beslissen over het voor hun meest geschikte administratieve kader. De Commissie heeft in het kader 
van de eerste raadpleging voor de herziening van de de-minimisverordening ook opgemerkt dat verscheidene lidstaten 
negatief reageerden op het idee van een verplicht de-minimisregister.
(http://ec.europa.eu/competition/consultations/2013_de_minimis/index_en.html ).
VIII (d) (v)
De Commissie kan deze aanbeveling niet aanvaarden, aangezien zij van mening is dat het Deggendorf-beginsel enkel op 
het niveau van de individuele lidstaat kan worden toegepast. De Commissie wil dit punt verduidelijken in het kader van 
de lopende herziening van de GBER van 2014.
Indien een lidstaat twijfels heeft of moeilijkheden ondervindt bij het bepalen of ten aanzien van een onderneming 
een uitstaand bevel tot terugvordering geldt, kan het zich in het kader van de onderlinge samenwerking tot DG COMP 
wenden.
VIII (e)
De Commissie aanvaardt deze aanbeveling.
De directeuren-generaal van de vier directoraten-generaal van de Europese structuur- en investeringsfondsen komen al 
regelmatig samen in het comité voor de opschorting van ex-antevoorwaarden. De huidige aanpak, die zowel preventief 
(met de uitvoering van nationale actieplannen inzake niet-inachtneming van ex-antevoorwaarden) als corrigerend is (met 
schorsing van betalingen waar nodig), zal verder op een strikte en consequente manier worden toegepast.
Antwoorden van de Commissie 77
Gezamenlijk antwoord op de paragrafen 34 tot en met 36
De Commissie heeft, naar aanleiding van haar eigen bevindingen en die van de Rekenkamer, alle in de voorbije jaren 
geconstateerde problemen inzake staatssteun zorgvuldig onderzocht en telkens wanneer zij dat nodig achtte, financiële 
correcties gevraagd van de betrokken lidstaten en programma’s (zie paragrafen 50 en 51).
De Commissie merkt echter op dat, zoals de Rekenkamer aantoont in tabel 2, het aantal in haar steekproeven gecon -
stateerde staatssteunfouten de laatste tijd is gedaald. Het aantal fouten met een financiële impact is gedaald van vijf 
gevallen in 2013 naar drie gevallen in 2014. De Commissie verwacht dat deze tendens zich zal voortzetten, ook als gevolg 
van de toepassing van de GBER van 2014 (Verordening (EU) nr. 651/2014).
Gezamenlijk antwoord op de paragrafen 37 tot en met 44
De Commissie is het eens met de soorten staatssteunfouten die de Rekenkamer vermeldt en die zij ook ontdekt heeft 
in het kader van haar eigen controles (zie paragrafen 47 en 48). De lessen die de Commissie uit vroegere fouten heeft 
getrokken, hebben haar ertoe geleid de regels te verduidelijken en te vereenvoudigen, met name deze voor het stimule -
rend effect in de GBER van 2014.
53
De Commissie merkt op dat zij in de periode waarop het verslag van de Rekenkamer betrekking heeft, ruwweg 6 % tot 
9 % van de totale uitgaven aan staatssteun per jaar heeft gemonitord. Een aanzienlijk deel van de staatssteunregelingen 
is minstens éénmaal in hun looptijd gemonitord.
55
Gezien het beperkte aantal voor individuele lidstaten gemonitorde regelingen, zou de verhouding tussen het aantal pro -
blematische gevallen en het totale aantal gemonitorde regelingen moeten worden bekeken. In het geval van Litouwen 
en Luxemburg, bijvoorbeeld, is de ratio van 50 % aan problematische gevallen gebaseerd op de monitoring van slechts 
vier regelingen (d.w.z. twee van de vier werden als problematisch beschouwd). „Problematisch” is een term die DG COMP 
gebruikt voor inbreuken op de staatssteunregels, gaande van formele tekortkomingen, zoals de onjuiste formulering van 
cumuleringsregels, tot juridische problemen, zoals het ontbreken van GBER-voorwaarden in een GBER-regeling.
56
De monitoringactiviteiten van DG COMP hebben geleid tot verschillende corrigerende maatregelen, waaronder vrijwillige 
en opgelegde terugvordering van onverenigbare staatssteun.
Indien sprake is van vrijwillige terugvordering, volgt de Commissie dit met de betrokken lidstaat. Er wordt geen apart 
register van alle gevallen van vrijwillige terugvordering bijgehouden. In sommige gevallen is een terugvordering niet 
gepast, omdat de steunmaatregel weliswaar illegaal is, maar als verenigbaar met de interne markt kan worden aan -
gemerkt, of omdat de aanvankelijk onverenigbare steunmaatregel verenigbaar is geworden als gevolg van een latere 
wijziging van de staatssteunregels.
In dergelijke gevallen doet de Commissie aanbevelingen en verzoekt zij de lidstaten het ontwerp van de steunregeling zo 
nodig aan de passen.
Antwoorden van de Commissie 78
57
De Commissie merkt op dat zowel DG REGIO als DG EMPL hun controlebevindingen in het kader van de programmerings -
periode 2007-2013 in databanken hebben geregistreerd. Hoewel deze databanken niet zijn bedoeld als instrumenten om 
oorzaken van fouten te analyseren, heeft dit de Commissie er niet van weerhouden gepaste en preventieve maatregelen 
te nemen om terugkerende problemen in verband met staatssteun, zoals de kmo-opslag of het stimulerend effect, aan te 
pakken.
Voor de programmeringsperiode 2014-2020 is het instrument voor interne monitoring dat de Commissie gebruikt om fol -
low-up te geven aan haar eigen controlebevindingen, aanzienlijk verbeterd dankzij de invoering van een gemeenschap -
pelijke IT-tool, genaamd „Mapar” ( Management of Audit Processes, Activities and Resources ), voor het beheer en de controle 
van het auditproces voor het EFRO, het CF en het ESF.
Om de informatiestroom en de analysecapaciteit van alle betrokken diensten van de Commissie te verbeteren, zijn DG 
EMPL en DG REGIO medio 2016 overeengekomen met DG COMP dat zij DG COMP voortaan jaarlijks in kennis zullen stellen 
van de relevante gegevens over hun controlebevindingen inzake staatssteun.
59
IMS is een specifiek instrument voor het melden van onregelmatigheden (inclusief fraude) door de lidstaten. Het type 
onregelmatigheid wordt aangegeven via drop-downlijsten (codes) en de toegepaste werkwijze wordt voluit beschreven, 
ter verrijking van de informatie in de gecodificeerde velden. De gegevens kunnen worden geanalyseerd op basis van het 
type onregelmatigheid. IMS is geen instrument voor staatssteuncontrole, maar het is wel mogelijk om een specifiek type 
van staatssteun toe te voegen aan de reeds bestaande drop-downlijsten.
61
De Commissie merkt op dat zij in de periode 2007-2013 preventieve maatregelen heeft genomen om terugkerende 
problemen in verband met staatssteun aan te pakken, met name als gevolg van de regelmatige uitwisselingen tussen de 
bevoegde diensten van de Commissie. Zo wisselen de DG’s van de Commissie bijvoorbeeld sinds het begin van de pro -
grammeringsperiode 2007-2013 controleverslagen uit. DG COMP wordt indien nodig ook geraadpleegd over auditkwes -
ties in verband met staatssteun, voordat de laatste hand wordt gelegd aan de controlebevindingen.
Zie ook paragraaf 60 en het antwoord van de Commissie op paragraaf 57.
De diensten van de Commissie zijn het in maart 2015 eens geworden over een actieplan inzake staatssteun met speci -
fieke, gerichte acties op basis van de lessen die zijn getrokken uit beschikbare controlebevindingen (zie de opmerkingen 
van de Rekenkamer onder de paragrafen 108 tot en met 110).
Bovendien wordt met het in december 2013 goedgekeurde wetgevingskader voor de programmeringsperiode 2014-2020 
een ex-antevoorwaarde voor staatssteun ingevoerd ter verbetering van de capaciteit van de lidstaten om in de aanloop 
naar de uitvoering van de programma’s aan de staatssteunregels te voldoen.
62
De Commissie merkt op dat het vademecum betrekking heeft op de vervoersector. De Commissie zegt niet dat de 
staatssteunregels niet van toepassing zijn in deze sector, maar dat in plaats van de algemene  staatssteunregels, spe -
cifieke staatssteunregels (m.b.t. verenigbaarheid) van toepassing zijn, overeenkomstig artikel 93 VWEU. De verklaring 
in het vademecum moet niet aldus worden uitgelegd dat de kwalificatie „staatssteun” als zodanig verschillend is in de 
vervoersector.
Antwoorden van de Commissie 79
Gezamenlijk antwoord op de paragrafen 69 tot en met 71
De Commissie merkt op dat de verplichting om staatssteunmaatregelen aan te melden bij de lidstaten ligt en dat 
een goedkeuringsbesluit van een groot project geen beslissing inhoudt over de conformiteit van dat project met de 
staatssteunregels.
Er moet een onderscheid worden gemaakt tussen de situatie vóór en na het arrest Leipzig-Halle, evenals tussen de pro -
grammeringsperiodes 2007-2013  en 2014-2020.
De Commissie benadrukt dat DG REGIO in het kader van formeel overleg tussen de diensten DG COMP reeds vóór eind 
2012, zij het niet systematisch, heeft geraadpleegd over besluiten betreffende grote projecten.
Na het arrest Leipzig-Halle hebben DG’s REGIO en COMP hun samenwerking in het kader van de beoordeling van aan -
vragen voor grote projecten versterkt. De Commissie benadrukt dat er de voorbije jaren geen groot project is geweest 
waarvoor de Commissie eerst een besluit tot goedkeuring van financiering uit het EFRO of het CF heeft genomen en 
waarvoor vervolgens een negatief besluit op grond van de staatssteunregels is aangenomen. Dit toont aan dat de getrof -
fen samenwerkingsregelingen in de praktijk goed werken.
Voor de periode 2014-2020 moet de lidstaat, vóór indiening bij DG REGIO, een aanvraag voor een groot project opstel -
len waarin zij aantonen dat de staatssteunregels worden nageleefd, ongeacht welke besluitvormingsprocedure voor 
grote projecten de lidstaat kiest (artikel 102, lid 1, of artikel 102, lid 2, van de GB-verordening). Indien een staatssteunbe -
sluit nodig is, moet dit in ieder geval eerst worden goedgekeurd vooraleer het grote project aan DG REGIO kan worden 
voorgelegd.
Naast de nauwere samenwerking waarnaar de Rekenkamer verwijst, is een extra preventieve maatregel ingevoerd: de 
mogelijkheid voor de lidstaat en de IQR-deskundigen ( Independent Quality Review  – onafhankelijk beoordelingsverslag) 
om in de voorbereidingsfase van het project contact op te nemen met DG COMP indien zij twijfelen of het betrokken 
grote project al dan niet aan een staatssteunnotificatieprocedure bij DG COMP moet worden onderworpen.
Daarom is de Commissie van oordeel dat de preventieve maatregelen en de samenwerking met DG COMP , in zowel de 
voorbereidingsfase als de besluitvormingsfase van de projecten voor de periode van 2014 tot en met 2020, het door de 
Rekenkamer in paragraaf 70 vermelde risico voldoende beperken.
Gezamenlijk antwoord op de paragrafen 74 tot en met 79
In de verordening is bepaald dat de auditautoriteiten in hun jaarlijkse controleverslagen (JCV) de voornaamste resultaten 
van de audits opnemen, maar geen gedetailleerde informatie over de aard van de in het kader van de controlewerkzaam -
heden geconstateerde fouten. Dit kan echter gebeuren op vrijwillige basis.
Bovendien is de Commissie op grond van haar eigen onderzoek van oordeel dat de auditautoriteiten in sommige geval -
len wellicht staatssteunfouten hebben ontdekt, maar deze in een andere categorie hebben gemeld, zoals niet-naleving 
van nationale subsidiabiliteitsregels, wat tot een mogelijke onderrapportage in het JCV leidt.
De diensten van de Commissie werken voortdurend nauw samen met de auditautoriteiten om hun controlecapaciteit op 
het gebied van staatssteun te verbeteren door middel van opleidingen, richtsnoeren en de uitwisseling van ervaringen, 
bijvoorbeeld door de specifieke checklists voor staatssteuncontrole te delen die de Commissie in 2011 heeft opgesteld en 
in 2015 heeft bijgewerkt. Bij de beoordeling van de JCV’s onderzoekt de Commissie op basis van de resultaten van systee -
maudits en de audits van acties of het oordeel van de auditautoriteit stevig is onderbouwd.
Ten slotte heeft de Commissie, op basis van haar eigen controles, aanzienlijke verbeteringen vastgesteld met betrekking 
tot de kwaliteit van de door de auditautoriteiten gebruikte checklists voor staatssteun, hetgeen overeenkomt met de 
beoordeling van de Rekenkamer (zie paragraaf 79).
Antwoorden van de Commissie 80
Gezamenlijk antwoord op de paragrafen 81 en 82
In de afgelopen jaren hebben de diensten van de Commissie hun opleidingssteun voor lidstaten aanzienlijk uitgebreid. 
Ten eerste hebben zij de organisatie van een groot aantal seminars en workshops in de hele EU op zich genomen of 
bevorderd (zij hebben bijvoorbeeld in de meeste lidstaten opleidingen gegeven over de GBER, onder meer aan alle 
auditautoriteiten, zie punt 111). Daarnaast hebben zij richtsnoeren gegeven in de vorm van schema’s, checklists of snelle 
antwoorden op interpretatievragen van steunverlenende of auditautoriteiten.
De onlangs goedgekeurde mededeling van de Commissie over het begrip „steun” biedt ook verdere richtsnoeren voor 
wanneer overheidsuitgaven binnen, of buiten, het toepassingsgebied van het EU-staatssteuntoezicht vallen. Deze 
richtsnoeren moeten overheden en bedrijven helpen te bepalen wanneer steunmaatregelen door de overheid kunnen 
worden verleend zonder goedkeuring op grond van de EU-staatssteunregels.
De diensten van de Commissie nemen nota van de resultaten van de door de Rekenkamer ingestelde enquête en van de 
voorkeur die wordt gegeven, boven andere mogelijkheden, aan een praktische handleiding met casestudies en aanvul -
lende opleidingsmaatregelen. Op het gebied van staatssteun spelen de specifieke omstandigheden een belangrijke rol in 
de beoordeling van een zaak. DG COMP is van oordeel dat de staatssteunbesluiten van de Commissie de beste voorbeel -
den zijn die de lidstaten als leidraad kunnen gebruiken.
De Commissie zal steun blijven verlenen aan de auditautoriteiten en zal hen aanmoedigen om intensievere contacten te 
onderhouden met de staatssteunbureaus in de lidstaten.
Gezamenlijk antwoord op de paragrafen 92 tot en met 94
De herziening van de GBER in 2014 had voornamelijk tot doel de staatssteunregels te verduidelijken en te vereenvoudi -
gen, alsook de administratieve lasten voor de lidstaten te verlichten. Met name de uitbreiding van het toepassingsgebied 
van de GBER heeft geleid tot een aanzienlijke vermindering van het aantal staatssteunmaatregelen dat bij de Commissie 
moet worden aangemeld. Dit zou ook de uitvoering van ESIF-acties moeten vergemakkelijken.
93
De GBER handelt over de noodzaak van kennisgeving. Het toepassingsgebied ervan strekt zich uit tot de maatregelen die 
niet waren vrijgesteld van de verplichting tot kennisgeving vóór de inwerkingtreding van de GBER van 2014. Die maatre -
gelen zouden na een beoordeling door de Commissie ook vóór de inwerkingtreding van de GBER van 2014 verenigbaar 
kunnen zijn verklaard.
96
De Commissie is van mening is dat het Deggendorf-beginsel enkel op het niveau van de individuele lidstaat kan worden 
toegepast. De Commissie wil dit punt verduidelijken in het kader van de lopende herziening van de GBER van 2014.
Indien een lidstaat twijfels heeft of moeilijkheden ondervindt bij het bepalen of ten aanzien van een onderneming 
een uitstaand bevel tot terugvordering geldt, kan het zich in het kader van de onderlinge samenwerking tot DG COMP 
wenden.
Gezamenlijk antwoord op de paragrafen 102 tot en met 104
De lidstaten hebben actieplannen goedgekeurd die uiterlijk eind 2016 moet worden uitgevoerd en voltooid. Dit wordt 
grondig gemonitord door de diensten van de Commissie (DG REGIO en DG COMP) en in geval van niet-nakoming kan dit 
uiteindelijk leiden tot schorsing van de betalingen door de Commissie.
Antwoorden van de Commissie 81
105
De Commissie merkt op dat de ex-antevoorwaarden betrekking hebben op de uitvoering van de Europese structuur- en 
investeringsfondsen, terwijl met de door DG COMP gemonitorde regelingen niet per se financiering uit de ESI-fondsen is 
gemoeid.
Bovendien bepaalt de GB-verordening, zoals aangegeven door de Rekenkamer, dat de beoordeling van de ex-ante -
voorwaarden inzake staatssteun op de drie in bijlage XI bij de GB-verordening vastgestelde subcriteria moet worden 
gebaseerd. De naleving van de staatssteunregels gedurende de programmeringsperiode 2007-2013 is als zodanig geen 
beoordelingscriterium.
De Commissie zal echter alle kwesties inzake naleving van de staatssteunregels in alle lidstaten blijven monitoren, en 
waar nodig passende maatregelen nemen.
106
Ten opzichte van de vorige periode is de procedure ter goedkeuring van grote projecten verbeterd voor de periode 2014-
2020 (zie het gezamenlijke antwoord op de paragrafen 69 tot en met 71).
De diensten van de Commissie hebben beloofd verdere inspanningen te leveren om de behandeling van grote projecten 
die door de ESI-fondsen worden gecofinancierd en via de nieuwe IQR-procedure worden ingediend (artikel 102.1 van de 
GB-verordening), te stroomlijnen.
In dit verband heeft DG COMP interne procedures ingevoerd om ervoor te zorgen dat raadplegingen over grote projecten 
in het kader van de IQR-procedure efficiënt en doeltreffend verlopen.
Het IQR-verslag moeten een uitgebreide analyse van de aard van de steunmaatregel en/of van de verenigbaarheid ervan 
op basis van een vrijstelling of een bestaande regeling bevatten. Voorts kunnen IQR-deskundigen op grond van artikel 23 
van Gedelegeerde Verordening 480/2014 van de Commissie contact opnemen met DG COMP om vraagstukken in ver -
band met staatssteun die in grote projecten opduiken, te verduidelijken.
Daarom is het in deze nieuwe IQR-procedure ook zo dat het onderzoek van aan DG COMP gemelde problemen in verband 
met staatssteun moet zijn afgerond vooraleer de documenten van het grote project bij de Commissie kunnen worden 
ingediend.
107
De Commissie benadrukt dat de lidstaten, wanneer zij een voorstel voor een groot project indienen, moeten aantonen 
dat zij grondig hebben gecontroleerd of de staatssteunregels worden nageleefd, ongeacht welke besluitvormingspro -
cedure de lidstaat kiest (artikel 102, lid 1, of artikel 102, lid 2, van de GB-verordening). Voorstellen voor grote projecten 
mogen niet bij de Commissie worden ingediend zonder een dergelijke gedetailleerde beoordeling van de naleving van 
de staatssteunregels.
Alleen projecten met een positief IQR-verslag kunnen aan de Commissie worden meegedeeld overeenkomstig artikel 102, 
lid 1, van de GB-verordening, wat betekent dat de lidstaat aan alle vereisten voldoet, inclusief deze met betrekking tot 
staatssteun.
De diensten van de Commissie zijn van mening dat de procedure een aantal positieve effecten kan hebben, aangezien 
deze een meer gedetailleerde beoordeling op staatssteun door de indienende lidstaat omvat, evenals een meer diep -
gaande controle van de staatssteun door het IQR-team van onafhankelijke deskundigen. Bovendien heeft DG COMP 
regelingen ingevoerd waardoor de IQR-teams het directoraat-generaal kunnen raadplegen over vraagstukken in verband 
met staatssteun in het kader van een groot project dat zij onderzoeken.
Antwoorden van de Commissie 82
Een stap verder gaan en rechtszekerheid proberen te krijgen over de naleving van de staatssteunregels door middel van 
systematische formele kennisgevingen, gevolgd door een staatssteunbesluit van de Commissie voor alle grote projecten 
(los van de wettelijke voorschriften), zou indruisen tegen het moderniseringsproces voor de staatssteunregels, maar ook 
tegen de overkoepelende doelstelling om de administratieve lasten voor alle betrokken partijen te vereenvoudigen en te 
verminderen, en zou een extra risico inhouden voor de tijdige uitvoering van uit EFRO/CF gefinancierde grote projecten.
114
De Commissie ondersteunt de lidstaten om hen beter in staat te stellen de staatssteunregels correct te interpreteren en/
of uit te voeren, aangezien het in de eerste plaats hun verantwoordelijkheid is om de gepaste maatregelen te treffen om 
aan deze regels te voldoen.
Om tekortkomingen aan te pakken, voeren de diensten van de Commissie (op het niveau van DG’s REGIO en COMP) een 
gemeenschappelijk actieplan uit ter versterking van de administratieve capaciteit van de lidstaten voor het beheer van 
de fondsen op het gebied van staatssteun. Er zijn in verscheidene lidstaten opleidingen gegeven met als doelgroep alle 
relevante instanties die betrokken zijn bij het beheer en de tenuitvoerlegging van de ESI-fondsen – de beheersautoritei -
ten, de bemiddelende instanties en de begunstigden.
Bovendien voorziet de GB-verordening voor de financiële periode 2014-2020 in een ex-antevoorwaarde inzake staats -
steun om de effectieve toepassing van de EU-staatssteunregels te garanderen. Voor de lidstaten die niet aan de ex-an -
tevoorwaarden voldoen, zijn actieplannen opgesteld die tegen eind 2016 moeten worden uitgevoerd en voltooid. Dit 
wordt grondig gemonitord door de diensten van de Commissie en in geval van niet-nakoming kan dit uiteindelijk leiden 
tot schorsing van de betalingen door de Commissie.
114 (a)
De Commissie werkt voortdurend nauw samen met de auditautoriteiten om hun controlecapaciteit op het gebied van 
staatssteun te verbeteren. Naast gerichte opleidingen, acties en richtsnoeren heeft zij de auditautoriteiten in 2011 
gebruiksklare checklists voor staatssteuncontrole bezorgd, alsook bijgewerkte versies hiervan in november 2015.Op basis 
van haar eigen controles heeft Commissie recentelijk aanzienlijke verbeteringen vastgesteld met betrekking tot de kwa -
liteit van de door de auditautoriteiten gebruikte checklists voor staatssteun, hetgeen overeenkomt met de beoordeling 
van de Rekenkamer.
De diensten van de Commissie evalueren de JCV’s onder meer door te onderzoeken volgens welke methode de systemen 
en de concrete acties worden gecontroleerd (inclusief checklists) en door reeds door de auditautoriteiten van de lidstaten 
verrichte controles opnieuw uit te voeren. Bij dergelijke controles hebben de diensten van de Commissie tekortkomingen 
vastgesteld en de auditautoriteiten verzocht hun op staatssteun gerichte controles te verbeteren.
114 (b)
De Commissie merkt op dat zowel DG REGIO als DG EMPL de controlebevindingen in het kader van de financiële periode 
2007-2013 in databanken hebben geregistreerd. Hoewel deze databanken niet zijn bedoeld als instrumenten om oorza -
ken van fouten te analyseren, heeft dit de Commissie er niet van weerhouden gepaste en preventieve maatregelen te 
nemen om de bekende en terugkerende problemen in verband met staatssteun aan te pakken. DG COMP heeft in maart 
2016 zijn ervaring met de monitoring achteraf van staatssteunregelingen gedeeld met DG’s REGIO en EMPL. DG COMP 
heeft DG’s REGIO en EMPL met name de resultaten van de monitoringcyclus van 2015 bezorgd. Bovendien werkt de 
Commissie aan een betere uitwisseling van informatie over staatssteunfouten tussen de directoraten-generaal waar en 
wanneer dat nodig is.
Wat de getroffen preventieve maatregelen betreft, zijn in het wetgevingskader voor de programmeringsperiode 2014-
2020 ex-antevoorwaarden voor staatssteun ingevoerd. 
Antwoorden van de Commissie 83
Daarnaast voeren DG’s REGIO en COMP sinds maart 2015 een uitgebreid actieplan uit ter versterking van de bestuurlijke 
capaciteit voor het beheer van de structuurfondsen op het gebied van staatssteun.
Zie ook de antwoorden van de Commissie op de paragrafen 57 en 61.
114 (c)
De Commissie merkt op dat de verplichting om staatssteunmaatregelen aan te melden bij de lidstaten ligt en dat 
een goedkeuringsbesluit van een groot project geen beslissing inhoudt over de conformiteit van dat project met de 
staatssteunregels.
DG REGIO heeft in het kader van formeel overleg tussen de diensten DG COMP reeds vóór eind 2012, zij het niet systema -
tisch, geraadpleegd over besluiten betreffende grote projecten.
Als preventieve maatregelen zijn passende controlemechanismen ingevoerd, zowel in de informatievereisten van grote 
projecten als in beide besluitvormingsprocedures (artikel 102, lid 1, en artikel 102, lid 2, van de GB-verordening), om te 
voorkomen dat in 2014-2020 besluiten worden genomen over grote projecten die niet aan de staatssteunregels voldoen.
Zie ook het antwoord van de Commissie op paragraaf 69.
114 (d)
In het kader van de modernisering van de staatssteunregels, waardoor de lidstaten meer verantwoordelijkheid heb -
ben gekregen bij de toekenning van de steun, heeft DG COMP zijn steekproefsgewijze controle van de uitvoering van 
steunmaatregelen versterkt. De controlewerkzaamheden van DG COMP zijn gericht op fouten en onregelmatigheden bij 
de uitvoering van staatssteunmaatregelen, maar zijn ook bedoeld om te leren hoe de lidstaten deze maatregelen in de 
praktijk toepassen, zodat DG COMP goede en slechte praktijken in kaart kan brengen.
DG COMP deelt de op basis van de monitoring opgedane ervaringen en getrokken lessen met de lidstaten (via de werk -
groepen van de lidstaten, het netwerk van landcoördinatoren enz.).
DG COMP heeft de GBER-checklists (GBER – Verordening nr. 651/2014 van de Commissie van 17 juni 2014) verder ontwik -
keld en met de lidstaten gedeeld, zodat deze gemakkelijker vooraf kunnen nagaan of aan alle toepasselijke verenigbaar -
heidsvoorwaarden is voldaan. De GBER-checklists worden ook gedeeld met DG’s REGIO en EMPL, evenals met de auditau -
toriteiten van het cohesiebeleid.
Bovendien biedt DG COMP een specifiek IT-platform aan, waarop het interpretatievragen van de lidstaten beantwoordt 
(eState aid WIKI ) en waarop het, op basis van deze vragen, FAQ’s publiceert.
De beoordeling van de ex-antevoorwaarden voor staatssteun moet, zoals bepaald in de GB-verordening, op de drie in 
bijlage XI bij de GB-verordening bepaalde criteria worden gebaseerd. De naleving van de staatssteunregels gedurende de 
programmeringsperiode 2007-2013 is als zodanig geen beoordelingscriterium.
De Commissie zal echter kwesties inzake naleving van de staatssteunregels in alle lidstaten blijven monitoren, en waar 
nodig passende maatregelen nemen.
117
DG COMP is van mening dat het correct gebruikmaakt van de beschikbare corrigerende maatregelen wanneer wordt 
vastgesteld dat de staatssteunregels niet worden nageleefd.
Antwoorden van de Commissie 84
De Commissie mag alleen gebruikmaken van corrigerende maatregelen in de vorm van vrijwillige of opgelegde terugvor -
dering, als de verleende steun onverenigbaar is met de interne markt.
Voor andere soorten fouten is het passender om het ontwerp van de regeling en/of de controlemechanismen aan te 
passen. Bij sommige fouten zouden corrigerende maatregelen moeilijk te realiseren zijn (bijvoorbeeld wanneer de steun 
onverenigbaar was op het moment waarop deze werd toegekend, maar als verenigbaar kan worden aangemerkt op basis 
van de later herziene regels). In ieder geval krijgt de lidstaat aanbevelingen en indien nodig wordt de regeling na een tijd 
opnieuw gecontroleerd om na te gaan of deze aanbevelingen zijn uitgevoerd.
Indien sprake is van vrijwillige terugvordering, volgt de Commissie dit met de betrokken lidstaat. Er wordt geen apart 
register van alle gevallen van vrijwillige terugvordering bijgehouden. De Commissie is echter van mening dat het vrij -
willig terugvorderen door de lidstaten van onverenigbare steun een nuttig instrument is om snel en doeltreffend het 
onbillijke voordeel teniet te doen en de lidstaten te stimuleren geen onrechtmatige steun te verlenen.
Aanbeveling 1
De Commissie aanvaardt deze aanbeveling en is van oordeel dat zij deze reeds uitvoert.
Zij maakt gebruik van de beschikbare corrigerende maatregelen wanneer wordt vastgesteld dat de staatssteunregels niet 
worden nageleefd.
In dit verband moet een onderscheid worden gemaakt tussen onwettigheid en onverenigbaarheid. Een steunmaatregel is 
onwettig indien deze is genomen zonder voorafgaande kennisgeving aan de Commissie en wanneer deze niet onder de 
GBER valt. De Commissie kan de terugvordering van dergelijke steun echter enkel gelasten indien de maatregel onver -
enigbaar is met de interne markt (d.w.z. dat de maatregel niet verenigbaar kan worden verklaard op basis van bestaande 
richtsnoeren of rechtstreeks op basis van het Verdrag).
Indien DG COMP een onwettige steunmaatregel detecteert, onderzoekt het eerst of deze maatregel als verenigbaar met 
de interne markt kan worden aangemerkt.
Alleen wanneer de ontdekte fout tot toekenning van onverenigbare steun leidt, kunnen corrigerende maatregelen ter 
terugvordering van steun worden gebruikt.
Voor andere soorten fouten is het passender om het ontwerp van de regeling en/of de controlemechanismen aan te 
passen. Bij sommige fouten zouden corrigerende maatregelen moeilijk te realiseren zijn (bijvoorbeeld wanneer de steun 
onverenigbaar was op het moment waarop deze werd toegekend, maar als verenigbaar kan worden aangemerkt op basis 
van de later herziene regels).
118
De Commissie merkt op dat zowel DG REGIO als DG EMPL de controlebevindingen in het kader van de financiële periode 
2007-2013 in databanken hebben geregistreerd. Hoewel deze databanken niet zijn bedoeld als instrumenten om oorza -
ken van fouten te analyseren, heeft dit de Commissie er niet van weerhouden terugkerende problemen op dit gebied 
vast te stellen en concrete en gerichte maatregelen te nemen om fouten met betrekking tot staatssteun te voorkomen.
Zie ook de antwoorden van de Commissie op de paragrafen 57 en 61.
Antwoorden van de Commissie 85
119
DG REGIO en DG EMPL zullen een meer gedetailleerde overzicht van de types onregelmatigheden kunnen verstrekken op 
basis van het IT-controle-instrument Mapar, dat in het kader van de programmeringsperiode 2014-2020 voor het EFRO/CF 
en het ESF wordt gebruikt. Mapar heeft onder meer tot doel de vastgestelde fouten en onregelmatigheden te registreren 
en te classificeren, zodat er een databank met gedetailleerde controlebevindingen ontstaat. In het kader van de perma -
nente dialoog met de auditautoriteiten zullen de diensten van de Commissie ook met de lidstaten blijven samenwerken 
om gemeenschappelijke types van staatssteunfouten op te stellen, die gebaseerd zijn op en worden verwerkt in Mapar.
Bovendien zullen DG REGIO en DG EMPL, dankzij deze specifieke verslaglegging over de types van in Mapar inge -
voerde fouten, de relevante gegevens over hun controlebevindingen inzake staatssteun jaarlijks aan DG COMP kunnen 
toezenden.
Zie ook de antwoorden van de Commissie op de paragrafen 57, 59 en 61.
120
IMS is een specifiek instrument voor het melden van onregelmatigheden (inclusief fraude) door de lidstaten. Het type 
onregelmatigheid wordt aangegeven via drop-downlijsten (codes) en de toegepaste werkwijze wordt voluit beschreven, 
ter verrijking van de informatie in de gecodificeerde velden. De gegevens kunnen worden geanalyseerd op basis van het 
type onregelmatigheid. IMS is geen instrument voor staatssteuncontrole, maar het is wel mogelijk om een specifiek type 
van staatssteun toe te voegen aan de reeds bestaande drop-downlijsten.
Aanbeveling 2 (a)
De Commissie aanvaardt de aanbeveling en voert deze reeds uit in haar controle-instrument Mapar.
Mapar voorziet in een uitgebreide databank van alle geconstateerde onregelmatigheden, waaronder staatssteunfouten. 
In Mapar zijn op dit ogenblik specifiek voor de rapportering van onregelmatigheden inzake staatssteun zeven types van 
bevindingen gedefinieerd.
Bovendien zal de informatie over controlebevindingen dankzij Mapar beter kunnen worden gestructureerd. Het systeem 
biedt alle nodige flexibiliteit om een categorie of subcategorie van bevindingen, ook met betrekking tot staatssteun, toe 
te voegen of aan te passen naargelang de vastgestelde controlebehoeften of -bevindingen.
Mapar is ook ontworpen om de betrokken diensten van de Commissie toe te laten follow-up te geven aan alle geconsta -
teerde onregelmatigheden, bijvoorbeeld d.m.v. financiële correcties.
De Commissie verwijst naar haar antwoord op paragraaf 57.
Aanbeveling 2 (b)
De Commissie aanvaardt de aanbeveling van de Rekenkamer en zal de types van fouten aanpassen zodat de analyse kan 
worden gemaakt.
Antwoorden van de Commissie 86
Aanbeveling 2 (c)
De Commissie aanvaardt deze aanbeveling en voert deze reeds uit.
Wat Mapar betreft, zullen DG EMPL en DG REGIO eenmaal per jaar de relevante gegevens over staatssteun doorgeven 
aan DG COMP in de vorm van rapportage op maat (types van bevindingen inzake staatssteun op basis van audits van de 
Commissie).
Wat het delen van informatie tussen de diensten van de Commissie betreft, versterken de DG’s REGIO, EMPL en COMP hun 
communicatiekanalen voor informatie-uitwisseling. DG REGIO en DG EMPL wisselen onderling resultaten uit en raadple -
gen indien nodig DG COMP over controlekwesties in verband met staatssteun.
Wat het IMS betreft, zal DG COMP op need-to-know-basis toegang krijgen tot informatie.
Gezamenlijk antwoord op de paragrafen 121 en 122
De Commissie benadrukt dat de verplichting om staatssteunmaatregelen aan te melden bij de lidstaten ligt en dat 
een goedkeuringsbesluit van een groot project geen beslissing inhoudt over de conformiteit van dat project met de 
staatssteunregels.
DG REGIO heeft in het kader van formeel overleg tussen de diensten DG COMP vóór eind 2012, zij het niet systematisch, 
geraadpleegd over besluiten betreffende grote projecten.
De Commissie heeft preventieve maatregelen genomen en de samenwerking tussen haar diensten versterkt om ervoor te 
zorgen dat in de programmeringsperiode 2014-2020 alleen grote projecten die aan de nieuwe wetgeving inzake staats -
steun voldoen, door de lidstaten worden voorgesteld en door de Commissie worden beoordeeld.
Een stap verder gaan en rechtszekerheid proberen te krijgen door middel van formele kennisgevingen inzake staatssteun 
voor alle grote projecten, zou indruisen tegen het moderniseringsproces van de staatssteunregels, maar ook tegen de 
overkoepelende doelstelling om de administratieve lasten voor alle betrokken partijen te vereenvoudigen en te vermin -
deren, en zou een extra risico inhouden voor de tijdige uitvoering van uit EFRO/CF gefinancierde grote projecten.
Zie ook de antwoorden van de Commissie op de paragrafen 69, 107 en 114, onder (c).
Aanbeveling 3
De Commissie aanvaardt de aanbeveling en heeft deze reeds uitgevoerd, aangezien de lidstaten uitsluitend voorstellen 
voor grote projecten kunnen indienen bij de Commissie indien alle vraagstukken met betrekking tot staatssteun zijn 
opgelost, bijvoorbeeld indien nodig door middel van staatssteunnotificatie.
De Commissie heeft ook de samenwerking tussen haar diensten versterkt om ervoor te zorgen dat in de programme -
ringsperiode 2014-2020 alleen grote projecten waarvan de lidstaten grondig hebben gecontroleerd of deze voldoen aan 
de recentelijk bijgewerkte wetgeving inzake staatssteun, door de lidstaten worden ingediend en door de Commissie 
worden beoordeeld.
123
In het regelgevingskader voor 2007-2013 is bepaald dat de auditautoriteiten de voornaamste resultaten van de audits in 
hun jaarlijkse controleverslagen opnemen, maar geen gedetailleerde informatie over de aard van de in het kader van de 
controlewerkzaamheden geconstateerde fouten. Dit kan echter gebeuren op vrijwillige basis. Daarom kan op basis van 
de door de auditautoriteiten verstrekte informatie hun capaciteit voor het opsporen van staatssteun worden onderschat.
Antwoorden van de Commissie 87
De diensten van de Commissie werken voortdurend nauw samen met de auditautoriteiten om hun controlecapaciteit 
op het gebied van staatssteun te verbeteren; dit gebeurt door middel van opleidingen, richtsnoeren en de uitwisseling 
van ervaringen, onder meer met het delen van specifieke checklists die de Commissie in 2011 heeft opgesteld en in 2015 
heeft bijgewerkt.
Ten slotte heeft de Commissie, op basis van haar eigen controles, aanzienlijke verbeteringen vastgesteld met betrekking 
tot de kwaliteit van de door de auditautoriteiten gebruikte checklists voor staatssteun, hetgeen overeenkomt met de 
beoordeling van de Rekenkamer (zie paragraaf 79).
124
De diensten van de Commissie hebben de GBER-checklists reeds gedeeld met de audit- en coördinatieorganen van de lid -
staten, waardoor deze vooraf kunnen controleren of alle verenigbaarheidsvoorwaarden zijn vervuld of waardoor de con -
troles op dit terrein kunnen worden verbeterd. Ook de types van geconstateerde problemen, goede en slechte praktijken 
en uit de monitoring getrokken lessen worden op verschillende manieren met de lidstaten gedeeld (via werkgroepen, 
het netwerk van landcoördinatoren, multilaterale of bilaterale vergaderingen voor de coördinatie van controles enz.). De 
interpretatie van de staatssteunregels wordt verder vergemakkelijkt door het systeem van interpretatievragen ( eState aid 
Wiki ), door analyse-schema’s enz.
De Commissie is van mening is dat het Deggendorf-beginsel enkel op het niveau van de individuele lidstaat kan worden 
toegepast. De Commissie wil dit punt verduidelijken in het kader van de lopende herziening van de GBER van 2014.
Indien een lidstaat twijfels heeft of moeilijkheden ondervindt bij het bepalen of ten aanzien van een onderneming 
een uitstaand bevel tot terugvordering geldt, kan het zich in het kader van de onderlinge samenwerking tot DG COMP 
wenden.
Aanbeveling 4 (a)
De Commissie aanvaardt deze aanbeveling en voert deze reeds uit.
De Commissie beoordeelt de kwaliteit van de door de auditautoriteiten uitgevoerde controles inzake naleving van de 
staatssteunregels in het kader van verschillende procedures: in de door de Commissie uitgevoerde risicogebaseerde 
controles van de werkzaamheden van de auditautoriteiten, die een onderzoek van de door de auditautoriteiten gebruikte 
methoden voor systeemaudits en audits van acties (inclusief checklists) omvatten; tijdens de herhaling van reeds door 
auditautoriteiten uitgevoerde controles, om de geldigheid van de gerapporteerde resultaten te verifiëren; of tijdens de 
jaarlijkse beoordeling van de door de auditautoriteiten bij de Commissie ingediende jaarlijkse controleverslagen, om na 
te gaan of het oordeel van de auditautoriteit stevig is onderbouwd met resultaten van systeemaudits en audits van acties.
In sommige gevallen heeft de Commissie de betrokken auditautoriteiten reeds aanbevolen hun checklists te verbeteren 
met het oog op een betere verificatie van staatssteun. De Commissie zal erop blijven toezien dat de auditautoriteiten 
passende checklists gebruiken.
Aanbeveling 4 (b)
De Commissie kan deze aanbeveling niet aanvaarden, omdat deze indruist tegen het doel dat de Commissie nastreeft 
met haar in 2012 aan de lidstaten gegeven richtsnoeren om projecten die vóór deze datum zijn goedgekeurd, niet syste -
matisch opnieuw te onderzoeken — waarbij de lidstaten de mogelijkheid hebben om al dan niet kennis te geven — en 
om de lidstaten en de begunstigden stabiliteit te verschaffen bij de behandeling van dergelijke projecten.
Antwoorden van de Commissie 88
Aanbeveling 4 (c)
De Commissie aanvaardt deze aanbeveling en voert deze reeds uit.
In het kader van de uitvoering van het actieplan inzake staatssteun werkt de Commissie reeds op basis van haar staats -
steunbesluiten, die worden gebruikt als casestudies: zo is ruim de helft van de programma’s van de thematische seminars 
(tot dusver hebben de seminars over RDI en energie reeds plaatsgevonden) gebaseerd op concrete gevallen (bestaande 
staatssteunbesluiten).
De diensten van de Commissie voorzien ook in richtsnoeren in de vorm van schema’s, checklists of snelle antwoorden op 
interpretatievragen van steunverlenende instanties. De vragen en antwoorden worden gebruikt als basis voor de publica -
tie van documenten met veelgestelde vragen.
De Commissie zal de richtsnoeren blijven actualiseren voor alle betrokken autoriteiten, met inbegrip van programma-au -
toriteiten van Europese structuur- en investeringsfondsen (ESIF), indien de ontwikkelingen zulks vereisen.
Ten slotte biedt de onlangs goedgekeurde mededeling van de Commissie over het begrip „steun” richtsnoeren voor wan -
neer overheidsuitgaven binnen, en buiten, het toepassingsgebied van het EU-staatssteuntoezicht vallen.
Aanbeveling 4 (d)
De Commissie kan deze aanbeveling niet aanvaarden, aangezien de de-minimisverordening de keuze aan de lidstaten 
overlaat om een centraal register voor de controle van de-minimissteun op te zetten of op basis van andere middelen te 
werken (bv. eigen verklaringen van begunstigden).
Hoewel de voorkeur uitgaat naar een centraal register voor de-minimissteun, hoeft de lidstaat volgens artikel 6 van de 
de-minimisverordening niet over een dergelijk register te beschikken en mag de lidstaat de cumuleringsregel met andere 
middelen toepassen (bv. op basis van eigen verklaringen van de begunstigden). Het feit dat de lidstaten de keuze krijgen, 
is in overeenstemming met het algemene beginsel dat de lidstaten kunnen beslissen over het voor hun meest geschikte 
administratieve kader. De Commissie heeft in het kader van de eerste raadpleging voor de herziening van de de-minimis -
verordening ook opgemerkt dat verscheidene lidstaten negatief reageerden op het idee van een verplicht de-minimisre -
gister.  
(http://ec.europa.eu/competition/consultations/2013_de_minimis/index_en.html ).
Aanbeveling (e)
De Commissie kan deze aanbeveling niet aanvaarden, aangezien zij van mening is dat het Deggendorf-beginsel enkel op 
het niveau van de individuele lidstaat kan worden toegepast. De Commissie wil dit punt verduidelijken in het kader van 
de lopende herziening van de GBER van 2014.
Indien een lidstaat twijfels heeft of moeilijkheden ondervindt bij het bepalen of ten aanzien van een onderneming 
een uitstaand bevel tot terugvordering geldt, kan het zich in het kader van de onderlinge samenwerking tot DG COMP 
wenden.
129
De beoordeling van de ex-antevoorwaarden voor staatssteun, zoals bepaald in de GB-verordening, moet worden geba -
seerd op de drie in bijlage XI bij de GB-verordening gedefinieerde criteria. De naleving van de staatssteunregels gedu -
rende de programmeringsperiode 2007-2013 is als zodanig geen beoordelingscriterium.
De Commissie zal echter alle kwesties inzake naleving van de staatssteunregels in alle lidstaten blijven monitoren, en 
waar nodig passende maatregelen nemen.
Antwoorden van de Commissie 89
Aanbeveling 5 (a)
De Commissie aanvaardt deze aanbeveling.
De directeuren-generaal van de vier directoraten-generaal van de Europese structuur- en investeringsfondsen komen al 
regelmatig samen in het comité voor de opschorting van ex-antevoorwaarden. De huidige aanpak, die zowel preventief 
(met de uitvoering van nationale actieplannen inzake niet-inachtneming van ex-antevoorwaarden) als corrigerend is (met 
schorsing van betalingen waar nodig), zal verder op een strikte en consequente manier worden toegepast.
Aanbeveling (b)
De Commissie aanvaardt deze aanbeveling.
Zij aanvaardt om op basis van beschikbare informatie uit haar databanken, die voornamelijk voortvloeit uit beschikbare 
controlebevindingen, het vermogen van de lidstaten om de staatssteunregels na te leven, te controleren.
Op basis van de resultaten van deze follow-up zal de Commissie de monitoring- en opleidingsactiviteiten die zij aan de 
betrokken programma-autoriteiten in de lidstaten aanbiedt, gerichter maken.

Gratis publicaties:
  één exemplaar:  
via EU Bookshop (http://bookshop.europa.eu); 
  meerdere exemplaren of posters/kaarten:  
bij de vertegenwoordigingen van de Europese Unie (http://ec.europa.eu/represent_nl.htm),  
bij de delegaties in niet-EU-landen (http://eeas.europa.eu/delegations/index_nl.htm),  
door contact op te nemen met Europe Direct (http://europa.eu/europedirect/index_nl.htm),  
door te bellen naar 00 800 6 7 8 9 10 11 (gratis in de hele Europese Unie) (*).
(*)  De informatie wordt gratis verstrekt en bellen is doorgaans gratis, maar sommige operatoren, telefooncellen of hotels  
kunnen kosten aanrekenen.
Betaalde publicaties:
 via EU Bookshop (http://bookshop.europa.eu).WAAR ZIJN EU/hyphen.capPUBLICATIES VERKRIJGBAAR?
Gebeurtenis Datum
Vaststelling controleplan („APM”)/begin van de controle 12.11.2014
Ontwerpverslag officieel verzonden aan de Commissie (of andere gecontroleerde) 16.6.2016
Vaststelling van het definitieve verslag na de contradictoire procedure 7.9. 2016
Officiële antwoorden in alle talen ontvangen van de Commissie (of andere 
gecontroleerde)27.9. 2016
De afgelopen jaren heeft de Rekenkamer in het 
cohesiebeleid een aanzienlijke mate van niet-naleving van 
de staatssteunregels vastgesteld. De Rekenkamer en de 
Commissie ontdekten een veel hoger percentage 
inbreuken op staatssteunregels dan de lidstaten, waaruit 
blijkt dat er behoefte is aan meer bekendheid en 
doorlopende steun van de Commissie. In de 
programmeringsperiode 2007-2013 konden 
staatssteunfouten niet behoorlijk worden geanalyseerd 
met behulp van de databanken van de Commissie en 
resulteerde haar monitoring niet in een significante 
terugvordering van staatssteun.
De Commissie heeft stappen gezet om de toepasselijke 
wetgeving inzake staatssteun te vereenvoudigen en de 
administratieve capaciteit van de lidstaten te bevorderen. 
De verantwoordelijkheid voor de uitvoering van 
staatssteunmaatregelen is in de programmeringsperiode 
2014-2020 overgedragen aan de lidstaten, waardoor het 
risico ontstaat dat het aantal fouten op het gebied van 
staatssteun toeneemt.
EUROPESE
REKENKAME R