COMMISSE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN 
Brussel, 11.06.1996 
COM(96)217def. 
MEDEDELING VAN DE COMMISSIE IN HET KADER VAN HET RAAMVERDRAG 
INZAKE KLIMAATVERANDERING VAN DE VERENIGDE NATIES 
Artikel 4.2 (b) (c) (d) en artikel 12 

INHOUD 
SAMENVATTING 
1. INLEIDING 
2. SPECIFIEKE OMSTANDIGHEDEN IN DE EUROPESE GEMEENSCHAP 
2.1. Inleiding 
2.2. Geografische gesteldheid van de Europese Gemeenschap 
2.3. Klimatologische gesteldheid 
2.4. Bevolkingsstatistieken 
2.5. Economisch profiel 
2.6. Energiesituatie 
3. INVENTARIS VAN EMISSIES IN DE EG 
3.1. Inleiding 
3.2. Inventariseringsmethode 
3.3. Grondstoffen 
3.4. Bunkers 
3.5. Onzekerheden 
4. PROGRAMMA'S, BELEIDS- EN ANDERE MAATREGELEN 
4.1. Inleiding 
4.2. De communautaire strategie ter beperking van C O 2-emissies en ter 
verbetering van de energie-efficiëntie 
4.3. Communautaire programma's en initiatieven 
4.4. Het voorstel voor een energie-koolstofheffing 
4.6. Sectorbeleid 
4.7. Werkdocument van de Commissie over de klimaatveranderingstrategie van 
de EU en de daarbij te maken keuzen 
4.8. Samenvatting 
5. NATIONALE VERSLAGEN VAN DE LID-STATEN 
5.1. Inleiding 
5.2. Nationale verslagen van de Lid-Staten over de beperking van de uitstoot van 
broeikasgassen 
5.3. Samenvatting 
6. PROGNOSES VAN DE C02-EMISSIE IN 2000 
6.1.. Inleiding 
6.2. Modelleringstechnieken en scenario's 
6.3. Tendensen in de C02-emissie 
d. 
7. BEOORDELING VAN DE KWETSBAARHEID EN 
AANPASSINGSMAATREGELEN 
7.1. Inleiding 
7.2. Mogelijke gevolgen van klimaatverandering voor de Europese Gemeenschap 
7.3. Aanpassingsmaatregelen 
8. FINANCIERING EN INTERNATIONALE SAMENWERKING 
8.1. Inleiding 
8.2. Samenwerking met derde landen 
8.3. Samenwerking met ontwikkelingslanden 
8.4. Samenwerking met de landen van Midden- en Oost-Europa en met de 
voormalige Sovjet-Unie 
8.5. Samenvatting 
9. ONDERZOEK EN ONTWIKKELING 
9.1. Inleiding 
9.2. Tweede kaderprogramma voor onderzoek en ontwikkeling 
9.3. Derde kaderprogramma voor onderzoek en ontwikkeling 
9.4. Vierde kaderprogramma voor onderzoek, technische ontwikkeling en 
demonstratie 
9.5. Samenvatting 
10. EDUCATIE, OPLEIDING EN BEWUSTMAKING 
10.1. Inleiding 
10.2. Informatie-, educatie- en opleidingsprogramma's 
10.3. Verspreiding van onderzoekresultaten 
10.4 Onderzoekactiviteiten met betrekking tot onderwijs, opleiding en bewust­
making 
LITERATUURLIJST 
AFKORTINGEN 
BIJLAGE 1: Nationale inventarissen van broeikasgasemissies 
BIJLAGE 2. Scenario's 
SAMENVATTING 
1. Inleiding 
1.1. De Europese Gemeenschap1 heeft het Raamverdrag van de Verenigde Naties 
inzake klimaatverandering (UN FCCC) tijdens de in 1992 te Rio de Janeiro gehouden 
VN-conferentie over Milieu en Ontwikkeling (UNCED) ondertekend en deze op 
21 december 1993 geratificeerd. 
1.2. Als partij bij dit Verdrag gaat de Gemeenschap de verplichting aan 
beleidsmaatregelen goed te keuren en corresponderende maatregelen te nemen om de 
uitstoot van broeikasgassen, individueel of gezamenlijk, tegen het jaar 2000 tot de niveaus 
van 1990 terug te brengen. Wat C02 betreft, stelt de Europese Gemeenschap zich tot doel 
de emissies in het jaar 2000 op het niveau van 1990 te stabiliseren, zoals overeengekomen 
tijdens de gezamenlijke Energie-ZMilieuraad van oktober 1990. 
1.3. Deze mededeling van de Europese Gemeenschap in het kader van het UN FCCC 
beschrijft expliciete maatregelen op het gebied van klimaatverandering die op 
communautair niveau (zullen) worden genomen in de periode 1990-augustus 1995. Hierbij 
is ook rekening gehouden met relevante gegevens betreffende Oostenrijk, Finland en 
Zweden die op 1 januari 1995 lid van de Europese Gemeenschap zijn geworden. Aan de 
verplichtingen van de Europese Gemeenschap moet met behulp van elkaar aanvullende 
communautaire en nationale programma's worden voldaan. Daar de nationale programma's 
in het kader van het UN FCCC gedetailleerd in de nationale mededelingen van de 
Lid-Staten zijn beschreven, is in deze mededeling alleen een samenvatting van deze 
programma's opgenomen. 
2. Bijzondere omstandigheden in de Europese Gemeenschap 
2.1. De Lid-Staten van de Europese Gemeenschap vertonen qua omvang, 
bevolkingscijfer, geografische gesteldheid en economisch bestel enorme onderlinge 
verschillen. Tot 1 januari 1995 bestond de Europese Gemeenschap uit de volgende 
Lid-Staten: België, Denemarken, Duitsland, Frankrijk, Griekenland, Ierland, Italië, 
Luxemburg, Nederland, Portugal, Spanje en het Verenigd Koninkrijk. 
Op 1 januari 1995 zijn Oostenrijk, Zweden en Finland tot de Europese Gemeenschap 
toegetreden. 
De benaming "Europese Gemeenschap" is in de gehele tekst gebruikt, omdat dit de wettelijke, in 1994 bij de Verenigde 
Naties gedeponeerde naam is. De officiële benaming van de Europese Commissie luidt "Commissie van de Europese 
Gemeenschappen". 
2.2. De Europese Gemeenschap heeft een vrij bescheiden omvang (3.240.153 km2). In 
totaal heeft zij zo'n 370 miljoen inwoners, hetgeen op een gemiddelde 
bevolkingsdichtheid van 114 inwoners per km2 neerkomt. Het grondgebied van de 
Europese Gemeenschap bestaat uit een grote verscheidenheid van bodemsoorten van 
uiteenlopende kwaliteit, waarvan bijna een kwart landbouwgrond is (28%) ongeveer 
één derde bosgrond (35%) en een groot gedeelte met gras begroeid is (18%). 
2.3. Het economisch-ontwikkelingspeil loopt per Lid-Staat sterk uiteen. Het BBP per 
hoofd van de bevolking ligt in de meeste Lid-Staten tussen 11.500 en 16.500 ecu (cijfers 
voor 1992, op basis van prijzen en wisselkoersen voor 1985). De nationale 
dienstensectoren vormen de belangrijkste bedrijfstak in de Europese Gemeenschap, op 
de voet gevolgd door de industrie. In de transportsector van de EG heeft de uitstoot van 
C02 de afgelopen jaren een meer dan gemiddelde toename te zien gegeven, hetgeen deze 
bedrijfstak tot een van de grootste bronnen van C02-emissies maakt. De EG is voor haar 
energievoorziening grotendeels op invoer aangewezen. 
3. Inventaris van emissiebronnen in de EG 
3.1. De EG-inventaris voor 1990 is samengesteld op basis van de inventarislijsten van 
de 15 Lid-Staten. Tabel E.l geeft een kort overzicht van de geschatte hoeveelheden 
broeikasgassen die in 1990 in de atmosfeer terecht zijn gekomen. Voor de schatting van 
de totale uitstoot van broeikasgassen in de Europese Gemeenschap zijn de totale emissies 
van de afzonderlijke broeikasgassen in elk van de Lid-Staten bij elkaar opgeteld. 
Schattingen van de emissies in de Lid-Staten zijn voornamelijk afkomstig van de door de 
Lid-Staten in het kader van het UN FCCC voorbereide nationale mededelingen. Wanneer 
deze niet beschikbaar waren, zijn nationale programma's gebruikt in het kader van de EG-
beschikking inzake een bewakingsmechanisme voor de uitstoot van C02 en andere 
broeikasgassen. In het algemeen heeft men bij de in deze nationale verslagen 
gepubliceerde inventarislijsten de richtsnoeren gevolgd van de Werkgroep 
Klimaatverandering (IPCC) voor nationale inventarislijsten van broeikasgassen. Wanneer 
er geen nationale schattingen voorhanden waren, zijn de CORINAIR- en/of EUROSTAT-
cijfers gebruikt. 
3.2. Aangezien nationale inventarislijsten niet voor alle Lid-Staten beschikbaar waren 
en CORINAIR niet met de verwijdering van C02 rekening houdt, zijn de C02-emissies 
en/of de verwijdering van C02, als gevolg van veranderingen in het grondgebruik, niet 
in de EG-inventaris voor 1990 gekwantificeerd. 
3.3. De in tabel E.l gegeven emissieschattingen zijn gestructureerd volgens de 
instructies van de IPCC-richtsnoeren voor inventarislijsten van broeikasgassen. Met het 
oog op de onderlinge vergelijkbaarheid van de gegevens, heeft men voor de berekening 
van emissies door grondstoffengebruik in elk van de Lid-Staten van EUROSTAT-
ramingen gebruik gemaakt. Deze worden afzonderlijk in de categorie "finale niet-
energetische consumptie (FNEC)" vermeld. 
Tabel E.l EG-inventaris van emissies van broeikasgassen in 1990. (Gg) Kort overzicht. 
Voorlopige schattingen1 (EUR-15). 
co, CH4 N„0 NO. CO NMVOC 
1 Alle energiebronnen 3153200 
la Brandstofverbruik 3145700 
lb Vluchtige 7700 
brandstofemissies 
2 Industriële processen 148300 
3 Gebruik oplosmiddelen 300 
4 Landbouw 500 
5 Veranderingen in NE2 
bodemgebruik 
6 Afval 258500 5587 
793 
4795 
42 
0 
10349 
8681 157 
157 
1 
353 
6 
385 
20 13332 
13243 
88 
154 
0 
50 
71 46184 
46092 
92 
2811 
0 
2763 
327 8422 
7697 
726 
1077 
4043 
738 
93 
Totale uitstoot3 3328350 24660 922 13606 52085 14374 
Scheepvaartbunkers 
Luchtvaartbunkers 
FNEC3 
(FNEC = Finale niet-
energetische consumptie) 
g s = geen schatting 113600 
56500 
243600 
Voetnoten: 
De schattingen van broeikasgasemissies in de Europese Gemeenschap zijn gebaseerd op schattingen in 
de Lid-Staten, bijgewerkt tot juni 1995. 
C02-emissies en/of de verwijdering van C02 door een veranderde bodembestemming zijn in vele 
landen onbekend en derhalve niet in deze tabel opgenomen. Van emissies door andere broeikasgassen 
dan C02 door veranderingen in het bodemgebruik zijn evenmin schattingen in deze tabel opgenomen. 
Emissies van finale niet-energetische consumptie (met inbegrip van grondstoffen) zijn niet bij de totale 
uitstoot inbegrepen, waardoor de totale emissies te laag geschat zijn in vergelijking met de IPCC-
methodologie. Emissies van finale niet-energetische consumptie (FNEC) zijn gebaseerd op het totale 
koolstofgehalte in de produkten in kwestie. Het bij elkaar optellen van de totale uitstoot en de emissies 
van FNEC zou derhalve tot een te hoge schatting leiden in vergelijking met de IPCC-methode. 
3.4. Overeenkomstig de tijdens de negende bijeenkomst van het Intergouvernementele 
Onderhandelingscomité inzake een Raamverdrag voor klimaatverandering (INC-9) 
genomen besluiten zijn emissies van brandstofbunkers niet bij de totale uitstoot in de 
samenvattende tabel E.l inbegrepen. Aangezien slechts enkele Lid-Staten schattingen van 
bunkeremissies hebben overgelegd, zijn de emissieschattingen voor zeevaartbunkers op 
de Eurostat-cijfers gebaseerd. De emissies van luchtvaartbunkers zijn geschat door de 
cijfers voor het niet-wegvervoer van Eurostat te combineren met die van CORINAIR 
en/of de nationale verslagen. 
3.5. De onzekerheden in de geschatte emissies zijn niet gekwantificeerd, daar 
kwantitatieve schattingen van de onzekerheidsfactor hoogst onbetrouwbaar zouden zijn. 
De schattingen voor C02-emissies door brandstofverbruik (gebaseerd op 
energiebalanscijfers) hebben waarschijnlijk de geringste onzekerheidsmarge) ongeveer + I-
3%) en zijn als zodanig vrij betrouwbaar. De onzekerheidsfactor bij emissieschattingen 
voor andere gassen dan C02 neemt als volgt toe: CO < NOx < CH4 < NMVQC < 
N20, met een verveelvoudiging van de orde van grootte (enige honderden procenten). 
4. Programma's, beleids- en andere maatregelen 
4.1. In oktober 1991 heeft de Commissie een algemene strategie voor de beperking van 
C02-emissies en de verhoging van het energierendement voorgesteld, met als doel de 
C02-emissies in de Gemeenschap in het jaar 2000 op het niveau van 1990 te stabiliseren. 
De strategie van de Gemeenschap steunt op vier pijlers: 
- De communautaire programma's voor een zuiniger energiegebruik en energietechnologie 
Het programma THERMIE I (1990-1994) had tot doel de demonstratie en verspreiding 
van schonere en meer efficiënte energietechnieken. JOULE II (1991-1995) heeft 
betrekking op O&O op hetzelfde gebied; hierbij gaat het ook om de uitwerking van de 
OTO-strategie en om de energie/economie/milieu-aspecten van de klimaatveranderings-
problematiek. SAVE (1991-1995) is een programma voor wetgeving op het gebied van 
energie-efficiëntie en omvat financiële steun voor de totstandbrenging van infrastructuren 
voor een zuiniger energiegebruik in de Lid-Staten. ALTENER (1993-1997) verschaft 
financiële steun voor activiteiten waarmee tot de toepassing van hernieuwbare 
energietechnologieën wordt bijgedragen en beoogt normaliseringsmaatregelen voor 
installaties die hernieuwbare energie produceren. 
- Fiscale maatregelen 
In juni 1992 heeft de Commissie een voorstel voor een richtlijn van de Raad ingediend 
totinvoering van een heffing op fossiele brandstoffen waarvan de belastinggrondslag voor 
50% door de energiewaarde en voor 50% door het koolstofgehalte van het energieprodukt 
wordt gevormd. In december 1994 werd bij de Raad overeenstemming bereikt over de 
behoefte van de Lid-Staten aan een communautair raamwerk voor de toepassing van de 
nationale C02-/energie-heffing. Op 10 mei 1995 heeft de Commissie een gewijzigd 
voorstel ter zake goedgekeurd. De voornaamste wijziging die werd voorgesteld was dat 
aan de heffing van een geharmoniseerde belasting een overgangsperiode voorafgaat 
gedurende welke de Lid-Staten, met inachtneming van een geharmoniseerde 
belastingstructuur, de vrijheid hebben de belastingtarieven per produkt vast te stellen, mits 
het door de Gemeenschap nagestreefde doel de C02-uitstoot door een betere energie-
efficiëntie en overschakeling op koolstofarme of-vrije brandstoffen te beperken, volledig 
in de structuur van de toegepaste tarieven tot uitdrukking komt. 
- Een bewakingsmechanisme 
Met het bewakingsmechanisme wordt toezicht gehouden op de maatregelen van 
Gemeenschap en Lid-Staten om de in communautair verband nagestreefde stabilisering 
van de C02-emissies in het jaar 2000 te realiseren. De Commissie evalueert deze 
programma's voortdurend om na te gaan of de in de Gemeenschap als geheel gemaakte 
vooruitgang voldoende is om een stabilisering van de C02-uitstoot in het jaar 2000 op het 
niveau van 1990 te verwezenlijken. Over de programmaresultaten wordt aan het Europees 
Parlement en de Raad verslag uitgebracht. 
- Nationale programma's 
In het kader van de communautaire strategie worden beleidsprogramma's vereist waarmee 
de emissies van broeikasgassen in de Lid-Staten worden beperkt en die een aanvulling 
vormen op de in communautair verband getroffen maatregelen. 
Vanaf 1 januari 1995 gaat THERMIE - nu beter bekend als JOULE-THERMIE - door 
het leven als het nieuwe programma voor niet-nucleaire energie. Voor de eerste maal 
worden binnen dit nieuwe programma (1995-1998) de onderzoek- en 
ontwikkelingsaspecten van JOULE gecombineerd met de demonstratie- en promotie­
initiatieven van THERMIE. 
De Commissie heeft het voorstel voor een nieuw SAVE-programma (SAVE II) op 31 mei 
1995 goedgekeurd. Twee andere programma's met soortgelijke doelstellingen en 
activiteiten, namelijk het PACE-programma voor een efficiënter elektriciteitsgebruik en 
het jaarlijks programma ter ondersteuning van regionale en stedelijke acties, zullen 
eveneens in SAVE II worden ondergebracht. Het is de bedoeling dat SAVE II op 
1 januari 1996 van start gaat en tot en met 31 december 2000 loopt. Het voorgestelde 
budget bedraagt 150 miljoen ecu. 
4.2. Naast de in het kader van de communautaire strategie goedgekeurde beleids- en 
andere maatregelen, draagt ook het in bepaalde sectoren gevoerde beleid tot een 
beperking van emissies van broeikasgassen bij. 
- De herstructurering van het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (GLB) van 1992 omvat 
maatregelen, zoals de vermindering van de agrarische prijssubsidies en de invoering van 
plannen om een andere bestemming aan landbouwgronden te geven, die een remmend 
effect op de uitstoot van broeikasgassen hebben. Bovendien wordt door de ter begeleiding 
van de GLB-hervorming goedgekeurde landbouw-/milieumaatregelen tot de beperking van 
broeikasgasemissies bijgedragen. 
- Het EG-bosbouwbeleid, waaronder de financiële steun voor bebossingsmaatregelen en 
verordeningen om tot een meer milieugerichte produktiviteit van het bosbestand te komen, 
zijn allemaal bevorderlijk voor de absorptie van de C02-uitstoot. 
- Binnen de Gemeenschap wordt het vervoer een steeds grotere bron van 
broeikasgasemissies. Van 1991 tot en met 1994 is een reeks richtlijnen van de Raad 
goedgekeurd waarin normen worden vastgesteld voor de uitstoot van CO, 
koolwaterstoffen en NOx door verschillende typen voertuigen. Door fiscale 
beleidsmaatregelen met betrekking tot accijnzen op motorbrandstof worden de 
minimumtarieven geharmoniseerd, waarbij het de bedoeling is tot een geleidelijke 
verhoging van deze rechten te komen. 
- Wat afval betreft, zijn de richtlijn inzake verpakking en verpakkingsafval en de richtlijn 
inzake afvalstortplaatsen op 20 december 1994 goedgekeurd (94/62/EG). 
4.3. Nog vóór de eerste conferentie van de partijen bij het UNFCCC en in antwoord 
op het desbetreffend verzoek van de Raad, heeft de Commissie een werkdocument over 
de klimaatveranderingsstrategie van de EU (SEC/95/288 def.) voorbereid en op 
1 maart 1995 goedgekeurd. In dit document worden de beleidsopties voor de beperking 
van C02-emissies in het tijdvak 2005-2010 aan een eerste analyse onderworpen. In het 
document wordt onder andere gesteld dat het technisch mogelijk is de C02-uitstoot tegen 
zonder of met lage kosten in vergelijking met 1990, in 2010 met maximaal 10% terug te 
brengen, vooropgesteld dat er nuttig gebruik wordt gemaakt van de positieve synergie 
tussen het klimaatveranderingsbeleid en het beleid in een aantal andere communautaire 
sectoren. De Commissie zal in een later stadium tot een meer uitgebreide analyse 
overgaan. 
4.4. In tabel E;.2 wordt een overzicht van de door de Raad goedgekeurde beleids- en 
andere maatregelen gegeven. 
Tabel E.2. Door de Raad goedgekeurde programma's, beleids- en andere maatregelen. 
Naam Tijdvak Budget Beschrijving 
THERMIE I 
SAVE-pro^ramma 
SAVE-wetgeving 
Energiebeheer op regionaal en 
stedelijk niveau 
ALTENER-programma 
Vrijwillige overeenkomst 
Bewakingsmechanisme 
GLB-hervorming, prijsverlaging 
GLB-hervorming, 
braakleggingsregeling 1990-1994 
1991-1995 
1992-.... 
1992-.... 
1994-.... 
1990-1995 
1993-1997 
1993-2000 
1992-. 
1992-700 min ecu 
35 min ecu 
20 min ecu 
40 min ecu Financiële steun voor schone energietechnologie 
Financiële steun voor energie-efficiëntieprojecten 
Energie-efficiëntienormen voor nieuwe verwarmingsketels 
Energie-etikettering van belangrijkste huishoudapparaten, kaderrichüijn 
Energie-etikettering van koelkasten en diepvriezers 
Rationalisering energiegebruik op regionaal en stedelijk niveau 
Financiële steun voor hernieuwbare energiebronnen 
CEN/CENELEC zullen normen uitwerken voor thermische conversie met 
CEN/CENELEC-systemen, elektriciteitsopwekking uit zonne-energie en 
windturbines 
Procedures voor toezicht op de vooruitgang bij de voor 2000 nagestreefde C02-
stabilisering 
Door een verlaging van de landbouwprijzen wordt het gebruik van kunstmest 
minder rendabel gemaakt, hetgeen een reden is waarom men de laatste jaren minder 
kunstmest is gaan gebruiken (met als gevolg een vermindering van de N20-emissies) 
Plannen voor verplichte braaklegging van landbouwgronden zijn bevorderlijk voor 
de teelt van biobrandstoffen 
Tabel E.2. Door de Raad goedgekeurde programma's, beleids- en andere maatregelen (vervolg). 
Naam 
GLB-hervorming, extensivering 
van de rundvleesproduktie 
Landbouw-/milieumaatregelen 
Bebossing 
Bescherming van bossen tegen 
verontreiniging 
Preventie van bosbranden 
Emissienormen voor zware 
bedrijfsvoertuigen 
Emissienormen voor lichte 
bedrijfsvoertuigen 
Emissienormen voor 
personenauto's 
Belastingmaatregelen voor 
motorbrandstof Tijdvak 
1992-.... 
1993-1997 
1993-1997 
1992-1996 
1992-1996 
1993-.... 
1993 .... 
1997-.... 
1992 .... Budget 
3670 min ecu 
1260 min ecu 
29,4 min ecu 
70 min ecu Beschrijving 
De premies zijn gekoppeld aan de maximale beweidingsdichtheid, waardoor de 
CH4-emissies per hectare wordt verminderd 
Financiële steun voor zoneprogramma's, m.i.v. milieumaatregelen 
Financiële steun voor bebossing 
Verhoging netto primaire produktiviteit van bomen en daardoor toename van uit 
C O 2- absorp tiepotentieel 
Maatregelen bevorderlijk voor C02-absorptie 
Emissienormen voor CO, koolwaterstoffen en NOx 
Emissienormen voor CO, koolwaterstoffen en NOx 
Emissienormen voor CO, koolwaterstoffen en NOx 
Minimale accijnsheffing op benzine en dieselolie 
10 - il 
Tabel E.2. Door de Raad goedgekeurde programma's, beleids- en andere maatregelen (vervolg). 
Naam 
Richtlijn afvalstortplaatsen Tijdvak 
1994-.... Budget Beschrijving 
Milieunormen voor afvalstortplaatsen bevorderlijk voor beperking van CH4-emissies 
12 
5. Nationale programma's van de Lid-Staten 
5.1. Een van de hoekstenen van de strategie van de Europese Gemeenschap om de 
emissies van broeikasgassen terug te dringen zijn de nationale programma's van de 
Lid-Staten. Op België na hebben alle Lid-Staten reeds uit hoofde van het UN FCCC 
verslag uitgebracht. België heeft zijn nationale programma's aan het UN FCCC 
voorgelegd in het kader van het EG-bewakingsmechanisme voor toezicht op emissies van 
C02 en andere broeikasgassen. 
5.2. Alle nationale verslagen omvatten een inventarislijst van emissies in 1990, een lijst 
van ter beperking van broeikasgasemissies goedgekeurde programma's, beleids- en andere 
maatregelen en prognoses voor de emissies van broeikasgassen in het jaar 2000. 
Aangezien de in de nationale verslagen vervatte prognoses aan de hand van diverse 
modellen en veronderstellingen omtrent basisgegevens tot stand zijn gekomen, kunnen zij 
niet worden samengevoegd tot prognoses voor de Europese Gemeenschap als geheel. 
5.3. Acht Lid-Staten, Oostenrijk, Finland, Frankrijk, Griekenland, Ierland, Italië, 
Portugal en Spanje, verwachten een toename van de C02-emissies in 2000 vergeleken met 
1990. Eén Lid-Staat, Zweden2 , voorziet een stabilisering van de C02-uitstoot in 1990. 
Vijf Lid-Staten, België, Denemarken3, Luxemburg, Nederland4 en het Verenigd 
Koninkrijk, voorspellen een minder grote C02-uitstoot in 2000. Duitsland komt met een 
prognose voor de C02-emissies in 2005 en denkt zijn C02-emissies in dat jaar op een 
lager peil te kunnen brengen. 
Elf Lid-Staten hebben prognoses voor CH4- en N20-emissies in 2000 verstrekt. Twee 
Lid-Staten verwachten een toeneming van de CH4-emissies: Ierland en Luxemburg; twee 
andere Lid-Staten, Oostenrijk en Frankrijk, denken hetemissiepeil te kunnen stabiliseren 
en de overige zeven Lid-Staten, Denemarken, Finland, Griekenland, Italië, Nederland, 
Zweden en het Verenigd Koninkrijk, verwachten een vermindering van de CH4-uitstoot. 
Zes Lid-Staten rekenen op een toename van de N20-emissies, namelijk Denemarken, 
Finland, Griekenland, Ierland, Luxemburg en Nederland; twee Lid-Staten, Oostenrijken 
Italië, verwachten een stabilisering en de drie overige Lid-Staten, Frankrijk, Zweden en 
het Verenigd Koninkrijk, denken het N20-emissiepeil te kunnen verlagen. Duitsland heeft 
prognoses voor 2005 overgelegd en gaat ervan uit dat er dan minder CH4 en N20 in het 
milieu terecht zal komen. 
6. Prognoses voor C02-emissies in het jaar 2000 
6.1. Als eerste poging om tot prognoses met betrekking tot C02-emissies als gevolg 
van energieproduktie en -gebruik in de EG te komen, is gebruik gemaakt van het 
Indien gebaseerd op naar temperatuur gecorrigeerde C02-emissies in 1990. Gaat men van de reële C02-emissies in 1990 
uit, dan kan een toename van de C02-uitstoot met 4% worden verwacht. 
Indien gebaseerd op C02-emissies in 1990 die voor fluctuaties in de elektriciteitsinvoer zijn gecorrigeerd. Gaat men van 
de reële C02-uitstoot in 1990 uit, dan moet een toename van de C02-emissies met 3% worden verwacht. 
Indien gebaseerd op voor temperatuur gecorrigeerde C02-emissies in 1990. Gaat men van de reële C02-uitstoot in 1990 
uit, dan moet een stabilisering van de C02-emissies worden verwacht. 
13 
grootschalige energieplanning en -prognosemodel MIDAS (Model Integrating Demand 
and Supply). Dit model combineert een econometrische "top-down"-benadering met een 
micro-economische aanpak. In het model hebben verscheidene scenario's toepassing 
gevonden. Het MIDAS-model en de hierin toegepaste scenario's verschillen qua structuur 
en hypotheses aangaande exogene variabelen van de door de Lid-Staten ter voorspelling 
van hun C02-emissies aangewende modellen en scenario's. De resultaten zijn daarom niet 
onderling vergelijkbaar. 
Wel moet benadrukt worden dat de in dit verslag beschreven simulaties geen officiële 
simulaties zijn om de doeltreffendheid van het in de EG gevoerde 
klimaatveranderingsbeleid te beoordelen. De simulatieresultaten geven slechts een eerste 
indruk van toekomstige emissies van broeikasgassen in de EG. Er wordt thans verder 
gewerkt aan meer nauwkeurige modellen en scenario's. 
6.2. Uit tabel E.3 blijkt welke ontwikkeling de C02-emissies als gevolg van 
energieproduktie en -gebruik in de 15 Lid-Staten zullen doormaken. 
Tabel E.3. Verloop van de C02-emissies door energieproduktie en -gebruik in de EG -
Voorlopige resultaten (EUR-15) (xlOOO Gg) 
Scenario's 1990 2000 2010 2020 
Conventional 
Wisdom 
Battlefield 
Forum 
Hypermarket 3.155 
3.155 
3.155 
3.155 3.326 
3.35.7 
3.089 
3.325 3.557 
3.428 
2.986 
3.597 3.648 
3.368 
2.855 
3.686 
6.3. Volgens het "Conventional Wisdom "-scenario, het "gangbare-mening"-model, 
een "gewoon" wereldbeeld door een traditionele kijk op de meest waarschijnlijke manier 
waarop de situatie in de wereld zich zal ontwikkelen, is te verwachten dat de C02-uitstoot 
in de EG tegen het jaar 2000 met 5%, tegen 2010 met 13% en tegen 2020 met 16% zal 
zijn teruggebracht (vergeleken met het peil van 1990). Het "Hypermarket"-scenario, 
waarin marktmechanismen, liberalisme en de vrije markt een belangrijke rol spelen, geeft 
een soortgelijke toename te zien: respectievelijk 5%, 14% en 17% voor de jaren 2000, 
2010 en 2020. Het "Battlefield"-scenario, het conflictmodel, waarbij o.a. wordt 
aangenomen dat de wereld weer in haar vroegere staat van isolationisme, machtsblokken 
en protectionisme zal vervallen, resulteert in een afnemende groei van de C02-emissies: 
een toename met 6% in 2000, met 9% in 2010 en met 7% in 2020. Volgens het 
"Forum"-scenario, het harmoniemodel, waarbij o.a. wordt uitgegaan van een meer op 
consensus en internationale samenwerking georiënteerde wereld en het overheidsapparaat 
een belangrijke rol krijgt toebedeeld, wordt een vermindering van de C02-uitstoot 
verwacht: 2% in 2000, 5% in 2010 en 10% in 2020. 
14 
7. Beoordeling van de kwetsbaarheid en aanpassingsmaatregelen 
7.1. Daar het grondgebied van de Europese Gemeenschap uit een rijke verscheidenheid 
aan landschappen bestaat en ook het klimaat aanzienlijke variaties vertoont in de 
verschillende delen van de Gemeenschap, kunnen de mogelijke gevolgen van 
klimaatverandering naar gelang van de plaatselijke of regionale omstandigheden enorm 
uiteenlopen. 
7.2. Uitgaande van een verdubbeling van de C02-concentratie in de atmosfeer, kan een 
gemiddelde toename van de wintertemperatuur in Noord-Europa met 2-5°C worden 
verwacht, terwijl de winters in centrale en zuidelijke regio's 1-3% warmer zullen 
worden. Verwacht wordt dat de gemiddelde zomertemperatuur in geheel Europa met 
1-4°C zal stijgen. De veranderingen in temperatuur en neerslag hebben enorme gevolgen 
voor de landbouw, welke, afhankelijk van de regio in kwestie, zowel positief als negatief 
kunnen zijn. Ondanks gedeeltelijk positieve gevolgen zullen de negatieve gevolgen voor 
de landbouw in het algemeen toch de overhand hebben. De stijging van de zeespiegel 
vormt een potentiële bedreiging voor het grote kustgebied van de Europese Gemeenschap 
(circa 89.000 km kustlijn, de kuststroken van kleine eilanden niet meegerekend), en 
vooral voor laaggelegen gebieden. Naarmate de zeespiegel stijgt zullen zware stormen 
grotere gebieden treffen. Vooral in de noordelijke zeeën en het Middellandse-Zeegebied 
wordt de door stormen aangerichte schade als bijzonder zorgwekkend gezien. Onderzoek 
naar de economische gevolgen wijst uit dat een wereldwijde temperatuurstijging de EG 
waarschijnlijk in het algemeen voor economische kosten zal stellen, hoewel hier in 
bepaalde sectoren en regio's ook profijt van kan worden getrokken. 
7.3. Een van de hoofddoelstellingen van het vijfde communautaire actieprogramma 
"Op weg naar duurzame ontwikkeling" is het geïntegreerde beheer van kustgebieden. De 
Commissie is momenteel bezig met de voorbereiding van een mededeling over een 
geïntegreerd beheer van kustgebieden. Hoewel de hiertoe nodige instrumenten reeds 
bestaan, was men van oordeel dat deze nu beter geïmplementeerd moeten worden. 
Coördinatie wordt als een middel gezien om dat doel te bereiken. Er wordt een driejarig 
demonstratieprogramma voorgesteld om de voorwaarden voor coördinatie te onderzoeken 
en aan te tonen hoe deze coördinatie in haar werk moet gaan, zoals horizontaal tussen de 
verschillende takken van bedrijvigheid (integratie) en verticaal tussen verschillende 
bevoegdheidniveaus (subsidiariteit). Door onderzoek- en ontwikkelingsactiviteiten zal een 
wetenschappelijke basis voor een gezond ecologisch beheer van de kuststreken worden 
verschaft. 
7.4. In juni 1994 heeft de Europese Gemeenschap de resolutie ondertekend inzake de 
strategieën voor een proces van aanpassing op lange termijn van de Europese bossen aan 
klimaatverandering. Het onderzoek in Europa naar de samenhang tussen 
klimaatverandering en ecosystemen in bosgebieden wordt geïntensiveerd. 
8. Financiering en internationale samenwerking 
8.1. Sedert de goedkeuring van het vijfde actieprogramma "Op weg naar duurzame 
ontwikkeling" is vooruitgang gemaakt met de inpassing van milieu-vereisten in de 
samenwerking met ontwikkelingslanden en landen wier economie in een overgangsfase 
15 
verkeert. In de meeste bilaterale samenwerkingsovereenkomsten tussen de Gemeenschap 
en haar partners worden nu milieu-overwegingen verdisconteerd. 
8.2. Samenwerking met niet tot de Gemeenschap behorende landen, de zogenoemde 
"derde landen", op het gebied van klimaatverandering vindt onder andere plaats in het 
kader van het SYNERGY-initiatief en van het Europese Energiehandvest. De Commissie 
heeft voorgesteld dit initiatief in een programma om te zetten. Doel van het SYNERGY-
initiatief is op langere termijn een verbetering van de energiesituatie in de wereld te 
bewerkstelligen en aldus de communautaire energievoorziening veilig te stellen, door 
andere landen bij het maken van doeltreffende beleidskeuzen op energiegebied 
behulpzaam te zijn. Door de planning van de energieproduktie, een rationeel 
energiegebruik, counselling en opleiding te bevorderen, draagt SYNERGY bij tot de 
vermindering van broeikasgasemissies. Het programma is voor vijfjaar gepland en heeft 
een budget van 50 miljoen ecu. Het Europees Energiehandvest is in december 1994 
ondertekend. Het Handvest omvat een politieke verklaring waarin de ondertekenaars zich 
ertoe verbinden op het vlak van handel, investeringen en bij andere beleidsmaatregelen 
in alle energiesectoren samen te werken. Deze inspanningen zouden tot de 
totstandbrenging van een echte Europese energiemarkt kunnen leiden. Van 
milieubescherming en een efficiënter energiegebruik dank zij de in het kader van het 
Handvest gesloten verdragen en protocols, zal een positief effect op de emissies van C02 
en andere broeikasgassen uitgaan, vooral omdat hierdoor de marktprijzen worden 
gestimuleerd, hetgeen bevorderlijk is voor een meer efficiënt energiegebruik. Voor alle 
samenwerkingsprojecten waarvan milieu-effecten kunnen worden verwacht zou een 
milieu-effectrapportage moeten worden uitgevoerd 
8.3. De samenwerking met de ontwikkelingslanden vindt plaats in het kader van 
algemene en meer specifieke samenwerkingsprogramma's. De specifieke programma's 
voorzien in samenwerking op het vlak van onderzoek, energie en bosbouw. Via het 
specifiek programma "Biowetenschappen en biotechnologie ten behoeve van de 
ontwikkelingslanden" is de onderzoeksamenwerking toegespitst op gebieden die voor de 
wereldwijde klimaatveranderingsproblematiek van belang zijn en in het bijzonder op die 
in verband met gebruik en beheer van ecosystemen. Door de samenwerking inzake 
energie en bosbouw is de financiering mogelijk geworden van projecten op het gebied van 
hernieuwbare energiebronnen in Azië en Latijns-Amerika (ALA) en van projecten voor 
de instandhouding en het duurzaam beheer van tropische en sub-tropische bossen in 
Afrika, het Caribisch gebied en de landen van de Stille Oceaan (ACS). 
De meest omvattende van alle algemene overeenkomsten met ontwikkelingslanden zijn 
die welke met de ACS-landen zijn gesloten, de zogenoemde Overeenkomsten van Lomé. 
In het kader van Lomé IV (1990-1995) is het milieu een van de voornaamste 
samenwerkingsgebieden geworden. Binnen het ruimere verband van de pogingen die 
worden ondernomen om het milieu te beschermen en het natuurlijk evenwicht te 
herstellen, is er de samenwerking in engere zin, ter bevordering van specifieke 
maatregelen tot behoud van natuurlijke - hernieuwbare en niet-hernieuwbare -
hulpbronnen, de bescherming van ecosystemen en de beheersing van droogte, 
woestijnvorming en onibossing. Een ander samenwerkingsterrein is de ontwikkeling van 
energietechnologie, in het bijzonder de bevordering van een zuinig energiegebruik en van 
nieuwe en hernieuwbare energiebronnen. 
16 
Sinds 1976 heeft de Commissie een beleid gevoerd van financiële, technische en, meer 
recentelijk, van economische samenwerking met de ALA-ontwikkelingslanden. 
Overeenkomstig de nieuwe richtsnoeren voor communautaire samenwerking met de 
ALA-landen zijn de prioriteiten op langere termijn nu de bescherming van milieu en 
natuurlijke hulpbronnen en duurzame ontwikkeling. 10% van de totale 
begrotingstoewijzing voor het tijdvak 1991-1995 is gereserveerd voor projecten die 
specifiek op de bescherming van het milieu en in het bijzonder van tropische bossen 
gericht zijn. 
8.4. De samenwerking van de EG met de landen in Midden- en Oost-Europa (LMOE) 
en de landen van de vroegere Sovjetunie is voornamelijk gebaseerd op PHARE 
(Programma voor steun aan de economische herstructurering van de landen van Midden-
en Oost-Europa) en TACIS (Programma voor technische bijstand aan het Gemenebest van 
Onafhankelijke Staten). HetPHARE-programmaiseen EG-initiatief waarmee de politieke 
en economische ontwikkeling van de LMOE gesteund wordt. Vooral de activiteiten op 
energiegebied zijn hier voor het klimaatveranderingsvraagstuk van bijzonder belang. 
Het algemene doel van het TACIS-programma is de uit de voormalige Sovjetunie 
voortgekomen onafhankelijke staten behulpzaam te zijn bij de overgang naar een 
markteconomie. In 1993 is in de TACIS-verordening een specifieke verwijzing naar het 
milieu opgenomen. Energie wordt als een van de prioritaire sectoren van het TACIS-
programma gekenschetst. Opgemerkt zij dat ieder programma in de energiesector een 
energiebesparingscomponent heeft. 
9. Onderzoek, demonstratie en ontwikkeling 
9.1. Het onderzoek naar klimaatveranderingen maakt deel uit van de EG-
kaderprogramma's voor onderzoek en ontwikkeling. Binnen het bestek van deze 
kaderprogramma's zijn de specifieke programma's voor onderzoek op het gebied van 
milieu, niet-nucleaire energie en mariene wetenschappen van bijzondere betekenis voor 
de klimaatveranderingsproblematiek. Voor het onderzoek in al deze drie sectoren zijn de 
laatste jaren veel meer begrotingsmiddelen uitgetrokken. 
9.2. Gedurende het tweede kaderprogramma voor onderzoek en ontwikkeling 
(1987-1991) had het Europees programma voor klimatologie en natuurrampengevaar 
(EPOCH) de sterkste binding met de klimaatveranderingsproblematïek. Het onderzoek 
was toegespitst op de klimatologische situatie in het verleden en klimaatveranderingen, 
klimaatprocessen en -modellen, de uitwerking van klimaatveranderingen en hieraan 
verbonden gevaren en het gevaar van aardbevingen. 
9.3. In het derde kaderprogramma voor onderzoek en ontwikkeling (1990-1994) kwam 
de nadruk meer op milieu-onderzoek te liggen. Het milieuprogramma omvatte de 
volgende onderzoekterreinen: deelneming aan wereldwijde 
klimaatveranderingsprogramma's, milieutechnologie en -engineering, onderzoek naar 
economische en sociale aspecten van milieukwesties en technologische en natuurlijke 
gevaren. 
17 
9.4. H et vierde kaderprogramma voor onderzoek en ontwikkeling (1994-1998) voorziet 
in een specifiek programma inzake milieu en klimaat. In dit programma komen vier 
onderwerpen aan de orde: het natuurlijk milieu, de milieukwaliteit en wereldwijde 
klimaatveranderingen; milieutechnologie; ruimtetechnologie toegepast op milieubewaking 
en -onderzoek en de menselijke dimensie van milieuveranderingen. Het Gezamenlijk 
Centrum voor Onderzoek (GCO) zal via zijn eigen activiteitenprogramma ook bijdragen 
tot de verwezenlijking van de communautaire doelstellingen op de onder het milieu- en 
klimaatprogramma vallende gebieden. 
9.5. Er zijn verder twee opeenvolgende programma's, JOULE I (1989-1992) en 
JOULE II (1990-1994), door de Gemeenschap vastgesteld. Beide programma's waren 
gericht op de ontwikkeling van schone en efficiënte energietechnologieën op de volgende 
drie gebieden: rationeel gebruik van energie (door het bedrijfsleven, bij het vervoer en 
in de bouw); geavanceerde technologieën voor fossiele brandstoffen en hernieuwbare 
energiebronnen. Er wordt ook hard gewerkt aan energie-/economie-/milieu-modellen, 
waarbij men zich voornamelijk op strategieën ter vermindering van C02-emissies 
concentreert. De milieudimensie, die reeds integrerend onderdeel van JOULE I vormde, 
is in JOULE II verder versterkt. 
9.6. Een specifiek programma inzake niet-nucleaire energie wordt tijdens het vierde 
kaderprogramma voortgezet. Dit programma heet JOULE-THERMIE. Binnen dit 
programma zullen voor de eerste keer O&O- en demonstratie-activiteiten te zamen 
worden gebracht. Bij O&O zal de nadruk meer op hernieuwbare energie en vervoer 
komen te liggen, terwijl het bij de demonstratie-activiteiten om een rationeler 
energiegebruik, fossiele-brandstoffentechnologie en de verspreiding van 
onderzoekresultaten is begonnen. Er wordt voorzien in aanzienlijke steun voor de OTO-
strategie, waarbij de nadruk komt te liggen op de met betrekking tot klimaatverandering 
te volgen technologische strategie en het voor eigen rekening nemen (internalisatie) van 
de uit energieproduktie en -gebruik voortvloeiende milieukosten. 
9.7. De EG-programma's voor mariene wetenschappen en technologie (MAST) zijn 
bedoeld om de verschillende lopende onderzoekactiviteiten van de Lid-Staten de zo nodige 
communautaire dimensie mee te geven. MAST moet bijdragen tot de verschaffing van 
een wetenschappelijke en technologische basis voor verkenning, exploitatie, beheer en 
bescherming van de Europese kustwateren en de zeeën waaraan de Lid-Staten grenzen 
en moet de mariene wetenschapsmogelijkheden in de verschillende gebieden van de EG 
meer met elkaar in evenwicht te brengen. 
10. Onderwijs, opleiding en bewustmaking van het publiek 
10.1. Of de met betrekking tot de klimaatveranderingsproblematiek genomen beleids-
en andere maatregelen succes hebben, zal voor een groot deel afhangen van hetgeen de 
bevolking beslist of onderneemt. Op EG-niveau moeten voorlichting, onderwijs en 
opleidingsprogramma's inzake klimaatverandering en energiegebruik voornamelijk binnen 
het kader van (sectoriële) beleidsprogramma's, zoals met betrekking tot 
energievoorziening, vtrvoer, stadsontwikkeling en landbouw, worden gesitueerd. 
18 
10.2. Voorlichting van het grote publiek vormt een hoofdbestanddeel van het SAVE-, 
ALTENER- en THERMIE-programma en van de activiteiten in verband met 
energiebeheer op regionaal en stedelijk niveau. De door THERMIE ontplooide activiteiten 
ter verspreiding van kennis en projectresultaten omvatten een netwerk van zo'n veertig 
organisaties ter bevordering van energietechnologie (OPET), waarbij het accent ligt op 
de verspreiding en bevordering van innoverende energietechnologieën in geheel Europa, 
met inbegrip van de landen van Midden- en Oost-Europa en van de voormalige 
Sovjetunie. 
10.3. De EG steunt paneuropese milieucampagnes van lokale overheden waarbij 
gestreefd wordt naar plaatselijke duurzaamheid of een aanzienlijke plaatselijke bijdrage 
tot wereldwijde duurzaamheid, zoals het project "Duurzame steden", de Club van 
autovrije steden en de actie "Steden voor klimaatbescherming". 
10.4. Opleiding en onderwijs behoren tot de begeleidende maatregelen van de 
communautaire onderzoekprogramma's. Een voorbeeld van deze activiteiten zijn de 
cursussen die door de Europese School voor Klimatologie en Natuurrampengevaar 
worden georganiseerd. 
19 - 2-4 
1. INLEIDING 
Het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschappen is in 1958 in werking 
getreden. Sedertdien is het verschillende keren gewijzigd om de toetreding van nieuwe 
Lid-Staten mogelijk te maken en om zijn doelstellingen te versterken en uit te breiden. 
De twee belangrijkste teksten tot wijziging van het oorspronkelijke verdrag zijn de in 
1987 in werking getreden Europese Akte (EA) en het op 1 november 1993 in werking 
getreden Verdrag betreffende de Europese Unie, bekend als het Verdrag van Maastricht. 
Tot 1 januari 1995 bestond de Europese Gemeenschap uit de volgende Lid-Staten: België, 
Denemarken, Frankrijk, Duitsland, Griekenland, Ierland, Italië, Luxemburg, Nederland, 
Portugal, Spanje en het Verenigd Koninkrijk. Met ingang van 1 januari 1995 zijn ook 
Oostenrijk, Finland en Zweden lid van de Europese Gemeenschap geworden. Hoewel 
deze mededeling voornamelijk het tijdvak 1990-1994 bestrijkt, zijn er ook relevante 
gegevens over de drie nieuwe Lid-Staten in opgenomen. Bovendien is er gekeken naar 
voor de onderhavige problematiek belangrijke ontwikkelingen op communautair en 
nationaal niveau sinds 1 januari 1995. 
De belangrijkste doelstellingen van de Europese Gemeenschap worden in artikel 2 van 
het Verdrag betreffende de Europese Unie uiteengezet: "het bevorderen van een 
harmonische en evenwichtige ontwikkeling van de economische activiteit binnen de gehele 
Gemeenschap, een duurzame en niet-inflatoire groei met inachtneming van het milieu, 
een hoge graad van convergentie van de economische prestaties, een hoog niveau van 
werkgelegenheid en van sociale bescherming, een verbetering van de levensstandaard en 
van de kwaliteit van het bestaan, de economische en sociale samenhang en de solidariteit 
tussen de Lid-Staten"5. Een der hoofddoelstellingen van het Verdrag betreffende de 
Europese Unie is de bevordering van duurzame en niet-inflatoire groei, met inachtneming 
van het milieu. In het Verdrag wordt erkend dat milieubeschermingseisen in de 
vaststelling en wijze van uitvoering van het communautaire beleid in andere sectoren 
moeten worden ingebouwd. Een van de doelstellingen van het communautaire 
milieubeleid is de bevordering van maatregelen op internationaal niveau om regionale of 
wereldwijde milieuproblemen het hoofd te kunnen bieden. 
Het vijfde milieuactieprogramma "Op weg naar een duurzame ontwikkeling" werd in 
1992 door de Commissie goedgekeurd; dit programma, waarvan de strategische 
onderbouw in 1993 door de Raad is goedgekeurd (PB C 138, 17.5.1993, blz. 5) vormt 
de weg voorwaarts waarvoor het communautaire milieubeleid gekozen heeft. De hierin 
vervatte strategie tracht een gulden middenweg te vinden tussen economische 
ontwikkeling en bescherming van het milieu (duurzaamheid). Voor de eerste maal wordt 
in een kaderprogramma de noodzaak erkend van een alomvattende en doelgerichte aanpak 
van milieuvraagstukken op communautair niveau. Uitgangspunt vormt de noodzaak om 
alle hierbij betrokken maatschappelijke groeperingen in een geest van gedeelde 
verantwoordelijkheid deel te laten hebben aan de totstandbrenging van een duurzame 
ontwikkeling. Het programma is op vijf hoofdgebieden - industrie, landbouw, energie, 
Artikel 2, Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap, als gewijzigd bij artikel G, 
punt 1, en G, punt 2, van het Verdrag betreffende de Europese Unie. 
22 
transporten toerisme - geconcentreerd waar zich de ernstigste milieuproblemen voordoen 
en waar maatregelen voor het milieu als geheel de beste resultaten kunnen opleveren. In 
het programma wordt erkend dat wet- of regelgeving op zich niet voldoende is en wordt 
de aanbeveling gedaan een grotere verscheidenheid van instrumenten, waaronder 
economische/fiscale instrumenten, financiële-bijstandsmechanismen en horizontale 
instrumenten als voorlichting, onderwijs, onderzoek en ontwikkeling, alsmede het 
verzamelen van gegevens, in te zetten. 
De aan de Europese Gemeenschap toevertrouwde taken worden door de volgende 
instellingen uitgevoerd: een gekozen Europees Parlement, een Raad bestaande uit een 
vertegenwoordiger van elke Lid-Staat op ministerieel niveau, een Commissie bestaande 
uit onafhankelijke leden en een Hof van Justitie om op een juiste interpretatie en 
toepassing van het Verdrag toe te zien. 
De hiermee samenhangende werkzaamheden houden in dat de Commissie en de Raad, 
gezamenlijk of in samenwerking met het Europees Parlement, verordeningen vaststellen, 
richtlijnen uitvaardigen, besluiten en beschikkingen nemen, aanbevelingen doen of 
adviezen uitbrengen. Verordeningen hebben een algemene strekking. Zij zijn verbindend 
in al hun onderdelen en rechtstreeks toepasselijk in elke Lid-Staat. Richtlijnen zijn 
bindend in zoverre dat hiermee bepaalde resultaten moeten worden bereikt, maar laten 
de keuze van vorm en methodes aan de Lid-Staten over. Dit betekent dat richtlijnen 
binnen een in de richtlijn zelf vast te stellen tijdslimiet in bepalingen van nationaal recht 
moeten worden omgezet. Besluiten en beschikkingen zijn verbindend in al hun onderdelen 
voor diegenen tot wie zij gericht zijn, terwijl aanbevelingen en adviezen niet bindend zijn. 
In normale omstandigheden worden communautaire wetsteksten door een voorstel van de 
Commissie voorafgegaan. Uitgaande van een dergelijk voorstel keuren de wetgevende 
instanties uit hoofde van het Verdrag (de Raad en tot op zekere hoogte het Parlement), 
gesteund door een aantal raadgevende organen, de uiteindelijke wetstekst goed. 
Een communautair optreden met betrekking tot milieuvraagstukken moet onder andere op 
het subsidiariteitsbeginsel gebaseerd zijn. Op grond van dit beginsel mag de Gemeenschap 
alleen dan tot actie overgaan indien en voor zover de doelstellingen van de voorgestelde 
maatregelen niet in voldoende mate door de Lid-Staten alleen kunnen worden 
verwezenlijkt en de desbetreffende werkzaamheden, gezien de schaal of de uitwerking 
van de voorgestelde maatregelen, beter aan de Gemeenschap kunnen worden overgelaten. 
De Europese Gemeenschap6 heeft het Raamverdrag inzake klimaatverandering van de 
Verenigde Naties (UN FCCC) tijdens de VN-conferentie over milieu en ontwikkeling 
(Rio de Janeiro, 1992) ondertekend. Naar aanleiding hiervan diende de Commissie in 
december 1992 bij de Raad een voorstel in voor een beschikking van de Raad betreffende 
de sluiting van het UN FCCC. Dit voorstel was onder andere gebaseerd op artikel 22 
van het Raamverdrag, op grond waarvan ratificatie, aanvaarding of goedkeuring door 
De benaming "Europese Gemeenschap" wordt overal in de tekst gebruikt, daar de benaming 
Europese Economische Gemeenschap krachtens het Verdrag is gewijzigd in Europese 
Gemeenschap. In deze mededeling wordt met "Europese Gemeenschap" hetzij de Gemeenschap 
van 12 (EUR-12), hetzij de Gemeenschap van 15 (EUR-15) bedoeld. De officiële benaming van 
de Europese Commissie is "Commissie van de Europese Gemeenschappen". 
23 
staten en organisaties voor regionale economische integratie mogelijk wordt gemaakt. In 
de voorgestelde beschikking van de Raad wordt gesteld dat het, gezien de 'gedeelde 
bevoegdheid van de Gemeenschap en haar Lid-Staten op de door het Raamverdrag 
bestreken gebieden, volgens de Gemeenschap en haar Lid-Staten noodzakelijk is 
verdragsluitende partijen te worden, zodat alle uit het Verdrag voortvloeiende 
verplichtingen behoorlijk kunnen worden nagekomen. Het werd meer in het bijzonder 
nodig geacht dat de Gemeenschap partij bij het Verdrag wordt en de verantwoordelijkheid 
op zich neemt voor de totstandbrenging van de met het Verdrag beoogde 
emissiestabilisering, op een tijdstip waarop de Lid-Staten nog niet in staat zijn dat doel 
op eigen kracht te bereiken. 
In december 1993 besloot de Raad zijn goedkeuring te hechten aan het voorstel van de 
Commissie voor een beschikking van de Raad, daar het voor de Gemeenschap van belang 
was het Verdrag samen met haar Lid-Staten te kunnen ratificeren voordat het in werking 
treedt, zodat de Gemeenschap als geheel en haar Lid-Staten, binnen het bestek van hun 
respectieve bevoegdheden, aan de verplichting de C02-uitstoot in de Gemeenschap te 
beperken, zouden kunnen voldoen. Dientengevolge heeft de Europese Gemeenschap het 
UN FCCC op 21 december 1993 geratificeerd. Op dezelfde dag werd de drempel van 
50 ratificaties bereikt, waardoor het Raamverdrag op 21 maart 1994 in werking trad. 
Als partij bij het Raamverdrag gaat de Europese Gemeenschap, onder andere, de 
verplichting aan beleidsmaatregelen goed te keuren en overeenkomstige maatregelen te 
nemen, om, individueel of gezamenlijk, de emissie van broeikasgassen tegen het 
jaar 2000 terug te brengen tot de niveaus van 1990. Wat C02 betreft, stelt de Europese 
Gemeenschap zich tot doel de emissies in het jaar 2000 op het niveau van 1990 te 
stabiliseren, zoals overeengekomen tijdens de zitting van de Raad van 29 oktober 1990. 
Deze mededeling van de Europese Gemeenschap in het kader van het UN FCCC geeft 
een expliciete beschrijving van beleids- en andere maatregelen op het gebied van 
klimaatverandering die op communautair niveau (zullen) worden genomen. Aan de 
verplichtingen van de Europese Gemeenschap moet echter met de hulp van elkaar 
aanvullende communautaire en nationale programma's worden voldaan. Om een volledig 
overzicht van de in de Europese Gemeenschap plaatsvindende activiteiten te kunnen 
geven, is alleen een korte samenvatting van de nationale mededelingen/programma's 
opgenomen. 
24 
2. SPECIFIEKE OMSTANDIGHEDEN IN DE EUROPESE GEMEENSCHAP 
2.1. Inleiding 
De Lid-Staten van de Europese Gemeenschap vertonen enorme onderlinge verschillen in 
omvang, bevolkingscijfer, geografische gesteldheid en economisch profiel. In dit 
hoofdstuk wordt een overzicht gegeven van de voor dit verslag relevante 
achtergrondinformatie. Er worden basisgegevens en specifieke informatie betreffende de 
Lid-Staten verstrekt, met inbegrip van gegevens over aardrijkskunde, klimaat, 
maatschappij, economie en energie. 
2.2. Geografische gesteldheid van de Europese Gemeenschap 
De Europese Gemeenschap is, als geografische eenheid, betrekkelijk bescheiden in 
omvang, maar is door het beperkte grondgebied dat het beslaat, haar situatie en de 
gunstige natuurlijke omstandigheden, een dicht bevolkt deel van de wereld. 
Op een betrekkelijk klein grondgebied herbergt het Europese continent een grote 
verscheidenheid aan landschappen. De volgende vier belangrijkste landschapstypen 
kunnen worden onderscheiden: 
de Noordeuropese laagvlakte met tal van grote steden en vruchtbare 
landbouwgronden; 
de hoogvlakten van Midden- en Zuid-Europa, waaronder de Sierra 
Nevada, de Pyreneeën en de Alpen; 
het oude Fennoskandische Schild en de Caledonische bergketen met de 
Scandinavische hoogvlakte en het noordelijke en westelijke gedeelte van 
Ierland en het VK; en 
het mediterrane kustgebied. 
De kuststreken van de Europese Gemeenschap vormen een uniek milieu-erfgoed, met 
belangrijke ecologische, culturele en economische hulpbronnen. Om een idee te geven 
van de schaal, zij vermeld dat de Europese Gemeenschap, kleine eilanden en binnenzeeën 
niet meegerekend, een kustlijn van ongeveer 89.000 km heeft (CEG, 1993). 
Het grondgebied van de Europese Gemeenschap bestaat uit een grote verscheidenheid van 
bodemtypen van uiteenlopende kwaliteit, waarvan bijna een kwart (27%) landbouwgrond 
is, ongeveer een derde (35%) bosgrond en een groot deel (18%) met gras begroeid is. 
Tabel 2.1 geeft een overzicht van het grondgebruik in de Lid-Staten en in figuur 2.1 is 
te zien wat de relatieve bijdrage van het landgebruik in de Europese Gemeenschap is. De 
bossen zijn onregelmatig verdeeld en de grootte van het hierdoor bedekte gebied varieert 
van Lid-Staat tot Lid-Staat. Finland (69%) en Zweden (62%) hebben de meeste bossen, 
25 
terwijl Ierland (5%) en Nederland (8%) ver beneden het communautaire gemiddelde 
(20%) liggen. Ierland heeft de meeste landbouwgrond: 80% van het totale grondgebied 
bestaat uit akker- en grasland. 
Tabel 2.1. Landbouw-, bos en andere gronden (km2) in de Lid-Staten (cijfers voor 
1991). 
Landbouwareaal Bosbouwarea,al Andere Totaal areaal 
Akkepland ' Grasland2 gronden 
Oostenrijk 15.060 19.860 32.100 16.700 83.860 
België 8.270 5.280 6.170 10.798 30.518 
Denemarken 25.480 2.080 4.450 11.083 43.093 
Finland 25.130 1.200 232.220 79.600 338.150 
Frankrijk 192.500 111.040 148.720 96.826 549.096 
Duitsland 119.100 52.430 104.120 81.297 356.947 
Griekenland 39.050 52.550 26.200 14.157 131.957 
Ierland 9.230 46.900 3.200 10.955 70.285 
Italië 119.700 48.750 67.680 65.181 301.311 
Luxemburg 560 696 890 446 2.586 
Nederland 9.220 10.640 3.500 18.120 41.480 
Portugal 31.730 8.380 33.000 18.876 91.986 
Spanje 199.460 102.600 159.150 43.585 504.759 
Zweden 27.680 5.520 280.200 136.560 449.960 
Verenigd Koninkrijk 65.910 111.090 24.250 42.880 244.138 
Europese Gemeenschap 888.080 579.010 1.125.93647.133 3.240.153 
1 bouwland en blijvende gewassen. 
2 Blijvend hooiland en weiland. 
Bron: Eurostat. 
26 
m.. 
të* r4 
ON f Legenda 
Arable land and permanent crops 
Permanent meadows and pastures 
Wooded area 
Other land 
fêf?' 
«Bi* 
mm% 
B5*>Vf-
m-
Legende 
D Bouwland en blijvende gewassen 
D Blijvend hooiland en weiland 
D Bossen 
D Andere gronden 
Figuur 2.1. Grondgebruik in de Europese Gemeenschap. 
Bron: Eurostat 
2.3. Klimatologische gesteldheid 
In deze paragraaf wordt alleen op de Gemeenschap van Twaalf ingegaan, omdat er voor 
de drie nieuwe Lid-Staten geen gegevens beschikbaar waren. 
Er kunnen in de Europese Gemeenschap vier voornaamste klimaattypen worden 
onderscheiden: 
het zeeklimaat, met zachte winters, koele zomers en constante vochtigheid. 
Dit klimaattype domineert in de westelijke gebieden van het Europese continent. 
het semi-continentale klimaat, met koude, droge winters en hete, stormachtige 
zomers. Dit klimaattype vinden wij aan de oostelijke rand van de Europese 
Gemeenschap. 
het mediterrane klimaat, met zachte, natte winters, hete en droge zomers en 
infrequente maar zware regenbuien. Dit klimaattype wordt in de mediterrane 
kustgebieden aangetroffen. 
het bergklimaat, waarbij de hoogte en de mate van blootstelling aan zon, wind en 
regen bepalend zijn. 
Gemiddelde temperatuur en neerslag variëren aanzienlijk van land tot land. In tabel 2.2 
wordt hiervan een overzicht gegeven. Het koudste land is België met gemiddelde 
temperaturen van 7,2°C (minimum) en 9,7°C (maximum). Het warmste land is 
Griekenland met gemiddelde temperaturen van 14,1°C (minimum) en 18,2°C 
(maximum). In Spanje liggen de neerslaguitersten, met een minimum van 218 mm en een 
maximum van 1702 mm per jaar, het verst uiteen. 
27 
Tabel 2.2. Gemiddelde minimum- en maximumtemperatuur en -neerslag in EUR-12 
Lange-termijngemiddelden. 
Jaartemperatuur Neerslag (mm H20) 
(°C) 
Min. Max. Min. Max. 
België 7,2 9,7 824 1191 
Denemarken 7,5 8,1 551 874 
Frankrijk 9,5 14,9 493 1236 
Duitsland 7,8 10,6 560 979 
Griekenland 14,1 18,2 422 1044 
Ierland 9,0 10,6 781 1502 
Italië 11,5 18,4 424 1142 
Luxemburg 8,4 856 
Nederland 8,5 9,7 562 777 
Portugal 13,2 17,2 527 1064 
Spanje 11,0 18,5 218 1702 
Verenigd Koninkrijk 8,4 10,9 496 967 
Bron: Eurostat: "EUR 12" 
Een indicator voor de behoefte aan ruimteverwarming is het aantal graaddagen, dat 
maatgevend is voor de koude gedurende een specifieke periode. Het aantal graaddagen 
is gelijk aan: (18°C - Tm) * d, indien Tm kleiner dan of gelijk is aan 15°C 
(verwarmingsdrempel); het aantal graaddagen is gelijk aan 0, indien Tm groter is dan 
15°C, waarbij Tm de gemiddelde temperatuur en d het aantal dagen is. Figuur 2.2 geeft 
een overzicht van het aantal graaddagen in de Lid-Staten. Uit deze figuur blijkt dat de 
behoefte aan ruimteverwarming in het grootste deel van de Lid-Staten betrekkelijk hoog 
is. Voor de in de Lid-Staten bestaande behoefte aan airconditioning zijn dergelijke 
gegevens niet beschikbaar. 
Graaddagen 
28 
Deeg ree-days 
2S^ 
Figuur 2.2. Aantal graaddagen1 in de EUR-15 (cijfers voor 1991). 
Bron: Eurostat (EUR-12) 
Het aantal graaddagen is gelijk aan: 
(18°C - Tm) * d, indien Tm kleiner dan of gelijk is aan 15°C (verwarmingsdrempel) 
en is gelijk aan 0 indien Tm groter is dan 15°C, waarbij Tm de gemiddelde 
temperatuur en d het aantal dagen is. 
2.4. Bevolkingsstatistieken 
In 1993 bedroeg het totale bevolkingscijfer van de 15 Lid-Staten van de Europese 
Gemeenschap 370 miljoen. Dit was 6,5% van de totale wereldbevolking, vergeleken met 
9,8% in 1960 en met een prognose van 4,2% voor 2020. Dit teruglopende aandeel in de 
wereldbevolking is te wijten aan een betrekkelijk geringe bevolkingsgroei in vergelijking 
met de toename van de totale wereldbevolking. 
De gemiddelde bevolkingsdichtheid van de Europese Gemeenschap bedraagt 114 inwoners 
per km2. In de dichter bevolkte regio's loopt dit cijfer op tot 350 inwoners per km2. De 
gebieden met een hoge bevolkingsdichtheid zijn geconcentreerd langs een diagonale lijn 
welke van Noordwest-Engeland door België, Nederland en het geïndustrialiseerde 
Ruhrgebied in Duitsland naar Noord-Italië loopt. 
De totale bevolking, de bevolkingsdichtheid en de bevolkingsgroei lopen per Lid-Staat 
sterk uiteen. Tabel 2.3 bevat een overzicht van de desbetreffende bevolkingsstatistieken. 
Met 401 inwoners per km2 is Nederland het dichtstbevolkte land van de Europese 
Gemeenschap, terwijl in dit land ook de hoogste bevolkingstoename (33% tussen 1960 
en 1990) wordt geregistreerd. De bevolking van de Europese Gemeenschap is tussen 1960 
en 1990 met gemiddeld 17% toegenomen. 
In 1990 waren er in de Europese Gemeenschap in totaal 137 miljoen 
gezinshuishoudingen, waarbij het gemiddelde gezin uit 2,7 personen bestaat. 
29 
Tabel 2.3. Bevolkingsstatistieken voor de Lid-Staten, 
Lid-Staat 
Oostenrijk 
België 
Denemarken 
Finland 
Frankrijk 
Duitsland 
Griekenland 
Ierland 
Italië 
Luxemburg 
Nederland 
Portugal 
Spanje 
Zweden 
Verenigd 
Koninkrijk 
EUR-15 Totale 
opper­
vlakte 
(km2) Bevolking 
(x 1000) 
1993 Bevol­
kings­
dichtheid 
1993 Bevolkings 
groei 
in % 
1960-1993 
83 860 
30 518 
43 093 
338 150 
549 086 
356 947 
131 957 
70 285 
301 311 
2 586 
41 480 
91 986 
504 795 
449 960 
244 138 7 991 
10 084 
5 189 
5 066 
57 655 
81 179 
10 380 
3 563 
57 049 
398 
15 290 
9 876 
39 083 
8 719 
58 191 
3 240 153 369 715 95 
330 
120 
15 
105 
227 
79 
51 
189 
154 
369 
107 
77 
19 
238 
114 13 
11 
13 
14 
26 
12 
25 
26 
14 
26 
33 
11 
28 
16 
11 
17 
Bron: Eurostat 
2.5. Economisch profiel 
In 1993 beliep het bruto binnenlands produkt (BBP) van de Europese Gemeenschap 
(uitgedrukt in de constante prijzen van 1985) zo'n 4400 miljard ecu. Het economisch 
bestel van de EG vormt een vrij heterogene entiteit, die is samengesteld uit een gering 
aantal grote economieën en enkele middelgrote en kleinere economieën. Tabel 2.4 geeft 
een overzicht van het BBP en het jaarlijkse groeicijfer in de Lid-Staten. Duitsland, 
30 
Frankrijk, Italië en het Verenigd Koninkrijk, de vier Lid-Staten met het hoogste BBP, 
nemen te zamen 75% van het totale BBP van de EG voor hun rekening en vormen 
daardoor de drijvende kracht achter de economische bedrijvigheid in de EG. 
Qua economisch ontwikkelingspeil vertonen de Lid-Staten grote onderlinge verschillen. 
Figuur 2.3 geeft het BBP per capita in de Lid-Staten in 1993. Het BBP per capita in de 
meeste Lid-Staten ligt tussen 11.500 en 16.500 ecu (prijzen en wisselkoersen van 1985). 
Vier Lid-Staten hebben een BBP per capita dat aanzienlijk lager ligt dan het gemiddelde 
BBP per capita in de Europese Gemeenschap; hier variëren de cijfers van 4.200 tot 
10.500 ecu. Uit het verloop van de BBP-groeicijfers blijkt echter dat het BBP van deze 
landen ook het sterkste toeneemt, zodat zij momenteel op de andere landen van de 
Europese Gemeenschap inlopen* 
Tabel 2.4. Bruto binnenlands produkt tegen marktprijzen in de Europese Gemeenschap 
(prijzen en wisselkoersen van 1985). 
Lid-Staten BBP 1993 Jaarlijkse verandering in % 
(x mrd ecu) 1970-1993 
Oostenrijk 104,6 2,7% 
België 125,3 2,3% 
Denemarken 85,1 2,0% 
Finland 73,3 2,3% 
Frankrijk 808,0 2,4% 
Duitsland 1049,6 2,5% 
Griekenland 59,3 2,8% 
Ierland 37,2 4,4% 
Italië 658,5 2,6% 
Luxemburg 7,7 4,0% 
Nederland 204,7 2,3% 
Portugal 41,2 3,5% 
Spanje 276,9 2,9% 
Zweden 141,3 1,5% 
Verenigd Koninkrijk 708,7 2,0% 
EUR-15 4381,2 2,4% 
Bron: Eurostat 
31 
20000 
-i sooo 
-I oooo 
5000 III III in ; «III: 
DK D QR E 1= II 
Figuur 2.3. BBP per capita in de Europese Gemeenschap in 1993 ( in ecu tegen prijzen 
en wisselkoersen van 1985). 
Bron: Eurostat 
De dienstensectoren (zowel verhandelbare als niet-verhandelbare diensten) zijn de meest 
belangrijke bedrijfstakken in de Europese Gemeenschap. Hun relatieve aandeel in de 
totale economische bedrijvigheid neemt nog steeds toe. Op de tweede plaats komt de 
32 
industrie. De landbouwsector verliest momenteel terrein. Tabel 2.5 geeft de bruto 
toegevoegde waarde (BrTW) per bedrijfstak. 
Tabel 2.5. Relatieve bijdrage van de bruto toegevoegde waarde (BrTW) per sector in 
de Europese Gemeenschap (lopende prijzen en wisselkoersen) - "EUR-12". 
Sector BrTW 1992 BrTW 1992 Jaarlijkse verandering van 
(min. ecu) (% van totale de BrTW 1980-1992 
BrTW) (%) 
Landbouw/bosbouw 131.832 2,6% 3,8 % 
Energie 241.028 4,7% 6,1 % 
Industrie 1.139.325 22,3% 5,9 % 
Bouw & constructie 312.820 6,1% 6,0% 
Verhandelbare diensten 2.520.722 49,4% 8,8 % 
Niet-verhandelbare diensten 753.758 14,8% 7,4 % 
Totaal 5.099.491 100% 7,4 % 
Bron: Eurostat. 
Vervoer 
Het vervoer heeft een belangrijke bijdrage tot de economische groei in de Europese 
Gemeenschap geleverd. Dank zij het transportnetwerk was een schaalvergroting mogelijk 
waardoor veel efficiënter kon worden geproduceerd, hetgeen de concurrentie ten goede 
is gekomen. De transportsector in de EG neemt zo'n 7-8% van het BBP en 4-5% van het 
totaal aantal gesalarieerden voor zijn rekening (Witboek over het gemeenschappelijk 
vervoerbeleid, COM(92) 494 def. van 2.12.1992). De vervoersector in de EG wordt 
gekenmerkt door een sterke groei. Sedert 1970 bedraagt de algemene jaarlijkse groei van 
het binnenlands vervoer gemiddeld 3,1% en 2,3% voor respectievelijk personen- en 
goederenvervoer (Witboek over het gemeenschappelijk vervoerbeleid, COM (92) 494 def. 
van 2.12.1992). Sinds 1980 is het aantal luchtreizigers met gemiddeld 6,2% per jaar 
gestegen (CEG, 1993). 
Het vervoer is een belangrijke bron van broeikasgassen in de Gemeenschap. Het 
wegtransport is verantwoordelijk voor 85% van de C02-emissies en voor 90% van de 
CH4-emissies van het binnenlands vervoer. Personenauto's veroorzaken 45% van deze 
uitstoot en bedrijfsvoertuigen 32% (Groenboek over vervoer en milieu; COM(92)46 def. 
van 20.2.92). Het gemiddelde aantal auto's per 1.000 inwoners van de EG bedroeg in 
1993 420 (EUROSTAT). Het luchtvervoer is met 11% de op één na belangrijkste bron 
33 
van C02-emissies. Respectievelijk 3 en 1 % moeten aan het railvervoer en de binnenvaart 
worden toegeschreven (EUROSTAT). 
2.6. Energiesituatie 
Als gevolg van de ontwikkeling in de vraag naar energie van de eindverbruiker en op het 
gebied van elektriciteitsopwekking, lag het bruto binnenlands energieverbruik in de EG 
in 1990, met 1239 Mtoe, 17,7% hoger dan in 1974. Wel gaan onder dit cijfer grote 
fluctuaties in het midden van de jaren 70 en het begin van de jaren 80 (oliecrisis) schuil. 
Tabel 2.6 geeft het bruto binnenlands verbruik in de EG. 
Tabel 2.6. Bruto binnenlands verbruik in de EG (x Mtoe). 
1974 1986 1990 1993* Gemiddelde 
jaarlijkse 
toename 
Vaste brandstoffen 
Olie 
Aardgas 
Andere 235 
626 
137 
56 243 
515 
193 
219 245 
532 
216 
247 247 
561 
252 
271 0,3% 
0,6% 
3,3% 
8,6% 
Totaal 1053 1169 1239 1331 1,2% 
Gegevens voor 1993 hebben ook betrekking op de nieuwe deelstaten (voormalige DDR) 
Bron:Eurostat 
De toename kan geheel aan niet-fossiele energiebronnen, overwegend kernenergie, 
worden toegeschreven. Verder lag het verbruik van fossiele brandstoffen in 1990 op 
hetzelfde niveau als in 1974 (bron: Eurostat) 
De EG is voor haar energievoorziening van import afhankelijk. Haar 
zelfvoorzieningsgraad, d.w.z. totale binnenlandse produktie gedeeld door BBV, steeg van 
37% in 1974 tot 57% in 1986, om dan weer tot 52% in 1992 te dalen. 
Hoe de endogene energieproduktie gestructureerd is, is in tabel 2.7 te zien. 
34 
Tabel 2.7. Primaire produktie van de EG (Mtoe). 
1974 1986 1990 1993* Gemiddelde 
jaarlijkse 
toename 
Vaste brandstoffen 189 176 155 
Aardolie 15 150 115 
Aardgas 130 126 131 
Kernenergie 22 155 180 
Waterkracht en wind- 21 23 23 
energie 
Geothermische energie 2 2 2 
Overige 10 42 42 156 
125 
158 
198 
25 
46 -1,0% 
11,9% 
1,1% 
12,3% 
0,8% 
1,6% 
8,3% 
Totaal 389 675 647 709 3,2% 
Gegevens voor 1993 hebben ook betrekking op de nieuwe deelstaten (voormalige DDR) 
Bron: IE A en Eurostat 
Tabel 2.8 geeft een beeld van de ontwikkeling van de energie-intensiteit, gemeten als 
quotiënt van BBV en BBP. Bovendien wordt het verloop van het BBV per inwoner 
aangegeven. 
Tabel 2.8. Indicatoren. 
1974 1986 1990 1993* 
BBV/BBP (toe/1985 min ecu) 358 312 294 304 
BBV/inwoner (kgoe/inwoner) 3027 3253 3401 3600 
Gegevens voor 1993 hebben ook betrekking op de nieuwe deelstaten (voormalige DDR) 
Bron: IE A en Eurostat 
*? 
Van 1974 tot 1993 ging het totale BBP van de Lid-Staten jaarlijks gemiddeld met 2,1% 
omhoog. De energie-intensiteit liep met gemiddeld 0,9% per jaar terug. Het BBV per 
hoofd van de bevolking nam met gemiddeld 0,9% per jaar toe. 
Wat de finale energieconsumptie per bedrijfstak betreft, worden de ontwikkelingen van 
1974 tot 1993 in tabel 2.9 aangegeven. 
Tabel 2.9. Finale energieconsumptie (FEC) per bedrijfstak (Mtoe). 
1974 1986 1990 1993 
35 
Industrie 304 233 251 253 
Vervoer 150 208 247 271 
Dienstensector 281 332 320 367 
TOTAAL 736 773 817 89ÏÏ" 
Gegevens voor 1993 hebben ook betrekking op de nieuwe deelstaten (voormalige DDR) 
Bron: IE A en Eurostat 
In de industrie heeft zich van 1974 tot 1992 een verbetering van de energie-intensiteit 
(FEC/produktie) met 40% voorgedaan. De industrieproduktie nam met 28% toe, terwijl 
de FEC achteruitging. In de sector vervoer is de vraag naar energie sneller gegroeid dan 
de totale economische bedrijvigheid. 
36 
INVENTARIS VAN EMISSIES IN DE EG 
3.1. Inleiding 
In dit hoofdstuk wordt een samenvatting gegeven van de EG-inventarislijst van 
broeikasgassen voor 1990. De volgende gassen komen aan de orde: C02, CH4, N20, CO, 
NOx en NMVOCs. De emissieschattingen zijn zoveel mogelijk gemaakt op basis van de 
nationale inventarislijsten van de 15 Lid-Staten en met gebruikmaking van de IPCC-
richtsnoeren voor nationale broeikasgasinventarissen. Een meer gedetailleerde 
beschrijving van de gebruikte benadering om een EG-inventarislijst op te stellen, wordt 
in paragraaf 3.2 gegeven. De emissie-inventarissen van elk van de 15 Lid-Staten zijn in 
bijlage 1 opgenomen. Bijzonderheden inzake bedrijvigheid en emissiefactoren worden niet 
in deze mededeling verstrekt, aangezien deze allemaal in de nationale verslagen of in 
Eurostat- en/of CORINAIR-gegevensbanken zijn opgenomen. Bijlage 1 bevat een 
verwijzing naar de informatiebronnen. 
3.2. Inventariseringsmethode 
Tabel 3.1 verschaft een overzicht van de broeikasgasemissies in de Europese 
Gemeenschap in 1990. 
De EG-inventarislijst voor 1990 was gebaseerd op de inventarissen van de 15 
afzonderlijke Lid-Staten. De volgende bronnen zijn gebruikt om de emissie­
inventarislijsten van de afzonderlijke Lid-Staten op te stellen: 
Nationale mededelingen voorbereid door de Lid-Staten in het kader van het VN-
Raamverdrag inzake klimaatverandering en/of nationale programma's in het kader 
van de EG-beschikking betreffende een bewakingsmechanisme voor emissies van 
C02- en andere broeikasgassen. In het algemeen kwamen de in deze nationale 
verslagen opgenomen inventarislijsten tot stand aan de hand van de IPCC-
richtsnoeren voor nationale broeikasgasinventarissen 
Het CORIN AIR-inventariseringsprogramma. Hiertoe zijn gegevensbanken van 1990 
gebruikt, die door de Lid-Staten aan het Europees Milieubureau ter beschikking zijn 
gesteld. 
Eurostat. De schattingen van C02-emissies zijn gebaseerd op energiebalansen van 
Eurostat en op geharmoniseerde emissiefactoren die door Eurostat zijn ontleend aan 
een analyse van door de Lid-Staten omstreeks 1990 gebruikte emissiefactoren 
37 
Voor de schatting van de totale uitstoot van broeikasgassen in de Europese Gemeenschap 
zijn de totale emissies van broeikasgassen in elk van de Lid-Staten bij elkaar opgeteld7. 
De emissieschattingen in de Lid-Staten zijn hoofdzakelijk afkomstig uit de nationale 
verslagen. Wanneer deze schattingen niet beschikbaar waren, zijn CORINAIR-cijfers 
gebruikt. Met de verbranding van brandstof corresponderende C02-emissies uit de 
nationale verslagen en/of van CORINAIR zijn met de C02-cijfers van Eurostat 
vergeleken. Nationale schattingen (niet van CORINAIR) van emissies zijn gebruikt 
wanneer deze cijfers beschikbaar waren en met de Eurostat-cijfers overeenkwamen. 
Wanneer de nationale schattingen aanzienlijk lager waren dan de Eurostat-schatting, is 
evenwel de Eurostat-schatting gebruikt, omdat het waarschijnlijk werd geacht dat de 
nationale waarde dan onvolledig was. Wanneer geen nationale schattingen beschikbaar 
waren, zijn de CORINAIR-cijfers op overeenkomstige wijze vergeleken met die van 
Eurostat. 
Opgemerkt zij dat de nationale verslagen van de Lid-Staten en/of de CORINAIR-
gegevensbanken niet volledig zijn en dat daarom op de emissie-inventarislijsten van de 
Lid-Staten niet altijd alle categorieën bronnen voorkomen zoals deze in de IPCC-
richtsnoeren voor nationale broeikasgasinventarissen worden genoemd. Om deze reden 
blijven de sub-totalen van de verschillende in tabel 3.1 genoemde categorieën onder de 
totalen per categorie. Dit schijnbare gebrek aan overeenstemming kan alleen worden 
verholpen wanneer de sub-totalen voor alle Lid-Staten beschikbaar worden. 
Aangezien er niet voor alle Lid-Staten nationale inventarissen voorhanden waren en de 
CORINAIR-cijfers geen rekening houden met de verwijdering van C02, zijn de uitstoot 
en/of verwijdering van C02 in de categorie veranderingen in het grondgebruik niet in de 
EG-inventaris gekwantificeerd. 
De schattingen in tabel 3.1 zijn voorlopige, tot juni 1995 bijgewerkte cijfers. 
38 
Tabel 3.1. EG inventaris van broeikasgasemissies in 1990. Voorlopige schattingen (in Gg). 
Schattingen van brocikasgasemissics in de Europese Gemeenschap (EUR-15) - 1990 (Gg). 
CO, CH4 NX> NO. CO NMVOC 
1 Alle energievormen 3142840 5599 
la Brandstofverbruik 3134740 794 
lal Opwekking/omzetting energie 1 173200 49 
la2 Industrie 606600 60 
la3 Vervoer 704900 206 
la4 commercieel/institutioneel 325000 84 
la5 Huishoudelijk gebruik 265900 286 
la6 Landbouw/bosbouw 34500 27 
la7 Overige 25400 6 
la8 Biomassa 13200 87 
lb Vluchtige brandstofemissies 8100 4806 
lbl Olie & gas 7800 1485 
lb2 Steenkoolmijnen 0 2817 
2 Industriële procédés 130730 40 
2a IJzer & staal 4300 9 
2b Non-ferro metalen 4800 0 
2c Anorganische chemicaliën 8700 6 
2d Organische chemicaliën 2600 5 
2e Niet-metallische mineralen 102400 2 
2f Overige 20000 3 
3 Gebruik van oplosmiddelen 300 0 
3a Gebruik in verf 100 0 
3b Ontvetten & chemisch reinigen 50 0 
3c Fabricage/verwerking chemicaliën 50 0 
3d Overige 100 0 
4 Landbouw 500 10361 
4a Zure gisting 500 6267 
4b Dierlijk afval 0 2571 
4c Rijstteelt 0 98 
4d Landbouwgrond 0 299 
4e Verbranding landbouwafval 0 141 
4f Afbranden savannebegroeiing 0 0 
6 Afval 11050 8669 
6a Stortplaatsen 5400 7912 
6b Afvalwater 0 233 
6c Overige 5650 90 156 
156 
66 
29 
36 
12 
12 
0 
0 
2 
1 
0 
0 
351 
0 
2 
90 
234 
0 
0 
6 
0 
0 
0 
6 
393 
0 
15 
1 
277 
64 
0 
20 
0 
9 
11 13290 
13202 
2947 
1412 
7883 
231 
263 
268 
191 
29 
88 
88 
0 
151 
12 
1 
60 
0 
14 
14 
0 
0 
o 
o 
o 
50 
0 
o 
o 
o 
43 
0 
48 
5 
0 
21 46229 
46137 
1215 
3191 
33718 
2164 
4037 
1048 
227 
1711 
92 
59 
0 
2811 
1563 
398 
6 
14 
0 
224 
0 
0 
o 
o 
o 
2763 
0 
0 
o 
o 
2362 
0 
125 
58 
0 
51 8422 
7697 
105 
99 
6529 
342 
464 
155 
61 
111 
849 
792 
0 
1060 
21 
0 
31 
584 
0 
260 
4045 
1399 
352 
470 
1327 
739 
0 
381 
0 
178 
131 
0 
109 
67 
0 
13 
Totale emissies 3285620 24671 928 13546 52006 14397 
Scheepsbrandstof 
Vliegtuigbrandstof 
FNEC 113600 
56500 
243600 
Voetnoten: 
De schattingen van emissies van broeikasgassen in de Europese Gemeenschap zijn gebaseerd op tot juni 1995 
bijgewerkte schattingen in de 15 Lid-Staten. 
Bij optelling van de sub-totalen (b.v. lbl en lb2) komt men niet altijd uit op de totale uitstoot van een 
categorie (b.v.lb). Dit komt doordat in de emissie-inventarislijsten voor iedere Lid-Staat met altijd alle 
categorieën als genoemd in de IPCC-richtsnoeren voor nationale broeikasgasinventarissen zijn inbegrepen. 
39 
Emissies van finale niet-energetische consumptie (mei inbegrip van grondstoffen) zijn niet bij de totale 
emissies inbegrepen, waardoor de totale emissies in vergelijking met de IPCC-methodologie te laag geschat 
zijn. Emissies van finale nicl-cnergclische consumptie (FNEC) zijn gebaseerd op het totale koolstofgehalte van 
de produkten. Met bij elkaar optellen van de totale emissies en de FNEC-emissies zou derhalve tot een te hoge 
schatting leiden in vergelijking met de IPCC-methode. 
De uitstoot en/of verwijdering van C02 door veranderingen in het landgebruik zijn voor een aantal landen niet 
bekend en derhalve niet in deze tabel opgenomen. Van niet-C02-broeikasgasemissies als gevolg van 
veranderingen in het landgebruik zijn evenmin schattingen beschikbaar. 
3.3. Grondstoffen 
De in tabel 3.1 opgenomen emissieschattingen zijn gestructureerd overeenkomstig de instructies 
van de IPCC-richtsnoeren voor inventarislijsten voor broeikasgassen. De categorie "finale niet-
energetische consumptie" (FNEC) is aan de tabel toegevoegd, daar de gedetailleerde IPCC-
methode om met energieproduktie en -verbruik samenhangende C02-emissies te becijferen en de 
IPCC-richtsnoeren niet over de gehele linie met elkaar in overeenstemming zijn. In het algemeen 
wordt in de nationale verslagen van de Lid-Staten geen expliciete beschrijving gegeven van de 
hier gebruikte methode om de emissies van grondstoffengebruik te berekenen. Om de gegevens 
met elkaar in overeenstemming te houden heeft men voor de berekening van emissies van 
grondstoffen in elk van de Lid-Staten van Eurostat-schattingen gebruik gemaakt. Deze worden 
afzonderlijk in de categorie "finale niet-energetische consumptie (FNEC)" vermeld. 
Opgemerkt zij dat deze benadering in een lagere totale C02-uitstoot resulteert dan de IPCC-
methode. Deze methode houdt bij de totale schatting van C02-emissies van energiebronnen 
rekening met de koolstof die bij het grondstoffengebruik vrijkomt, terwijl hier de emissies van 
grondstoffen bij de totale emissie niet verdisconteerd worden. De in de categorie "finale niet-
energetische consumptie" vermelde emissies zouden als potentiële emissies van grondstoffen en 
andere niet-energetische bronnen moeten worden gezien. Deze categorie omvat ook de werkelijk 
in produkten opgeslagen koolstof die niet in de atmosfeer terechtkomt. Aldus valt de schatting 
van de totale C02-uitstoot, als weergegeven in tabel 3.1, lager uit in vergelijking met de IPCC-
methode, terwijl de som van de totale C02-emissies en "finale niet-energetische emissies" een 
te hoge schatting zou opleveren. 
3.4. Bunkers 
Overeenkomstig de tijdens de INC-9 genomen beslissingen zijn emissies van bunkers niet 
opgenomen bij de totale emissies in de samenvattende tabel 3.1. De totale C02-emissies van 
scheepvaartbunkers in de EG bedroegen 113.600 Gg in 1990 en de totale C02-emissies van 
luchtvaartbunkers 59.100 Gg. Aangezien slechts enkele Lid-Staten schattingen van bunkerem issies 
hadden verschaft, zijn de schattingen van emissies door scheepvaartbunkers op Eurostat-cijfers 
gebaseerd. Emissies door luchtvaartbunkers zijn geschat door de Eurostat-cijfers voor het niet-
wegvervoer te combineren met de CORINAIR-schattingen en/of de gegevens in nationale 
verslagen. Bijlage 1 geeft de emissieschattingen voor elk van de Lid-Staten. 
3.5. Onzekerheden 
40 
De onzekerheden in de geschatte emissies zijn niet gekwantificeerd, daar kwantitatieve 
schattingen van de onzekerheid in hoge mate onbetrouwbaar zouden zijn. Een statistische 
benadering om de onzekerheden in de emissieschattingen te kwantificeren, zou, om de hieronder 
volgende redenen, in dit stadium geen betrouwbare cijfers opleveren. 
Schattingen van door brandstofverbruik veroorzaakte C02-emissies (gebaseerd op cijfers voor de 
energiebalans) zijn met een onzekerheidsmarge van +1-3% vrij betrouwbaar. 
De onzekerheidsfactor in de schattingen van niet-C02-broeikasgasemissies is door het gebrek aan 
kennis van sommige bronnen en correcte emissiefactoren voor deze gassen veel hoger. Aangezien 
er meer, tot dusver onbekende brorfnen van deze gassen kunnen bestaan, valt te verwachten dat 
schattingen van deze emissies te laag zullen uitvallen. De onzekerheidsfactor bij 
emissieschattingen voor andere gassen dan C02 neemt als volgt toe: CO < N0X < CH4 < 
NMVOC < N20, met een verveelvoudiging van de orde van grootte (honderden procenten). 
41 
4. PROGRAMMA'S, BELEIDS- EN ANDERE MAATREGELEN 
4.1. Inleiding 
In dit hoofdstuk wordt ingegaan op de beleids- en andere maatregelen die de Europese 
Gemeenschap heeft genomen met het doel de uitstoot van broeikasgassen te beperken. 
Beleidsmaatregelen die uitdrukkelijk primair op een beperking van de uitstoot van broeikasgassen 
zijn gericht, worden in paragraaf 4.2 t/m 4.5 beschreven. Sectoriële-beleidsmaatregelen die ook 
specifieke milieumaatregelen omvatten en/of neveneffecten op de uitstoot van broeikasgassen 
hebben - het EG-beleid inzake landbouw, bosbouw, vervoer en afval - worden in paragraaf 4.6 
beschreven. Zo mogelijk zijn evaluaties opgenomen van het effect van deze beleidsmaatregelen 
op de emissies van broeikasgassen. In paragraaf 4.7 wordt een samenvatting gegeven van de in 
dit hoofdstuk beschreven beleids- en andere maatregelen, waarbij een onderscheid wordt gemaakt 
tussen de beleids- en andere maatregelen welke door de Raad zijn goedgekeurd, die welke door 
de Commissie zijn voorgesteld en die welke bij de Commissie in voorbereiding zijn. 
4.2. De communautaire strategie ter beperking van C02-emissies en 
ter verbetering van de energie-efficiëntie 
In oktober 1991 heeft de Commissie een algemene strategie voor de beperking van C02-emissies 
en de verhoging van het energierendement voorgesteld, met als doel de C02-emissies in de 
Gemeenschap in het jaar 2000 op het niveau van 1990 te stabiliseren (SEC(91)1744 def.). Deze 
"no regref'-strategie gaat ervan uit dat de emissie van C02 tegen geen of weinig kosten kan 
worden verminderd en dat hiervoor momenteel in alle economische sectoren ruimte is, terwijl 
deze vermindering ook verdere voordelen voor de bestrijding van de luchtvervuiling en een 
continue energievoorziening, alsmede voor concurrentievermogen en werkgelegenheid met zich 
meebrengt. 
In juni 1992 is de Raad een pakket complementaire maatregelen en programma's aangeboden 
(COM(92)246 def.). Het gaat hierbij in hoofdzaak om de volgende maatregelen en programma's: 
De communautaire energietechnologieprogramma's en transeuropese netwerken 
De bestaande EG-programma's, THERMIE en SAVE, zijn verbeterd en sinds 1990 
zijn een nieuw programma, ALTENER, en een actie waarmee de rationalisering van 
het energiegebruik op regionaal en stedelijk niveau wordt beoogd, goedgekeurd. 
THERMIE is een programma ter bevordering van het gebruik van geavanceerde 
energietechnologie. SAVE en ALTENER verschaffen financiële steun voor een aantal 
acties op het gebied van energie-efficiëntie en hernieuwbare energiebronnen, maar 
hebben ook betrekking op de voorbereiding van regelgevingsmaatregelen op 
EG-niveau. Ook door het energiebeheer op regionaal en stedelijk niveau en door de 
42 
ontwikkeling van transeuropese netwerken wordt tot de beoogde beperking van de C02~ 
emissies bijgedragen (punt 4.3). 
Fiscale maatregel 
In juni 1992 heeft de Commissie een voorstel ingediend voor een richtlijn van de Raad 
tot invoering van een geharmoniseerde heffing op de uitstoot van kooldioxide en op het 
gebruik van energie, dat nog niet door de Raad is goedgekeurd (punt 4.4) 
Aanvullende nationale programma's 
De communautaire strategie vereist beleidsprogramma's waarmee de uitstoot van 
broeikasgassen in de Lid-Staten wordt beperkt en die een aanvulling vormen op de in 
Gemeenschapsverband te ontplooien activiteiten. De nationale programma's van de 
Lid-Staten worden in hoofdstuk 5 beschreven. 
EG-beschikking inzake een bewakingsmechanisme voor C02 en andere broeikasgassen 
Onderdeel van de communautaire strategie is een bewakingsmechanisme waarmee 
geverifieerd wordt of de door de Gemeenschap nagestreefde stabilisering van de C02-
emissies wel haalbaar is. In het kader van het bewakingsmechanisme moeter, de 
Lid-Staten hun nationale programma's ter beoordeling aan de Commissie voorleggen. 
In juni 1993 is een beschikking inzake de instelling van het bewakingsmechanisme 
goedgekeurd (punt 4.5) en overeenkomstig het Raamverdrag hebben de Lid-Staten hun 
nationale programma's èn/of mededelingen bij de Commissie ingediend. De eerste 
evaluatie vond plaats op basis van de door de Commissie in 1993 ontvangen nationale 
programma's. Een tweede evaluatie van de bijgewerkte nationale 
programma's/mededelingen overeenkomstig het Raamverdrag, is in het najaai van 1995 
gepland. 
Deze vier hoofdpunten vormen de eerste stap die moet worden gezet om het nagestreefde doel, 
beperking van de kooldioxide-emissies, te kunnen bereiken. Met de uitstippeling van de strategie 
is een continu proces in gang gezet waarbij de goedgekeurde maatregelen geëvalueerd worden 
en nieuwe beleids- en andere maatregelen geformuleerd worden om de kooldioxidedoelstellingen 
te kunnen bereiken waartoe de Gemeenschap zich heeft verplicht. 
4.3. Communautaire programma's en initiatieven 
In deze punt worden de communautaire programma's beschreven ter ondersteuning van 
energietechnologie (THERMIE), energie-efficiëntie (SAVE), het gebruik van hernieuwbare 
energiebronnen (ALTENER) en het initiatief "energiebeheer op regionaal en stedelijk niveau". 
Bovendien is een korte beschrijving opgenomen van het recente initiatief inzake transeuropese 
netwerken en op vrijwilligheid gebaseerde regelingen. 
THERMIE (Programma ter bevordering van de technologische ontwikkeling op 
energiegebied) 
Bij de vermindering van nadelige milieu-effecten door een zuiniger energiegebruik, alsmede bij 
de overschakeling op hernieuwbare energiebronnen of op schonere methodes voor het gebruik 
van fossiele brandstoffen komt het uiteindelijk toch op de toepassing van betere 
43 
energietechnologieën aan. Het THERMIE-programma (Verordening van de Raad 
(EEG) nr. 2008/90) heeft betrekking op de demonstratie en bevordering van het gebruik van 
schonere en efficiëntere energietechnieken om te bereiken dat deze gemakkelijker en op grotere 
schaal op de markt kunnen doordringen. 
THERMIE legde zich ook op andere communautaire doelstellingen toe, zoals een continue 
energievoorziening, economische en sociale samenhang, een verbetering van 
concurrentievermogen en werkgelegenheid, de totstandbrenging van de interne markt en 
samenwerking met de landen van Midden- en Oost-Europa en het GOS (Gemenebest van 
Onafhankelijke Staten). 
Het oorspronkelijke THERMIE-programma liep eind 1994 af, hoewel de van 1990 tot en met 
1994 gesteunde projecten nog steeds gevolgd en bevorderd worden. Het totale budget bedroeg 
700 min ecu ofte wel 140 min ecu per jaar (0,2% van de EG-begroting). De 
THERMIE-begrotingstoewijzing (85%) was grotendeels bestemd voor de ontwikkeling van 
innoverende technologie en projecten die het O&O-stadium reeds voorbij zijn, maar die, wegens 
technische en economische risico's, nog niet geïmplementeerd zijn. De overige 15% van de 
begrotingstoewijzing is besteed aan een uitgebreid scala van promotie-activiteiten, zoals 
marktevaluaties, toezicht op het projectverloop, documentatie, gegevensbanken, workshops, 
conferenties en opleiding. Om deze veelheid van maatregeien te kunnen uitvoeren, heeft de 
Commissie in Î991 een netwerk van organisaties ter bevordering van energietechnologie (OPET) 
opgezet, dat uit 49 zowel openbare als particuliere organisaties uit de Lid-Staten is samengesteld. 
Deze organisaties helpen bij het bevorderen en verspreiden van innoverende energietechnologie. 
Van 1990 tot en met 1994 werd voor 726 THERMIE-projecten bijstand verleend. Uit een 
kosten-batenanalyse van de in het tijdvak 1990-1993 gesteunde THERMIE-projecten bleek dat 
deze in de Gemeenschap in een vermindering van de C02-uitstoot met 42 miljoen ton zouden 
resulteren (hetgeen, afhankelijk van de reproduceerbaarheid, tot 625 miljoen ton zou kunnen 
oplopen), alsmede zouden helpen de emissies van andere milieuvervuilers als zure-regengassen, 
vluchtige organische verbindingen (VOC) en koolmonoxide te beperken. 
Volgens een evaluatie van het Directoraat-generaal 'Energie' van de Commissie zal men, over 
het geheel genomen, met iedere in het kader van het programma uitgegeven ecu 1617 kg aan 
cumulatieve C02-emissies kunnen helpen vermijden, dit in vergelijking met een "normale" 
energietechnologie, waarbij fossiele brandstoffen worden gebruikt. Wel dient men bij deze 
schatting met de volgende onzekerheidsfactoren rekening te houden: 
de gesteunde projecten zijn misschien niet volgens plan uitgevoerd; 
de evaluatie omvat ook een schatting van het verspreidingseffect, d.w.z. de verwachte 
reproduceerbaarheid bij andere projecten die voortvloeien uit technologieën in het kader 
van door THERMIE gesteunde projecten. 
De reproduceerbaarheid is naar schatting 15 maal het rechtstreekse effect van de gesteunde 
projecten. 
Vanaf 1 januari 1995 is het programma voortgezet als het nieuwe niet-nucleaire 
energieprogramma, beter bekend als JOULE-THERMIE, als onderdeel van het communautaire 
vierdç kaderprogramma voor onderzoek en technologische ontwikkeling, waaronder demonstratie. 
Binnen dit nieuwe programma worden voor het eerst de onderzoek- en ontwikkelingsaspecten van 
JOULE samengebracht r*et de demonstratie- en promotie-initiatieven van THERMIE. 
44 
Het programma is een vitaal onderdeel van de EG-strategie om onze hedendaagse 
energieproblemen het hoofd te kunnen bieden. Voortbouwend op de in het verleden behaalde 
successen wil JOU LE-THERM IE helpen om de met energieproduktie en gcbi uik samrnhaugciulc 
negatieve- milieu-effecten te beperken, door duurzame en betrouwbare energiebonnen tegen 
redelijke prijzen te verzekeren en de technologische basis van het Europese bedrijfsleven te 
verstevigen. 
SAVE (Specifiek actieprogramma voor een efficiënter energieverbruik) 
Het SAVE-programma is in oktober 1991 goedgekeurd (Richtlijn van de Raad 91/565/EEG). Het 
zal eind 1995 aflopen. Doel van het programma is een efficiënter energieverbruik te bevorderen 
en daarbij door middel van wetten en voorschriften inzake verplichte energie-efflciëntienormen 
en met kwaliteitsmerktekens, normalisering, infrastructuren, proefprojecten, opleiding en 
verspreiding van informatie de C02-emissies te verminderen. Door een communautair raamwerk 
te creëren, maakt SAVE het voor de Lid-Staten mogelijk op nationaal niveau energie-
efficiëntiemaatregelen goed te keuren. Voor het tijdvak 1.1.1991-31.12.1995 van het programma 
is een bedrag van 35 min ecu uitgetrokken. 
SAVE bestaat uit drie elementen: 
1. Een programma van wetgeving voor een efficiënter energieverbruik, waarmee 
institutionele en administratieve hinderpalen voor investeringen in een efficiënter 
energieverbruik uit de weg moeten worden geruimd en normen voor 
energieverbruikende apparatuur moeten worden vastgesteld. 
Onderstaande richtlijnen zijn reeds aangenomen: 
Rendementseisen voor nieuwe verwarmingsketels (Richtlijn 92/42/EEG van de 
Raad). 
Energie-etikettering van de belangrijkste huishoudelijke apparaten 
(Richtlijn 92/75/EEG van de Raad). In het kader van deze richtlijn is een 
richtlijn betreffende de etikettering van het energieverbruik van koelkasten en 
diepvriezers voor huishoudelijk gebruik (94/2/EEG) goedgekeurd. 
Energiecertificatie van gebouwen, facturering op basis van het werkelijk verbruik, 
financiering door derden, isolatie van nieuwe gebouwen, inspectie van 
verwarmingsketels en energy-auditing (Richtlijn 93/76/EEG van de Raad). 
2. Financiële ondersteuning ter bevordering van energie-efficiëntie-infrastructuren in de 
Lid-Staten. 
Het programma omvat projecten op gebieden als : onderwijs en opleiding, IRP 
(Integrated Resource Planning) financiering door derden, gecombineerde 
warmte-elektriciteitsproduktie, vaststelling van sectoriële doelstellingen inzake 
energiebesparing en het volgen van de ontwikkeling in deze sectoren (targeting en 
monitoring), energie-efficiëntie in de transport- en bouwsector en de invoering van 
communautaire wetgeving in de Lid-Staten. Het budget van het 
financiële-ondersteuningsprogramma voor het tijdvak 1991 t/m 1995 bedraagt 35 min 
ecu. De financiële bijdrage van de Gemeenschap kan 50% van de totale kosten 
bedragen. Tot dusver zijn 204 projecten gefinancierd voor een totaal bedrag van 21 
min ecu. 
3. Netwerk voor informatie-uitwisseling. 
45 
Het netwerk bestaat uit een databank met gegevens over energie-efficiëntiemaatregelen 
en specifieke stimuleringsacties, zoals conferenties, symposia en workshops. 
In het kader van het wetgevingsprogramma ter verbetering van de energie-efficiëntie zijn de 
volgende richtlijnen in voorbereiding: 
Richtlijnen betreffende energie-efficiëntienormen voor huishoudelijke apparaten. 
De Raad heeft een Beschikking (PB nr. L 157) goedgekeurd betreffende PACE, een 
communautair actieprogramma voor een efficiënter elektriciteitsgebruik. In het kader 
van PACE worden richtlijnen voorbereid betreffende efficiëntienormen voor 
huishoudelijke apparaten als koelkasten, elektromotoren, kantoorinrichtingen en 
industriële verlichting. 
Een richtlijn inzake geïntegreerde hulpbronprogrammering (Integrated Resource 
Planning-IRP). 
IRP voor elektriciteit en gas wordt actief gepromoot in het kader van de voltooiing van 
de interne energiemarkt. De nutsbedrijven zouden daarom de openstaande opties voor 
het beheer van vraag- en aanbodzijde (energie-efficiëntie en hernieuwbare energie) in 
gelijke mate aan een onderzoek moeten onderwerpen. Hiertoe is het nodig dat de 
nutsbedrijven winst kunnen maken, niet alleen met de verkoop van gas en elektriciteit, 
maar ook met de verlening van energiediensten, die o.a. de vorm kunnen aannemen 
van investeringen in energie-efficiëntie in eindgebruiksectoren. 
Etiketteringsrichtlijnen voor wasautomaten, afwasmachines en gloeilampen. 
Voor het SAVE-programma is geen evaluatie voorhanden van het effect in termen van hierdoor 
vermijdbare emissies van C02- of andere broeikasgassen. 
Het eerste SAVE-programma loopt tot eind 1995, maar energie-efficiëntie blijft, om redenen van 
rnlilieubescherming en energievoorziening en omdat de bevordering van dit programma 
samenhangt met belangrijke en coherente doelstellingen op het vlak van de interne markt en het 
concurrentievermogen, van cruciale politieke betekenis. In haar voorstel voor een nieuw 
SAVE-programma, SAVE-II (COM(95)225), heeft de Commissie voorgesteld hierin, zowel het 
communautair actieprogramma ten behoeve van een efficiënter elektriciteitsgebruik (PACE) als 
het initiatief voor regionaal en stedelijk energiebeheer onder te brengen. Al deze acties hebben 
onderling aanvullende doelstellingen en het SAVE Il-programma verschaft een veelomvattend 
raamwerk waarbinnen deze onderling samenhangende werkzaamheden kunnen worden 
uitgevoerd. 
Voorgesteld wordt in het kader van dit programma de volgende negen categorieën 
beleidsmaatregelen voor een efficiënter energiegebruik te financieren: 
studies en andere maatregelen voor de totstandbrenging van communautaire wetten, 
voorschriften en prestatienormen voor een efficiënter energiebruik; 
sectoriële proefprojecten met het oog op een snellere toestroming van energie-
efficiëntie-investeringen en/of ter verbetering van de energie-consumptiepatronen, 
waartoe hoofdzakelijk van de gehele Gemeenschap bestrijkende netwerken gebruik zou 
moeten worden gemaakt; 
gerichte sectoriële proefprojecten met het oog op een snellere toestroming van energie-
efficiëntie-invrsteringen en ter verbetering van energieconsumptiepatronen, die 
hoofdzakelijk door openbare en particuliere ondernemingen zouden moeten worden 
uitgevoerd; 
46 
door de Commissie of door derden voorgestelde maatregelen ter bevordering van de 
uitwisseling - voornamelijk via informatienetwerken - van ervaringen, waarbij het de 
bedoeling is door de keuze van geschikte methodes voor informatie-uitwisseling tot een 
betere coördinatie tussen communautaire, internationale, nationale, regionale en 
plaatselijke activiteiten te komen; 
nauwgezet toezicht op de per sector met de energiebesparende maatregelen gemaakte 
vooruitgang, zowel in de Gemeenschap als in de afzonderlijke Lid-Staten, zulks met 
inbegrip van het SAVE-programma zelf; 
specifieke maatregelen voor een samenhangender energie-efficiëntiebeleid in Lid-Staten 
en regio's door middel van steun voor de totstandbrenging van energie-efficiëntie-
infrastructuren in die Lid-Staten en regio's waar het energie-efficiëntiebeleid nog niet 
voldoende tot ontwikkeling gebracht is; 
specifieke maatregelen ten behoeve van het energiebeheer op regionaal en stedelijk 
niveau; 
studies en andere acties ter ondersteuning van energie-efficiëntie-initiatieven in het 
kader van andere programma's of met het doel energie-efficiëntie tot criterium van de 
communautaire strategische programma's te maken en 
evaluatie van en toezicht op de getroffen maatregelen. 
SAVE-II gaat op 1 januari 1996 van start en loopt t/m 31 december 2000. De voorgestelde 
begrotingstoewijzing bedraagt 150 miljoen ecu. 
ALTENER (Programma ter bevordering van hernieuwbare energiebronnen) 
Het ALTENER-programma is op 1 september 1993 door de Raad goedgekeurd (Beschikking 
93/500/EEG van de Raad). Het algemene doel is het scheppen van een kader voor specifieke 
acties met het oog op een grotere markpenetratie van hernieuwbare energiebronnen (kleine 
waterkrachtinstallaties, windenergie, zonne-energie, biomassa, biobrandstof en biogas, alsmede 
aardwarmte-energie). Het programma loopt van 1993 tot en met 1997 en heeft een budget van 
40 miljoen ecu. Tot nog toe zijn 114 proefprojecten gesteund, waarmee een bedrag van 11 
miljoen ecu gemoeid is. 
De specifieke doelstellingen voor de ontwikkeling van hernieuwbare energiebronnen in de 
Lid-Staten, zoals uiteengezet in ALTENER, zijn: 
het aandeel van de hernieuwbare energiebronnen in de totale energievoorziening 
verhogen van 4% in 1991 tot 8% in 2005; 
de elektriciteitsproduktie op basis van hernieuwbare energiebronnen verdrievoudigen; 
bij het verbruik van motorvoertuigen het marktaandeel van biobrandstoffen op 5% 
brengen. 
ALTENER bestaat uit de volgende, met die van SAVE vergelijkbare elementen: 
In voorbereiding: wetgevings- en normaliseringsmaatregelen. 
De normaliseringsmaatregelen zijn gericht op de totstandbrenging van een vrij verkeer 
van apparatuur voor het gebruik van hernieuwbare vormen van energie. Men 
overweegt een harmonisatie van veiligheidsnormen voor windenergiegeneratoren, 
alsmede specificaties voor biodiesel als motorbrandstof. 
Programma van financiële steun voor de uitwerking van technische normen en 
specificaties, voor opleidings-en voorlichtingsactiviteiten, sectorgewijze proefprojecten, 
biobrandstoffen, geïntegreerde programmering van hulpbronnen (IRP) en 
vraagbeheersing, financiering door derden, waarborgen bij financiële risico's, 
47 
plaatselijke-ontwikkelingsplannen en haalbaarheidstudies. In 1993 en 1994 zijn in totaal 
114 projecten gesteund. 
Netwerk voor informatie-uitwisseling. 
Informatie- en promotie-activiteiten, zoals coördinatie van nationale, communautaire 
en internationale activiteiten, symposia, conferenties, workshops en gegevensbanken. 
Het ALTENER-programma is niet getoetst op zijn effect in termen van emissies van C02 of 
andere broeikasgassen die door het programma vermeden zijn. 
Energiebeheer op regionaal en stedelijk niveau 
Dit van 1990 daterende initiatief dient ter bevordering van studies over de vaststelling en 
uitvoering van energieplannen. Het is verder gericht op verspreiding en overdracht van de 
expertise op dit terrein door de gehele Unie heen. Een hoofddoelstelling van de in het kader van 
dit initiatief uitgevoerde lokale en regionale projecten is het milieu te beschermen door het 
energiebeheer verder uit te bouwen, de energie-efficiëntie te vergroten en door alternatieve opties 
voor energieproduktie te verschaffen. Dit initiatief zal, met een totaal budget van 20 miljoen ecu, 
in het SAVE Il-programma worden ondergebracht. 
In voorbereiding: transeuropese netwerken 
De overstap op schonere brandstof met een lager koolstofgehalte kan energie- en milieuvoordelen 
opleveren, vooral in die regio's waar men, als gevolg van infrastructurele beperkingen, in het 
verleden niet aan brandstoffen als aardgas heeft kunnen komen. Transeuropese netwerken spelen 
een rol van cruciaal belang bij het overbrengen van schonere brandstoffen naar perifere regio's, 
alsmede wanneer het erom gaat de flexibiliteit van het Europese gasvoorzieningssysteem te 
vergroten. Hoe efficiënter en flexibeler deze netwerken kunnen worden gemaakt, des te minder 
reden bestaat er voor bezorgdheid over voorzieningsproblemen bij een snelle overschakeling op 
aardgas. Hetzelfde geldt voor transeuropese elektriciteitsnetten, waarbij in de gehele 
Gemeenschap uit koolstofarme/-vrije energiebronnen gewonnen elektriciteit wordt gebruikt. 
Regelingen op basis van vrijwilligheid 
Wil men de uitstoot van C02 en andere broeikasgassen kunnen verminderen, dan is het nodig dat 
hieraan door alle betrokken sociaal-economische subjecten actief wordt meegewerkt. Voor 
vrijwillige regelingen en zelfreguleringsafspraken moet in de toekomst een belangrijke rol worden 
weggelegd. De Commissie heeft onlangs een mandaat verleend aan CEN/CENELEC (een 
internationale normaliseringsinstelling op elektriciteitsgebied) om Europese normen uit te werken 
voor zonnewarmtesystemen en onderdelen daarvan. Evenzo wordt aan normen gewerkt voor de 
stroomwinning uit zonne-energie en windturbines. Een grootschaliger toepassing van op een 
efficiënt energiegebruik gerichte minimumnormen zou uit energie- en milieu-oogpunt voordelig 
zijn. De diensten van de Commissie hebben ook samen met de Europese elektriciteitsbedrijven 
gewerkt aan rendabele methodes om de C02.-emissies via vraag- en aanbodopties bij de 
elektriciteitsvoorziening terug te dringen. 
Bovendien worden onderhandelingen gevoerd over een vrijwillig etiketteringsprogramma 
betreffende de energie-efficiëntie van computer- en andere kantoorapparatuur. Deze vrijwillige 
regeling, waarbij fabrikanten uit de VS en Japan zouden kunnen worden betrokken, zou in een 
bijna wereldomvattende etiketteringsregeling voorzien. 
4.4. Het voorstel voor een energie-koolstofheffing 
48 
In juni 1992 heeft de Europese Commissie een voorstel voor een richtlijn van de Raad ingediend 
(COM (92)226 def.) tot invoering van een heffing op alle energieprodukten, met uitzondering van 
hernieuwbare energiebronnen, voor 50% gebaseerd op de energiewaarde en voor 50% op het 
koolstofgehalte van de brandstoffen. Doel was de verbetering van de energie-efficiëntie en 
bevordering van het gebruik van brandstoffen bij de verbranding waarvan minder of geen C02 
vrijkomt. 
Voorgesteld werd de heffing stapsgewijze in te voeren, te beginnen met een tarief van 0,21 ecu 
per gigajoule en 2,81 ecu per ton C02 in het eerste jaar (hetgeen overeenkomt met US$ 3 per 
vat olie). In elk van de volgende zeven jaren worden deze tarieven dan verhoogd met een derde 
van de belastingtarieven van het eerste jaar. In het laatste jaar bedragen deze tarieven dan 0,7 
ecu per gigajoule en 9,4 ecu per ton C02, overeenkomend met US$ 10 per vat. 
Voor elektriciteit wordt de input in krachtcentrales belast op basis van het koolstofgehalte van 
de gebruikte brandstoffen. Wat de energie betreft, wordt de heffing vastgesteld in ecu per M Wh. 
Grondstoffen, d.i. als zodanig gebruikte energiebronnen, worden niet belast. 
Voor energie-intensieve bedrijven gelden dan progressieve belastingverlagingen en 
voorwaardelijke belastingvrijstellingen. De reducties zijn afhankelijk van het aandeel van de 
energiekosten in de totale toegevoegde waarde van de met gebruikmaking van de energie 
verkregen produkten. Volledige belastingvrijstelling zou eventueel kunnen worden verleend aan 
die bedrijven welke energie-intensieve produktieprocédés gebruiken en in hoge mate op de 
externe handel zijn aangewezen. 
Naar schatting zou dit belastingvoorstel tegen het jaar 2000 een vermindering met 3,8% t.o.v. 
het C02-emissieniveau van 1990 opleveren. 
Huidige stand van het voorstel 
Voor de goedkeuring van een fiscale maatregel is unanieme instemming van de Raad vereist. 
Tijdens de op 9 december 1994 te Essen gehouden vergadering heeft de Raad kennis genomen 
van het voornemen van de Commissie om richtsnoeren voor gemeenschappelijke parameters vast 
te stellen ten behoeve van die Lid-Staten welke bereid zijn een C02-/energieheffing toe te passen. 
Bij wijze van follow up van deze conclusies besloot de Commissie op 10 mei 1995 in antwoord 
op de bij eerdere discussies van de Raad geuite bezwaren, haar aanvankelijke voorstel te 
amenderen. 
De voornaamste voorgestelde wijziging houdt in dat de toepassing van een geharmoniseerde 
heffing zal worden voorafgegaan door een overgangsperiode gedurende welke de Lid-Staten wel 
met geharmoniseerde structuren moeten werken, maar vrij gelaten worden om de 
belastingtarieven per produkt vast te stellen, vooropgesteld dat de door de Gemeenschap 
nagestreefde beperking van de C02-uitstoot door verbetering van de energie-efficiëntie en 
overschakeling op koolstofarme of -vrije brandstoffen volledig in de structuur van de gehanteerde 
tarieven tot uitdrukking komt. 
Bovendien worden de in het oorspronkelijke voorstel genoemde minimumtarieven (US$ 3/bbl) 
herzien (US$ 10) en moeten deze nu worden gezien als de streefcijfers waar de Lid-Staten op 
middellange termijn met hun binnenlandse belastingtarieven naartoe moeten werken. 
De Commissie geeft er ook de voorkeur aan, ten einde een en ander te vereenvoudigen en de 
administratieve kosten te beperken, zoveel mogelijk naar de bepalingen van bestaande 
accijnsrichtlijnen te verwijzen. Natuurlijk bestaat bij deze benadering niet langer behoefte aan 
bepaalde vrijwaringclausules (conditionaliteit en tijdelijke opschorting van de belasting), die dan 
49 
ook geschrapt worden. Voorts zou de wens het concurrentievermogen van het bedrijfsleven op 
peil te houden, voor de Lid-Staten een stimulans moeten zijn om het uit deze belasting verkregen 
inkomen te gebruiken om andere discriminerende heffingen, en vooral die op arbeid, te verlagen. 
4.5 Het bewakingsmechanisme 
In de Beschikking van de Raad van 24 juni 1993 (93/389/EEG) is een bewakingsmechanisme 
ingevoerd voor de uitstoot van antropogene emissies van C02 en andere broeikasgassen die niet 
onder het Protocol van Montreal vallen. 
Overeenkomstig deze beschikking moeten de Lid-Staten nationale programma's opstellen, 
publiceren en ten uitvoer leggen voor de beperking van door menselijk toedoen veroorzaakte 
C02-emissies. De programma's moeten op gezette tijden worden bijgewerkt. De Commissie zorgt 
voor een jaarlijkse evaluatie van de nationale programma's ten einde na te gaan of de in de 
Gemeenschap als geheel gemaakte vorderingen toereikend zijn om de nagestreefde 
emissiestabilisering te kunnen verwezenlijken. Het tweede evaluatieverslag (1994-1995) is 
momenteel in voorbereiding. Dit verslag zal aan de Raad en het Europees Parlement worden 
toegezonden. 
De Raad geeft in zijn beschikking aan welke informatie in de nationale programma's moet 
worden verstrekt: uitstoot in het referentiejaar 1990, inventarislijsten van emissies per bron en 
de absorptie per put, bijzonderheden omtrent nationale beleids- en andere maatregelen die 
beperking en absorptie van C02-emissies bevorderen, schema's van het verloop van de nationale 
emissies tussen 1994 en 2000, genomen of overwogen maatregelen voor de tenuitvoerlegging van 
relevante communautaire wetten, voorschriften en beleidsmaatregelen en een beoordeling van de 
economische gevolgen van deze maatregelen. De ter bepaling van emissies en verwijdering per 
absorptieput te gebruiken methodologie moet verenigbaar zijn met die welke door de werkgroep 
klimaatverandering (IPCC) is ontwikkeld. Hierbij moet rekening worden gehouden met de 
ontwikkelingen waartoe in het kader van het UN FCCC wordt besloten. 
Ten aanzien van andere broeikasgassen moeten de Lid-Staten de Commissie gegevens verstrekken 
over de emissie van deze gassen, alsmede een beschrijving van de genomen of overwogen 
maatregelen om deze emissies terug te dringen. 
Bij de beschikking wordt een uit vertegenwoordigers van de Lid-Staten bestaand comité ingesteld, 
dat onder voorzitterschap van de Commissievertegenwoordiger staat. Tot medio 1995 heeft dit 
bewakingscomité vijf vergaderingen gehouden. Het heeft twee documenten goedgekeurd, het ene 
over de vorm en inhoud van de jaarlijkse inventarislijsten en het andere over een methodologie 
voor de evaluatie van de gemaakte vooruitgang en voor de samenstelling van de nationale 
programma's. 
4.6. Sectorbeleid 
In deze punt wordt aandacht besteed aan beleidssectoren waarin specifieke milieumaatregelen een 
rol spelen en/of die bijdragen tot de beperking van broeikasgasemissies. Behalve wat het 
50 
vervoerbeleid betreft, zijn geen evaluaties gemaakt van de kwantitatieve resultaten van het met 
betrekking tot broeikasgasemissies gevoerde beleid. 
Landbouwbeleid 
Een mijlpaal van het communautaire landbouwbeleid in de jaren negentig was de hervorming van 
het gemeenschappelijk landbouwbeleid (GLB) in 1992. Sommige maatregelen in het kader van 
de GLB-hervorming, die primair door economische en sociale overwegingen werden ingegeven, 
zijn op zich reeds van invloed op de uitstoot van broeikasgassen. Naast deze hervorming werd, 
als onderdeel van de zogenoemde "begeleidende maatregelen", een aantal maatregelen op 
landbouw-/milieugebied goedgekeurd. 
Voorafgaand aan de GLB-hervorming werden de Richtlijn inzake de bescherming van water tegen 
verontreiniging door nitraten uit agrarische bronnen (EEG/676/91) en de drinkwaterrichtlijn van 
de Gemeenschap (EEG/778/80) goedgekeurd, met het doel de nitraatconcentraties in drinkwater 
te verlagen. Te zamen hebben deze richtlijnen een effect op het gebruik van nitraathoudende 
kunstmest, hetgeen tot een vermindering van de N20-emissies kan leiden. De tenuitvoerlegging 
van de drinkwaterrichtlijn dateert echter van vóór 1990, zodat deze thans haar grootste effect wel 
heeft gehad. Eveneens van voor de GLB-hervorming dateert de instelling van het Europees 
Oriëntatie- en Garantiefonds voor de Landbouw (EOGFL) (Richtlijn EEG/2328/91 van de Raad), 
dat, onder andere, voor maatregelen ter bescherming van het milieu middelen ter beschikking 
stelde. 
De GLB-hervorming heeft op zich onder andere tot gevolg gehad dat de landbouwprijzen omlaag 
zijn gegaan. Door een daling van de landbouwprijzen wordt het gebruik van minerale 
kunstmeststoffen minder rendabel, waardoor het verbruik met ongeveer 1/3 terugloopt. Aldus 
wordt de totale uitstoot van N20-emissies als gevolg van het gebruik van nitraat- en 
amoniumkunstmest verminderd. Bovendien wordt de wisselbouw als geheel minder intensief door 
de toepassing van verplichte braakleggingsregelingen (EEG 1765/92)8. Daar komt nog bij dat de 
mogelijkheid om niet-voedingsgewassen op uit de produktie genomen gronden te verbouwen een 
positieve stap vormt in de richting van een vermindering van de broeikasgasemissies, omdat 
hierdoor tot een vervanging van fossiele brandstoffen door biobrandstof wordt bijgedragen. 
Met Verordening (EEG) nr. 2066/92 wil men de rundvleesproduktie extensiveren door alleen tot 
de maximale beweidingsdichtheid premies toe te kennen. De maximale beweidingsdichtheid 
bedraagt momenteel 3 stuks vee per hectare graasland en 2 stuks vee per hectare vanaf 1996. 
Hierdoor wordt de door vee veroorzaakte CH4-uitstoot per hectare verminderd. De Lid-Staten 
worden gemachtigd de rundvleespremie alleen toe te kennen aan boeren die zich aan bepaalde 
milieuvoorschriften houden (EEG 3611/93). 
De verordeningen betreffende het EOGFL werden, als begeleidende maatregelen van de GLB-
hervorming, gewijzigd op het punt van de landbouwmaatregelen (EEG 2078/92) en van de 
bevordering van bebossingsmaatregelen (EEG 2080/92). 
Tot een intensivering op overblijvende bouwgronden zal het alleen komen indien als gevolg van een 
vermindering van de totale produktie de marktprijzen omhoog gaan. Een dergelijk prijseffect is niet 
waarschijnlijk aangezien de landbouwmarkten nog steeds gereguleerd zijn en daarom maar in beperkte 
mate op marktbe we gingen reageren. 
51 
De landbouw/milieumaatregelen maken deel uit van op nationaal niveau opgestelde 
zoneprogramma's. Deze programma's houden een bevordering in van: 
extensieve en ecologisch verantwoorde produktiemethodes; 
gebruik van landbouwgronden als graasland; 
vermindering van de beweidingsdichtheid; 
onderhoud van braakliggende gronden; 
20-jarige braaklegging voor ecologische doeleinden; 
openstelling van landbouwgronden voor het publiek; 
bescherming van de genetische verscheidenheid; 
proefprojecten en opleiding van boeren. 
De landouw-/milieumaatregelen worden door het EOGFL in minder ontwikkelde regio's voor 
75% en in de overige regio's voor 50% gecofinancierd. Het voor de periode 1993-1997 
beschikbare budget is 3670 min ecu. De evaluatie van in totaal 214 zoneprogramma's door de 
Commissie is nog niet afgerond. Tot nog toe zijn 59 programma's goedgekeurd. 
Bosbouwbeleid 
Met een aantal EG-verordeningen wordt bebossing in de Lid-Staten aangemoedigd, waarbij het 
de bedoeling is dat het groeiend bosareaal een gunstige weerslag op het milieu heeft. EG-
Verordening nr. 1610/89 inzake de ontwikkeling van bossen in plattelandsgebieden voorziet in 
financiële participatie van de Gemeenschap in onder andere de volgende maatregelen: 
bebossing en bosverbetering; 
aanleg van boomkwekerijen; 
herstel van door brand beschadigde bossen; 
acties om de mensen meer bewust te maken van de belangrijke rol van de bosbouw bij 
instandhouding van het ecologisch evenwicht 
Deze maatregelen worden beperkt tot minder ontwikkelde gebieden en moeten worden uitgevoerd 
in het kader van de door de Lid-Staten ingediende en door de Commissie goedgekeurde 
regionale-ontwikkelingsprogramma's. De GLB-hervorming wordt begeleid door een maatregel 
ter bevordering van bebossing (EEG 2080/92). Met deze maatregel - het aanleggen van bossen 
in landbouwgebieden en de hiermee samenhangende vergroting van de C02-absorptiecapaciteit 
- wordt bijgedragen tot een beter ecologisch evenwicht. 
Op contractuele basis wordt financiële hulp verstrekt ter dekking van de kosten in verband met: 
bebossing van landbouwgronden; 
inkomensverliezen door andere bestemming van landbouwgronden (20 jaar); 
onderhoud v^n bosgronden (5 jaar); 
investeringen ter verbetering van bosgronden (bescherming tegen brand). 
In de financiering van deze maatregelen wordt deelgenomen door het EOGFL, en wel voor 75% 
voor minder ontwikkelde regio's en voor 50% voor de overige. Voor de periode 1993-1997 is 
een budget van 1260 min ecu beschikbaar. 
Indirect hebben maatregelen ter bescherming van bossen tegen luchtverontreiniging een 
stimulerende uitwerking op de netto primaire produktiviteit van bomen, waardoor de potentiële 
absorptie van C02 wordt vergroot (EEG 3528/86 en 2157/92). Deze maatregelen houden in dat 
de bossen onder geregeld toezicht staan en dat er proefprojecten ter verkrijging van meer kennis 
52 
over het effect van luchtvervuiling op bossen worden uitgevoerd. Bovendien wordt met 
Verordening (EEG) nr. 2158/92 beoogd bossen tegen brand te beschermen. Deze maatregel houdt 
het volgende in: 
de uitwerking door de Lid-Staten van plannen om bossen tegen brand te beschermen; 
een communautair informatiesysteem inzake bosbranden; 
communautaire steun voor brandpreventieprojecten. 
Vervoerbeleid 
Het vervoer vormt een belangrijke bron van broeikasgasemissies in de Gemeenschap. Na 
energieproduktie komt het op de tweede plaats als C02-genererende sector, gevolgd door de 
huishoudens, de tertiaire sector en de industrie. Momenteel is het transport verantwoordelijk voor 
ongeveer één kwart van de totale uitstoot van C02 in de Gemeenschap. Indien er zich verder 
geen grote veranderingen voordoen, kan verwacht worden dat de van het verkeer afkomstige 
emissies tussen 1990 en 2000 aanzienlijk zullen toenemen. Dit maakt de transportsector tot een 
belangrijk zorgenkind van iedere strategie om klimaatverandering tegen te gaan. 
Kenmerkend voor het vervoer in de EG is de sterke groei die deze sector doormaakt: 
van 1990 tot 2000 wordt een groei van het aantal voertuigkilometers van 17% verwacht 
voor personenauto's, van 26% voor kleine bedrijfsvoertuigen en 13% voor 
tweewielers; 
het luchtverkeer in Europa (met uitzondering van de nieuwe onafhankelijke staten) zal 
volgens de Internationale Burgerluchtvaartorganisatie tot het jaar 2003 met 5,2% 
toenemen. 
Wat de door het verkeer teweeggebrachte broeikasgasemissies betreft, heeft de Gemeenschap in 
hoofdzaak twee soorten instrumenten tot haar beschikking: 
Regelgeving, d.w.z. wetten en voorschriften betreffende maximale emissies of 
technische normen voor voertuigen, vliegtuigen, enz. 
In Richtlijn 93/226/EG van de Commissie wordt een methode voor de meting van C02-
emissies van personenauto's vastgesteld, maar blijven desbetreffende normen 
achterwege. De Commissie is voornemens in het najaar van 1995 een mededeling over 
deze materie aan de Raad voor te leggen. De Gemeenschap heeft aanmerkelijke 
vooruitgang gemaakt bij de beperking van andere met de transportsector 
samenhangende broeikasgasemissies. Voortbouwend op eerdere wetgeving heeft de 
Gemeenschap tussen 1990 en 1994 strakkere normen vastgesteld voor de emissie van 
NOx, C02 en VOC's van wegvoertuigen. Deze normen hebben voor de Lid-Staten 
kracht van wet. De hieronder genoemde data betreffen de verplichte toepassing van de 
normen op alle nieuwe voertuigen in de Gemeenschap: 
* Voor zware bedrijfsvoertuigen worden met Richtlijn 91/542/EEG van de Raad 
van 1.10.1991 de emissiegrenzen voor CO, koolwaterstoffen en NOx in twee 
stappen verlaagd en wel vanaf respectievelijk 1.10.1993 en 1.10.1996. 
* Voor lichte bedrijfsvoertuigen worden met Richtlijn 93/59/EEG van de Raad van 
28.6.1993 de emissiewaarden voor CO, koolwaterstoffen en NOx vanaf 1994 
verlaagd. 
53 
* Voor personenauto's worden met Richtlijn 94/12/EG van het Europees Parlement 
en de Raad van 23.3.1994 de emissiewaarden voor CO, koolwaterstoffen en NOx 
vanaf 1997 verlaagd. 
* Op grond van Richtlijn 92/6/EEG moeten vrachtwagens (85 km/uur), autobussen 
en touringcars (100 km/uur) met snelheidsbegrenzers worden uitgerust, hetgeen 
deels met terugwerkende kracht moet gebeuren. Geschat wordt dat deze richtlijn 
het energieverbruik en daarmee de C02-uitstoot, bij deze voertuigen met minstens 
5% zal terugbrengen. 
* In het kader van de communautaire wetgeving inzake verkeersgeschiktheids-
keuringen stelt Richtlijn 92/55/EEG minimumnormen en -criteria vast voor met 
betrekking tot alle voertuigen uit te voeren emissieproeven. Aangezien de uitstoot 
van schadelijke gassen voor een groot deel aan slecht onderhoud van het voertuig 
te wijten is, zal deze richtlijn waarschijnlijk belangrijke gevolgen hebben. 
Fiscale maatregelen om invloed te kunnen uitoefenen op de vraag naar vervoerdiensten, 
op de keuze tussen verschillende vormen van vervoer en op de ecologische 
eigenschappen van brandstoffen. 
Dat belastingprikkels voor de verwezenlijking van milieudoelstellingen bevorderlijk 
kunnen zijn, is gebleken bij de met auto-emissies opgedane ervaringen. Verschillende 
Lid-Staten hebben fiscale prikkels gebruikt om de invoering van auto's te bevorderen 
die al aan nieuwe communautaire normen voldoen voordat deze verplicht worden 
gesteld en met Richtlijn 92/458/EEG van de Raad inzake emissies van kleine 
motorvoertuigen wordt een kaderregeling voor dergelijke fiscale prikkels vastgesteld. 
Accijnsheffing op motorbrandstoffen heeft een verhogend effect op de vervoerskosten 
en kan daarom worden gebruikt als middel om het verbruik van deze produkten terug 
te dringen en aldus de emissies van broeikasgassen te helpen beperken. In Richtlijn 
92/82/EEG van de Raad worden de volgende minimumtarieven vastgesteld voor 
accijnzen op benzine en dieselolie9: 
337 ecu per 1000 liter voor loodhoudende benzine; 
287 ecu per 1000 liter voor loodvrije benzine; 
245 ecu per 1000 liter voor gasolie als aandrijfbrandstof; 
100 ecu per 1000 kg voor vloeibaar petroleumgas en methaan als 
aandrijfbrandstof; 
245 ecu per 1000 liter voor kerosine als aandrijfbrandstof. 
Tot dusver is dit instrument niet gebruikt met het expliciete doel de uitstoot van C02 
en andere schadelijke stoffen te verminderen, daar de minimumaccijnstarieven op 
communautair niveau alleen zijn vastgesteld met het oog op het nationale 
belastingbeleid van de Lid-Staten en de interne-marktvereisten. In haar verslag over de 
tweejaarlijkse herziening van de minimumaccijnstarieven voor minerale oliën in 1993 
en 1994 zag de Commissie het milieubeleid en de uitstoot van C02 als onderwerpen 
die bij de uitwerking van het fiscaal beleid in overweging zouden moeten worden 
genomen. 
De Commissie bekijkt momenteel het probleem van de externe-transportkosten en hoe 
deze geïnternaliseerd kunnen worden. De Commissie is voornemens in de nabije 
toekomst een groenboek over deze materie te publiceren. 
Voor Luxemburg gelden specifieke (lagere) tarieven. 
54 
Met het doel het gebruik van hernieuwbare energie in de transportsector te bevorderen, 
heeft de Commissie de Raad een voorstel voorgelegd betreffende accijnzen op 
motorbrandstoffen van agrarische oorsprong ("biobrandstoffen"). Deze ontwerp-richtlijn 
voorziet in belastingverlichting voor biobrandstoffen ten opzichte van conventionele 
brandstoffen (benzine en dieselolie). 
Indien het voorstel voor een koolstof-/energieheffing (zie punt 4.4) wordt goedgekeurd, 
zal het gevolgen hebben voor de uitstoot van broeikasgassen in de transportsector. 
Doen zich verder geen grote veranderingen voor, dan zal de totale C02-uitstoot door het 
wegverkeer tussen 1990 en 2000 naar verwachting met 24,5% toenemen (document van 
DG XVII (Energie) over de gevolgen van de voorgestelde koolstof-/energieheffing, 23.10.1992). 
Wat de overige broeikasgassen betreft, zijn de voorspellingen als volgt: 
emissies in 2000 vergeleken met 1990 
CH4 -41,3% 
N20 + 237,6% 
CO -53,3% 
NOx -37,1% 
NM VOC - 52,9% 
Afvalbeleid 
Wat verpakkingsafval betreft, hebben de Raad en het Europees Parlement op 4 maart 1974 
Richtlijn 94/62/EEG goedgekeurd met het doel nationale maatregelen voor het beheer van 
verpakkingsmaterialen en -afval te harmoniseren en een hoge mate van milieubescherming 
mogelijk te maken. Deze maatregelen zijn in de eerste plaats gericht op het voorkomen van de 
produktie van verpakkingsafval en, als bijkomend grondbeginsel, op het hergebruik van 
verpakkingsmaterialen, de recyclage en andere vormen van recuperatie van verpakkingsafval, om 
te bereiken dat er uiteindelijk minder van dergelijk afval verwijderd moet worden. Aldus komt 
het ook tot een vermindering van de C02 - en CH4-emissies. De maatregelen houden onder 
andere voor de Lid-Staten de verplichting in dat zij binnen vijfjaar na de tenuitvoerlegging van 
de richtlijn in staat moeten zijn 50% van hun verpakkingsafval te recupereren10. Hiervan moet 
dan tussen 25 en 45% gerecycleerd worden. Voor een tweede vijfjarige periode zullen door de 
Raad nieuwe streefcijfers worden vastgesteld. Bovendien voorziet de richtlijn in systemen voor 
het aanbrengen van merktekens, normalisering, maximaal toelaatbare concentraties van zware 
metalen, informatiesystemen ter harmonisering van gegevens inzake verpakkingsafvalbeheer 
tussen de Lid-Staten, informatie voor verpakkingsgebruikers en rapportagevereisten voor 
Lid-Staten. 
Tijdens de op 8 en 9 juni 1994 gehouden vergadering heeft de Raad een gemeenschappelijk 
standpunt goedgekeurd over een richtlijn van de Raad inzake afvalstortplaatsen. De gewijzigde 
richtlijn voorziet in een vergunningenstelsel, met inbegrip van vereisten voor toezicht- en 
controleprocedures. De vergunning zal inhoudelijk aan de algemene vereisten voor alle 
Met uitzondering van Griekenland, Ierland en Portugal. 
55 
categorieën stortplaatsen moeten voldoen, waaronder het nemen van passende maatregelen ten 
einde de ophoping en verspreiding van het in vuilstortplaatsen gevormde gas te kunnen 
beheersen. Dit gas moet worden opgevangen, behandeld en gebruikt, tenzij de bevoegde 
overheden uit ecologische overwegingen anderszins beschikken. Een en ander zal resulteren in 
een efficiënter beheer van afvalstortplaatsen en aldus in een vermindering van de 
methaanemissies. 
4.7. Werkdocument van de Commissie over de klimaatveranderingstrategie van de EU 
en de daarbij te maken keuzen 
Analyses, waarbij de algemeen gekoesterde verwachtingen ten aanzien van energieprijzen en 
economische groei in aanmerking worden genomen, wijzen uit dat de Gemeenschap 5 à 8% zou 
kunnen achterblijven bij haar streefcijfers voor de stabilisering van de C02-emissies waartoe zij 
zich verplicht heeft. Men is nu de mening toegedaan dat de bestaande communautaire en 
nationale wetten en voorschriften rigoureuzer geïmplementeerd moeten worden. Op verzoek van 
de Raad heeft de Commissie op 1 maart 1995 een eerste analyse voorbereid van de beleidsopties 
die de Raad met betrekking tot de beperking van de C02-uitstoot in het tijdvak 2005-2010 zou 
moeten overwegen (CEC 95/288 final). 
Uit deze eerste analyse komt reeds duidelijk naar voren dat er aanzienlijke technische 
mogelijkheden bestaan om de C02-emissies na het jaar 2000 te beperken en te verminderen. Wil 
men dit potentieel kunnen benutten, dan zullen er maatregelen moeten worden genomen die zoden 
aan de dijk zetten, zoals de verbetering van de energie-efficiëntie en de doorbraak van 
hernieuwbare energiebronnen, voltooiing van de interne energiemarkt, het overstappen op andere 
vormen van vervoer, een opwaartse bijstelling van energieheffingen, een grotere nadruk op het 
O&O-beleid en een nauwere samenwerking met derde landen. Bovendien onderstreepte de 
Commissie hierbij dat van vele maatregelen op dit terrein aanzienlijke voordelen kunnen worden 
verwacht in andere beleidssectoren, zoals energie, O&O en vervoer, alsmede ten aanzien van 
groei, concurrentievermogen en werkgelegenheid, zoals reeds in het Witboek van de Commissie 
van december 1993 wordt aangegeven. 
In het licht van de beraadslagingen over het bij de Raad ter tafel liggende werkdocument en van 
de besluiten van de eerste conferentie van de UN FCCC-partijen werkt de Commissie momenteel 
aan een meer gedetailleerde analyse. 
4.8. Samenvatting 
Onderstaande tabellen geven een samenvatting van de in dit hoofdstuk beschreven programma's, 
beleids- en andere maatregelen. Er wordt een duidelijk onderscheid gemaakt tussen door de Raad 
goedgekeurde, door de Commissie voorgestelde en bij de Commissie in voorbereiding zijnde 
programma's, beleids- en andere maatregelen (respectievelijk tabel 4.1, 4.2 en 4.3). 
56 
Tabel 4.1. Door de Raad goedgekeurde programma's, beleids- en andere maatregelen. 
Naam Tijdvak Budget Beschrijving 
THERMIE I 
SAVE-programma 
SAVE-wetgeving 
Energiebeheer op regionaal en 
stedelijk niveau 
ALTENER-programma 
Vrijwillige maatregelen 
Bewakingsmechanisme 
GLB-hervorming, prijsverlaging 
GLB-hervorming 
braakleggingsregeling 
GLB-hervorming, extensivering van 
de veeteelt 1990 - 1994 
1991 - 1995 
1992 - .... 
1992 - .... 
1994 - .... 
1990 - 1995 
1993 - 1997 
1993 - 2000 
1992 -
1992 -
1992 700 min ecu 
35 min ecu 
20 min ecu 
40 min ecu Financiële steun voor schone energietechnologie 
Financiële steun voor energie-efficiëntieprojecten 
Energie-efficiëntienormen voor nieuwe verwarmingsketels 
Energie-etikettering van de meest gebruikte huishoudapparaten, 
kaderrichtlijn 
Energie-etikettering van koelkasten en diepvriezers 
Steun voor energieplannen op regionaal en stedelijk niveau 
Financiële steun voor hernieuwbare energie 
CEN/CENELEC zal normen opstellen voor zonneënergie met 
CEN/CENELEC-systemen, elektriciteitswinning uit zonneënergie en 
windturbines 
Procedures voor toezicht op de bij de stabilisatie van C02-emissies 
gemaakte vorderingen 
Door lagere landbouwprijzen minder gebruik van kunstmest en daardoor 
minder N20-emissies 
Door verplichte braaklegging wordt de teelt van biobrandstoffen bevorderd 
Koppeling van premies aan een maximumbeweidingsgraad en daardoor 
vermindering van de door vee veroorzaakte CH4-emissies 
57 
Tabel 4.1. Door de Raad goedgekeurde programma's, beleids- en andere maatregelen (vervolg). 
Naam Tijdvak Budget Beschrijving 
Landbouw-/milieumaatregelen 
Bebossing 
Bescherming van bossen tegen 
verontreiniging 
Bescherming van bossen tegen 
brand 
Emissienormen voor zware 
bedrijfsvoertuigen 
Emissienormen voor lichte 
bedrijfsvoertuigen 
Emissienormen voor 
personenauto's 
Belastingmaatregelen voor 
motorbrandstoffen 
Richtlijn inzake 
afvalstortplaatsen 
beperking van CH4-emissies 1993 - 1997 
1993 - 1997 
1992 - 1996 
1992 - 1996 
1993 
1993 -
1997 
1992 
1994 -3670 min ecu 
1260 min ecu 
29,4 min ecu 
70 min ecu Financiële steun voor zoneprogramma's, m.i.v. milieumaatregelen 
Financiële steun voor bebossing 
Vergroting van de netto primaire produktiviteit van bomen en 
daarmee van de potentiële C02-absorptie 
Maatregelen ter bevordering van de C02-absorptie 
Emissienormen voor CO, koolwaterstoffen en NOx 
Emissienormen voor CO, koolwaterstoffen en NOx 
Emissienormen voor CO, koolwaterstoffen en NOx 
Minimumaccijnzen op benzine en dieselolie 
Milieunormen voor vuilstortplaatsen 
58 
Tabel 4.2. Door de Commissie voorgestelde programma's, beleids- en andere maatregelen. 
Naam Tijdvak Beschrijving 
THERMIE II 1994 - 1998 Financiële steun voor schone energietechnologie 
Energie-/koolstofheffing Belasting van fossiele brandstoffen op basis van energiewaarde en koolstofgehalte 
(50/50) 
Richtlijn inzake verpakkingsafval Harmonisatie van nationale maatregelen betreffende verpakkingsafval, waarvan 50% 
gerecupereerd en 25-45% gerecycleerd moet worden 
Tabel 4.3. Bij de Commissie in voorbereiding zijnde programma's, beleids- en andere maatregelen. 
Naam Beschrijving 
SAVE-wetgeving 
ALTENER-wetgeving 
Transeuropese netwerken 
Vrijwillige maatregelen 
C02-emissienormen voor 
personenauto's 
Belastingmaatregelen op 
vervoergebied Normen voor een efficiënt energiegebruik voor koelkasten, elektromotoren, kantooruitrustingen en industriële 
verlichting 
Richtlijn inzake geïntegreerde programmering van hulpbronnen (IRP) 
Etiketteringsrichtlijnen voor wasmachines, afwas au torn aten en gloeilampen 
Harmonisatie van veiligheidsnormen voor windenergiegenerators en specificaties voor biodiesel 
Schepping van infrastructuren voor gas- en elektriciteitstransport 
Vrijwillige energie-etikettering van computers en andere kantoorapparatuur 
Nieuwe emissienormen voor personenauto's houden ook normen voor C02-emissies in 
Verhoging van de minimumbrandstofaccijnzen, gelijktrekking van de minimumaccijnstarieven voor benzine en 
dieselolie, streeftarieven voor een geleidelijke verhoging van de accijnzen op minerale oliën 
59 
NATIONALE VERSLAGEN VAN DE LID-STATEN 
5.1. Inleiding 
Door de Lid-Staten goedgekeurde nationale programma's zijn één van de pijlers van de strategie 
van de Europese Gemeenschap om de uitstoot van broeikasgassen te beperken. In dit hoofdstuk 
wordt een korte samenvatting gegeven van de nationale verslagen van de Lid-Staten over de 
beperking van hun broeikasgasemissies. Alle Lid-Staten behalve België hebben hun mededeling 
aan het UN FCCC ingediend. De daarin verstrekte informatie is in dit hoofdstuk samengevat. 
Aangezien België het UN FCCC nog niet heeft geratificeerd, wordt een korte beschrijving 
gegeven van het Belgische nationale programma in het kader van het EG-bewakingsmechanisme 
voor de uitstoot van C02 en andere broeikasgassen. 
In elke samenvatting wordt een overzicht gegeven van de geraamde uitstoot van broeikasgassen 
zoals deze in de nationale verslagen van de Lid-Staten is medegedeeld. De ramingen van de C02-
emissies hebben betrekking op de totale C02-uitstoot. Verwijdering van C02 door vastlegging 
van koolstof in putten is hiervan niet afgetrokken. De ramingen van de broeikasgasemissies in 
dit hoofdstuk stemmen niet noodzakelijk overeen met de cijfers in de bijlage bij hoofdstuk 3 
"Inventaris van emissies in de EG". Deze laatste cijfers.zijn, om vergelijking mogelijk te maken, 
aangepast volgens de IPCC-richtsnoeren voor nationale inventarissen van broeikasgassen. Naast 
ramingen van de broeikasgasemissie in 1990 worden ook prognoses gegeven van de uitstoot in 
het jaar 2000. 
Verder wordt voor iedere Lid-Staat een korte beschrijving gegeven van de in het nationaal 
verslag opgenomen beleids- en andere maatregelen. 
5.2. Nationale verslagen van de Lid-Staten over de beperking van de uitstoot van 
broeikasgassen 
Oostenrijk 
Oostenrijk diende zijn nationale mededeling bij het secretariaat van het UN FCCC in op 21 
september 199411. De nationale doelstelling is een vermindering van de C02-uitstoot tegen het 
jaar 2005 met 20% ten opzichte van het niveau van 1988. 
Emissies in 1990 en 2000 
In tabel 5.1 worden bijzonderheden verstrekt over de uitstoot van C02, CH4 en N20 in Oostenrijk 
in 1990 en 2000. Volgens een prognose uit 1991 ("referentiescenario") zal de C02-uitstoot in het 
jaar 2000 met 10% stijgen ten opzichte van 1990. In dit scenario zijn evenwel niet alle 
beleidsvoornemens of reeds getroffen maatregelen opgenomen, omdat zij niet volledig 
gekwantificeerd zijn; zij kunnen er echter wel voor zorgen dat Oostenrijk zijn C02- emissie in 
de periode van 2000 tot 2005 stabiliseert. CH4- en N20-emissies zouden ruwweg op het zelfde 
niveau blijven als de emissies van 1990. 
Nationaal verslag over het klimaat van de Oostenrijkse federale regering, overeenkomstig de verplichtingen 
als bedoeld in artikel 4, lid 2, en artikel 12 van het Raamverdrag van de Verenigde Naties inzake 
Klimaatverandering (Staatsblad nr. 414/1994). Ministerie van Milieubeheer, Jeugd- en Gezinszaken, augustus 
1994. 
60 
Tabel 5.1. Emissies van C02, CH4 en N20 in Oostenrijk in 1990 en 2000 (Gg). 
1990 2000 
C02 59.2001 63.7002 
CH4 602,8 600 
N2Q <U 4,2 
1 Inclusief emissies die verband houden met processen (2.100 Gg) 
2 Exclusief emissies die verband houden met processen 
Beleid en maatregelen 
Oostenrijk heeft twee comités opgericht om een effectieve strategie op het gebied van 
klimaatbescherming te ontwikkelen: het Oostenrijks C02-comité en het Interministerieel comité 
voor de coördinatie van maatregelen ter bescherming van het wereldklimaat (IMC Klimaat). In 
het laatste tussentijds verslag van het IMC Klimaat werd een uitvoerig pakket maatregelen 
vastgesteld. In de strategie ligt het hoofdaccent op de volgende punten: 
C02 
Energieproduktie/elektriciteitsvoorziening: 
Omschakeling op andere brandstof voor thermische krachtcentrales (b.v. gas); 
Huisverwarming en warmwaterinstallaties: 
Een aantal maatregelen ter verscherping van de bouwvoorschriften en -normen, invoering 
van een energiecöëfficiënt, strengere voorwaarden voor woningbouwsubsidies, coördinatie 
van de uitbreiding van geleide energie, prioriteit voor het gebruik van stadsverwarming; 
Duurzame energie: 
Volledig gebruik van het potentieel aan duurzame energiebronnen (wind, biogas, 
zuiveringsgas, gas van vuilstortplaatsen, biomassa, zon); 
Gecombineerde warmte-/krachtcentrales: 
Vervanging op grote schaal van thermische krachtcentrales zonder warmtegebruik door 
gecombineerde warmte-/krachtcentrales; 
Verkeer: 
Uitvoerig maatregelenpakket (uitbreiding van infrastructuur voor gecombineerd vervoer, 
verkeersorganisatie, O&O, brandstofverbruik van voertuigparken, reglementeringen); 
Economische instrumenten: 
Invoering van een algemene energie- en C02-heffing met passende aandacht voor het 
internationale concurrentievermogen. 
61 
CH4 
Er is een ontwerp-verordening inzake stortplaatsen opgesteld om het gebruik van uit stortplaatsen 
gewonnen gas te bevorderen. Er wordt onderzoek en ontwikkeling gedaan naar het economisch 
rendabel gebruik van biogas. 
N20 
Biologische landbouwmethoden worden bevorderd. Door middel van eisen wordt het gerichte 
gebruik van meststoffen gestimuleerd, hetgeen moet leiden tot een verdere vermindering van 
N20-emissies. 
België 
België heeft het UN FCCC nog niet geratificeerd. Op de kabinetsraad van 6 juni 1991 verbond 
België zich ertoe om tegen 2000 een vermindering van de C02-uitstoot van 5% te bereiken ten 
opzichte van 1990. In juni 1994 diende België, in het kader van het EG-bewakingsmechanisme12, 
zijn nationaal programma in . 
Emissies in 1990 en 2000 
De C02-emissies in België bedroegen in 1990 114.410 Gg. De inventaris werd gemaakt met 
behulp van de CORIN AIR-methodologie, aangepast volgens de IPCC-richtsnoeren voor nationale 
inventarissen van broeikasgassen. Als het totale pakket van (voorgestelde) beleidsmaatregelen 
wordt uitgevoerd, denkt België de C02-uitstoot tegen het jaar 2000 met 8-9% te kunnen 
verminderen ten opzichte van 1990. Voor deze raming is uitgegaan van de toepassing van een 
Europese C02-/energieheffing en een standaardisatie van de temperatuur in 2000 ten opzichte van 
1990. 
Beleid en maatregelen 
Het nationale programma van België omvat diverse maatregelen om klimaatverandering aan te 
pakken. Het behelst zowel maatregelen die door regering al zijn goedgekeurd als voorgestelde 
maatregelen. Wat energie betreft, hebben de maatregelen onder meer betrekking op de 
totstandbrenging van samenwerking tussen de overheid, het bedrijfsleven en de 
energiedistributeurs, efficiëntere elektriciteitsproduktie, bevordering van het gebruik van 
duurzame energie, meer gebruik van aardgas en investeringen om de vraag naar elektrische 
energie te verminderen. In de ijzer- en staalsector worden structurele wijzigingen doorgevoerd 
om het energieverbruik te beperken. Er worden belastingtechnische maatregelen genomen om 
energievriendelijk gedrag te bevorderen. De Belgische regering voerde op 1 augustus 1993 een 
energiebelasting in op basis van de Europese voorstellen voor een C02-/energieheffing. Andere 
maatregelen zijn snelheidsbeperkingen op wegen en autowegen, vervoersplannen voor personeel 
in bedrijven, bevordering van het openbaar vervoer, informatie-, voorlichtings- en 
bewustmakingscampagnes en bevordering van onderzoek. België neemt ook deel aan THERMIE, 
SAVE, PACE en ALTENER. 
Het Belgische nationale programma ter vermindering van de C02-uitstoot in het kader van de "Beschikking 
van de Raad van 24 juni 1993 inzake een bewakingssysteem voor de uitstoot van C02 en andere broeikasgassen 
in de Gemeenschap", juni 1994. 
62 
Denemarken 
De nationale mededeling van Denemarken13 is in augustus 1994 bij het secretariaat van het UN 
FCCC ingediend. De nationale doelstelling van Denemarken is een vermindering van de C02-
uitstoot door energiegebruik tegen het jaar 2005 met 20% ten opzichte van 1988. Er zijn 
sectorale C02-doelstellingen vastgesteld voor de energiesector en de vervoersector. Naast deze 
nationale doelstellingen heeft Denemarken zich er ook toe verbonden de uitstoot in 2000 te 
stabiliseren op het niveau van 1990 in het kader van het Verdrag inzake klimaatverandering, 
alsmede de C02-uitstoot met 5% te doen dalen als bijdrage tot de beoogde stabilisering van de 
C02-uitstoot in de gehele Gemeenschap tegen het jaar 2000. 
Emissies in 1990, 2000 en 2005 
In tabel 5.2 worden bijzonderheden verstrekt over de emissies van C02, CH4 en N20 in 
Denemarken in 1990, 2000 en 2005. Volgens de prognoses van Denemarken wordt de nationale 
C02-doelstelling voor het jaar 2000 waarschijnlijk gehaald. Te verwachten is een vermindering 
van de C02-emissie met bij benadering 8% in het jaar 2000 vergeleken met de niveaus van 1990. 
Deze raming is gebaseerd op een situatie met een netto nulinvoer van elektriciteit, zowel in het 
doeljaar als in het referentiejaar. De verwachte vermindering van de C02-uitstoot is dan ook 
gebaseerd op voor de wisselende invoer van elektriciteit gecorrigeerde waarden van 1990. Als 
de invoer nul wordt of ombuigt in uitvoer (hetgeen gebeurt in droge jaren in Scandinavië), 
kunnen de emissies 3% of meer boven het niveau van 1990 liggen. De CH4-emissie zal in het 
jaar 2000 naar verwachting met ca. 13% zijn gedaald. De N20-emissie zal in 2000 vermoedelijk 
met 10% zijn gestegen. 
Tabel 5.2. Emissies van C02, CH4 en N20 in Denemarken in 1990, 2000 en 2005 (Gg) 
1990 2000 2005 
C02 58.3531 53.753 52.051 
CH4 406,32 354,2 353,5 
N2Q 10,53 U_L5 12J 
1 C02-emissie gecorrigeerd voor invoer van elektriciteit. De werkelijke emissie bedraagt 
52.053 Gg. 
2 CH4-emissie gecorrigeerd voor invoer van elektriciteit. De werkelijke emissie bedraagt 406,2 
Gg. 
3 N20-emissie gecorrigeerd voor invoer van elektriciteit. De werkelijke emissie bedraagt 10,3 
Gg. 
Beleid en maatregelen 
Beperkingen van emissies van broeikasgassen, met name C02, zijn als expliciete doelstellingen 
opgenomen in het energie-actieplan en het vervoeractieplan , welke in 1990 zijn goedgekeurd. 
Een pakket maatregelen om de emissies van broeikasgassen verder terug te dringen is 
Klimaatbescherming in Denemarken. Ministerie van Milieubeheer. Deens bureau voor milieubescherming. 
Denemarken, 1994. 
63 
uitgevaardigd met het actieplan "Follow up on Energy 2000", dat gepubliceerd is in november 
1993. De doelstellingen van het Deense afvalbeleid zijn beschreven in het actieplan van de 
Deense regering inzake afval en recycling 1993-1997 (1992). 
Energie 
In het energie-actieplan ("Energie 2000") ligt de nadruk op een verbetering van de efficiëntie bij 
de eindgebruikers (met name elektriciteit) en bij de energievoorziening (in het bijzonder meer 
gebruik van warmte/kracht-koppeling), overschakeling op schonere brandstoffen (o.a. biomassa 
en wind) en meer O&O op energiegebied. Tot de belangrijke initiatieven behoren: 
zorgen voor verdere groei van het marktaandeel van stadsverwarming en aardgas; 
overschakeling van plaatselijke stadsverwarmingsinstallaties op gecombineerde warmte-
/krachtproduktie uit aardgas of biomassa; 
meer gebruik van duurzame energie; 
hervorming van de belastingen op elektriciteit en brandstoffen in een samenhangend 
systeem van energie- en C02-heffingen; 
toepassing van rendementsnormen; 
subsidieregelingen voor energiebesparing door de industrie en voor de installatie van 
individuele meters; 
Vervoer 
Het vervoeractieplan bevordert een efficiënt vervoersysteem. Experimenten met alternatieve 
openbare vervoerdiensten worden gesteund. 
Afval 
Het Deense afvalbeleid beoogt de recycling van ca. 50% van de totale hoeveelheid geproduceerd 
afval in het jaar 2000. Het resterende afval moet hoofdzakelijk worden verbrand en afvalstorting 
moet tot een minimum worden beperkt. De energiewaarde van het afval zal worden gebruikt ter 
vervanging van fossiele brandstoffen. De afval-doelstellingen zullen worden bereikt met behulp 
van een reeks instrumenten zoals overeenkomsten met de industrie en de lagere overheden, 
verhoging en differentiatie van afvalkosten en wetgeving. 
Bosbouw 
Ten aanzien van de bosbouwsector heeft het Deense Parlement besloten dat gedurende een 
omlooptijd van bijvoorbeeld 80-100 jaar, het bosareaal moet worden verdubbeld. Dit moet leiden 
tot een C02-absorptie van ongeveer 5% van de jaarlijkse C02-emissie op zijn hoogste niveau. 
Finland 
Finland diende zijn nationale mededeling14 in januari 1995 in bij het secretariaat van het UN 
FCCC. In haar energierapport aan het Parlement maakte de Finse regering bekend dat zij het 
voornemen had tegen het eind van de jaren 90 een eind te maken aan de toename van de C02-
uitstoot door energieproduktie en -gebruik. 
Emissies in 1990 en 2000 
Tabel 5.3. verschaft bijzonderheden over de emissie van C02, CH4 en N20 in Finland in 1990 
en 2000. De C02-uitstoot zal naar verwachting in het jaar 2000 met 30% stijgen ten opzichte van 
Het nationaal verslag van Finland in het kader van het Raamverdrag van de Verenigde Naties inzake 
klimaatverandering. Ministerie van Milieu, januari 1995. 
64 
1990. Deze raming is gebaseerd op de veronderstelling dat alle in het jaar 2000 verbruikte 
elektriciteit in Finland zelf wordt geproduceerd. In 1990 voerde Finland echter nog 17% van zijn 
elektriciteit in, hetgeen overeenkomt met 11.000 Gg aan C02-emissies. Te verwachten is een 
vermindering van de CH4-uitstoot in 2000 met ongeveer 10% ten opzichte van de niveaus van 
1990, terwijl N20-emissie met ongeveer 20% zou stijgen. 
Tabel 5.3. Emissies van C02, CH4 en N20 in Finland in 1990 en 2000 (Gg). 
1990 2000 
C02' 54.200 70.200 
CH4 252 204 
N20 23 28 
1 C02-emissies van fossiele brandstoffen en turf en van industriële processen. 
2 In de prognoses van de C02-emissie voor 2000 wordt ervan uitgegaan dat alle in Finland 
verbruikte elektriciteit ook in Finland zelf wordt geproduceerd. Om deze cijfers te 
vergelijken met de emissies van 1990, moet worden opgemerkt dat Finland in 1990 17 % van 
zijn elektriciteit invoerde, hetgeen overeenkomt met 11.000 Gg aan C02-emissies. 
Beleid en maatregelen 
In de klimaatstrategie van Finland ligt het accent vooral op de intensivering van reeds bestaande 
programma's om de uitstoot van broeikasgassen te verminderen, zoals een hoger rendement van 
de energieproduktie en het gebruik van energie- en koolstofheffingen. Het Finse actieprogramma 
omvat ook maatregelen om koolstofreservoirs en -putten te verbeteren. 
Energie 
Finland voerde in 1990 een C02-belasting in. Deze belasting bevordert brandstoffen met geringe 
emissie, stimuleert energiebehoud en moedigt het gebruik van duurzame energiebronnen zoals 
biomassa ter vervanging van fossiele brandstoffen aan. In 1992 keurde de Finse regering een 
programma voor energiebesparing goed dat gericht is op het rationaliseren van het eindgebruik 
van energie in bepaalde sectoren. Zo werden de volgende doelstellingen vastgesteld voor het 
verminderen van specifiek energiegebruik (ten opzichte van de niveaus van 1990): 
huisverwarming 10%, huishoudelijk gebruik 15%, diensten 15% en industrie 10%. 
Er worden maatregelen genomen om het gebruik van biobrandstoffen te bevorderen. Doel is het 
gebruik van biobrandstoffen tegen bet jaar 2005 met 25% te verhogen. Het onderzoek naar 
energiebehoud wordt voortgezet en er zijn nieuwe programma's voor technologische ontwikkeling 
op energiegebied gestart. 
Vervoer 
Er is belastingvrijstelling verleend voor auto's met katalytische convertoren. Een vrij hoge 
belasting op nieuwe auto's heeft de toename van het autobestand beperkt. Andere maatregelen 
zijn subsidies voor het openbaar vervoer, investeringen in het spoornet, een beperking van de 
aftrekbaarheid van reiskosten voor zakendoeleinden en een vermindering van de subsidies voor 
vervoer aan de industrie in zich ontwikkelende regio's. 
65 
Bosbouw 
De bos- en houtvoorraden in Finland nemen nog aanzienlijk toe. Volgens het milieuprogramma 
voor bosbouw valt naar schatting een jaarlijkse netto-aangroei van 5-10 miljoen kubieke meter 
buiten commerciële exploitatie, als resultaat van milieubeschermingsmaatregelen, o.a. tot behoud 
van de biodiversiteit. De C02-opnamecapaciteit van het bosareaal in 1990 wordt geraamd op 
ongeveer 31.000 Gg aan C02. 
Andere sectoren 
Het programma plattelandsmilieu dat in 1992 is goedgekeurd en het ondersteunend Agro-
milieuprogramma bevatten beide maatregelen om de uitstoot van broeikasgassen door landbouw 
en kas-teelt te verminderen. Het ontwikkelingsprogramma Afvalbeheer voorziet in een 
aanzienlijke daling van het aantal stortplaatsen, hetgeen moet leiden tot een efficiënter beheer en 
zo tot een vermindering van de methaanuitstoot. 
Frankrijk 
Frankrijk publiceerde zijn nationale mededeling in februari 199515. Naast zijn verplichtingen in 
het kader van het UN FCCC voor ontwikkelde landen en de Europese strategie om de C02-
uitstoot tegen 2000 te stabiliseren op het niveau van 1990, heeft Frankrijk ook aangekondigd de 
jaarlijkse C02-uitstoot per capita tot 2 ton koolstof (7,33 ton C02) te willen beperken. 
Emissies in 1990 en 2000 
In tabel 5.4 worden bijzonderheden verstrekt over de emissies van C02, CH4 en N20 in Frankrijk 
in 1990 en 2000. De C02-emissies in verband met energiegebruik zullen in 2000 naar 
verwachting met 9% stijgen ten opzichte van 1990. De totale jaarlijkse C02-uitstoot per capita 
zou niet meer dan 2 ton koolstof bedragen. Te verwachten is een relatieve verhoging van de netto 
C02-emissie in 2000 van 7,5% ten opzichte van 1990. Deze relatieve verhoging bedraagt 4,4% 
als deze ramingen worden gecorrigeerd voor klimaatveranderingen. De CH4-emissie in 2000 zou 
ongeveer op hetzelfde niveau blijven als de emissie in 1990. Er wordt een vermindering van de 
N20-emissie in 2000 verwacht met 47% ten opzichte van het niveau van 1990. 
Tabel 5.4. Emissies van C02, CH4 en N20 in Frankrijk in 1990 en 2000 (Gg). 
1990 2000 
C02 367.000 382.000' 
CH4 2.900 2.900 
N20 177 93 
1 CO?-emissie in verband met energiegebruik. In 1990 bedroeg de C02-emissie in verband met 
energiegebruik 350.000 Gg. 
Beleid en maatregelen 
In het Franse nationale programma ligt de nadruk op de vervoersector, aangezien er in deze 
sector een sterke stijging van de emissies wordt verwacht. Bovendien zijn de mogelijkheden om 
de C02-uitstoot in andere sectoren te verminderen beperkt doordat er in de jaren '80 al een 
aanzienlijke vermindering van deze uitstoot, namelijk met 26,5%, is gerealiseerd. Deze 
15 Programme National de Prévention du changement de climat. République Française, février 1995. 
66 
vermindering is in grote mate verwezenlijkt dank zij het kernprogramma voor de 
elektriciteitsector. Momenteel draagt de elektriciteitsector slechts ongeveer 10% van totale 
uitstoot bij, veel minder dan in de andere Lid-Staten van de EG. 
C02 - Energie 
Door een tariefbeleid dat het patroon van de vraag naar elektriciteit verandert, wordt een groter 
gebruik van kernenergie mogelijk. Als algemeen beleid wordt het gebruik van (met kerncentrales 
geproduceerde) elektriciteit in plaats van fossiele brandstoffen gestimuleerd. Voor geïsoleerde 
plaatsen gaat meer aandacht uit naar vrijstaande toepassingen van duurzame energie, als 
alternatief voor dure aansluitingen op het net. In de huisvestings- en bouwsector wordt de 
energie-efficiëntie van het eindgebruik bevorderd door een programma van normen, etikettering 
en voorlichting. Biobrandstoffen zijn vrijgesteld van belastingen en de ontwikkeling van 
technologie op dit gebied word bevorderd door kredietverlening. 
C02 - Vervoer 
Het vervoerbeleid richt zich op een verhoging van het energierendement, het stimuleren van 
milieuvriendelijke vervoerwijzen (openbaar vervoer, gecombineerd goederenvervoer, elektrische 
auto's), het verbeteren van de doelmatigheid van de vervoerinfrastructuur (nieuwe technologieën 
voor het verminderen van congestie, betere coördinatie van vervoer over de weg, per spoor en 
te water), maatregelen ten behoeve van het goederenvervoer over de weg (snelheidsbegrenzer, 
strengere handhaving van de maximale rijtijd) en technische maatregelen die van invloed zijn op 
het rendement van voertuigen. 
C02 - Industrie 
Er wordt onderhandeld over convenanten ("contrats de branche") met bedrijven in de meest 
energie-intensieve sectoren. Een aantal steunmaatregelen is reeds genomen: verplichte 
energiecontroles voor industriële installaties, financiële hulp inclusief steun voor O&O en fiscale 
stimulansen. 
Bosbouw 
Doel van het bosbouwbeleid is een bebossing van 30.000 ha per jaar. 
CH4 
Het Franse afvalbeleid bevordert verbranding, compostering en recycling van afval om de uitstoot 
van CH4 te beperken. De belasting op huishoudelijk afval zal worden verhoogd. Tegen 
gaslekkages in netwerken worden technische maatregelen genomen. 
N20 
Door regelgeving en industriële normalisatie met behulp van de beste beschikbare technologie 
zal de N20-uitstoot van de adipine-, salpeter- en glyoxylzuurproduktie worden teruggedrongen. 
Een strategie om de N20-emissie uit de landbouw te beperken, is in studie. 
67 
Duitsland 
Duitsland diende zijn nationale mededeling bij het UN FCCC in september 199416. Het Duitse 
Bondskabinet streeft naar een vermindering van de C02-uitstoot in Duitsland tegen het jaar 2005 
met 25-30% ten opzichte van het niveau van 1987. 
Emissies in 1990 en 2000 
In tabel 5.5. worden bijzonderheden verstrekt over de emissies van C02, CH4 en N20 in 
Duitsland in 1990 en 2005. De nationale mededeling van Duitsland geeft geen prognoses voor 
het jaar 2000. De CH4-uitstoot zou in 2005 met 48% moeten zijn gedaald ten opzichte van het 
niveau van 1990, de N20-uitstoot met 25%. De C02-uitstoot zou in 2005 met 3% moeten zijn 
verminderd ten opzichte van 1990. In de nationale mededeling van Duitsland is echter niet 
aangegeven welke maatregelen in deze prognose zijn doorberekend. 
Beleid en maatregelen 
De nationale mededeling van Duitsland vermeldt een uitgebreide lijst maatregelen. Er wordt een 
onderscheid gemaakt tussen maatregelen die zijn goedgekeurd en worden/zijn toegepast en 
maatregelen die nog in behandeling zijn. Hieronder wordt een samenvatting gegeven van de 
belangrijkste reeds goedgekeurde maatregelen. 
Milieubeleid. De klimaaibescherming in Duitsland. Eerste verslag van de regering van de Bondsrepubliek 
Duitsland overeenkomstig het raamverdrag van de Verenigde Naties inzake klimaatverandering. Een 
informatiedocument van het Ministerie van Milieubeheer, september 1994. 
68 
Tabel 5.5. Emissies van C02, CH4 en N20 in Duitsland in 1990 en 2005'(Gg). 
1990 2005 
C02 1.012.000 —2 
CH4 6.218 3.2333 
N20 223 167" 
1 De nationale mededeling van Duitsland geeft geen prognoses voor de emissie van 
broeikasgassen in het jaar 2000. 
2 De nationale mededeling van Duitsland raamt de C02-uitstoot in 2005 op 980.000 Gg (tabel 
6.15, pagina 144) maar geeft niet aan niet welke maatregelen in deze prognose zijn 
doorberekend. 
3 De nationale mededeling van Duitsland geeft dit cijfer niet, maar stelt dat de CH„-uitstoot 
in 2005 met 48% moet zijn verminderd ten opzichte van 1990. 
4 De nationale mededeling van Duitsland geeft dit cijfer niet, maar stelt dat de N20-uitstoot 
in 2005 met 25% moet zijn verminderd ten opzichte van 1990. 
Energievoorziening 
energiebesparingsprogramma's en stimulansen voor elektriciteitsbesparing; 
stimulansen om meer gebruik te maken van duurzame energiebronnen; 
steunprogramma om de warmte/kracht-produktie te verhogen (inclusief 
belastingvoordelen) en het stadsverwarmingsnet in de voormalige DDR te 
moderniseren; 
Verkeer en vervoer 
verhoging van de aardoliebelasting; 
investeringen in de nationale vervoersinfrastructuur, inclusief lange-afstandsautowegen, 
het spoornet en de nationale waterwegen; 
informatie over energiebesparing en milieuvriendelijke rijgewoonten; 
Gebouwen en constructies 
wijziging van de verordeningen inzake warmte-isolatie en verwarmingssystemen; 
belastingvoordelen voor het gebruik van duurzame energiebronnen; 
subsidies voor de modernisering van verwarmingssystemen en warmte-isolatie in de 
voormalige DDR; 
Nieuwe technologie 
diverse onderzoekprogramma's naar milieuvriendelijke technologieën, vooral op 
energiegebied; 
Landbouw en bosbouw 
verbetering van het rendement van de dierlijke spijsvertering; 
behoud van bestaande bossen en steun voor herbebossing; 
A fv alstof f enbeheer 
wetten en verordeningen om de totale hoeveelheid afval te verminderen, de recycling 
van materialen te verhogen en het afvalstoffenbeheer te verbeteren. 
69 
Griekenland 
Griekenland publiceerde zijn nationale mededeling in februari 1995". De Griekse Raad van 
Ministers stemde in met de door de Europese Gemeenschap beoogde stabilisatie op basis van een 
eerlijke verdeling van verantwoordelijkheden en lasten. De Griekse regering is van mening dat 
een realistische doelstelling voor haar nationaal programma erin bestaat de totale verhoging van 
de C02-uitstoot in 2000 te beperken tot 15% (of 12.400 Gg) ten opzichte van het niveau van 
1990. 
Emissies in 1990 en 2000 
In tabel 5.6 worden de emissies van C02, CH4 en N20 Griekenland in 1990 gegeven, alsmede 
de verwachte emissies in 2000. Griekenland verwacht dat een succesrijke tenuitvoerlegging van 
zijn actieprogramma de verhoging van de C02-uitstoot in 2000 kan verminderen met 9.800 Gg 
of 12% ten opzichte van het niveau van 1990. De totale methaanuitstoot in 2000 zou lager 
moeten zijn dan die in 1990, terwijl de N20- uitstoot zou stijgen. In de Griekse nationale 
mededeling worden geen ramingen gemaakt van toekomstige CH4- en N20-emissies. 
Tabel 5.6. Emissies van C02, CH4 en N20 in Griekenland in 1990 en 2000 (Gg). 
1990 2000 
C02 82.000 91.800 
CH4 343 
N2Q 13J -
Beleid en maatregelen 
De belangrijkste elementen van het nationale programma van Griekenland zijn de hervorming van 
de energiesector en het beleid in de sectoren vervoer, afval en bosbouw. 
C02 
Maatregelen ten aanzien van de energiesector zijn gericht op energiebesparing en de vervanging 
van fossiele brandstoffen. De maatregelen in de sector energievoorziening omvatten: meer 
gebruik van aardgas, meer gebruik van duurzame energiebronnen (zoals wind-, zonne-, biomassa-
, waterkracht- en geothermische energie), verbetering van het rendement van bestaande 
krachtcentrales, bevordering van gecombineerde warmte/kracht en het gebruik van schonere 
technologieën voor bruinkoolverbranding. Maatregelen ten aanzien van de vraagzijde zijn onder 
meer: evaluatie van de geldende bouwnormen, de bevordering van aardgas, duurzame 
energiebronnen en warmte/kracht-koppeling in bestaande gebouwen, en interventies inzake 
verlichting. 
Maatregelen ten aanzien van de vervoersector zijn: vervanging van oude voertuigen, ontwikkeling 
van het openbaar vervoer en totstandbrenging van inspecties en normen. In de sector bosbouw 
is een begin gemaakt met herbebossingsprogramma's. 
17 Klimaatverandering. Het Griekse actieplan ter bestrijding van de uitstoot van COr en andere broeikasgassen, 
februari 1995. 
70 
CH4 en N20 
Griekenland heeft de volgende maatregelen genomen om de uitstoot van CH4 en N?0 terug te 
dringen: 
bevordering van het gebruik van biogas van gecontroleerde 
afvalverwijderingsvoorzieningen; 
vermindering van de produktie van vast afval door de tenuitvoerlegging van 
recyclingprogramma's; 
verbeteringen in het aardgasdistributiesysteem om lekkages te voorkomen; 
vaststelling van een "code van goede landbouwpraktijken ter bescherming van het 
water", onder meer gericht op mestverwijdering en het rationeel gebruik van 
meststoffen; 
subsidiëring van milieuvriendelijke landbouwmethoden. 
Ierland 
Ierland diende zijn nationale mededeling bij het UN FCCC in oktober 199418. Als Lid-Staat van 
de EU werkt Ierland mee aan de verwezenlijking van de beoogde stabilisatie op het niveau van 
1990 van de C02-uitstoot in de gehele Unie tegen het jaar 2000. De nationale doelstelling van 
Ierland is de C02-emissie zo te beperken dat in het jaar 2000 niet meer dan 36.988 Gg wordt 
uitgestoten. Dit zou een verhoging met 20% ten opzichte van het niveau van 1990 betekenen, of 
een verhoging met 11 % als rekening wordt gehouden met de toegenomen absorptiecapaciteit van 
koolstofputten. Volgens de nationale mededeling van Ierland is deze nationale doelstelling 
gebaseerd op het beleid van de EU waarin wordt erkend dat een aantal Lid-Staten, waaronder 
Ierland, doelstellingen en maatregelen nodig hebben die ruimte bieden voor de noodzakelijke 
economische groei. 
Emissies in 1990 en 2000 
In tabel 5.7 worden bijzonderheden verstrekt over de emissies van C02, CH4 en N20 in Ierland 
in 1990 en 2000. Naar verwachting zal de C02-uitstoot in Ierland in 2000 met 20% stijgen ten 
opzichte van het niveau van 1990. De CH4-uitstoot zou in 2000 licht stijgen ten opzichte van het 
niveau van 1990, terwijl de N20-uitstoot met 3% zou stijgen. 
Tabel 5.7. Emissies van C02, CH4 en N20 in Ierland in 1990 en 2000 (Gg)^ 
1990 2000 
C02 30.719 36.988 
CH4 795,9 798,6 
N20 42,3 43,7 
Ierland. Mededeling in het kader van het Raamverdrag van de V.N. inzake klimaatverandering. Opgesteld ten 
behoeve van de conferentie van de partijen overeenkomstig artikel 12 van het Raamverdrag inzake 
klimaatverandering. Ministerie van Milieubeheer, Ierland, oktober 1994. 
71 
N20 42,343,7 
Beleid en maatregelen 
Het nationale programma van Ierland omvat beleid en maatregelen op het gebied van energie, 
vervoer, afval en bosbouw. 
Energie 
Binnen de energiesector loopt een aantal programma's, onder meer: 
bevordering van een efficiënter energiegebruik door verbruikers in de huishoudelijke, 
industriële en commerciële sectoren, inclusief onderhouds- en exploitatienormen; 
isolatienormen voor nieuwe gebouwen; 
oprichting van een nieuwe energie-instantie, het Iers Energiecentrum, dat een verbeterd 
programma voor energiebesparingen moet uitvoeren; 
initiatieven in het kader van de EU-programma's SAVE en ALTENER; 
bevordering van het gebruik van aardgas en duurzame energie. 
Vervoer 
Binnen de vervoersector voorzien het Nationale Ontwikkelingsplan 1994-1999 en het Operationele 
Programma Vervoer in belangrijke investeringen om het openbaar vervoer en het verkeersbeheer 
te verbeteren. 
Afval 
Onlangs is een recyclingstrategie voor afval gepubliceerd. De mogelijkheden van terugwinning 
van CH4 uit stortplaatsen worden onderzocht. 
Bosbouw 
Ierland streeft ernaar om jaarlijks 30.000 hectare bos aan te planten (bebossing en herbebossing). 
Italië 
Italië diende zijn nationale mededeling bij het secretariaat van het UN FCCC in op 16 januari 
199519. Italië voldoet aan het besluit van de EG van 29 oktober 1990 om de C02-uitstoot tegen 
het jaar 2000 te stabiliseren op het niveau van 1990. 
De emissies in 1990 en 2000 
In tabel 5,8 worden de emissies van C02, CH4 en N20 in Italië in 1990 gegeven, alsmede de 
verwachte emissies in 2000. Ten opzichte van de reële emissies in 1990 zal de C02-uitstoot in 
2000 naar verwachting met 11 % stijgen, wordt een daling van de CH4-uitstoot in 2000 verwacht 
met 15% ten opzichte van 1990, en zou de N20-uitstoot in 2000 op ongeveer hetzelfde niveau 
blijven als de uitstoot van 1990. 
Eerste Italiaanse nationale mededeling in het kader van het Raamverdrag inzake klimaatverandering. Ministerie 
van Milieubeheer, januari 1995. 
72 
Tabel 5.8. Emissies van C02, CH4 en N20 in Italië in 1990 en 2000 (Gg). 
1990 2000' 
C02 392.213 435.710 
CH4 3.901 3.300 
N20 120 119,4 
1 Gebaseerd op het "gebruikelijke gang van zaken "-scenario 
Beleid en maatregelen 
De strategie van Italië om de uitstoot van broeikasgassen terug te dringen behelst beleids- en 
andere maatregelen in de sectoren energie, vervoer, afval, bosbouw en landbouw. 
Energie 
Het nationale programma bestaat uit maatregelen bestemd voor de elektriciteitsproduktie en de 
particuliere produktie. Er zijn programma's opgezet voor thermische centrales, gericht op een 
groter gebruik van aardgas. Het energierendement wordt gestimuleerd door een toename van 
warmte/kracht-koppeling bij de particuliere industriële produktie van elektriciteit. Italië heeft 
verschillende verordeningen goedgekeurd om het energieverbruik in woon-/bedrijfsruimtes en 
woningen te verminderen. Er is een vrijwillig systeem opgezet om het milieubeheer in de 
industrie te verbeteren. 
Vervoer 
Er wordt een investeringsprogramma uitgevoerd om het spoor- en metronet uit te breiden. Er is 
een proefprogramma gestart om het gebruik van alternatieve brandstoffen in stedelijke 
vervoersystemen te bevorderen. Er worden belastingvrijstellingen verleend voor alternatieve 
brandstoffen. 
Afvalstoffenbeheer 
Er bestaan financiële stimuleringsmaatregelen om gescheiden ophaling te bevorderen en voor de 
bouw van afvalverwijderingsinstallaties. Het gebruik van biogas uit stortplaatsen wordt 
gestimuleerd. 
Bosbouw en landbouw 
Italië keurde in 1987 een nationaal bosbouwplan goed. Dit plan omvat onder andere stimulansen 
voor herbebossing, verbetering van het bosbeheer en onderzoek- en promotie-activiteiten voor 
de houtindustrie. Verscheidene verordeningen van de EU zijn ten uitvoer gelegd, hetgeen heeft 
geleid tot een vermindering van het gebruik van stikstofhoudende meststoffen. 
Luxemburg 
Luxemburg diende zijn nationale mededeling bij het secretariaat van het UN FCCC in maart 
199520. Luxemburg heeft zich als nationale doelstelling voorgenomen de C02-uitstoot tegen het 
jaar 2005 met 20% te verminderen ten opzichte van 1990. 
Nationaal verslag van Luxemburg in het kader van de Ie conferentie van de partijen bij het Raamverdrag 
van de Verenigde Naties inzake klimaatverandering. Ministerie van Milieubeheer, maart 1995. 
73 
Emissies in 1990 en 2000 
In tabel 5.9 worden bijzonderheden verstrekt over de emissies van C02, CH4 en N20 in 
Luxemburg in 1990 en 2000. Naar verwachting zal de C02-uitstoot in 2000 met 33% dalen ten 
opzichte van het niveau van 1990. De CH4-uitstoot zou in 2000 met 5% stijgen ten opzichte van 
het niveau van 1990, en de N20-uitstoot zou met 3% stijgen. 
Tabel 5.9. Emissies van C02, CH4 en N20 in Luxemburg in 1990 en 2000 (Gg). 
1990 2000 
C02 11.2441 7.556 
CH4 24, t2 26,1 
N20 0,6913 0,693 
1 Inclusief 105 Gg van "natuurlijke" emissies. 
2 Inclusief 0,802 Gg van "natuurlijke" emissies. 
3 Inclusief 0,091 Gg van "natuurlijke" emissies. 
Beleid en maatregelen 
Energiebesparing en de bevordering van duurzame energiebronnen zijn belangrijke elementen van 
het nationale programma van Luxemburg. In 1993 is een wet betreffende rationeel energiegebruik 
goedgekeurd. Deze wet beoogt energiebesparingen en rationeel energiegebruik in alle 
economische sectoren te bevorderen en het gebruik van alternatieve energiebronnen te stimuleren. 
Momenteel is er regelgeving vastgesteld betreffende het gebruik van duurzame energiebronnen 
en warmte/kracht-koppeling voor energieproduktie. In 1991 is het Energiebureau opgericht ter 
bevordering van innovatieve en proefprojecten op het gebied van duurzame energiebronnen en 
rationeel energiegebruik. De herstructurering van de ijzer- en staalindustrie (met omschakeling 
van conventionele installaties op vlamboogovens) zal in grote mate bijdragen tot de beperking van 
de C02-uitstoot. In het nationale programma van Luxemburg worden onder andere de volgende 
maatregelen genoemd die al zijn goedgekeurd en/of uitgevoerd: 
Energie 
Vervoer bouw van warmte-/krachtcentrales; 
toelagen ter bevordering van investeringen in energiebesparende maatregelen; 
verbetering van het openbaar vervoer en de spoorverbindingen; 
ontwikkeling van gecombineerde vervoerdiensten voor vrachtvervoer; 
ontwikkeling van de binnenscheepvaart door de aanleg van een kanaal in 
samenwerking met Frankrijk en Duitsland; 
bevordering van schonere technologieën voor bussen; 
Industriesector 
in vergunningen voor nieuwe ondernemingen worden verplichtingen opgenomen 
voor de toepassing van de "beste beschikbare technologieën"; ook bestaande 
ondernemingen moeten voortaan de beste beschikbare technologieën gebruiken; 
Woningbouw 
invoering van subsidies voor woningisolatie; 
74 
er worden studies uitgevoerd naar energiebesparingen en het gebruik van 
duurzame energiebronnen. 
Nederland 
De nationale mededeling van Nederland is op 21 september 1994 bij het secretariaat van het UN 
FCCC ingediend21. De door Nederland vastgestelde nationale C02-doelstelling is een stabilisering 
van de emissies in 1994-1995 en een vermindering van de emissie in 2000 met 3-5% vergeleken 
met 1989-1990. De emissie van CH4 moet in 2000 10% zijn gedaald vergeleken met het niveau 
van 1990 en de doelstelling voor N20 is een stabilisering van de emissie in 2000 op het niveau 
van 1990. 
Emissies in 1990 en 2000 
In tabel 5.10 worden bijzonderheden verstrekt over de emissies van C02, CH4 en N20 in 
Nederland in 1990 en 2000 overeenkomstig de IPCC-richtsnoeren voor nationale 
broeikasgasinventarissen. De nationale C02-doelstelling is gebaseerd op een andere 
inventariseringsmethode. Derhalve kunnen de emissieprognoses voor het jaar 2000, die 
overeenkomstig de IPCC-methodologie zijn berekend, niet worden vergeleken met de nationale 
C02-doelstelling. Overeenkomstig de Nederlandse prognoses (op basis van de IPCC-
methodologie) worden de nationale C02- en CH4-doelstellingen naar verwachting bereikt. Een 
vermindering van de C02-emissie met ca. 4% ten opzichte van het niveau van 1990 wordt in het 
jaar 2000 verwacht. Deze schatting is gebaseerd op temperatuur-gecorrigeerde cijfers voor de 
C02-uitstoot in 1990. In vergelijking met de werkelijke C02-uitstoot in 1990 wordt een 
stabilisering van de C02-emissie verwacht tegen het jaar 2000. Naar verwachting zal de CH4-
emissie in het jaar 2000 met ca. 25% zijn gedaald. De stabiliseringsdoelstelling voor de N20-
emissie zal waarschijnlijk niet worden bereikt: vermoedelijk zal deze in 2000 5% hoger liggen. 
Tabel 5.10 Emissies van C02, CH4 en N20 in Nederland in 1990 en 2000 (Gg) 
1990 2000 
C02 174.000' 167.600 
CH4 1.067 786 
N20 59,6 62,2 
1 C02-emissie gecorrigeerd voor temperatuurinvloeden. De werkelijke emissie in 1990 
bedroeg 167.600 Gg. 
Beleid en maatregelen 
Het Nederlandse beleidsvoornemen ten aanzien van klimaatverandering is geformuleerd in een 
aantal memoranda en plannen (zoals het Nationaal Milieubeleidsplan 2 en het tweede 
memorandum betreffende energiebesparing) en is door het Parlement goedgekeurd. Het omvat 
een groot scala van maatregelen in verschillende sectoren, met name energie, vervoer en afval. 
Nationale mededeling van Nederland over het beleid inzake klimaatverandering. Opgesteld voor de 
conferentie van de partijen in het kader van het Raamverdrag inzake klimaatverandering. Nederland, 
augustus 1994. 
75 
co2 
Het beleid voor de vermindering van de C02-emissie is hoofdzakelijk gericht op 
energiebesparing. Het maatregelenpakket bestaat uit convenanten (met name met de industrie, 
met inbegrip van de energie- en transformatiesector en de distributiesector), normen (met name 
voor huishoudelijk gebruik en gebouwen), investeringen in de vervoersinfrastructuur, financiële 
steun voor duurzame energiebronnen en energiebesparing en vermindering van afvalstorting naast 
energieterugwinning. Bij de keuze van de passende instrumenten wordt de voorkeur gegeven aan 
'zelfregeling', d.w.z. vrijwillige overeenkomsten (convenanten). Deze nemen meestal de vorm 
aan van langlopende overeenkomsten tussen de regering en intermediaire organisaties, zoals 
bedrijfstakverenigingen. De voornaamste reden voor de nadruk op vrijwillige overeenkomsten 
is de acceptatie van de maatregelen door alle betrokkenen. 
CH4 
Directe maatregelen ter beperking van de methaanemissie omvatten regelingen voor afvalbeheer 
en verbetering van de gasdistributienetten. Het milieubeleid voor de landbouw en het 
gemeenschappelijk landbouwbeleid van de Europese Gemeenschap zullen leiden tot een kleinere 
veestapel en een lagere mestproduktie. 
N20 
Een specifiek beleid ter beperking van de N20-uitstoot is in studie. Een eventuele reductie van 
de N20-emissies is het gevolg van beleidsmaatregelen op andere gebieden dan 
klimaatverandering, voornamelijk het beleid ter vermindering van zure regen. 
Portugal 
Portugal diende zijn nationale mededeling bij het secretariaat van het UN FCCC eind 1994 in22. 
De strategie van Portugal om klimaatverandering tegen te gaan is "in overeenstemming met zijn 
verplichtingen als Lid-Staat van de Europese Unie, overeenkomstig het beginsel van gezamenlijke 
maar verschillende verantwoordelijkheden." Portugal neemt zich als nationale doelstelling voor 
de verhoging van de C02-uitstoot in 2000 tot 40% te beperken ten opzichte van 1990. 
Emissies in 1990 en 2000 
In tabel 5.11 worden de emissies van C02, CH4 en N20 in Portugal in 1990 gegeven, alsmede 
prognoses van de emissie in 2000. Naar verwachting zal de C02-uitstoot van fossiele brandstoffen 
in het jaar 2000 met 29% stijgen in vergelijking met de emissie van 1990. De nationale 
mededeling van Portugal verstrekt geen prognoses voor toekomstige emissies van CH4 en N20. 
Tabel 5.11. Emissies van C02, CH4 en N20 in Portugal in 1990 en 2000 (Gg). 
_. __ 
CÖ^ ' 42.148 54.274' 
CH4 227 
N20 10,6 
1 Houdt verband met C02-emissies van de verbranding van fossiele brandstoffen. De C02-
uitstoot van de verbranding van fossiele brandstoffen bedroeg in 1990 38.686 Gg. 
Portugees verslag overeenkomstig artikel 12 van het Raamverdrag van de Verenigde Naties inzake 
klimaatverandering. Ministerie van Milieubeheer en Natuurlijke Hulpbronnen. Lissabon, 1994. 
76 
Beleid en maatregelen 
De strategie van Portugal ter bestrijding van broeikasgasemissies bestaat uit beleid en maatregelen 
in de sectoren energie, industrie, vervoer en landbouw. 
Energie 
Het door Portugal gevoerde beleid in de energiesector is grotendeels in overeenstemming met 
milieubeschermingsdoelstellingen, gericht op een verhoging van de diversificatie en het 
energierendement, het gebruik van schone technologieën en de bevordering van duurzame 
energiebronnen. De beleids- en andere maatregelen omvatten: 
het gebruik van aardgas voor elektriciteitsproduktie en eindgebruik (te beginnen 
in 1997); 
bevordering van warmte/kracht-koppeling in diverse industriesectoren; 
bevordering van duurzame energiebronnen voor energieproduktie; 
verbetering van het rendement van thermische centrales; 
bevordering van rationeel energiegebruik in alle eindgebruikerssectoren. 
Industrie 
In de industriesector wordt gebruikt gemaakt van economische instrumenten, wetgeving en 
voorlichtingscampagnes ter ondersteuning van de milieubescherming. 
Vervoer 
De beleidsmaatregelen in de vervoersector zijn gericht op het versterken van het 
concurrentievermogen van het spoorvervoer. Belangrijke investeringen zijn gedaan in zowel de 
weg- als de spoorweginfrastructuur. 
Landbouw en bosbouw 
Het beleid en de maatregelen in de landbouwsector hebben betrekking op de hervorming van het 
gemeenschappelijk landbouwbeleid (GLB) van de EG, die gericht zijn op het verminderen van 
de stimulansen voor landbouwproduktie. De steunmaatregelen die in het kader van de hervorming 
van het GLB zijn ingevoerd, leiden tot een vermindering van het gebruik van meststoffen en van 
de veestapel, en zo tot een vermindering van CH4- en N20-emissies. De maatregelen ten aanzien 
van de bosbouwsector stimuleren het onderhoud, de uitbreiding en de bescherming van de 
bossen. 
77 
Spanje 
Spanje legde zijn nationale mededeling in september 199423 aan het UN FCCC voor. 
Emissies in 1990 en 2000 
In tabel 5.12 worden bijzonderheden verstrekt over de emissies van C02, CH4 en N20 in Spanje 
in 1990 en 2000. De prognoses van de C02-emissie in 2000 hebben enkel betrekking op energie. 
Naar verwachting zal de C02-uitstoot afkomstig van brandstoffen in 2000 met 24% stijgen ten 
opzichte van het niveau van 1990. De nationale mededeling van Spanje geeft geen prognoses voor 
CH4enN20. 
Tabel 5.12. Emissies van C02, CH4 en N20 in Spanje in 1990 en 2000 (Gg). 
1990 2000 
C02 260.655' 276.5042 
CH4 2.129,8 
N20 86,5 
1 Totale C02-emissie. Spanje heeft in zijn nationale mededeling een raming opgenomen van 
de totale netto-emissie, inclusief C02-verwijdering door veranderingen in landgebruik en 
bosbouw, die 256.476 Gg bedraagt. 
2 C02-emissies die verband houden met energie. Deze emissies bedroegen in 1990 222.908 
Gg. 
Beleid en maatregelen 
Het belangrijkste element van het nationale programma van Spanje ter beperking van 
broeikasgasemissiès is het nationale energieplan 1991. Voorts worden er maatregelen getroffen 
in de sectoren industrie, vervoer, landbouw en bosbouw. 
Energie 
Het belangrijkste instrument van het nationale energieplan 1991, waarmee het broeikaseffect 
wordt aangepakt is het energiebesparings- en -rendementsplan. Dit plan bestaat uit vier reeksen 
maatregelen: 
het energiebesparingsprogramma waarmee het energie-eindverbruik moet worden 
verminderd zonder dat de economische activiteit terugloopt; 
het energievervangingsprogramma waarmee het gebruik van aardgas moet worden 
verhoogd als alternatief voor olie- en steenkoolprodukten in de industrie en in 
woningen en commerciële gebouwen; 
het warmte-/krachtprogramma waarmee warmte/kracht-koppeling moet worden 
gestimuleerd. De projecten zijn vooral gericht op energie-intensieve bedrijven 
(zoals raffinaderijen en chemische fabrieken), alsmede hotels en pensions; 
Verslag van Spanje in het kader van het Raamverdrag van de Verenigde Naties inzake klimaatverandering. 
Voorlopige versie. Nationaal Klimaatcomité, Spanje. 
78 
het duurzame-energieprogramma waarmee het gebruik van duurzame 
energiebronnen voor elektriciteitsproduktie en voor eindgebruik moet worden 
verhoogd. 
Het nationale energieplan 1991 behelst ook maatregelen ten aanzien van de sectoren 
energieproduktie en -distributie. De belangrijkste maatregelen op dit gebied zijn overschakeling 
op aardgas en de bevordering van schone steenkooltechnologieën. 
Industrie 
Het industriële en technologische milieuprogramma stimuleert de industrie om aan de steeds 
strengere milieunormen te voldoen. 
Vervoer 
Er worden overheidssubsidies verleend ter bevordering van het openbaar vervoer. Het plan 
inzake grootstedelijk vervoer 1990-1993 beoogt het openbaar vervoer te moderniseren. 
Vrachtvervoer per spoor wordt gestimuleerd. 
Landbouw 
Het desbetreffende landbouwbeleid omvat energiebesparingsmaatregelen, het gebruik van 
biomassa als energiebron, informatie over goede landbouwpraktijken met betrekking tot 
mestopslag en het gebruik van meststoffen. 
Bosbouw 
Tussen 1990 en 1993 zijn samenwerkingsovereenkomsten tussen de Spaanse regering en de 
autonome regio's gesloten, die reeds hebben geleid tot een herbebossing van 63.700 ha. Voorts 
worden er inspanningen geleverd om bosbranden te voorkomen en ecosystemen te beschermen 
tegen schadelijke organismen en luchtverontreiniging. 
Zweden 
De Zweedse regering keurde haar nationale mededeling goed op 15 september 199424. Sedert 
1970 is de C02-uitstoot met ongeveer 40% verminderd. De nationale doelstelling van Zweden 
is, overeenkomstig het UN FCCC, een stabilisatie van de C02-emissies van fossiele brandstoffen 
in het jaar 2000 op het niveau van 1990 en daarna een vermindering van deze emissies. Voorts 
moet de CH4-uitstoot van stortplaatsen tussen 1990 en 2000 met 30% worden verminderd. 
Emissies in 1990 en 2000 
In tabel 5.13 worden bijzonderheden verstrekt over de emissies van C02, CH4 en N20 in Zweden 
in 1990 en 2000. Zweden beklemtoont dat de ramingen van de C02-uitstoot in 1990 gebaseerd 
zijn op reële emissies en dat deze ramingen niet gecorrigeerd zijn voor temperatuurinvloeden. 
Als de cijfers gecorrigeerd worden voor gemiddelde klimaatomstandigheden, zal de C02-uitstoot 
in 2000 naar verwachting op hetzelfde niveau liggen als in 1990. In vergelijking met de reële 
emissies in 1990, zou de C02-uitstoot in 2000 met 4% stijgen. De CH4-emissie zou in 2000 met 
10%verminderen ten opzichte van het niveau van 1990, de N20-emissie met 15%. 
Nationaal verslag van Zweden in het kader van het Raamyerdrag van de Verenigde Naties inzake 
klimaatverandering. Ministerie van Milieu en Natuurlijke Rijkdommen, september 1994. 
79 
Tabel 5.13. Emissies van C02, CH4 en N20 in Zweden in 1990 en 2000 (Gg). 
1990 2000 
C02 61.256' 63.800 
CH4 329 300 
N20 15,2 13 
1 Reële C02-emissies. Gecorrigeerd voor temperatuurinvloeden bedraagt de C02-uitstoot 
64.000 Gg. 
Beleid en maatregelen 
Een concrete strategie voor het Zweedse klimaatbeleid is geformuleerd in het wetsontwerp inzake 
maatregelen tegen klimaatverandering van 1993. Het belangrijkste element van de Zweedse 
strategie is een beperking van de vraag naar fossiele brandstoffen en een verhoging van de 
bijdrage van duurzame energiebronnen, samen met een beter energiebeheer en een efficiënter 
energiegebruik. De belastingheffing op fossiele brandstoffen is het centrale beleidsinstrument om 
de C02-uitstoot te beperken. 
Energie en vervoer 
De maatregelen om het energierendement te verbeteren omvatten technologieverwerving en 
demonstratie van energie-efficiënte produkten, procédés en systemen in woningen, andere 
gebouwen en de industrie. In 1991 is een C02-belasting ingevoerd als onderdeel van een 
belangrijke belastinghervorming, die bedoeld was om belastingen op inkomsten en kapitaal te 
verlagen en milieubelastingen te verhogen. Er zijn verscheidene programma's goedgekeurd om 
de energie-efficiëntie en het gebruik van duurzame energiebronnen te bevorderen en te 
stimuleren. Tot deze programma's behoren het programma energiebeheer en bevordering van 
biobrandstoffen, wind- en zonne-energie. In de vervoersector zijn verscheidene programma's 
voor onderzoek en ontwikkeling (betreffende het gebruik van alternatieve brandstoffen en van 
hybride en elektro-voertuigen) gestart. Aangezien slechts 5% van de elektriciteitsproduktie in 
Zweden gebaseerd is op fossiele brandstoffen, zijn de mogelijkheden inzake vermindering van 
de broeikasgassen in de elektriciteitssector zeer beperkt. 
Bosbouw en landbouw 
Zweden keurde diverse maatregelen goed om het vrijkomen van koolstof uit de bodem te 
verminderen, b.v. door beperkingen op de voorbereiding en drainage van bosbouwlokaties. 
Sommige maatregelen van het nieuwe in 1990 goedgekeurde landbouwbeleid hebben een indirect 
effect op de broeikasgasemissies, onder meer betere methoden voor het gebruik van stikstof, 
verandering in het landgebruik - van akkerland naar weiland of bos - en meer braaklegging in 
de winter. 
80 
Verenigd Koninkrijk 
De nationale mededeling van het Verenigd Koninkrijk werd gepubliceerd in januari 1994 en 
ingediend op de negende zitting van het intergouvernementele onderhandelingscomité (INC)25. 
Een samenvatting en minimumtabellen voor broeikasgasemissies volgens de richtlijnen van bijlage 
I voor de opstelling van de eerste mededelingen door de landen (besluit 9/2, INC/FCCC, 1994) 
werden ingediend in augustus 1994. Het C02-programma van het VK wordt momenteel 
bijgewerkt in het licht van nieuwe energieprognoses die in maart 1995 zijn gepubliceerd en 
andere ontwikkelingen die hebben plaatsgevonden sedert het programma werd gepubliceerd. Deze 
bijwerking komt in de herfst van 1995 uit. De in dit document gegeven cijfers voor C02-emissies 
zijn gebaseerd op de aanstaande bijwerking. 
Het Verenigd Koninkrijk stemt in met de verbintenis van het UN FCCC om maatregelen te 
nemen ten einde de emissies van broeikasgassen tegen het jaar 2000 terug te dringen tot het 
niveau van 1990. 
Emissies in 1990 en 2000 
In tabel 5.14 worden de emissies van C02, CH4 en N20 in het Verenigd Koninkrijk in 1990 
gegeven, alsmede de prognoses voor 2000 in het licht van het beleid en de maatregelen van het 
nationale programma. Het programma moet leiden tot een kleine vermindering van de C02-
uitstoot, een vermindering van de CH4-uitstoot met 10% en een vermindering van de N20-uitstoot 
met 75%. 
Tabel 5.14. Emissies van C02, CH4 en N20 in het Verenigd Koninkrijk in 1990 en 2000 (Gg). 
1990 2000 
C02 580.268 551.283 
CH4 4.844 4.400 
N20 109 30 
Beleid en maatregelen 
In de nationale mededeling van het VK "Klimaatverandering; het programma van het Verenigd 
Koninkrijk" worden de maatregelen opgesomd om de emissie van elk belangrijk broeikasgas 
tegen het jaar 2000 terug te dringen tot het niveau van 1990. 
C02 
Het C02-programma is gebaseerd op een nationaal partnerschap dat tot stand is gekomen na 
uitgebreid openbaar overleg met bedrijfs-, vrijwilligers-, milieu- en andere belangengroepen. De 
maatregelen worden gespreid over alle sectoren: 
Klimaatverandering. Het verslag van het VK. Verslag van het Verenigd Koninkrijk in het kader van het 
Raamverdrag inzake klimaatverandering, januari 1994. 
81 
huishoudelijk energieverbruik, door middel van maatregelen zoals de invoering 
van een belasting op huisbrand en elektriciteit, en een nieuwe Energy Saving 
Trust; 
energieverbruik door het bedrijfsleven, waaronder advies en informatie over 
energierendement; 
energieverbruik door de overheid, door middel van doelstellingen voor centrale 
en lagere overheden en openbare instanties; en 
vervoer, door middel van verhogingen van de accijnzen op brandstoffen en een 
verbintenis tot reële verhogingen van de toekomstige begrotingen van gemiddeld 
ten minste 5%. 
CH4 
Er worden initiatieven genomen om het gebruik van CH4 voor energieproduktie te stimuleren en 
de emissies van de steenkoolproduktie te verminderen. Voorts wordt gewerkt aan nieuwe 
adviezen inzake het beperken van de emissies van verscheidene industriesectoren. 
N20 
Tegen 2000 wordt een vermindering met 75% verwacht ten opzichte van het niveau van 1990, 
hoofdzakelijk door de vermindering van de N20-emissie bij de produktie van nylon. 
5.3. Samenvatting 
Alle Lid-Staten behalve België hebben het UN FCCC bekrachtigd en hun nationale mededelingen 
bij het secretariaat van het UN FCCC ingediend. Naast hun verplichtingen in het kader van het 
UN FCCC, hebben de meeste Lid-Staten ook nationale doelstellingen vastgesteld om hun 
broeikasgasemissies terug te dringen, die evenwel qua doelstellingen en tijdschema's verschillen. 
Alle Lid-Staten behalve België hebben een inventaris opgemaakt van hun C02-, CH4- en N20-
emissies in 1990. België heeft een raming gemaakt van zijn C02-emissie in 1990. De ramingen 
van de emissies in 1990 in de nationale verslagen zijn niet altijd vergelijkbaar. In het algemeen 
zijn de IPCC-richtsnoeren voor nationale broeikasgasinventarissen gebruikt, terwijl sommige 
landen hun ramingen op CORINAIR baseren. Sommige landen passen correctiefactoren toe voor 
temperatuurinvloeden of ingevoerde/uitgevoerde elektriciteit 
De meeste Lid-Staten verstrekten prognoses voor de C02-, CH4- en N20-emissies in 2000. 
Hierbij moet worden opgemerkt dat de prognoses van de broeikasgasemissies in de nationale 
verslagen niet vergelijkbaar zijn en niet zomaar kunnen worden samengeteld. De prognoses in 
de nationale verslagen zijn gecompileerd met behulp van diverse modelleerhulpmiddelen, 
belangrijke aannamen wat de input betreft, bronnenprognoses en de effecten van maatregelen en 
beleid. Sommige Lid-Staten hebben alleen rekening gehouden met C02-emissies in verband met 
brandstoffen in 2000 en één Lid-Staat maakte prognoses voor 2005 in plaats van voor 2000. 
Voorts wordt in de prognoses niet altijd alleen maar uitgegaan van goedgekeurde maatregelen, 
maar ook van voorgenomen maatregelen. 
8 Lid-Staten verwachten een verhoging van hun C02-emissie in 2000 ten opzichte van 1990: 
Oostenrijk, Finland, Frankrijk, Griekenland, Ierland, Italië, Portugal, en Spanje. 1 Lid-Staat -
Zweden - denkt een stabilisatie van de C02-emissie te kunnen realiseren in 199026 en 5 Lid-Staten 
26 Indien gebaseerd op voor temperatuur gecorrigeerde C02-emissies in 1990. Indien de prognoses vergeleken 
82 
verwachten een daling van hun C02-emissie in 2000: België, Denemarken27, Luxemburg, 
Nederland28 en het Verenigd Koninkrijk. Duitsland geeft een prognose voor de C02-uitstoot in 
2005 en verwacht tegen dat jaar een vermindering daarvan. 
11 Lid-Staten gaven een prognose van hun CH4- en N20-emissies in 2000. Twee daarvan 
verwachten een verhoging van de CH4-emissie: Ierland en Luxemburg; twee andere verwachten 
een stabilisatie: Oostenrijk en Frankrijk. De resterende 7 Lid-Staten verwachten een vermindering 
van hun CH4-emissie: Denemarken, Finland, Griekenland, Italië, Nederland, Zweden en het 
Verenigd Koninkrijk. 
6 Lid-Staten verwachten een verhoging van hun N20-emissies: Denemarken, Finland, 
Griekenland, Ierland, Luxemburg en Nederland, terwijl 2 Lid-Staten een stabilisatie verwachten: 
Oostenrijk en Italië; 3 andere Lid-Staten verwachten een vermindering van hun N20-emissies: 
Frankrijk, Zweden en het Verenigd Koninkrijk. Duitsland verstrekte een prognose voor 2005 en 
verwacht een vermindering van zowel zijn CH4- als zijn N20-emissie. 
worden met reële C02-emissies 1990, wordt een verhoging met 4% geraamd. 
Indien gebaseerd op de C02-uitstoot in 1990 die gecorrigeerd is voor ingevoerde/uitgevoerde elektriciteit. 
Indien de prognoses vergeleken worden met de reële C02-uitstoot in 1990, wordt een verhoging met 3% 
geraamd. 
Indien gebaseerd op de voor temperatuur gecorrigeerde C02-uitstoot in 1990. Indien de prognoses 
vergeleken worden met de reële C02-uitstoot in 1990, wordt verwacht dat de C02-uitstoot zich stabiliseert. 
83 
6. PROGNOSES VAN DE C02-EM ISSIE IN 2000 
6.1. Inleiding 
Dit hoofdstuk geeft de eerste ramingen van de prognoses van toekomstige emissies van 
broeikasgassen in de Europese Gemeenschap. Als eerste poging om te komen tot prognoses van 
de broeikasgasemissie, zijn verscheidene scenario's toegepast. Deze worden, samen met de 
gebruikte modelleringstechnieken, beschreven onder punt 6.2. Onder 6.3 worden ramingen 
gegeven van de C02-emissie in 1990, 2000 en 2020. 
De cijfers voor 1990 in dit hoofdstuk verschillen van de cijfers van de inventaris van de emissies 
in de EG in 1990 in hoofdstuk 3, doordat zij geraamd zijn met behulp van dezelfde methodologie 
als gebruikt is voor de cijfers voor 2000, 2010 en 2020. De hier gegeven waarden voor 1990 
worden alleen verstrekt om de tendens van de C02-emissies in de Europese Gemeenschap 
duidelijk te maken. 
Er moet op worden gewezen dat de in dit hoofdstuk beschreven simulaties geen officiële 
simulaties zijn om het effect van het beleid inzake klimaatverandering in de EG te evalueren. De 
resultaten van de simulaties geven alleen een eerste aanwijzing van de toekomstige 
broeikasgasemissies in de EG. Er wordt nu verder werk gemaakt van de ontwikkeling van 
nauwkeuriger modelleringshulpmiddelen en scenario's. 
De modellen en scenario's die voor de prognoses van de toekomstige emissies in de EG zijn 
gebruikt, verschillen qua structuur en qua aannamen met betrekking tot exogene variabelen van 
de modellen en scenario's die door Lid-Staten zijn gebruikt om hun C02-emissies te voorspellen 
(zie hoofdstuk 5). De resultaten zijn daardoor niet vergelijkbaar. 
Ramingen van de effecten van het beleid en de maatregelen op de broeikasgasemissies, voor 
zover beschikbaar, zijn gemaakt in hoofdstuk 4. 
6.2. Modelleringstechnieken en scenario's 
De prognoses van de toekomstige broeikasgasemissies in de EG in dit hoofdstuk zijn gebaseerd 
op het EG-model MIDAS (Model Integrating Demand and Supply) en diverse scenario's, die 
onderling verschillen qua aannamen met betrekking tot exogene variabelen. Hieronder wordt een 
korte beschrijving gegeven van MIDAS en de diverse scenario's. In bijlage 2 wordt een meer 
gedetailleerd overzicht van de toegepaste scenario's gegeven. 
MIDAS (Model Integrating Demand and Supply) 
Het model voor planning en prognoses van grootschalige energiesystemen MIDAS is ontwikkeld 
met financiële steun van het JOULE-programma van de EG. MIDAS maakt een dynamische 
simulatie van het energiesysteem, dat weergegeven wordt door een technische procesanalyse te 
combineren met econometrische formules. Het model wordt gebruikt voor scenario-analyse en 
prognoses. Een econometrische top-down-benadering is daarbij gecombineerd met een 
micro-economische aanpak. 
MIDAS neemt het gehele energiesysteem in beschouwing, inclusief de energievraag per sector 
en brandstofsoort, elektriciteitsproduktie, olieraffinaderijen, produktie van aardgas en vaste 
brandstoffen, invoer en marktprijzen van energie. Het model geeft op jaarbasis een consistente 
en simultane prognose van de energievraag, het energie-aanbod, energieprijzen en -kosten, zodat 
84 
het systeem naar volume en prijs in evenwicht is. Op basis van exogene prognoses van 
invoerprijzen, macro-economische indicatoren en de beschikbaarheid van hulpbronnen, voorspelt 
MIDAS de energievraag en berekent het model de benodigde capaciteitsuitbreiding en 
werkzaamheden van de toeleveringssectoren om aan de vraag te kunnen voldoen, alsmede de 
plaatsvindende intersectoriële energiehandel. Het model evalueert de energieproduktiekosten per 
sector en brandstofsoort en bepaalt consumptieprijzen, o.m. door ook internationale 
energieprijzen, het nationale prijsbeleid en de belastingpolitiek van de overheid in de overweging 
te betrekken. De consumptieprijzen dienen dan weer als input voor het vraag-submodel dat de 
vraagprognose en zo ook de aanbodactiviteiten bijstelt. Zo wordt een gesloten kringloop opgesteld 
die op jaarbasis uitmondt in een consistente simulatie van energievraag, -aanbod en -prijzen. 
Emissiefactoren per installatie en brandstofsoort worden in het model opgenomen om de emissies 
te berekenen. 
Het "Conventional Wisdom "-scenario 
Het "Conventional Wisdom "-scenario geeft de "normale gang van zaken" weer, met de meest 
waarschijnlijke te verwachten ontwikkelingen. De economische groei neemt op lange termijn 
geleidelijk af. Zo zou de toename van het BBP in de EG van 2,9% in de periode 1995-2000 
teruglopen tot 1,8% in de periode 2015-2020. Het energiebeleid blijft versnipperd als resultaat 
van onopgeloste tegenstrijdige doelstellingen op het stuk van concurrentievermogen, milieu, 
gegarandeerde energievoorziening en uiteenlopende nationale oogmerken. Enige penetratie van 
nieuwe, efficiëntere vraag- en aanbodtechnologieën wordt verwacht. Wat de energievraag betreft, 
wordt verwacht dat de huidige maatregelen, met het accent op toenemend energierendement, 
worden voortgezet. De energieprijzen lopen langzaam op. De gasprijzen liggen vrij laag ten 
opzichte van de olieprijzen, wegens deregulering en groeiende netwerken. De ontwikkeling van 
de energieprijzen is weergegeven in tabel 6.1. 
Tabel 6.1. Primaire energieprijzen (in de constante prijzen van 1993 en tegen vaste 
wisselkoersen). Het "Conventional Wisdom "-scenario 
Ruwe olie Aardgas Aardgas Stoomkolen 
(ecu/toe) N.-Europa Z.-Europa (ecu/toe) 
(ecu/toe) (ecu/toe) 
1990 188.1 101.5 111.6 65.0 
1995 128.5 91.5 100.6 54.8 
2000 153.3 123.6 133.5 60.0 
2005 182.5 139.9 148.2 63.0 
2010 211.7 158.3 164.6 64.0 
2015 219.0 161.8 164.9 68.0 
2020 226.3 167.2 167.2 75.0 
"Battlefield "-scenario 
In het "Battlefield"-scenario keert de wereldsituatie terug naar aan isolatie, machtsblokken en 
protectionisme. Tegenstrijdigheden en instabiliteit in het mondiale systeem maken economische 
integratie zeer moeilijk. Mondialisering wordt als te ambitieus beschouwd. Het geopolitieke 
systeem valt uiteen in blokken, met spanningen en wrijvingen tussen en binnen de blokken. De 
groei van het BBP in de EG zou dan teruglopen van 3,1% in de periode 1995-2000 tot 1,3% in 
de periode 2015-2020. Het energiebeleid is gericht op het verminderen van de afhankelijkheid 
van invoer. Maatregelen aan de aanbodzijde zullen waarschijnlijk succesrijker zijn dan 
85 
maatregelen aan de vraagzijde. Ondanks pogingen om alternatieve brandstoffen te introduceren, 
zijn rendementsverhogingen moeilijk te realiseren wegens spanningen en conflicten. De 
toenemende afhankelijkheid van minder maar grotere leveranciers leidt tot een olieprijsschok. 
Enige penetratie van nieuwe, efficiëntere vraag- en aanbodtechnologieën wordt verwacht, 
gedeeltelijk onder druk van openbare normen en gedeeltelijk door industriële concurrentie. 
"Forum "-scenario 
In het "Forum"-scenario verschuift de wereldsituatie in de richting van meer consensus en 
internationale samenwerkingsstructuren met een sterke rol voor overheidsbeleid en -interventie. 
Het proces van mondiale integratie geeft nieuwe impulsen aan collectieve openbare maatregelen. 
Nationale, Europese en internationale instellingen worden geleidelijk geherstructureerd zodat zij 
bredere en complexere gezamenlijke problemen en belangen effectiever kunnen aanpakken. De 
groei van het BBP in de EG stijgt van 2,3% in de periode 1995-2000 tot 2,6% in de periode 
2010-2015 en neemt daarna enigszins af. Het energiebeleid wordt zeer sterk beïnvloed door de 
zorg voor het milieu. Belangrijke beleidsverschuivingen worden verwacht onder invloed van 
zwaarwegende milieu-overwegingen die de toename van de energievraag beperken. De 
energieprijzen blijven stabiel. Er doet zich een sterke penetratie voor van efficiëntere vraag- en 
aanbodtechnologieën, hetgeen gepaard gaat met een intensieve technologie-overdracht. 
"Hyperm arkef'-scenario 
In het "Hypermarket"-scenario zijn de overheersende thema's marktinvloeden, liberalisme en 
vrijhandel; er is een minimum aan interventie van overheidswege. De mondiale economische 
integratie versterkt zichzelf en gaat door. De drijvende kracht achter dit scenario is de 
voortdurende toepassing van het marktmechanisme, dat beschouwd wordt als de beste manier om 
rijkdom te produceren en om te gaan met complexiteit en onzekerheid. Liberalisering en 
privatisering leveren resultaten op en zorgen voor nieuwe marktdeelnemers die meer van 
hetzelfde willen. De groei van het BBP in de EG daalt van 3,2% in de periode 1995-2000 tot 
1,9% in de periode 2015-2020. Het energiebeleid wordt bepaald door de wens om 
overheidscontrole te minimaliseren en de efficiënte werking van de vrije markt te maximaliseren, 
en daarbij toch de gewenste normen in te voeren. Er wordt een sterke groei van de energievraag 
verwacht. De penetratie van nieuwe, efficiëntere vraag- en aanbodtechnologieën hangt van 
marktinvloeden en internationale concurrentie. De energieprijzen lopen langzaam op. 
6.3. Tendensen in de C02-emissie 
In tabel 6.2 worden prognoses gegeven van de C02-emissie als gevolg van energiegebruik in 
2000, 2010 en 2020. Hierbij moet worden opgemerkt dat deze resultaten eerste ramingen zijn 
van toekomstige broeikasgasemissies in de EG. Ter vergelijking worden ook ramingen van de 
C02-emissie gegeven voor het jaar 1990 met behulp van dezelfde berekeningsmethodologie. 
Aangezien de berekeningsmethodologie verschilt, kunnen de emissieramingen voor 1990 in dit 
gedeelte niet vergeleken worden met de emissie-inventaris van de EG in hoofdstuk 3. 
Volgens het Conventional Wisdom "-scenario zou de C02-uitstoot in de EG tegen het jaar 2000 
stijgen met 5%, tegen het jaar 2010 met 13% en tegen het jaar 2020 met 16% (ten opzichte van 
het niveau van 1990). De resultaten van het "Hypermarkef'-scenario vertonen een gelijkaardige 
verhoging: er wordt een verhoging verwacht van respectievelijk 5% , 14% en 17% voor de jaren 
2000, 2010 en 2020. Het "Battlefield"-scenario resulteert in een afnemende groei van de C02-
uitstoot: een verhoging van 6% in 2000, 9% in 2010 en 7% in 2020. Volgens het "Forum"-
86 
scenario komt er een vermindering van de C02-uitstoot: 2% in 2000, 5% in 2010 en 10% in 
2020. 
Tabel 6.2. Tendensen in de C02-emissie als gevolg van energiegebruik in de EUR-15 (1000 
Gg) 
1990 2000 2010 2020 
Conventional Wisdom 3.155(0) 3.326( + 5%) 3.557(+13%)3.648(+16% ) 
Battlefield 3.155(0) 3.357( + 6%) 3.428(+9%) 3.368( + 7%) 
Forum 3.155(0) 3.089(-2%) 2.986(-5%) 2.855(-10%) 
Hypermarket 3.155(0) 3.325( + 5%) 3.597(+14%)3.686(+17%) 
87 
7. BEOORDELING VAN DE KWETSBAARHEID EN 
AANPASSINGSMAATREGELEN 
7.1. Inleiding 
In dit hoofdstuk worden de mogelijke gevolgen beschreven van klimaatverandering voor de 
Europese Gemeenschap, alsmede de op communautair niveau genomen aanpassingsmaatregelen. 
Het tweede, derde en vierde kaderprogramma voor onderzoek en ontwikkeling bevatten 
specifieke programma's waarin de beoordeling van mogelijke gevolgen van klimaatverandering 
op verschillende milieusectoren een plaats heeft gekregen. De programma's over 
klimaatverandering behelzen onderzoek naar de stijging van de zeespiegel en de effecten daarvan 
op de Europese kustgebieden en de effecten van klimaatverandering op de Europese land- en 
bosbouw. Verder is in de programma's onderzoek opgenomen naar de woestijnvorming in het 
M iddellandse-Zeegebied, alsmede studies met betrekking tot de sociaal-economische effecten van 
en beleidsreacties op extreme gebeurtenissen als gevolg van klimaatverandering. Onder punt 7.2 
wordt een kort overzicht gegeven van de mogelijke gevolgen van klimaatverandering voor de 
Europese Gemeenschap. Bijzonderheden over de onderzoekprogramma's met betrekking tot 
klimaatverandering worden hier niet besproken, maar zijn te vinden in hoofdstuk 9 "Onderzoek 
en ontwikkeling". Onder punt 7.3 wordt een kort overzicht gegeven van de op communautair 
niveau genomen aanpassingsmaatregelen. 
7.2. Mogelijke gevolgen van klimaatverandering voor de Europese Gemeenschap 
Tem peratuurstijging 
Het tijdstip en de omvang van een mogelijke temperatuurstijging als gevolg van het verhoogde 
broeikaseffect zijn hoogst onzeker, in het bijzonder op lokaal of regionaal niveau. Ofschoon de 
resultaten van modellen die een temperatuurstijging voorspellen slechts als ruwe schattingen 
mogen worden beschouwd, is het toch duidelijk geworden dat de temperatuurstijging groter zal 
zijn op hogere dan op lagere breedten. Naar verwachting zal de temperatuurstijging in Noord-
Europa dan ook groter zijn dan in de Middellandse-Zeegebieden. Uitgaande van een verdubbeling 
van de atmosferische C02-concentraties, blijkt uit scenariostudies dat de gemiddelde 
wintertemperaturen in de uiterst noordelijke landen met 2-5 °C kunnen stijgen, terwijl de winters 
in het centrale en zuidelijke gebied 1-3°C warmer kunnen zijn. Voor de zomer liggen de 
gemiddelde temperaturen in heel Europa 3-4°C hoger (Thimbal et al., 1995; Cabasch et al., 
1995). Aerosols in de atmosfeer hebben een netto negatieve stralingsforcering. Toch kan een 
negatieve forcering als gevolg van aerosols niet als een eenvoudige compensatie voor het effect 
van broeikasgassen worden beschouwd, aangezien de regionale patronen van de forcering 
verschillen (IPCC, 1994). 
Neerslag 
Er bestaat grote onzekerheid met betrekking tot de effecten van klimaatverandering op de 
neerslag. Waarschijnlijk worden de zomers droger. Dit komt deels doordat de sneeuw vroeger 
gaat smelten, hetgeen van invloed is op de seizoencyclus van de vochtreserves in de grond, en 
deels doordat de warmere temperaturen tot meer verdamping en gewasverdamping kunnen leiden 
(Warrick et al., 1990). 
De Intergouvernementele Werkgroep inzake Klimaatverandering (IPCC) (Houghton et al., 1 992) 
raamden in hun "Conventional WisdonT-scenario dat het broeikaseffect in de zomer in de 
mediterrane landen tot 15-25% minder bodemvocht kan leiden. Aangezien deze landen reeds 
sterk van beregening afhangen, kan dit enorme gevolgen voor hun landbouwpotentieel hebben. 
88 
Grote droogte kan ook leiden tot aanzienlijke bodemverslechtering wegens de afbraak van 
organisch materiaal, zoutaccumulatie en de vorming van oppervlaktekorsten. Dit zou de gevolgen 
voor het landbouwpotentieel nog erger maken. 
Watervoorraden 
Klimaatverandering kan ook belangrijke gevolgen hebben voor de watervoorraden, de verdeling 
daarvan in ruimte en tijd, de waterkringloop, de waterkwaliteit, de watervoorzieningsystemen 
en de vereisten inzake watervoorraden van verschillende regio's. Dit kan leiden tot complexe 
effecten op natuurlijke hulpbronnen en menselijke activiteiten, in het bijzonder wateropslag en -
distributie, landbouw en elektriciteitsproduktie. Een van de kwetsbaarste gebieden in de Europese 
Gemeenschap, wat de gevolgen voor watervoorraden betreft, is het Middellandse-Zeegebied. 
Stijging van de zeespiegel en extreme gebeurtenissen 
De stijging van de zeespiegel is een van de belangrijkste effecten van de algemene stijging van 
de temperatuur. Zij ontstaat door de thermische uitzetting van het zeewater, het afsmelten van 
berggletsjers, het smelten van ijskappen op het land en veranderingen in de antarctische ijslaag. 
De gevolgen daarvan variëren van voortdurende overstroming van laag gelegen land tot vaker 
voorkomende overstromingen, veranderingen in de erosie van stranden, klippen en duinen, 
verzilting en veranderingen in het stromingsbeeld van rivieren. Een hogere zeespiegel zal 
waarschijnlijk ook gevolgen hebben voor de getijden, doordat de resonantie van zeebekkens 
verandert. 
De recente beste raming in het "Conventional Wisdom "-scenario van een door broeikasgassen 
veroorzaakte stijging van de mondiale zeespiegel met 45 cm tegen 2100 geeft slechts een 
algemene aanduiding van mogelijke veranderingen in de relatieve zeespiegel langs de Europese 
kusten. Klimaatverandering beïnvloedt in hoge mate het optreden en de ernst van extreme 
gebeurtenissen. Overstromingen gepaard aan hevige stormen zijn op een menselijke tijdschaal 
waarschijnlijk van groter belang dan de stijging van de zeespiegel. Toch is onze kennis van het 
patroon en het optreden van stormen rond de Europese kusten beperkt tot een paar gebieden in 
het noordwesten van Europa en delen van de Middellandse Zee. De gevolgen van hevige stormen 
zullen meer verspreid worden naarmate de zeespiegel stijgt. Vooral in het noorden en rond de 
Middellandse Zee baren de gevolgen van storm en onweer grote zorgen. Op dit ogenblik heeft 
de EG verscheidene contracten lopen om het risico van overstromingen aan de kusten van 
geselecteerde gebieden van de Europese kustlijn in te schatten en een grondslag te leggen voor 
de bewaking en het in kaart brengen van kustveranderingen in Europa, alsmede de effecten van 
deze veranderingen. 
Landbouw 
Hoewel er in de onderzoekresultaten nog vele onzekerheden blijven, is toch geconstateerd dat 
hogere temperaturen de duur van de groeiperiode voor eenjarige gewassen zullen verkorten 
(Harrison en Parry, 1993). Dit zal leiden tot een verminderde opbrengst van de gewassen, 
ofschoon het directe bemestingseffect van verhoogde C02-concentraties voor sommige gewassen 
een en ander kan compenseren. Het weer in Zuid-Europa zal over het algemeen warmer en 
waarschijnlijk droger worden, hetgeen negatieve gevolgen voor de oogstopbrengst zal hebben. 
Sommige delen van West-Europa (b.v. Noord-Frankrijk en Duitsland) kunnen profiteren van een 
eventuele verhoging van de gemiddelde neerslag. Sommige landbouwpraktijken, zoals zaaitijden, 
beregening en het gebruik van variëteiten zullen wegens de hogere temperaturen en potentiële 
droogteperioden wellicht moeten veranderen. 
89 
De graslandproduktie zal over heel Europa wellicht stijgen (Jones et al. 1993). De produktie zal 
door het directe bemestingseffect van C02en temperatuurstijgingen worden bevorderd. Uitgaande 
van een verdubbeling van het pre-industrieel C02-niveau, zal de graslandproduktie in gematigd 
Europa ongeveer 10-15% hoger liggen dan op dit ogenblik wegens het directe bemestingseffect 
en nog eens 18% hoger dan nu wegens de verwachte temperatuurstijging. 
Bosbouw 
Veranderingen in temperatuur- en neerslagpatronen zullen waarschijnlijk de samenstelling, 
verdeling en groeipatronen van bossen veranderen. Om onherstelbare schade en bossterfte af te 
wenden, worden er onderzoekprogramma's uitgevoerd om de effecten van klimaatverandering 
op de bosbouwsector te kwantificeren. Op basis van deze studies kan dan worden besloten dat 
de reacties niet alleen verschillen tussen soorten onderling, maar ook tussen jonge en rijpe 
weefsels. Voeding is ook een zeer belangrijke parameter in de reacties van de plant op hoge C02-
concentraties. 
Er zijn enkel indicatieve ramingen beschikbaar van de regionale gevolgen van klimaatverandering 
voor vegetatiezones. Toch wijzen de modellen in de richting van een noord-noordoostelijke 
beweging van vegetatiezones over Europa (Bengtsson, 1994). 
Analyse van de monetaire effecten 
Ofschoon er grote onzekerheden bestaan ten aanzien van soort en omvang van de gevolgen van 
klimaatverandering, zijn deskundigen en beleidsmakers het erover eens dat zich in de volgende 
eeuw een temperatuurstijging zal voordoen. De klimaatverandering zal waarschijnlijk van invloed 
zijn op nagenoeg alle economische sectoren. Uit een analyse van de economische effecten voor 
de EUR-12 (ERM, 1992a) blijkt dat er, hoewel de algemene temperatuurstijging waarschijnlijk 
zal leiden tot netto economische kosten voor de EG als geheel, variaties per sector en per regio 
zullen zijn. Zo is het bijvoorbeeld waarschijnlijk dat er een opbrengstverhoging voor de 
landbouwsector als geheel in de EG komt, maar deze is dan toe te schrijven aan grote stijgingen 
in Noord-Europa, tegenover kleinere opbrengstverliezen in Zuid-Europa. De economische kosten 
in de EG zullen zich waarschijnlijk voordoen in andere economische sectoren, hoewel in 
sommige gebieden ook economische voordelen kunnen ontstaan, b.v. toerisme in België, 
fabricage in Luxemburg en de dienstensector in het Verenigd Koninkrijk; 90% van de 
geaccumuleerde economische kosten zullen waarschijnlijk in de tweede helft van de volgende 
eeuw ontstaan. 
De monetaire effecten zijn geraamd per indicator en per land (ERM , 1992b). De jaarlijkse kosten 
zijn geschat, uitgaande van een algemene temperatuurstijging van 1°C en 4°C. Als er geen 
maatregelen worden genomen om de emissies tegen te gaan, kan de temperatuurstijging gaan van 
ongeveer 0,5°C tot 1°C in het jaar 2020, en van 1,75°C tot 4°C in jaar 2100. De monetaire 
effecten zijn meer gebonden aan het niveau van de temperatuurstijging dan aan bepaalde jaren. 
In welk jaar dergelijke waarden verwacht kunnen worden, hangt dan af van het gekozen scenario 
van emissiebestrijding. Daarom worden de ramingen hier gegeven als jaarwaarden, die niet zijn 
verdisconteerd. Aangezien de monetaire effecten niet tijdgebonden zijn, wordt geen economische 
groeivoet in de berekeningen opgenomen. Het nationale inkomen wordt als constant beschouwd. 
Tabel 7.1 geeft de monetaire effecten voor de EUR-12 bij 1°C en 4°C. Daaruit valt af te leiden 
dat de economische schade waarschijnlijk een belangrijk deel van het BBP zal uitmaken. 
Ofschoon de indicatoren landbouwopbrengsten, comfortdrempel en verwarmings- en 
90 
afkoelingsgraaddagen positief zijn, is het totaalbeeld negatief. Dit komt door de hoge 
economische kosten van de stijging van de zeespiegel. 
Tabel 7.1. Monetaire effecten voor de EUR-12 per indicator per jaar (miljard ecu van 1989) 
en als % van het nationaal inkomen van 1989 
Miljard ecu 
van 1989 % van nationaal 
inkomen 
Algemene temperatuurstijging 1,0 4,0 1,0 4,0 
Stijging van de zeespiegel - 67,6 - 272,2 -1,9 - 7,6 
Afvloeiing -5,7 -18,4 -0,2 -0,5 
Comfortdrempel1 4,7 27,1 0,1 0,8 
Verwarmings-en afkoelingsgraaddagen 13,4 35,5 0,4 1,0 
Landbouwopbrengst 3,2 12,2 0,1 0,3 
Bron: ERM, 1992 b. 
1 Indicator gebaseerd op temperatuur, neerslag en zonneschijn, ter aanduiding van de 
aantrekkelijkheid voor het toerisme 
Tabel 7.2 geeft de monetaire effecten voor de Lid-Staten van de EUR-12. Daaruit valt af te 
leiden dat er significante verschillen tussen de landen bestaan. Voor de zuidelijke EG-landen zijn 
de monetaire effecten vooral negatief: er moet meer worden gekoeld en de aantrekkelijkheid voor 
het toerisme neem af door de negatieve effecten van de verhoging van de zeespiegel en 
watertekort. Een uitzondering is de indicator landbouwopbrengst, die voor alle Lid-Staten positief 
of nul is. Hierbij moet worden opgemerkt dat een positieve indicator voor landbouwopbrengst 
niet betekent dat de landbouwsector in zijn geheel economisch voordeel zal hebben. Ook andere 
factoren zoals totaal landbouwpotentieel spelen een belangrijke rol. 
Tabel 7.2. Monetaire effecten per indicator voor de Lid-Staten bij 4°C (miljard ecu van 
19891) 
Stijging Af- Comfort- Verwarmings- Land-
van de vloei- drempel en afkoelings- bouw­
zeespiegel ing graaddagen opbrengst Totaal 
België 
Denemarken 
Frankrijk 
Duitsland 
Griekenland 
Ierland 
Italië 
Luxemburg 
Nederland 
Portugal 
Spanje -2.1 
-37.1 
-78.2 
-43.9 
-3.4 
-13.0 
-37.2 
0.0 
-10.7 
-1.5 
-18.4 
Ver. Koninkrijk -26.6 -0.3 
0.0 
-1.7 
-3.7 
-0.6 
0.0 
-5.4 
0.0 
0.0 
-1.5 
-5.4 
0.0 4.0 
1.0 
6.0 
15.4 
-2.1 
0.0 
-2.9 
0.2 
1.4 
0.7 
2.8 
0.6 2.4 
1.1 
4.1 
11.0 
-0.5 
0.7 
0.6 
2.3 
2.9 
-0.1 
-0.4 
11.4 0.8 
1.1 
2.2 
3.0 
0.0 
0.5 
0.8 
0.0 
1.8 
0.1 
0.9 
1.1 4,8 
-33.9 
-67.6 
-18.2 
-6.6 
-11.8 
-44.1 
2.5 
-4.6 
-2.3 
-20.5 
-13.5 
Bron: ERM, 1992 b. 
1 Indicator gebaseerd op temperatuur, neerslag en zonneschijn, ter aanduiding van de 
aantrekkelijkheid voor het toerisme 
91 
7.3. Aanpassingsmaatregelen 
Een van de hoofddoelstellingen van het vijfde communautaire actieprogramma "Op weg naar 
duurzame ontwikkeling" (CEG, 1993) is het geïntegreerde beheer van de kustgebieden. Op 
verzoek van de Raad (Milieu), in een op 25 februari 1992 goedgekeurde resolutie, is de 
Commissie momenteel bezig met het opstellen van een mededeling over het geïntegreerde beheer 
van de kustgebieden, ten einde een samenhangend milieukader tot stand te brengen voor 
geïntegreerde en duurzame vormen van ontwikkeling. De mededeling behandelt het gehele 
kustgebied van de Europese Gemeenschap, inclusief het natte strand, de kustwateren en de 
riviermonden, alsmede het kustland tot de grens van de zee- of kustinvloed. Onderzoek- en 
ontwikkelingsactiviteiten, b.v. de programma's Milieu en klimaat en "MAST" (zie hoofdstuk 8), 
zullen een wetenschappelijke basis verschaffen voor een deugdelijk ecologisch beheer van deze 
gebieden. In voorkomend geval kan via bestaande instrumenten financiële steun worden verleend 
wanneer het volgens de voorschriften en criteria mogelijk is dat potentiële belanghebbenden 
projecten indienen in overeenstemming met de mededeling. 
In oktober 1995 moet de Commissie een mededeling goedkeuren waarin een driejarig 
demonstratieprogramma wordt voorgesteld om na te gaan en te demonstreren hoe de coördinatie 
kan worden aangepakt, horizontaal tussen de vele activiteitssectoren (integratiebeginsel) en 
verticaal tussen de territoriale bevoegdheidsniveaus (subsidiariteitsbeginsel). Zo moet worden 
aangetoond - aan de hand van het voorbeeld van het kustgebied - hoe de leidende beginselen van 
het vijfde milieu-actieprogramma beter in praktijk kunnen worden gebracht. 
De belanghebbenden op de diverse niveaus (lokaal, regionaal, nationaal, Europees) dienen daarbij 
de volgende taken uit te voeren: 
Beschrijving 
- toestand van het milieu 
- bestaande milieubeschermingsmaatregelen 
- geplande ontwikkelingen 
Analyse 
- oorzaken van bestaande milieuproblemen 
- potentiële effecten van geplande ontwikkelingen 
- potentiële effecten van de mondiale milieu-evaluatie 
- aanduiding van beheersopties 
Overleg 
- opzetten van coördinatiemechanismen of aanpassing van bestaande mechanismen 
- evaluatie van beheersopties 
- overeenstemming over plannen/programma's: strategieën voor duurzame 
ontwikkeling van kustgebieden 
De Commissie moet erop toezien dat het programma wordt opgesteld en dat de resultaten worden 
besproken en verspreid, zodat er praktische resultaten worden bereikt op weg naar een snellere 
verwezenlijking van duurzame ontwikkeling in kustgebieden. Met het programma moeten ook 
de behoeften aan verdere maatregelen op Europees en andere niveaus worden aangegeven. 
92 
Bossen 
In juni 1993 heeft de Europese Gemeenschap tijdens de Ministersconferentie van Helsinki inzake 
de bescherming van de Europese bossen de resolutie ondertekend betreffende de strategieën voor 
een proces van aanpassing op lange termijn van de Europese bossen aan klimaatverandering. De 
Europese Unie neemt actief deel aan het follow-up-proces van deze conferentie en de resoluties 
daarvan. Een van de doelstellingen inzake klimaatverandering is de intensivering van het 
Europese onderzoek en de internationale samenwerking om het begrip van de samenhang tussen 
klimaatverandering en de ecosystemen in de bossen te verbeteren, met inbegrip van feedbacks 
van het ecosysteem naar het klimaatsysteem. Dit zou moeten helpen de beheerssystemen van de 
Europese bossen bij te stellen ten einde de aanpassing van de bossen aan klimaatverandering te 
optimaliseren. Een verdere doelstelling van de resolutie is de aanpassing van bestaande 
bosbewakingssystemen ter beoordeling van veranderingen in de bossen die het gevolg van 
klimaatverandering zouden kunnen zijn. 
93 
8. FINANCIERING EN INTERNATIONALE SAMENWERKING 
8.1. Inleiding 
Als in bijlage II bij het UN FCCC genoemde partij is de EG verplicht gedetailleerde informatie 
te verschaffen over de overeenkomstig artikel 4, leden 3, 4 en 5, genomen maatregelen. 
Dit hoofdstuk beschrijft de multilaterale en bilaterale samenwerking tussen de Europese 
Gemeenschap en de ontwikkelingslanden en tussen de Europese Gemeenschap en de landen met 
een overgangseconomie. Ten gevolge van het vijfde actieprogramma is vooruitgang geboekt bij 
het integreren van milieu-eisen in de samenwerking met niet Lid-Staten, de zogenaamde "derde 
landen". Milieukwesties worden nu opgenomen in de meeste bilaterale samenwerkingscontracten 
tussen de Gemeenschap en haar partnerlanden (CEG, 1994d). 
De meeste van de in dit hoofdstuk vermelde samenwerkingsprogramma's en -structuren zijn niet 
specifiek op klimaatverandering gericht, maar bevatten wel elementen die hierop betrekking 
hebben. Ook zijn sommige van deze programma's en structuren niet alleen gericht op 
ontwikkelingslanden of landen met een overgangseconomie maar op alle "derde landen". 
De eerste conferentie van de partijen bij het UN FCCC besliste onder meer dat het 
geherstructureerde Wereldmilieufonds (WMF) op tijdelijke basis de internationale entiteit blijft 
die belast is met de toepassing van het financiële mechanisme van het verdrag. Zij besliste ook 
het financiële mechanisme binnen vier jaar te herzien en passende maatregelen te treffen, 
waaronder de bepaling van het definitieve statuut van het WMF in het kader van het verdrag 
(besluit 9/CP.l). 
Het Europees Parlement heeft zich, in zijn resolutie over het Wereldmilieufonds (resolutie van 
het EP, verslag A3-0378/93 van 18.1.1994) uitgesproken ten gunste van deelneming van de 
Europese Gemeenschap aan het WMF, aangezien dit zijn coördinerende rol ervan in 
internationale milieukwesties kan vergemakkelijken. Het WMF is op 15 juni 1995 verzocht de 
Europese Gemeenschap als waarnemer uit te nodigen op de toekomstige vergaderingen van de 
WMF-Raad. Op dit ogenblik vinden besprekingen plaats met het Europees Parlement over de 
wijze waarop de voorziene 3 miljoen ecu voor de deelneming van de EG in het WMF zal worden 
toegewezen. 
8.2. Samenwerking met derde landen 
De samenwerking met derde landen met betrekking tot klimaatverandering gebeurt sedert 1980 
in het kader van het S /NERGY-initiatief, sedert 1992 door middel van het instrument LIFE en 
sedert 1994 onder het Europees Energiehandvest. 
SYNERGY 
Op 23 mei 1995 stelde de Commissie voor dat de Raad het SYNERGY-initiatief verlengt en 
omzet in een programma (COM(95) 197 def.). 
De doelstelling van SYNERGY is de verbetering van de toestand van de wereldenergie op lange 
termijn en, bijgevolg, van de communautaire energievoorziening, door andere landen te helpen 
doeltreffende beslissingen op het gebied van energiebeleid te nemen. Door de bevordering van 
energieplanning, het rationele gebruik van energie, advisering en opleiding draagt SYNERGY 
94 
bij tot de vermindering van de uitstoot van broeikasgassen. Voor het programma w irdt per jaar 
8 miljoen ecu uitgetrokken. 
De samenwerking op energiegebied in het kader van dit programma is gericht ( p alle derde 
landen, hetgeen een voordeel is ten opzichte van de andere samenwerkingsprogram ma's van de 
EG, die allemaal een beperk' geografisch toepassingsgebied hebben. 
Binnen de context van het SYNERGY-initiatief heeft de EG bijgedragen aan studies inzake 
ruimtelijke ordening door fondsen en deskundigen beschikbaar te stellen. De gevolgen van 
energieverbruik voor klimaatverandering zijn in deze studies altijd in overweging genomen. Zo 
heeft de EG een bijdrage geleverd tot de volgende studies: 
energieplan voor de staat Rio Grande do Sul, Brazilië; 
studie van een verbetering van de hulpmiddelen voor het voorspellen van de vraag 
in Brazilië; 
energiestudie voor de provincie Buenos Aires, Argentinië; 
energievooruitzichten voor Zuid-Amerika; 
stedelijk energieplan voor Bydgoszcz en Gliwice, Polen; 
stedelijk energieplan voor Miskolc, Hongarije; 
energiebeleidsstudies voor China; 
energieplanning in de Maghreb-landen; 
stedelijk energieplan voor Ankara, Turkije; 
nationaal energieplan voor Cyprus. 
Wat rationeel energiegebruik betreft, zijn de belangrijkste middelen van het SYNERGY-initiatief 
de overdracht van technologie en methoden voor rationeel energiegebruik, de evaluatie van 
potentiële energiebesparingen in verscheidene economische sectoren of landen en de bevordering 
van warmte/kracht-koppeling bij energieproduktie. De EG heeft de volgende projecten gesteund: 
optimalisering van het energieverbruik in gebouwen in Brazilië; 
energie-efficiëntie in het wegvervoer en de industrie in Brazilië; 
methodologie voor warmte/kracht-koppeling in Brazilië; 
bevordering van warmte/kracht-koppeling in Chili, Peru en Mexico; 
energie-efficiëntie in de graanverwerkende industrie in Argentinië; 
seminar over energiecontroles in Tunesië; 
plan voor rationeel energiegebruik in de industrie, het vervoer en gebouwen in 
Marokko; 
bevordering van rationeel energiegebruik in Israël; 
energiebesparingen in gebouwen in mediterrane landen; 
controles op industrieel energierendement in Hongarije. 
Institutionalisering is ook een belangrijk element van het SYNERGY-initiatief. Dit wordt 
nagestreefd door de oprichting van energiecentra in de landen van Oost-Europa en 
ontwikkelingslanden. Doelstellingen van deze centra zijn het stimuleren van de marktpenetratie 
van energierendabele technologieën, zorgen voor een permanente vertegenwoordiging van 
Europese energiebedrijven en -deskundigen en helpen bij de opbouw van een effectieve energie­
infrastructuur (CEG, 1994c). Op dit ogenblik zijn er energiecentra opgericht in Slovenië, 
Hongarije, Albanië en Roemenië. In de nabije toekomst komen er energiecentra in China, 
Indonesië, Senegal en Argentinië. 
De Commissie heeft voor het programma een looptijd van vijfjaar voorgesteld, met een totale 
begroting van 50 miljoen ecu. 
95 
LIFE 
Op 21 mei 1992 steide de Gemeenschap de verordening inzake LIFE (Lending Instrument for 
the Environment - financieel instrument voor het milieu) vast (1992/73/EEG). Deze verordening 
voorziet in medefinanciering door de EG van demonstratie-activiteiten, voorlichtingscampagnes 
en technische hulpprojecten op het gebied van milieubescherming. De financiering is opgesplitst 
in verscheidene delen. Het grootste deel heeft betrekking op natuurbehoud, terwijl een kleiner 
deel wordt uitgetrokken voor milieukwaliteit. 
Europees Energiehandvest 
Het Verdrag inzake het Europees Energiehandvest en het Protocol betreffende energie-efficiëntie 
zijn ondertekend in Lissabon op 17 december 1994, nadat de onderhandelingen - waarbij zowat 
50 landen waren betrokken - in juni 1994 met succes waren afgerond. Het Europees 
Energiehandvest (COM(95) 440 def.) is een politieke verklaring waarbij de ondertekenende 
partijen zich ertoe verbinden om samen te werken op het gebied van handel, investeringen en 
ander beleid in alle energiesectoren. Deze inspanningen moeten leiden tot de totstandbrenging 
van een daadwerkelijke energiemarkt in Europa. De milieubescherming en het efficiëntere 
energiegebruik die dank zij de verdragen en protocollen in het kader van het handvest tot stand 
zullen komen, zullen een positief effect hebben bij de beperking van C02- en andere 
broeikasgasemissies, in het bijzonder door marktprijzen te stimuleren. Vandaar dat zij ook tot 
een efficiënter energiegebruik zullen leiden. 
8.3. Samenwerking met ontwikkelingslanden 
De samenwerking met ontwikkelingslanden heeft plaats in het kader van algemene en meer 
specifieke samenwerkingsprogramma's. De specifieke programma's omvatten de samenwerking 
op onderzoek-, energie- en bosbouwgebied. 
Samenwerking op onderzoekgebied 
De Europese Gemeenschap financiert sedert 1982 wetenschappelijke samenwerking met 
ontwikkelingslanden. Een van de specifieke programma's op dit gebied, dat gericht was op 
onderzoeksamenwerking met ontwikkelingslanden, was Biowetenschappen en biotechnologie ten 
behoeve van de ontwikkelingslanden. Dit programma viel onder het derde kaderprogramma voor 
onderzoek en ontwikkeling (1990-1994). 
Het vierde kaderprogramma voor onderzoek, technische ontwikkeling en demonstratie (1994-98) 
heeft betrekking op activiteiten die specifiek gericht zijn op de bevordering van internationale 
wetenschappelijke samenwerking. Hiervoor is 540 miljoen ecu uitgetrokken (d.w.z. ca. 5% van 
de totale begroting van het vierde kaderprogramma). Het grootste deel daarvan zal worden 
gebruikt voor samenwerking met landen in Midden- en Oost-Europa, de onafhankelijke staten 
van de voormalige Sovjei-Unie en ontwikkelingslanden. 
De verwachte samenwerking op onderzoekgebied met ontwikkelingslanden heeft betrekking op 
voor alle ontwikkelingslanden belangrijke thema's die voor hun economische en sociale 
ontwikkeling van het grootste belang zijn. Het nieuwe programma legt nieuwe gebieden open; 
het benadrukt het concept van duurzame ontwikkeling en versterkt interdisciplinaire 
benaderingen. Het programma richt zich op drie sectoren: 
duurzaam beheer van hernieuwbare natuurlijke hulpbronnen; 
verbetering van de landbouwproduktie en de agro-industriële produktie; 
96 
gezondheidsonderzoek voor ontwikkeling. 
Wat mondiale veranderingen in het milieu betreft, wordt o.a. onderzoek gedaan naar gebruik en 
beheer van ecosystemen (bijvoorbeeld bossen, kustgebieden, wetlands, drylands, oceanen, 
berggebieden en hooglanden). Ook de menselijke drijvende krachten achter het gebruik en beheer 
van ecosystemen komen aan bod, bijvoorbeeld de gevolgen van verschillende beleidsmaatregelen 
op systemen voor bodemgebruik. De landbouw en de agro-industriële produktie zijn zeer 
belangrijke sectoren voor ontwikkelingslanden en er bestaat behoefte aan onderzoek naar 
duurzame produktiesystemen die rekening houden met zowel sociaal-economische als milieu­
overwegingen, bijvoorbeeld verbetering van systemen voor verwerking en gebruik van 
plantaardige en dierlijke produkten. Ook andere wetenschappelijke gebieden van wederzijds 
belang kunnen worden opgenomen. 
De samenwerking met ontwikkelingslanden zal in nauwe samenhang met andere 
samenwerkingsvormen plaatshebben, zoals het Verdrag van Lomé, het nieuwe beleid inzake het 
Middellandse-Zeegebied en de verordening inzake financiële en technische hulp aan en 
economische samenwerking met de ontwikkelingslanden in Azië en Latijns-Amerika; 
Samenwerking op energiegebied 
Energieprojecten in landen in Azië en Latijns-Amerika worden gefinancierd in het kader van de 
economische samenwerking onder begrotingslijn B7-3013. Sedert 1990 zijn in het kader van deze 
begrotingslijn acht projecten ontwikkeld die van rechtstreeks belang zijn voor de 
klimaatveranderingsproblematiek. Met deze projecten was een bedrag van ca. 15 miljoen ecu 
gemoeid. 
Sedert 1992 is er geen specifieke begrotingslijn meer voor energieprojecten, die gefinancierd 
worden in het kader van economische samenwerking of financiële en technische samenwerking. 
Zo lopen er bij voorbeeld medio 1995 16 energieprojecten in Azië, waarvoor in totaal 56 miljoen 
ecu is uitgetrokken. 
Samenwerking op bosbouwgebied 
In dit opzicht dient de vaststelling van de communautaire begrotingslijn "tropische bossen" 
(begrotingslijn B7-5041) te worden vermeld. Deze begrotingslijn is bedoeld voor de financiering 
van projecten ten behoeve van het behoud en het duurzame beheer van tropische en subtropische 
bossen. De begrotingslijn is in 1990 ingesteld en heeft tot een subsidie van 2 miljoen ecu voor 
projecten ten behoeve van tropische bossen in 1991 geleid. Dit bedrag is in de daaropvolgende 
jaren verhoogd tot 50 miljoen ecu. Ongeveer een derde van de begrotingslijn is bestemd voor 
projecten in de staten in Afrika, het Caribische gebied en de Stille Oceaan en twee derde voor 
projecten in Azië en Latijns-Amerika. Een voorstel voor een verordening tot vaststelling van de 
wettelijke basis van de begrotingslijn is bij de Raad ingediend. 
Enkele belangrijke maatregelen die tot nog toe zijn gefinancierd of op dit ogenblik worden 
voorbereid in het kader van de begrotingslijn tropische bossen zijn de volgende: 
Het proefprogramma voor het behoud van de Braziliaanse tropische bossen: een eerste bijdrage 
van de EG aan het Rain Forest Trust Fund werd gestort in 1992 en de medegefinancierde 
werkzaamheden begonnen in 1993 met een bijdrage aan de component gericht onderzoek 
(bijdrage van 11,9 miljoen ecu). De medefinanciering van 4 miljoen ecu voor de component 
demonstratieprojecten, waarmee activiteiten van plaatselijke gemeenschappen en van NGO's voor 
bosbehoud en duurzame ontwikkeling worden gesteund, en nog eens 5 miljoen ecu voor 
97 
delfstoffenvoorraden, bedoeld als hulp voor rubbertappers en andere traditionele bosgebruikers, 
is vastgelegd in 1994. In 1995 wordt voorgesteld 16,7 miljoen ecu uit te trekken voor het project 
Natuurlijke-hulpbronnenbeleid. 
In Colombia heeft de financiering al geleid tot de oprichting van een Amazonefonds voor 
duurzame ontwikkeling, waarmee middelen ter beschikking worden gesteld van kleinschalige 
plaatselijke initiatieven gericht op duurzaam bosgebruik. Ook wordt gezorgd voor financiering 
van de aanleg van het biosfeerreservaat Alto Orinoco in Venezuela en hetzelfde wordt overwogen 
voor het Manu-biosfeerreservaat in Peru. In 1995 kunnen nog meer nieuwe projecten worden 
ondernomen in Paraguay en Mexico. 
De Gemeenschap verleent steun aan de landen van het Amazonepact via hun voorlopig 
secretariaat in Lima. Een programma ter institutionele versterking van het pact, samen met 
regionale projecten voor de planning en het beheer van beschermde gebieden in de hele regio en 
voor de consolidering van inheemse gebieden, is reeds van start gegaan. Een ander belangrijk 
regionaal project, waarmee gepoogd wordt de fundamentele oorzaken van ontbossing aan te 
pakken, betreft het tegengaan van de verdere verschuiving van het landbouwfront in 
Midden-Amerika. 
Er is een aantal initiatieven genomen in het kader van het communautaire programma voor steun 
aan de bossector in Indonesië en voor een project voor duurzaam berau-bosbeheer in Oost-
Kalimantan werden in 1994 middelen uitgetrokken. Een project voor geografische 
informatiesystemen is goedgekeurd in samenwerking met Maleisië, alsmede een programma voor 
nationale parken met de Filipijnen. 
In één land in het bijzonder, Indonesië, zijn maatregelen ten gunste van tropische bossen in de 
jaren 1993-1995 inderdaad de ruggegraat geweest van de ontwikkelingssamenwerking van de EG, 
met in totaal 4 belangrijke thans lopende en 2 geplande projecten (100 miljoen ecu). Andere 
landen die in aanmerking komen voor hulp van de EG in de bosbouwsector (in het kader van 
begrotingslijn B7-3000) zijn onder meer Bangladesh, India, Bhutan, Laos, Vietnam, Maleisië en 
de Filipijnen. 
Tot de belangrijke projecten die in de ACS-landen zijn uitgevoerd behoren een regionaal 
Centraalafrikaans bosbewakingsproject (3,5 miljoen ecu), het nationaal park Korup in Kameroen 
(7,3 miljoen ecu) en grootschalige programma's in Nigeria, Tanzania, Ivoorkust, Guinea en 
Papoea Nieuw-Guinea. 
Talrijke kleinschaliger projecten van Europese, internationale of plaatselijke NGO's en lokale 
groepen en organisaties van inheemse volkeren hebben steun ontvangen. Er is bijzondere 
aandacht besteed aan de menselijke aspecten van het bosbehoud, door middel van participatieve 
activiteiten voor duurzame ontwikkeling op plaatselijk niveau. Biosfeerreservaten bieden een 
nuttig kader voor de combinatie van duurzaam bosgebruik met bosbehoud. Er zijn nu zowat 10 
reservaten die steun hebben gekregen of waarvoor steun wordt overwogen. 
Ook een aantal niet landspecifieke of horizontale maatregelen zijn gefinancierd of komen 
daarvoor in aanmerking, in het bijzonder met betrekking tot het bevorderen van de 
totstandbrenging van houtcertificatiesystemen, duurzame papierproduktie, bosbewaking, 
voorlichting over tropische bossen en biodiversiteit en partnerschapsregelingen tussen de federatie 
van Europese parken en beschermde gebieden in Latijns-Amerika en Azië. 
98 
Verdere bilaterale samenwerking 
Landen in Afrika, het Caribische gebied en de Stille Oceaan (ACS) 
De meest uitgebreide regionale overeenkomsten van de Gemeenschap met ontwikkelingslanden 
zijn die met de staten in Afrika, het Caribische gebied en de Stille Oceaan, namelijk de 
Verdragen van Lomé (I-IV). Het vierde Verdrag werd op 15 december 1989 in Lomé 
ondertekend (Lomé IV ) en loopt van 1990 tot 1995. Hoofddoel van het verdrag is de 
samenwerking tussen de ACS-landen en de EG te bevorderen ten einde de economische, culturele 
en sociale ontwikkeling van de ACS-staten vlotter te doen verlopen en hun relaties in een geest 
van solidariteit en wederzijds belang (artikel I van het verdrag) te consolideren en te 
diversifiëren. 
Onder Lomé IV is het milieu één van de belangrijkste gebieden waarop wordt samengewerkt. 
In het kader van de inspanningen om het milieu te beschermen en het natuurlijk evenwicht te 
herstellen, is de samenwerking erop gericht specifieke werkzaamheden te bevorderen betreffende 
het behoud van natuurlijke hulpbronnen, zowel duurzame als niet duurzame, de bescherming van 
ecosystemen en de bestrijding van droogte, woestijnvorming en ontbossing. Ook andere 
werkzaamheden betreffende specifieke thema's worden ondernomen, in het bijzonder 
sprinkhaanbestrijding, bescherming en gebruik van watervoorraden, het behoud van tropische 
bossen en biologische verscheidenheid, bevordering van een beter evenwicht tussen stedelijke en 
plattelandsgebieden, en het stedelijk milieu (artikel 14 van het verdrag). 
Een ander hoofdgebied van samenwerking is energie-ontwikkeling. De ACS-staten en de 
Gemeenschap zijn overeengekomen om samen te werken, gezien de ernst van de energiesituatie 
in de meeste ACS-staten, die gedeeltelijk is toe te schrijven aan de crisis welke in vele landen 
is veroorzaakt door afhankelijkheid van ingevoerde olieprodukten en de toenemende schaarste 
van brandhout, en gezien de effecten van het gebruik van fossiele brandstoffen op het klimaat 
(artikel 105 van het verdrag ). Bij de samenwerking tussen ACS en EG wordt bijzonder de 
nadruk gelegd op energieprogrammering, energiebesparing en efficiënt energiegebruik, 
verkenning van het energiepotentieel en de economisch en technisch passende bevordering van 
nieuwe en duurzame energiebronnen. 
Aziatische en Latijns-Amerikaanse ontwikkelingslanden (ALA) 
Sinds 1976 streeft de Gemeenschap een beleid na van financiële, technische en sinds kort ook 
economische samenwerking met de Aziatische en Latijns-Amerikaanse ontwikkelingslanden 
(ALA). In het kader van de nieuwe richtsnoeren voor communautaire samenwerking met de 
landen in Azië en Latijns-Amerika (Verordening 443/92) zijn bescherming van het milieu en de 
natuurlijke hulpbronnen, alsmede duurzame ontwikkeling, prioriteiten op lange termijn. Van de 
totale begroting van 2.750 miljoen ecu voor de periode 1991-1995, is 10% opzij gezet voor 
projecten die specifiek gericht zijn op milieubescherming, in het bijzonder van tropische bossen 
(artikel 5 van de verordening). 
Milieu-effectrapportage is volledig geïntegreerd in de activiteiten van de EG met 
ontwikkelingslanden. 
Het totale volume van de financieringsmiddelen die voor samenwerking op het gebied van 
duurzame ontwikkeling zijn uitgetrokken, stijgt sinds 1990. In 1993 werd een bedrag van 770 
99 
miljoen ecu bereikt, dat diende voor projecten in ALA-, ACS- en de mediterrane landen op 
gebieden die relevant waren voor de tenuitvoerlegging van Agenda 21 en andere overeenkomsten 
in het kader van de conferentie van Rio, bijvoorbeeld energie, biodiversiteit, bossen, 
plattelandsmilieu en woestijnvorming, water en stedelijk milieu. 
Terwijl het grootste deel van deze uitgaven via bilaterale (of regionale) programma's wordt 
gedaan, zijn er ook twee begrotingslijnen die specifiek bestemd zijn voor het milieu in 
ontwikkelingslanden en tropische bossen. 
De eerste (B7-5040), gericht op het milieu in ontwikkelingslanden (13,2 miljoen ecu in 1995), 
wordt gebruikt voor kleinschalige concrete activiteiten met betrekking tot het beheer van het 
natuurlijk en stedelijk milieu, waaronder ook luchtverontreiniging. Een belangrijk deel van de 
begrotingslijn is bestemd om ontwikkelingslanden te helpen hun institutionele capaciteit te 
vergroten om milieukwesties aan te pakken. Opleiding in milieubeheer en de opstelling van lokale 
plannen voor duurzame ontwikkeling en strategieën met sterke deelneming van de plaatselijke 
gemeenschappen zijn enkele van deze problemen. 
De tweede begrotingslijn (B7-5041) betreft de bescherming van bossen waarnaar in vorige 
hoofdstukken al is verwezen. 
8.4. Samenwerking met de landen van Midden- en Oost-Europa en met de voormalige 
Sovjet-Unie 
De samenwerking met de landen van Midden- en Oost-Europa (LMOE) en met de voormalige 
Sovjet-Unie is hoofdzakelijk gebaseerd op de programma's PHARE (communautair programma 
voor hulp bij de herstructurering van de economie in Polen en Hongarije) en TACIS (programma 
voor technische bijstand aan de nieuwe onafhankelijke staten die in de plaats zijn gekomen van 
de voormalige Sovjet-Unie). Het PHARE-programma is in 1989 gestart met als hoofddoel het 
verlenen van rechtstreekse hulp aan Polen en Hongarije. Sedertdien is het programma uitgebreid 
tot andere landen in Midden- en Oost-Europa. Het op het Gemenebest van Onafhankelijke Staten 
(GOS) gerichte TACIS-programma is formeel vastgesteld bij een verordening van de Raad in juli 
1991 (EEG/Euratom, nr. 2157/91). Een nieuwe en aangepaste verordening is vastgesteld in 1993 
(EEG/Euratom, nr. 2053/93). Beide programma's sluiten nauw op elkaar aan. 
PHARE 
Het PHARE-programma is een initiatief van de EG dat de politieke en economische ontwikkeling 
van de LMOE's steunt. PHARE verstrekt toelagen om het economisch hervormingsproces te 
ondersteunen en de nieuw gevormde democratische maatschappijen te versterken. PHARE 
verstrekt ook toelagen om landen die Europa-overeenkomsten hebben gesloten, te helpen zich in 
de EG te integreren. F>innen PHARE bestaat er nauwe samenwerking met de partnerlanden over 
de vraag hoe de fondsen binnen een door de EG goedgekeurd kader moeten worden besteed. 
Aanvankelijk was de PHARE-steun op milieugebied bestemd voor dringende maatregelen zoals 
de levering van apparatuur om lucht- en waterverontreiniging te meten, bestudering van 
specifieke problemen en hulp bij het vaststellen van normen en wetgeving. Later werd het accent 
verschoven in de richting van een meer strategische aanpak, met onder meer de ontwikkeling van 
beleid en programma's voor specifieke sectoren zoals afvalverwerking. 
De belangrijkste prioriteiten voor financiering in het kader van PHARE zijn voor alle landen 
dezelfde, ofschoon elk land zich in een verschillend stadium van de hervormingen bevindt. De 
100 
belangrijkste gebieden zijn herstructurering van staatsondernemingen waaronder de landbouw, 
de ontwikkeling van de particuliere sector, hervorming van instellingen en overheidsdiensten, 
hervorming van sociale diensten, werkgelegenheid, onderwijs en gezondheidszorg, ontwikkeling 
van de energie-, vervoers- en telecommunicatie-infrastructuur, en milieu en nucleaire veiligheid. 
Aan het eind van de eerste vijfjaar werking in 1994 had de Europese Gemeenschap, via het 
PHARE-programma, 4.284 miljoen ecu beschikbaar gesteld aan 11 partnerlanden (CEG, 1994b). 
Van belang voor het probleem van de klimaatverandering zijn vooral de activiteiten in de 
gebieden "milieu en nucleaire veiligheid" en "ontwikkeling van energie". Andere communautaire 
programma's zorgen voor aanvullende hulp in de energiesector, zoals THERMIE (punt 4.3) en 
SYNERGY (punt 8.2). Het Europees Energiehandvest heeft betrekking op gemeenschappelijke 
belangen van alle LMOE's en de EG in de energiesector. 
De steun op milieugebied wordt verleend in de vorm van jaarlijkse nationale of regionale 
milieusectorprogramma's of door middel van milieucomponenten in de algemene faciliteiten voor 
technische bijstand. 
In 1991 is gestart met technische bijstandprogramma's in de energiesector in Polen, de 
Tsjechische en Slowaakse Federatieve republiek, Hongarije en de Baltische staten. In 1992 en 
1993 werden de activiteiten van PHARE in de energiesector uitgebreid tot de andere 
partnerlanden en tot "meerlanden"-activiteiten. Het doel van het meerlanden-energieprogramma 
is de samenwerking tussen alle PHARE-partnerlanden te vergemakkelijken. Deze regionale 
projecten hebben betrekking op de volgende gebieden: 
verbinding van energienetwerken; 
jumelage- en opleidingsprogramma's; 
energie en milieu. 
Wat "energie en milieu" betreft, wordt op dit ogenblik een belangrijk programma voorbereid, 
namelijk de ontwikkeling van een gecoördineerde strategie op het gebied van schoon en rationeel 
gebruik van steenkool in Midden- en Oost-Europa (CEG, 1994b). 
TACIS 
De centrale doelstelling van het TACIS-programma is bij te dragen tot de overgang van de 
onafhankelijke staten van de vroegere Sovjet-Unie naar een markteconomie. Tegen eind 1994 
werkten 13 partnerlanden mee aan TACIS: Armenië, Azerbeidzjan, Wit-Rusland, Georgië, 
Kazachstan, Kyrgyzstan, Moldavië, Mongolië, de Russische Federatie, Tadzjikistan, 
Turkmenistan, Oekraïne en Oezbekistan. Het TACIS-programma verleent steun in de vorm van 
toelagen om de uitwisseling van kennis en deskundigheid te bevorderen door middel van 
partnerschappen, relaties en netwerken op alle maatschappelijke niveaus. TACIS startte in 1991 
met een jaarlijkse begroting van 400 miljoen ecu, die in 1994 tot 510 miljoen ecu was 
toegenomen (CEG, 1994a). 
De Europese Gemeenschap en haar partnerlanden werken nauw samen om de doelstellingen van 
de hervorming te evalueren en na te gaan waar steun van TACIS nodig is, op basis van de 
economische situatie en de vooruitgang van de hervormingen. De belangrijkste aandachtsgebieden 
voor steun door TACIS zijn: 
ontwikkeling van het menselijk potentieel; 
herstructurering en ontwikkeling van ondernemingen; 
infrastructuur; 
101 
energie, waaronder ook nucleaire veiligheid; 
produktie, verwerking en distributie van levensmiddelen. 
Ofschoon milieu in de eerste TACIS-verordening niet als aandachtsgebied was aangemerkt, 
hebben milieukwesties van bij de aanvang van het programma toch in alle TACIS-activiteiten een 
belangrijke rol gespeeld. De Commissie heeft ervoor gekozen het milieu in alle sectoren te 
integreren eerder dan zich te concentreren op projecten die zuiver "milieugericht" zijn. Milieu­
effectrapportage en auditing vormden een integraal deel van de uitvoerbaarheidsstudie van alle 
grotere projecten. De nieuwe TACIS-verordening (1993-1995) bevat wel een bijzondere 
verwijzing naar het milieu. Artikel 4, lid 3, van de verordening bepaalt het volgende: "Bij de 
uitwerking en de tenuitvoerlegging van de programma's wordt terdege rekening gehouden met 
milieu-overwegingen ". 
Begin 1995 heeft de Europese Gemeenschap haar verplichtingen ten aanzien van het milieu in 
de vroegere Sovjet-Unie uitgebreid door middel van het project inzake het mechanisme voor 
ondersteuning op milieugebied. Het belangrijkste doel van het project is het verstrekken van een 
kader voor milieuvriendelijke economische groei in de regio en te helpen bij het herstel van 
gebieden die in het verleden ernstige milieuschade hebben geleden. De industrie, regeringen en 
niet-gouvernementele organisaties zullen worden geholpen om milieuprojecten te plannen en ten 
uitvoer te leggen. 
Energie wordt als een van de prioritaire sectoren van het TACIS-programma aangemerkt. Hierbij 
moet worden opgemerkt dat ieder project in de energiesector een energiebesparingscomponent 
bevat. Verder zal advies worden gegeven bij de beoordeling van de mogelijkheden van duurzame 
energiebronnen, met name waterkracht, maar ook zonne-, wind- en geothermische energie. 
In het kader van het TACIS-programma is onder andere een aantal energiecentra gefinancierd 
die waren opgericht in het kader van het THERMIE-programma (CEG, 1994a). Deze 
energiecentra ontwikkelen energiebesparingsstrategieën, bevorderen commerciële samenwerking 
en brengen een dialoog tussen internationale energiedeskundigen tot stand. Ook wordt bij 
bedrijven een aantal energie-audits uitgevoerd als eerste stap in het demonstreren van 
energiebesparingstechnologieën. Deze technische bijstand is bedoeld om de energie-intensiteit van 
de industriële en commerciële sectoren te verminderen en wordt door middel van 
demonstratieprojecten direct aan specifieke energie-intensieve ondernemingen verleend. Tot de 
recente werkzaamheden behoren energie-audits in de aluminium-, staal-, cement- en 
papierindustrieën (CEG, 1994d). In de volgende jaren zullen in het kader van TACIS 
energiebesparingsadviezen worden gegeven aan bestaande instellingen die bij de energiedistributie 
zijn betrokken. 
8.5. Samenvatting 
In tabel 8.1 wordt een overzicht gegeven van de financiële middelen die zijn uitgetrokken of 
besteed voor programma's op het gebied van internationale samenwerking. Wel moet worden 
beklemtoond dat internationale samenwerkingsprogramma's meestal een brede waaier van 
activiteiten behelzen. Zo is het moeilijk om de milieu- of energiecomponent los te weken uit de 
verschillende geïntegreerde ontwikkelingsprojecten. De tabel moet dan ook in dat licht worden 
gelezen. Projecten in verband met klimaatverandering nemen maar een klein deel van de totale 
begrotingsmiddelen voor hun rekening. 
102 
Tabel 8.1 Overzicht van de uitgaven voor EG-samenwerkingsprogramma's met derde 
landen, vooral ontwikkelingslanden en landen met een overgangseconomie. 
Samenwerkingsprogramma periode totale begroting (miljoen ecu) 
Alle derde landen: 
SYNERGY 1990-1994 
LIFE 1991-1995 400 
Ontwikkelingslanden: 
Samenwerking onderzoek 1990-1994 
Samenwerking energie (B7-3013) 1990-1994 
Samenwerking bosbouw (B7-5041) 1990-1994 
ACS-landen 1990-1995 
ALA-landen 1991-1995 2.750 
Landen met een overgangseconomie: 
PHARE 1990-1994 4.284 
TACIS 1991-1994 1.870 
103 
9.ONDERZOEK EN ONTWIKKELING 
9.1. Inleiding 
Overeenkomstig de artikelen 4, lid 1, onder (g), 5 en 12, lid 1, onder (b), van het 
Klimaatverdrag, verschaft dit hoofdstuk informatie over de onderzoekactiviteiten met betrekking 
tot de natuurlijke en menselijke aspecten van een mondiale klimaatverandering, ter ondersteuning 
van de beleidsvorming. Deze onderzoekactiviteiten worden hieronder beschreven in relatie tot 
het tweede, het derde en het vierde kaderprogramma van de Gemeenschap voor onderzoek en 
technologische ontwikkeling (punten 9.2 tot en met 9.4). Binnen deze kaderprogramma's zijn de 
specifieke onderzoekprogramma's inzake milieu, energie en mariene wetenschap van bijzonder 
belang uit het oogpunt van klimaatverandering (een ander initiatief op het gebied van 
OTO-samenwerking met derde landen, dat eveneens belangrijk is binnen de problematiek van 
klimaatverandering en ontwikkelingslanden, wordt behandeld in punt 8.3). 
In de kaderprogramma's is geleidelijk steeds meer de nadruk gelegd op de integratie van 
milieuzorg in de verschillende activiteiten van de EG. Zo waren milieubescherming en 
verbetering van de kwaliteit van het bestaan reeds belangrijke doelstellingen van het derde 
kaderprogramma. In het vierde kaderprogramma zijn deze doelstellingen aanzienlijk 
aangescherpt, zowel door een algehele inzet voor duurzame ontwikkeling als door een 
aanzienlijke verhoging van de voor milieumaatregelen beschikbaar gestelde financiële middelen 
(CEG, 1994d). 
9.2.Tweede kaderprogramma voor onderzoek en ontwikkeling 
Tijdens de looptijd van het tweede kaderprogramma voor onderzoek en ontwikkeling (1987-1991) 
zijn onderzoekprojecten op het gebied van klimaatverandering opgenomen in het Europees 
programma voor Klimatologie en Natuurrampengevaar (EPOCH), het programma Wetenschap 
en Technologie ten behoeve van Milieubescherming (STEP) en het Teledetectieprogramma van 
het Gemeenschappelijk Centrum voor Onderzoek. 
Van deze drie programma's had EPOCH de meeste raakpunten met de 
klimaatveranderingsproblematiek. Dit programma omvatte de volgende onderzoekgebieden: 
het klimaat in het verleden en klimaatveranderingen; 
klimaatprocessen en modellen; 
klimaateffecten en met het klimaat samenhangende gevaren; 
aardbevingsgevaar. 
De onderzoekactiviteiten met betrekking tot het klimaat in het verleden en klimaatveranderingen 
waren toegespitst op het functioneren van het klimaatsysteem (atmosfeer, oceanen, biosfeer, 
cryosfeer), waarbij door menselijke activiteiten veroorzaakte veranderingen buiten beschouwing 
werden gelaten. 
104 
De algemene doelstelling van het onderzoek naar klimaatprocessen en -modellen bestond erin 
inzicht te verkrijgen in de mechanismen die de verschillende onderdelen van het klimaatsysteem 
beheersen, alsook in de interacties daartussen, ten einde de fysische formulering van 
klimaatmodellen en de daarbij gehanteerde parameters te verfijnen en zodoende de mogelijkheden 
voor het voorspellen van klimaatveranderingen te verbeteren. 
Met het onderzoek inzake klimaateffecten en met het klimaat samenhangende gevaren werd 
beoogd een beter begrip te verwerven van de effecten van klimaatverandering op diverse 
sectoren van het Europese milieu, zoals de landbouw. Het onderzoek inzake aardbevingsgevaar 
ten slotte was erop gericht de middelen voor het voorspellen, voorkomen en beperken van 
aardbevingsgevaar in Europa te verbeteren. 
EPOCH bestreek ook een groot deel van de onderzoekthema's waarin was voorzien in het 
Internationaal Geosfeer-Biosfeer-programma (IGBP), het Wereldprogramma voor 
Klimaatonderzoek (WCP) en het Wereldklimaateffectprogramma (WCIP). 
9.3.Derde kaderprogramma voor onderzoek en ontwikkeling 
Het derde kaderprogramma voor onderzoek en ontwikkeling (1990-1994) is opgebouwd rond 15 
specifieke programma's. Van deze programma's hebben er drie betrekking op 
klimaatverandering, met name de aspecten milieu, energietechnologie en mariene wetenschappen 
en technologie. 
Milieu 
In het derde kaderprogramma is sterker de nadruk gelegd op milieuonderzoek: in totaal is 
261 miljoen ecu uitgetrokken voor het milieuprogramma. 
Het Gemeenschappelijk Centrum voor Onderzoek (GCO) heeft via zijn eigen programma 
257 miljoen ecu bijgedragen aan het milieuprogramma. 
In dit programma is voor het eerst aandacht besteed aan sociaal-economisch milieuonderzoek. 
Het milieuprogramma omvatte de volgende vier onderzoekgebieden: 
deelneming aan "Global Change"-programma's; 
milieutechniek; 
onderzoek naar sociaal-economische milieuaspecten; 
technologische en natuurlijke risico's. 
Het milieuprogramma is voor een groot deel gewijd aan onderzoek dat rechtstreeks te maken 
heeft met klimaatverandering. Het onderdeel van het programma dat betrekking heeft op 
klimatologie en natuurlijke risico's omvat de volgende onderzoekthema's: 
natuurlijke klimaatverandering; 
antropogene klimaatverandering; 
gevolgen van klimaatverandering; 
verwoestijning in het mediterrane gebied; 
natuurlijke risico's. 
105 
Het onderzoek betreffende natuurlijke klimaatverandering was vooral gericht op het reconstrueren 
van het klimaat en de milieuomstandigheden in het verleden. De twee hoofddoelstellingen v:m 
dit onderzoek waren een beter inzicht te verkrijgen in het wereldklimaatsysteem door analyse en 
modellering van het klimaat en klimaatveranderingen in het verleden, en klimaatmodellen te 
helpen valideren en verbeteren door reconstructies van hoge kwaliteit te ontwikkelen als ijkpunt 
en voor testdoeleinden. 
De kernpunten bij het thema antropogene klimaatverandering waren inzicht in het huidige klimaat 
en het voorspellen van klimaatveranderingen. Het onderzoek in dit verband had hoofdzakelijk 
betrekking op de ontwikkeling en de toepassing van allesomvattende klimaatmodellen voor het 
opstellen van klimaatprognoses. 
Het onderzoek naar de gevolgen van klimaatverandering was toegespitst op voorspelling en 
kwantificering, waarbij zowel aandacht werd besteed aan primaire fysische effecten als aan 
secundaire effecten voor belangrijke sociaal-economische sectoren. De belangrijkste 
onderzoekthema's hadden betrekking op de consequenties van veranderingen in het zeeniveau en 
op de invloed van klimaatverandering op de waterreserves, de bossen en de landbouw in Europa. 
Eén van de onderdelen van het milieuprogramma was bij voorbeeld het ECOCRAFT-project, 
waarmee oorspronkelijk in 1991 was begonnen in het kader van het EPOCH-programma. Het 
acronym ECOCRAFT staat voor "European Collaboration on C02 Responses Applied to Forests 
and Trees" (Europese samenwerking met betrekking tot de readies van bossen en bomen op 
C02). In het kader van dit project werd onderzoek gedaan naar de effecten van toenemende 
C02-concentraties en stijgende temperaturen op het groeiproces van bomen en werd 
geëxperimenteerd met modellen om de geconstateerde reacties in het groeiproces te extrapoleren 
naar het gedrag van complete bossen over periodes van tientallen jaren, alsook met fluxmetingen 
ten einde de modellen te testen en tevens rechtstreeks de mate van koolstofbinding door de 
Europese bossen te bepalen. 
Met het onderzoek inzake verwoestijning in het mediterrane gebied werd beoogd een goed inzicht 
te krijgen in dit verschijnsel, alsook in de oorzaken en de ontwikkeling daarvan en richtsnoeren 
verschaffen voor het beheer van in dit opzicht kwetsbare gebieden en voor de bescherming en 
het herstel van dergelijke gebieden. 
Het onderzoek naar natuurlijke risico's behelsde enerzijds meteorologisch en tellurisch 
onderzoek, en anderzijds onderzoek naar bosbranden. Het meteorologische en tellurische 
onderzoek was gericht op fysische oorzaken, frequentie en omvang van natuurrampen zoals 
stormen, overstromingen, aardverschuivingen, aardbevingen en vulkaanuitbarstingen, alsook 
middelen voor het voorspellen en beperken van dergelijke risico's. Een van de 
hoofddoelstellingen was het inschatten van de kwetsbaarheid van Europa voor dergelijke 
natuurrampen en het verbeteren van de wetenschappelijke grondslag voor het inperken van 
dergelijke rampen. Bij het onderzoek naar bosbranden werd geprobeerd zicht te krijgen op de 
factoren, zowel natuurlijke als menselijke, waardoor het risico van bosbranden wordt verhoogd 
of juist beperkt, met het doel passende middelen te ontwikkelen voor het voorspellen, voorkomen 
en beheersen van dergelijke risico's. 
Ten einde gecoördineerd onderzoek te bevorderen en te vergemakkelijken en dit onderzoek aan 
te wenden ten behoeve van de diverse onderdelen van het beleid van de Europese Gemeenschap, 
heeft de Commissie het Europees netwerk voor onderzoek inzake de verandering op wereldniveau 
106 
(ENRICH) opgericht. De hoofdtaak van ENRICH is de beleidsvorming te ondersteunen door té 
fungeren als uitwisselingspunt voor informatie en samenwerking bij onderzoek en 
capaciteitsopbouw te bevorderen. Behalve met het bevorderen van samenwerking in West-Europa 
houdt ENRICH zich ook bezig met stimulering van de lokale onderzoekcapaoiteit in 
ontwikkelingslanden, hoofdzakelijk - maar niet uitsluitend - in Afrika en het mediterrane gebied, 
en met de ondersteuning van relevant onderzoek in de LMOE en de landen van de voormalige 
Sovjet-Unie. Voor de uitoefening van de taken van het ENRICH-netwerk zijn een Raad, een 
Bureau, een Verbindingsbureau en een Interne groep opgericht. 
Energietechnologie 
De Gemeenschap heeft twee opeenvolgende programma's op het gebied van energietechnologieën 
opgezet, namelijk JOULE I (1989-1992) en JOULE II (1990-1994). Beide programma's 
beoogden de ontwikkeling van schone en energie-efficiënte technologieën op de drie volgende 
gebieden: rationeel energiegebruik (in de industrie, het transport en de bouwsector), 
geavanceerde technologieën voor het gebruik van fossiele brandstoffen en duurzame energie. Een 
bijkomende activiteit in het kader van die programma's was de opstelling van 
energie/milieu-modellen en de analyse van OTO-strategieën; deze activiteit heeft gezorgd voor 
achtergrondinformatie ten behoeve van de C02-strategie van de Gemeenschap via een belangrijke 
studie getiteld "C02-Crash programme", waarin de kosten-batenverhouding van de verschillende 
alternatieven en de economische effecten van een heffing werden behandeld. In het algemeen kan 
worden gesteld dat de milieudimensie, die reeds een integrerend onderdeel vormde van 
JOULE I, in JOULE II een nog belangrijker plaats heeft gekregen. Voorts zijn bij wijze van 
begeleidende maatregel teams uit Oosteuropese landen bij een aantal onderzoekprojecten in het 
kader van JOULE II betrokken. Het budget voor beide programma's bedroeg 122 respectievelijk 
258 miljoen ecu. 
SESAME is een documentaire of full-text database met informatie over meer dan 6.000 
communautaire energieprojecten en 7.000 door de Lid-Staten en Noorwegen beheerde 
energieprojecten. SESAME bevat administratieve en technische gegevens over OTO-projecten 
in de volgende sectoren: 
energiebesparing in gebouwen, de industrie, het vervoer en de energiesector; 
vaste brandstoffen; 
biomassa en energie uit afvalstoffen; 
geothermische energie; 
hydro-elektrische energie op kleine schaal; 
zonneënergie (fotovoltaïsch en thermisch); 
windenergie; 
koolwaterstoffentechnologie (olie en gas). 
Mariene wetenschap en technologie 
Het programma mariene wetenschap en technologie (MAST) van de Europese Gemeenschap heeft 
als doel de lopende onderzoekactiviteiten van de Lid-Staten op dit gebied de noodzakelijke 
communautaire onderbouwing te geven. MAST moet de wetenschappelijke en technologische 
grondslag helpen leggen voor exploratie, exploitatie, beheer en bescherming van de Europese 
kustwateren en de zeeën rond de Lid-Staten van de EG, en zodoende wat betreft het potentieel 
inzake mariene wetenschap een beter evenwicht tussen de verschillende gebieden van de EG tot 
stand brengen. 
107 
Het eerste MAST-programma (1989-1992) werd gevolgd door MAST II (1991-1994). Voor 
MAST II werd de geografische reikwijdte van het programma uitgebreid tot de Noordatlantische 
Oceaan en het subpolaire deel van de Noordelijke IJszee. Het budget van MAST II bedroeg circa 
100 miljoen ecu en dit geld was bestemd voor de ondersteuning van in samenwerkingsverband 
uitgevoerde onderzoekprojecten en voor de verbetering van het mariene onderzoek in Europa. 
De hoofddoelstelling van MAST II bestond erin de kennis van het mariene milieu in al zijn 
verscheidenheid te verbreden, ten einde het beheer en de bescherming daarvan te verbeteren en 
veranderingen te helpen voorspellen. 
Het MAST II-programma bestreek vijf gebieden: 
wetenschap van de zee; 
technologie van kustwateren; 
technologie van de zee; 
ondersteunende initiatieven; 
grootschalige gerichte projecten. 
9.4.Vierde kaderprogramma voor onderzoek, technische ontwikkeling en demonstratie 
Het vierde kaderprogramma voor onderzoek, technische ontwikkeling en demonstratie 
(1994-1998) is opgebouwd rond 19 specifieke programma's. Drie van deze programma's hebben 
rechtstreeks betrekking op klimaatverandering, namelijk de programma's milieu en klimaat, 
schone en efficiënte energietechnologie en mariene wetenschap en technologie. De specifieke 
programma's inzake landbouw en visserij, vervoer, het Gemeenschappelijk Centrum voor 
Onderzoek en samenwerking met derde landen en internationale organisaties hebben meer indirect 
met klimaatverandering te maken. 
Milieu en klimaat 
Binnen de structuur van het vierde kaderprogramma is een specifiek programma voor onderzoek 
en technologische ontwikkeling, inclusief demonstratie op het gebied van milieu en klimaat 
(1994-1998) vastgesteld. Voor dit programma is een bedrag van 532 miljoen ecu uitgetrokken. 
Het programma bestrijkt de volgende vier thema's: 
natuurlijk milieu, milieukwaliteit en global change; 
milieutechnologie; 
ruimtevaarttechnieken, toegepast voor milieubewaking en -onderzoek 
menselijke dimensie van milieuverandering. 
Een eerste doelstelling van het programma inzake milieu en klimaat is inzicht te krijgen in de 
fundamentele processen die ten grondslag liggen aan milieuverandering, met name die welke 
optreden binnen het klimaatsysteem, met inbegrip van de atmosfeer, de oceanen, het 
landoppervlak, de continentale ijskappen en de biosfeer. Parallel met de bestudering van deze 
natuurlijke processen zal een grondige analyse worden uitgevoerd van menselijk en 
maatschappelijk gedrag en ontwikkelingspatronen binnen de economie die verantwoordelijk zijn 
voor schadelijke milieu-effecten. 
Een tweede doelstelling is de consequenties van klimaatverandering en andere veranderingen in 
het milieu beter te leren evalueren. Er zal een studie worden gemaakt van de gevolgen voor het 
natuurlijke milieu en de samenleving, inclusief eco-systemen, maatschappelijke en economische 
activiteiten, vraag naar en verbruik van energie, alsook het gebruik en beheer van natuurlijke 
108 
rijkdommen, met name water en de in kustgebieden aanwezige hulpbronnen, en van economische 
factoren zoals de landbouw en de bosbouw. 
Een derde doelstelling is een bijdrage te leveren tot de technologische ontwikkeling die nodig is 
voor de observatie, de bewaking en het onderzoek van het milieu, inclusief de ontwikkeling van 
methoden en technologieën voor de opsporing en beheersing van natuurrisico's en voor 
alarmering bij het optreden daarvan. In dit verband zal met name aandacht worden besteed aan 
toegepaste ruimtetechnologie. 
Via zijn eigen programma van directe acties zal het GCO bijdragen tot de realisering van de 
communautaire OTO-doelstellingen op de door het programma milieu en klimaat bestreken 
gebieden. Daarnaast zal het GCO een aanzienlijke bijdrage leveren tot de totstandbrenging van 
het Centrum voor Aardobservatie (CEO). 
De EG is nu bezig met het opzetten van de ENRICH-databank binnen de structuur van het vierde 
kaderprogramma. ENRICH zal een basismechanisme verschaffen waardoor de coördinatie van 
het onderzoek naar global change in het kader van de EG-programma's, met name die inzake 
milieu en klimaat en mariene wetenschap en technologie, alsook het specifieke programma voor 
samenwerking met derde landen en internationale organisaties, moet worden vergemakkelijkt. 
Op internationaal niveau is het de bedoeling dat ENRICH samenwerkt met de verschillende 
internationale instanties die betrokken zijn bij het onderzoek inzake global change. Het 
internationale onderzoek op dit gebied vereist een goede coördinatie van de financiële 
toezeggingen. 
Schone en efficiënte energietechnologieën 
Binnen de opzet van het vierde kaderprogramma zal opnieuw een specifiek programma inzake 
niet-nucleaire energie worden uitgevoerd. Dit programma, "Schone en Efficiënte 
Energietechnologieën" (CEET) genaamd, combineert voor het eerst zowel het O&O- als het 
demonstratie-aspect (om deze reden wordt het ook JOULE-THERM IE genoemd naar de eerdere 
programma's die onder die naam werden uitgevoerd). De aan dit nieuwe programma ten 
grondslag liggende OTO-strategie is erop gericht de continuïteit van de energievoorziening in de 
ruimste zin te verzekeren, met andere woorden te zorgen voor betrouwbare energiediensten 
tegen betaalbare prijzen en op redelijke voorwaarden. De belangrijkste stimulans voor deze 
technologische koerswijziging zijn de met de produktie en het gebruik van energie 
samenhangende milieu-effecten (met name de gevolgen van de C02-uitstoot). Voorts moet het 
OTO-beleid de verschillende regionale prioriteiten met elkaar verzoenen en moet het met andere 
communautaire beleidssectoren, inclusief internationale samenwerking, worden gecoördineerd. 
Het budget voor het CEET-programma bedraagt 967 miljoen ecu voor de periode 1994-1998. Het 
hoofdthema van het programma is technologische ontwikkeling op dezelfde gebieden als die 
welke waren aangewezen voor JOULE en THERMIE; bij de O&O zal het accent meer komen 
te liggen op de invoering van duurzame energie (ook in derde landen), terwijl bij de 
demonstratieactiviteiten rationeel energiegebruik en fossiele brandstoffentechnologie meer 
aandacht zullen krijgen. Er zullen activiteiten worden ontplooid op een brede scala van in de 
omschrijving van de OTO-strategie genoemde terreinen: mondiale analyse, sociaal-economisch 
onderzoek, ontwikkeling van energie-, milieu- en economische modellen; deze activiteiten zullen 
worden toegespitst op het thema klimaatverandering in samenhang met technologische 
verandering en duurzame ontwikkeling. Daarbij zal ook informatie worden uitgewisseld met 
derde landen en zullen resultaten worden verspreid en instrumenten beschikbaar worden gesteld. 
109 
Mariene wetenschap en technologie 
Het M AST-III-programma (1994-1998) voorziet in voortzetting en verdieping van de 
werkzaamheden die zijn uitgevoerd in het kader van de eerste twee M AST-programma's (de 
verkennende fase in 1989-1992 en het M AST II-programma in 1991-1994). Voor de beschouwde 
periode vormt MAST III een onderdeel van een strategie op lange termijn die Europa in staat zal 
stellen een volwaardige bijdrage te leveren aan de studie en het beheer van de oceanen. De 
algemene doelstelling van het programma is het bevorderen van de wetenschappelijke kennis en 
de technologische ontwikkeling die nodig zijn om de werking van mariene systemen op 
zeebekkenschaal te begrijpen, ten einde een duurzaam gebruik van de oceanen dat verenigbaar 
is met het behoud van de kwaliteit van het mariene milieu voor ïe bereiden en de rol van die 
systemen in de mondiale veranderingsprocessen te bepalen. 
Het programma omvat vier actiegebieden: 
mariene wetenschappen; 
strategisch marien onderzoek; 
mariene technologie; 
ondersteunende activiteiten 
Waar dit passend is, zouden de onderzoekactiviteiten kunnen worden gecoördineerd met andere 
internationale programma's zoals IGBP, WCRP en HDP, alsook met bepaalde aspecten van de 
ontwikkeling van het mondiale systeem voor oceaanobservatie (GOOS). 
EXTERNE 
In 1991 heeft de EG samen met het Amerikaanse Energiedepartement een gemeenschappelijk 
onderzoekproject voor de evaluatie van de externe kosten van brandstofcycli opgezet. Aan 
Europese zijde wordt dit project, dat hier bekend is onder de naam ExternE medegefinancierd 
door het JOULE-programma. In de eerste fase hebben beide teams gezamenlijk de uitgangspunten 
en de methodologie ontwikkeld en hebben zij wetenschappelijke informatie uitgewisseld met het 
oog op de bestudering van een aantal brandstofcycli. 
De EG heeft ook de tweede fase van het project in het kader van JOULE II medegefinancierd. 
Deze begon in 1993 en is voltooid in 1995. De hoofddoelstelling was de methodologie toe te 
passen op een brede scala van brandstofcycli (fossiel en hernieuwbaar) en splijtstofcycli met het 
doel de verschillende opties op het gebied van energieopwekking en energiebehoud te bestuderen. 
Daarnaast zijn de algemene methodologie en het toerekeningskader zodanig uitgebreid dat ook 
de met het gebruik van energie in de transport- en huishoudelijke sector samenhangende externe 
factoren konden worden beoordeeld. 
In de derde fase van het project, waarmee een begin is gemaakt binnen het vierde 
kaderprogramma van de EG, zal het zwaartepunt liggen bij de verspreiding van de resultaten en 
de toepassing van het toerekeningskader ter ondersteuning van de beleids- en besluitvorming. 
9.5. Samenvatting 
In tabel 9.1 wordt een overzicht gegeven van de middelen die zijn besteed of gereserveerd voor 
onderzoekprogramma's in de sfeer van klimaatverandering, niet-nucleaire energie en mariene 
wetenschappen. Uit de tabel blijkt dat de onderzoekbudgetten op alle drie de gebieden in de 
afgelopen jaren aanzienlijk zijn verhoogd. De uitgaven voor onderzoekprojecten die hoofdzakelijk 
110 
betrekking hebben op klimaatverandering zijn verwerkt in de in tabel 9.1 vermelde totale 
bedragen; bij gebrek aan gegevens kunnen deze uitgaven niet nader worden gespecificeerd. 
Tabel 9.1 Overzicht van de uitgaven voor onderzoekprogramma's van de EG die betrekking 
hebben op klimaatverandering 
Onderzoekprogramma Periode Totaal 
budget 
(miljoen ecu) 
Milieu en klimaat: 
STEP 1989-1992 75 
EPOCH 1989-1992 40 
Milieu 1991-1994 261 
Milieu en klimaat 1994-1998 532 
Wetenschappelijk Centrum voor Onderzoek 1991-1994 150 
1994-1998 320 
Niet-nucleaire energie: 
JOULE I 1989-1992 122 
JOULE II 1990-1994 258 
CEET 1994-1998 967 
Mariene wetenschappen 
MAST I 1989-1992 50 
MAST II 1991-1994 118 
MAST III 1994-1998 228 
111 
10. EDUCATIE, OPLEIDING EN BEWUSTMAKING 
lO.Hnleiding 
Het welslagen van beleidsinitiatieven en maatregelen met betrekking tot klimaatverandering zal 
grotendeels afhangen van de opstelling van het grote publiek. Educatie, opleiding en 
voorlichtingscampagnes zijn belangrijke instrumenten om het gedragspatroon en de keuzes van 
de consumenten bij te sturen. In het vijfde actieprogramma van de EG "Op weg naar duurzame 
ontwikkeling" wordt benadrukt dat het van essentieel belang is het publiek adequaat te informeren 
over het verband tussen de activiteiten van individuen en milieuverontreiniging (onder andere 
door middel van bewustmakingscampagnes), en het alternatieven aan te reiken waardoor de 
verontreiniging kan worden verminderd. Tevens wordt in het vijfde actieprogramma veel waarde 
gehecht aan actieve betrokkenheid van en deelneming door niet-gouvernementele organisaties 
(NGO's), vakbonden en beroepsorganisaties. 
Op grond van de bestaande communautaire wetgeving inzake de vrije toegang tot 
milieu-informatie (Richtlijn 90/313/EEG) kunnen lokale en regionale overheden ervoor zorgen 
dat het publiek meer bij milieubescherming wordt betrokken. Het doel van deze richtlijn is de 
vrije toegang tot milieu-informatie waarover de overheidsinstanties beschikken en de verspreiding 
van dergelijke informatie te waarborgen, en vast te stellen volgens welke grondregels en 
voorwaarden dergelijke informatie ter beschikking moet worden gesteld (artikel 1 van de 
richtlijn). 
In dit hoofdstuk worden respectievelijk de onderwerpen informatie-, educatie- en 
opleidingsprogramma's (punt 10.2), verspreiding van onderzoekresultaten (punt 10.3) en 
onderzoekactiviteiten inzake educatie, opleiding en bewustmaking (punt 10.4) behandeld. 
10.2 Informatie-, educatie- en opleidingsprogramma's 
Op communautair niveau worden informatie-, educatie- en opleidingsprogramma's met 
betrekking tot klimaatverandering en energiegebruik hoofdzakelijk uitgevoerd binnen het kader 
van (sectorale) beleidsprogramma's, onder andere op het gebied van energievoorziening, vervoer, 
stedelijke ontwikkeling en landbouw. 
Energievoorziening 
Informatieverstrekking aan een breed publiek is een fundamenteel onderdeel van de programma's 
SAVE, ALTENER en THERMIE/JOULE. Deze programma's zijn uitgebreid beschreven in 
hoofdstuk 4. In dit punt komen alleen de aspecten aan de orde die betrekking hebben op het 
verschaffen van informatie. In het kader van SAVE is een netwerk voor de uitwisseling van 
informatie over energie-efficiëntie opgericht ten behoeve van alle bestuursniveaus en alle lagen 
van de bevolking binnen de EG, met als doel uiteindelijk bij alle burgers van de Gemeenschap 
het inzicht te doen doorbreken dat energie-efficiëntie niet alleen financieel voordelig is maar ook 
goed is voor het milieu. Als onderdeel van ALTENER is eveneens een netwerk voor 
informatie-uitwisseling opgericht en in het kader van dit programma is daarnaast in 1994 een 
groots opgezet informatieprogramma gelanceerd waarbij de nadruk ligt op de voordelen van een 
112 
groter aandeel van duurzame energie in het energieassortiment van de EG en op de gunstige 
invloed daarvan op het milieu, met name wat betreft C02-emissieniveaus. Een van de initiatieven 
op het gebied van kennisverspreiding in het kader van THERMIE was de oprichting van een 
netwerk van circa 40 organisaties ter bevordering van energietechnologie (OPET), dat vooral 
gericht is op de verspreiding en bevordering van innovatieve energietechnologieën in heel 
Europa, met inbegrip van de Midden- en Oosteuropese landen en de voormalige Sovjet-Unie. 
Een belangrijk deel van het SYNERGY-initiatief is toegespitst op opleidingsactiviteiten (zie ook 
punt 8.2) met betrekking tot de klimaatveranderingsproblematiek en de uitstoot van 
broeikasgassen. In dit verband kunnen de volgende activiteiten worden vermeld: 
opleidingscursussen in India; 
opleidingscursussen in China, onder andere over schone kolenstooktechnologie; 
een seminar over energie en milieu in Shanghai; 
cursussen over energieplanning en -besparingen in Latijns-Amerika. 
opleidingscursussen over energiebesparing in Estland. 
Vervoer 
De zich voortdurend ontwikkelende vervoerstrategie van de Europese Gemeenschap is voor het 
laatst uiteengezet in het Witboek inzake de toekomstige ontwikkeling van het gemeenschappelijk 
vervoerbeleid: Een mondiaal kader voor duurzame mobiliteit. Deze strategie omvat het 
bevorderen van een milieuvriendelijk gebruik van personenauto's, in combinatie met wijzigingen 
in het verkeersreglement en het rijgedrag. 
Stedelijke ontwikkeling 
De EG ondersteunt paneuropese milieucampagnes van plaatselijke overheden ter bevordering van 
een duurzame leefomgeving op plaatselijk niveau of waarmee wordt beoogd een aanzienlijke 
lokale bijdrage te leveren aan mondiale duurzaamheid, zoals Duurzame steden, de Club van 
autovrije steden en Steden voor klimaatbescherming. 
Het project Duurzame steden is een initiatief van de deskundigengroep Stadsmilieu en loopt van 
1993 tot 1995. Deze deskundigengroep werd in 1991 door de Europese Commissie opgericht na 
de publikatie van het Groenboek over het stadsmilieu. Het project duurzame steden heeft als 
hoofddoelstellingen een bijdrage te leveren aan de bezinning over duurzaamheid in Europese 
stedelijke omgevingen, het op grote schaal uitwisselen van ervaringen te stimuleren, een optimale 
aanpak van duurzaamheid op lokaal niveau ingang te doen vinden en op langere termijn 
aanbevelingen te doen om invloed uit te oefenen op de beleidsvorming op communautair, 
nationaal, regionaal en lokaal niveau, overeenkomstig de resolutie van de Raad van 1991 (Fudge 
& Mills, 1994). 
De geplande realisaties van het project Duurzame steden zijn een beleidsverslag, een gids voor 
goede praktijken en een databank over geschikte methoden. De uitwisseling van informatie en 
ervaring wordt ook bevorderd via de Europese campagne voor duurzame steden, die in mei 1994 
is gelanceerd tijdens de eerste conferentie over duurzame steden in Aalborg, Denemarken. 
Tijdens deze conferentie hebben 80 Europese plaatselijke overheden en 253 vertegenwoordigers 
van internationale organisaties, nationale regeringen, wetenschappelijke instituten, adviseurs en 
individueel optredende personen zich bij de campagne aangesloten en hebben zij het Aalborg-
handvest ondertekend. Volgens dit handvest nemen de ondertekenaars verantwoordelijkheid voor 
113 
het wereldklimaat. In het handvest wordt verklaard dat de aanzienlijke risico's die de opwarming 
van de aarde meebrengt voor de natuurlijke en de gebouwde omgeving en voor de toekomstige 
generaties maatregelen vereisen om zo snel mogelijk de emissies van broeikasgassen in de 
atmosfeer te stabiliseren en vervolgens terug te dringen. Hernieuwbare energiebronnen worden 
als enig duurzaam alternatief voor de huidige energiebronnen genoemd. 
Een tweede Europese conferentie over Duurzame steden is gepland voor 1996 in Lissabon, 
Portugal. Op deze conferentie zal de op het gebied van duurzaamheid gemaakte voortgang 
worden geëvalueerd, zal het ontwerp van het tweede beleidsverslag door de deskundigengroep 
worden gepresenteerd en zal de voortzetting van de campagne voor duurzame steden worden 
geregeld (Fudge & Mills, 1994). 
In juni 1992 heeft het voor het milieu bevoegde lid van de Europese Commissie voorgesteld een 
netwerk van autovrije steden op te zetten en een conferentie over dit onderwerp te organiseren. 
Met dit voorstel werd vooral beoogd een discussie op gang te brengen over de dagelijkse 
verkeersproblemen in de steden, een platform te creëren voor de uitwisseling van ervaringen en 
manieren te vinden om de stedelijke omgeving te verbeteren. Dit voorstel is door de Commissie 
goedgekeurd. De conferentie over autovrije steden is uiteindelijk op 24 en 25 maart 1994 te 
Amsterdam gehouden. Het resultaat van deze conferentie was dat een Handvest is opgesteld en 
ondertekend door de vertegenwoordigers van 40 Europese steden. Eén van de uitdrukkelijk in 
dit Handvest aangegeven doelstellingen is het stimuleren van een efficiënt energiegebruik en het 
terugdringen van de uitstoot van uitlaatgassen die bijdragen tot de afbraak van de ozonlaag en 
tot het broeikaseffect (Club van autovrije steden 1994). Daartoe moet het gebruik van 
personenauto's worden beperkt en moeten minder schadelijke vervoermiddelen worden 
bevorderd. 
In 1993 is door het Europees Secretariaat van de Internationale Raad voor Lokale 
Milieu-initiatieven (ICLEI), onder auspiciën van de Commissie van de EG en van het 
milieuprogramma van de Verenigde Naties (UNEP), een conventie van Europese 
gemeenteautoriteiten over klimaatverandering georganiseerd. Het resultaat van deze conventie 
was de lancering van de campagne Europese steden voor klimaatbescherming. Deze gezamenlijke 
campagne voor energiebesparing en beperking van C02-emissies heeft als doel landen te helpen 
zo snel mogelijk te voldoen aan de tijdens de Top van Rio vastgelegde doelstellingen en 
gemeenten te helpen de oorzaken van klimaatverandering te bestrijden. 
De ICLEI heeft met steun van de Europese Commissie ook een tweede topconferentie van lokale 
bestuurders over klimaatverandering georganiseerd in Berlijn, die samenviel met de eerste 
conferentie van de partijen bij de Federatie van Kamers van Koophandel van het Gemenebest van 
de Verenigde Naties, üeze topconferentie over klimaatverandering was bedoeld om informatie 
uit te wisselen over innovatieve plaatselijke beleidsinitiatieven en gedragslijnen en om de 
mogelijkheden voor toekomstige strategieën te verkennen. Deze top, die werd bijgewoond door 
159 gemeentebestuurders, gaf op 29 maart 1995 een communiqué uit waarin onder andere een 
beroep werd gedaan op de plaatselijke overheden om op lokaal niveau actieplannen te 
ontwikkelen om voor 2005 de C02-emissie met 20% terug te dringen. 
In het kader van het initiatief "Energiebeheer in regio's en steden" heeft de Commissie de 
oprichting van het ENERGY-CITES-netwerk bevorderd, waarmee wordt beoogd te komen tot 
een duurzaam energiegebruik in stedelijke gebieden. Gehoopt wordt dat door de oprichting van 
stedelijke enetgiebureaus bestuurders en burgers een beter inzicht kan worden verschaft in het 
114 
potentieel van een goed energiebeheer, zodat zij deze uitdaging aangaan, Dit inzicht moet het 
energieverbruik in de steden helpen terugbrengen en een stimulans vormen voor het bevorderen 
van lokale en nieuwe energievormen die zowel op het stedelijke als op het mondiale milieu en 
daarnaast ook op de kwaliteit van het bestaan in stedelijke gebieden hun invloed moeten doen 
gelden. Aan deze benadering zal nog meer gewicht worden gehecht binnen het 
SAVE-II-programma. 
Landbouw 
In de landbouw worden sinds 1992 pogingen gedaan om met name door opleidingsactiviteiten te 
komen tot "geïntegreerde beheersing", waarbij een evenwicht wordt bereikt tussen de toevoer van 
nutriënten en de opnamecapaciteit van de bodem en de gewassen. In de toekomst zullen daardoor 
de door het gebruik van kunstmest veroorzaakte C02-emissies teruglopen. 
10.3.Verspreiding van onderzoekresultaten 
Opleiding en onderwijs zijn eveneens belangrijke onderdelen van de begeleidende maatregelen 
bij de onderzoekprogramma's van de Europese Gemeenschap. Wat de programma's EPOCH, 
Milieu en Milieu en klimaat (zie hoofdstuk 9) betreft, wordt aan deze activiteiten concreet 
invulling gegeven via: 
- de Europese school voor klimatologie en natuurrampengevaar, door middel van één-
of tweejarige cursussen over geselecteerde onderwerpen op dit gebied, die worden 
gegeven in samenwerking met diverse Europese onderzoekinstellingen; 
sectorale toelagen voor Europese academici op doctoraal en postdoctoraal niveau die 
gespecialiseerd zijn op gebieden die verband houden met klimatologie en 
natuurrampengevaar; 
- de publikatie van een reeks boeken en monografieën over belangrijke onderwerpen 
die samenhangen met de onderzoekthema's van het programma en die voorzien in de 
behoeften van de diverse betrokken kringen. 
De cursussen van de Europese school voor klimatologie en natuurrampengevaar hebben 
betrekking op lopende onderzoekactiviteiten op het gebied van klimaat en natuurrampen. Zij 
worden georganiseerd in samenwerking met vooraanstaande Europese instituten en staan open 
voor onderzoekers op doctoraal of postdoctoraal niveau die gespecialiseerd zijn op relevante 
gebieden. 
115 
Door de Europese school voor klimatologie en natuurrampengevaar georganiseerde 
cursussen in verband met klimaatverandering: 
Klimaatverandering en effecten: Een algemene inleiding, 
11-18 september 1988; 
Klimaat en global change, 4-12 april 1990; 
Risico en beheer van bosbranden, 27 mei - 4 juni 1992; 
Verwoestijning in een Europese context. Fysische en sociaal-economische 
effecten, 6-13 oktober 1993; 
Statistische analyse van klimaatvariabiliteit, 30 oktober - 6 november 1993; 
Gepland voor 1995: De effecten van klimaatverandering op de landbouw, de 
bosbouw en de waterreserves. 
10.4Onderzoekactiviteiten met betrekking tot onderwijs, opleiding en bewustmaking 
Het directoraat-generaal Milieuzaken, nucleaire veiligheid en civiele bescherming (DG XI) van 
de Commissie van de Europese Gemeenschappen heeft opdracht gegeven voor een studie naar 
de mogelijkheden voor verbetering van onderwijs, opleiding en bewustmaking inzake 
klimaatverandering (CEC, 1992). Uit een inventaris van de activiteiten die in de verschillende 
Lid-Staten worden uitgevoerd kunnen de volgende conclusies worden getrokken: 
veel EG-landen leggen in hun programma's voor beperking van C02-uitstoot te weinig 
de nadruk op onderwijs en promotie ter ondersteuning van de wetgevende maatregelen; 
er bestaan grote verschillen in het niveau van de energie-educatie tussen de EG-landen; 
in alle EG-landen wordt binnen de industrie, de handel en het onderwijs de noodzaak van 
opleidingen op energiegebied ondertekend. 
Uit de studie is gebleken dat een geïntegreerd pakket van overheidsinitiatieven ter bevordering 
van energiebehoud, ondersteund door en gekoppeld aan financiële stimulansen en wetgeving, het 
meest doeltreffende middel is om het probleem van klimaatverandering aan te pakken. 
116 
LITERATUURLIJST 
Bengtsson, L. (1994). Climate of the 21st century. 1994. Agricultural and Forest Meteorology 
72 (1994) 3-29. 
Club van autovrije steden (1994). Handvest van de autovrije steden. Brussel. 
Commissie van de Europese Gemeenschappen (1992). Policy Measures in the Field o f 
Education, Training, Public Information and Public Relations to contribute to the limitation 
of C02 emissions. DG XI, Contract No B91/B - 3046/9493. Brussel, maart 1992. 
Commissie van de Europese Gemeenschappen (1993). Op weg naar duurzame ontwikkeling: Een 
beleidsplan en actieprogramma van de Europese Gemeenschap op het gebied van het miheu 
en duurzame ontwikkeling, Brussel, 1 februari 1993. 
Commissie van de Europese Gemeenschappen (1994a). What is TACIS? Partnerships and 
cooperation with the New Independent States. DG I, TACIS Information Office, Brussel, mei 
1994. 
Commissie van de Europese Gemeenschappen (1994b). What is PHARE? A European U nion 
initiative for economic integration with central and eastern European countries. DG I, PHARE 
Information Office. Brussel, september 1994. 
Commissie van de Europese Gemeenschappen (1994c). Evaluation of progress on integration of 
the environment into other areas of Commission policy and action.Gedetailleerde notitie. Brussel, 
20 oktober 1994, XVII/A/2/MD. 
Commissie van de Europese Gemeenschappen (1994d). Tussentijds verslag over de uitvoering 
van het beleidsplan en actieprogramma van de Europese Gemeenschap inzake het milieu en 
duurzame ontwikkeling "Op weg naar duurzame ontwikkeling". COM(94)453 def. Brussel, 30 
november 1994. 
Cubasch, U., J. Waszkewitz, G.C. Hegerl, J. Perlwitz (1995). Regional climate changes as 
simulated in time-slice experiments. Max-Planck-Institut für Meteorologie. Hamburg. 
ERM (1992a). Development of a Framework for the Evaluation of Policy. Options todealwith 
the Greenhouse Effect. Summary report: Assessment of strategic options. A report for the 
Commission of European Communities, Directorate General for Environment, Nuclear Safety 
and Civil Protection. Climate Research Unit and Environmental Resources Limited. 
ERM (1992b). Development of a Framework for the Evaluation of Policy Options to dealwith 
the Greenhouse Effect. Economic valuation of impacts and adaptive measures in the European 
community. A report for the Commission of European Communities, Directorate General for 
Environment, Nuclear Safety and Civil Protection. Climate Research Unit and Environmental 
Resources Limited. 
Fudge, .C. and L. Mills (1994). European Sustainable Cities. First report EU Expert Groupon 
the Urban Environment. Sustainable Cities Project. XI/822/94-EN. Brussel, oktober 1994. 
Harrison, P.A., and M.L. Parry (1993). The effect of climate change on agricultural and 
horticultural potential in Europe. Environmental Change Unit. University of Oxford. 
Gepresenteerd tijdens het EG-symposium over klimaatverandering en de effecten daarvan, 
Kopenhagen, 6-10 september 1993. 
Houghton, J.T., B.A. Callander, S.K. Varney (eds.) (1992). Climate Change 1992 - The IPCC 
Supplementary Report on the IPCC Scientific Assessment. Cambridge University Press, 
Cambridge. 
IPCC (1994). Radiative forcing of climate change. Het verslag over 1994 van de werkgroep 
Wetenschappelijke evaluatie van de IPCC. Samenvatting ten behoeve van beleidsmakers. 
Intergouvernementele werkgroep inzake klimaatverandering. 
Jones, M.B., T. Ashenden, A.J. Parsons, H. Payer, A. Raschi, J.H.M. Thornley (1993). The 
effects of rising C02 and changing climate on grassland communities in Europe. Gepresenteerd 
117 
tijdens het EG-symposium over klimaatverandering en de effecten daarvan, Kopenhagen, 6-10 
september 1993. 
Thimbal, B. et al (1995). Sensitibity to prescribed changes in sea-surface temperature and sea-ice 
in doubled carbon dioxide experiments. Meteo-France, no. 42. 
Warrick, R.A., E.M. Barrow, T.M.L. Wigley (1990). The greenhouse effect and its implications 
for the European Community. Report for the Commission of the European Communities. 
Contract No: EV4C-0098-UK. Climatic Research Unit, University of East Anglia, Norwich. 
118 
AFKORTINGEN 
ALTENER Programma voor de bevordering van hernieuwbare energiebronnen 
BBP Bruto binnenlands produkt 
BBV Bruto binnenlands verbruik 
BrTW Bruto toegevoegde waarde 
CEET Programma voor schone en efficiënte energietechnologieën 
CEO Centrum voor Aardobservatie 
CORINAIR CORINE AIR emissie-inventaris 
ECOCRAFT Project voor Europese samenwerking op het gebied van de reacties van 
bossen en bomen op C02-emissies 
ECU Europese valuta-eenheid 
EG Europese Gemeenschap 
ENRICH Europees netwerk voor onderzoek naar global change 
EOGFL Europees Oriëntatie- en Garantiefonds voor de Landbouw 
EPOCH Europees programma voor klimatologie en natuurrampengevaar 
EUROSTAT Bureau voor de Statistiek van de Europese Gemeenschappen 
FEC Finale energetische consumptie 
FNEC Finale niet-energetische consumptie 
GCO Gemeenschappelijk Centrum voor Onderzoek 
GCOS Mondiaal systeem voor klimaatobservatie 
GLB Gemeenschappelijk Landbouwbeleid 
GOOS Mondiaal systeem voor oceaanobservatie 
GOS Gemenebest van Onafhankelijke Staten 
GTOS Mondiaal aardobservatiesysteem 
HDP Programma menselijke dimensie van de mondiale milieuverandering 
IGBP Internationaal Geosfeer-Biosfeer-programma 
INC Intergouvernementeel onderhandelingscomité 
IPPC Intergouvernementeel panel voor klimaatverandering 
JOULE Programma voor Onderzoek en Technologische Ontwikkeling op 
Energiegebied - Niet-nucleaire energie en rationeel energiegebruik 
LMOE Landen in Midden en Oost-Europa 
O&O Onderzoek en Ontwikkeling 
OESO Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling 
OPET Netwerk van organisaties voor de bevordering van energietechnologieën 
OTO Onderzoek en Technologische Ontwikkeling 
PACE Programma ten behoeve van een efficiënter elektriciteitsverbruik 
PERU Energieplanning op regionaal en stedelijk niveau 
PHARE Actieprogramma voor gecoördineerde hulp aan Polen en Hongarije 
SAVE Specifiek actieprogramma voor een efficiënter energieverbruik 
STEP Programma wetenschap en technologie ten behoeve van milieubescherming 
SYNERGY Programma voor samenwerking op energiegebied onder niet-communautaire 
landen 
TACIS Programma voor technische bijstand aan de nieuwe onafhankelijke Staten 
THERMIE Programma ter bevordering van de technologische ontwikkeling op 
energiegebied 
UN FCCC Raamverdrag van de Verenigde Naties inzake klimaatverandering 
119 
VN Verenigde Naties 
WCIP Wereldklimaateffectprogramma 
WCRP Wereldprogramma voor klimaatonderzoek 
Chemische formules en eenheden 
CO Koolmonoxide 
CO 2 Kooldioxide 
CH4 Methaan 
NMVOC Vluchtige organische verbindingen anders dan methaan 
N20 Stikstofoxidule 
NOv Stikstofoxide 
Gg Gigagram (1 Gg = 1 kiloton) 
toe ton olie-equivalent 
120 
BIJLAGE 1 
NATIONALE INVENTARISSEN VAN BROEIKASGASEMISSIES 
121 
Geschatte uitstoot van broeikasgassen in Oostenrijk - 1990 (Gg). 
OOSTENRIJK CO, CH4 N,0 NO. CO N M VOC 
1 Alle energievormen samen 57100 
la Brandstofverbruik 57100 
lal Energie-opwekking & 16500 
-omzetting 
la2 Industrie 12300 
la3 Vervoer 16200 
la4 Commercieel/institutioneel 12100 
la5 Huishoudelijk gebruik OAR 
la6 Landbouw/bosbouw OAR 
la7 Overige OAR 
la8 Biomassa 
lb Vluchtige brandstofemissies 0 
lbl Olie & gas 
lb2 Steenkoolmijnen 
2 Industriële procédés 2100 
2a IJzer & staal 
2b Non-ferro metalen 
2c Anorganische chemicaliën 
2d Organische chemicaliën 
2e Niet-metallische mineralen 
2f Overige 
3 Gebruik van oplos- 0 
middelen 
3a Gebruik in verf 
3b Ontvetten & chemisch reinigen 
3c Fabricage/verwerking chemicaliën 
3d Overige 
4 Landbouw 0 
4a Gistingsprocessen 
4b Dierlijk afval 
4c Rijstteelt 
4d Landbouwgrond 
4e Verbranding landbouwafval 
4f Afbranden savannebegroeiing 
6 Afval 0 
6a Stortplaatsen 
6b Afvalwater 
6c Overige 116 
24 
< 1 
1 
15 
8 
OAR 
OAR 
OAR 
92 
259 
230 
28 
228 1.4 
1 
< 1 
1 
< 1 
< 1 
OAR 
OAR 
OAR 
20 216 
216 
12 
47 
145 
12 
OAR 
OAR 
OAR 
0 1391 
1391 
6 
27 
582 
776 
OAR 
OAR 
OAR 
241 
60 
<1 269 
253 
< 1 
24 
130 
99 
OAR 
OAR 
OAR 
16 
130 
12 
26 
Totale emissies 59200 603 222 1692 445 
Scheepsbrandstof 
Vliegtuigbrandstof 
FNEC 0# 
1200 
4600 * 
OAR = Onder andere rubriek 
GRB = Geen raming beschikbaar 
* = Eurostat-gegevens 
# = CORINAIR-gegevens 
122 
Bronnen: 
Nationaal Klimaatverslag van de Oostenrijkse Federale Regering, opgesteld overeenkomstig 
artikel 4, lid 2, en artikel 12 van het Raamverdrag inzake klimaatverandering (Staatsblad 
nr. 414/1994). Wenen, 1994. 
Eurostat 
CORINAIR 
Tenzij anders vermeld zijn de ramingen voor alle broeikasgassen afkomstig uit het nationaal verslag. 
Voetnoot: 
a. Synthese van transportemissieramingen van CORINAIR & Eurostat 
123 
Geschatte uitstoot van broeikasgassen in België - 1990 (Gg). 
BELGIË CO, CH4 N,0 NO. CO NMVOC 
7200 
2600 
4600 
0 71 
25 
<1 
5 
14 
6 
OAR 
OAR 
46 
14 1 Alle energievormen samen 106400 
la Brandstofverbruik 106400 
lal Energie-opwekking & 33800 
-omzetting 
la2 Industrie 25500 
la3 Vervoer 20600 
1 a4 Commercieel/institutioneel 26500 
gebruik 
la5 Huishoudelijk gebruik OAR 
1 a6 Landbouw/bosbouw OAR 
1 a7 Overige 
la8 Biomassa 
lb Vluchtige brandstofemissies 0 
lbl Olie & gas 
lb2 Steenkoolmijnen 
2 Industriële procédés 
2a IJzer & staal 
2b Non-ferro metalen 
2c Anorganische chemicaliën 
2d Organische chemicaliën 
2e Niet-metallische mineralen 
2 f Overige 
3 Gebruik van oplosmiddelen 
3 a Gebruik in verf 
3 b Ontvetten & chemisch reinigen 
3c Fabricage/verwerking chemicaliën 
3d Overige 
4 Landbouw 0 270 
4a Gistingsprocessen 
4b Dierlijk afval 
4c Rijstteelt 
4d Landbouwgrond 
4e Verbranding landbouwafval 
4f Afbranden savannebegroeiing 
6 Afval 900 5 
6a Stortplaatsen 
6b Afvalwater 
6c Overige 900 # 8 
8 
2 
3 
1 
2 
OAR 
OAR 330 
330 
56 
67 
195 
12 
OAR 
OAR # 1085 # 
1085 
2 
110 
918 
55 
OAR 
OAR 216 # 
203 
<1 
6 
291 
7 
OAR 
OAR 
13 
108 54 
90 
16 
Totale emissies 114500 359 22 338 1219 361 
Scheepsbrandstof 
Vliegtuigbrandstof 
FNEC 13300 * 
2000 *#a 
10200 * 
OAR = Onder andere rubriek 
GRB = Geen raming beschikbaar 
* = Eurostat-gegevens 
U = CORINAIR-gegevens 
124 
Bronnen: 
Belgisch nationaal programma voor vermindering van de C02-emissies, opgesteld overeenkomstig 
de beschikking van de Raad inzake een bewakingssysteem voor de uitstoot van C02 en andere 
broeikasgassen in de Gemeenschap, juni 1994. 
Eurostat (aangegeven met *) 
CORINAIR (aangegeven met #) 
Tenzij anders vermeld zijn de C02-ramingen afkomstig uit het nationaal verslag. De cijfers voor andere 
gassen dan C02zijn CORINAIR-ramingen. 
Voetnoot: 
a Synthese van transportemissieramingen van CORINAIR & Eurostat. 
125 
Geschatte uitstoot van broeikasgassen in Denemarken - 1990 (Gg). 
DENEMARKEN CO, CH4 N,0 NO. CO NMVOC 
1 Alle energievormen samen 
la Brandstofverbruik 
lal Energie-opwekking & 
-omzetting 
1 a2 Industrie 
la3 Vervoer 
la4 Commercieel/institutioneel 
gebruik 
la5 Huishoudelijk gebruik 
1 a6 Landbouw/bosbouw 
la7 Overige 
la8 Biomassa 
lb Vluchtige brandstofemissies 
lbl Olie & gas 
lb2 Steenkoolmijnen 
2 Industriële procédés 
2a IJzer & staal 
2b Non-ferro metalen 
2c Anorganische chemicaliën 
2d Organische chemicaliën 
2e Niet-metallische mineralen 
2f Overige 
3 Gebruik van oplosmiddelen 
3 a Gebruik in verf 
3b Ontvetten & chemisch reinigen 
3 c Fabricage/verwerking chemicaliën 
3d Overige 
4 Landbouw 
4a Gistingsprocessen 
4b Dierlijk afval 
4c Rijstteelt 
4d Landbouwgrond 
4e Verbranding landbouwafval 
4f Afbranden savannebegroeiing 
6 Afval 
6a Stortplaatsen 
6b Afvalwater 
6c Overige 50900 
50200 
25700 
6000 
11200 
1500 
5000 
800 
700 
700 
1200 23 
12 
2 
1 
3 
0 
6 
0 
#b 11 
8 
3 
0 
1200 
0 
262 
137 
125 
122 
120 
2 1 
0 
<1 
0 269 770 129 
269 c 737 c 119 c 
96 39 2 
17 
138 
5 
13 6 1 
547 106 
1 0 
139 8 
5 2 
33 10 
0 4 
0 34 
26 
2 
7 
0 2 
0 0 
Totale emissies 52100 406 11 270 770 165 
S che epsbr andsto f 
Vliegtuigbrandstof 
FNEC 3000 
1900 
1000 * 0 
<1 0 
<1 5 
66 1 
17 <1 
3 
OAR = Onder andere rubriek 
GRB = Geen raming beschikbaar 
* = Eurostat-gegevens 
# = CORINAIR-gegevens 
126 
Bronnen: 
Klimaatbescherming in Denemarken. Ministerie van Milieu. Deense dienst voor milieubescherming. 
Denemarken, 1994. (Nationale mededeling krachtens UN/FCCC). 
Eurostat (aangeduid met *) 
CORINAIR (aangeduid met #) 
Tenzij anders vermeld zijn de ramingen voor alle broeikasgassen afkomstig uit het nationaal verslag. 
Voetnoten 
a. Denemarken had in zijn raming de C02-emissics afkomstig van de olie- en gaswinning (inclusief 
affakkelen) opgenomen. Aan de hand van CORINAIR-cijfers zijn deze emissies berekend en in 
mindering gebracht. Denemarken had de door brandstofgebruik veroorzaakte emissies gecorrigeerd 
voor de import en export van elektriciteit. Terwille van de vergelijkbaarheid met de gegevens van 
andere landen is deze correctie (6.300 Gg C02) genegeerd. 
b. Denemarken had in categorie IA de C02-emissies afkomstig van de olie- en gaswinning (inclusief 
affakkelen) opgenomen. Daarom zijn de CORINAIR-ramingen gebruikt. 
c. Terwille van de onderlinge vergelijkbaarheid (tussen de Lid-Staten) is de correctie voor import en 
export van elektriciteit genegeerd. 
127 
Geschatte uitstoot van broeikasgassen in Finland - 1990 (Gg). 
FINLAND ccx CIL N,0 NO. CO NMVOC 
1 Alle energievormen samen 52600 
la Brandstofverbruik 52600 
al Energie-opwekking & 19500 
-omzetting 
la2 Industrie 13700 
la3 Vervoer 11500 
la4 Commercieel/institutioneel OAR 
gebruik 
la5 Huishoudelijk gebruik 5800 
la6 Landbouw/bosbouw 2100 
1 a7 Overige 
la8 Biomassa 
1b Vluchtige brandstofemissies 100 
lbl Olie & gas 
lb2 Steenkoolmijnen 
2 Industriële procédés 1200 
2a IJzer & staal 100 
2b Non-ferro metalen 
2c Anorganische chemicaliën 
2d Organische chemicaliën 
2e Niet-metallische mineralen 1100 
2 f Overige 
3 Gebruik van oplosmiddelen 0 
3 a Gebruik in verf 
3b Ontvetten & chemisch reinigen 
3c Fabricage/verwerking chemicaliën 
3d Overige 
4 Landbouw 0 
4a Gistingsprocessen 
4b Dierlijk afval 
4c Rijstteelt 
4d Landbouwgrond 
4e Verbranding landbouwafval 
4f Afbranden savannebegroeiing 
6 Afval 0 
6a Stortplaatsen 
6b Afvalwater 
6c Overige 19 
19 
1 
2 
8 
OAR 
6 
2 
94 
83 
11 
139 
105 
34 7 
7 
1 
1 
5 
OAR 
12 291 
291 
64 
41 
160 
OAR 484 
484 
9 
32 
368 
OAR 
61 
14 156 
142 
0 
0 
79 
OAR 
51 
12 
14 
15 
1 
12 
2 
48 
Totale emissies 53900 252 22 295 487 219 
Scheepsbrandstof 
Vliegtuigbrandstof 
FNEC 2800 
1400 a 
6000 * 
OAR = Onder andere rubriek 
GRB = Geen raming beschikbaar 
* = Eurostat-gegevens 
# = CORINAIR-gegevens 
128 
Bronnen: 
Nationaal verslag van Finland krachtens het Raamverdrag van de Verenigde Naties inzake 
klimaatverandering. Ministerie voor Milieu, januari 1995. 
Eurostat 
- CORINAIR 
Tenzij anders vermeld zijn de ramingen voor alle broeikasgassen afkomstig uit het nationaal verslag. 
Voetnoot: 
a Synthese van transportemissieramingen van Eurostat & CORINAIR 
129 
Geschatte uitstoot van broeikasgassen in Frankrijk - 1990 (Gg). 
FRANKRIJK CO, CH4 N,0 NO. CO NMVOC 
1 Alle energievormen samen 349800 
la Brandstofverbruik 349700 
lal Energie-opwekking & 60800 
-omzetting 
la2 Industrie 71100 
la3 Vervoer 128100 
la4 Commercieel/institutioneel 23700 
gebruik 
la5 Huishoudelijk gebruik 58200 
la6 Landbouw/bosbouw 7800 
la7 Overige 
la8 Biomassa 
lb Vluchtige brandstofemissies 
lbl Olie & gas 
lb2 Steenkoolmijnen 
2 Industriële procédés 
2a IJzer & staal 
2b Non-ferro metalen 
2c Anorganische chemicaliën 
2d Organische chemicaliën 
2e Niet-metallische mineralen 
2 f Overige 
3 Gebruik van oplosmiddelen 
3a Gebruik in verf 
3b Ontvetten & chemisch reinigen 
3 c Fabricage/verwerking chemicaliën 
3d Overige 
4 Landbouw 0 
4a Gistingsprocessen 
4b Dierlijk afval 
4c Rijstteelt 
4d Landbouwgrond 
4e Verbranding landbouwafval 
4f Afbranden savannebegroeiing 
6 Afval 8000 
6a Stortplaatsen 1800 
6b Afvalwater 
6c Overige 6200 200 
16700 
600 
500 
2500 
12700 
500 
0 495 
184 
5 
6 
23 
3 
126 
21 
311 
106 
204 
3 
1640 
1444 
159 
10 
19 
748 
716 
15 
18 12 
12 
2 
2 
4 
103 
47 
55 
61 
61 1675 
1671 
163 
154 
1194 
18 
68 
74 
4 
4 
23 
3 
20 
4 
20 
20 10047 
10047 
29 
596 
7062 
18 
1895 
447 
668 
623 
43 
2 
223 
223 
9 1667 
1530 
6 
8 
1199 
1 
250 
67 
137 
137 
86 
3 
18 
27 
39 
640 
253 
72 
74 
240 
18 
10 
13 
5 
Totale emissies 366500 2896 176 1722 10947 2424 
Scheepsbrandstof 
Vliegtuigbrandstof 
FNEC 8100 
9000 * 
39800 * * b 
* c 
OAR = Onder andere rubriek 
GRB = Geen raming beschikbaar 
* = Eurostat-gegevens 
# = CORINAIR-gegevens 
130 
Bronnen: 
Programme National de Prévention du changement de climat. Franse Republiek, februari 1995. 
Eurostat (aangeduid met *) 
CORINAIR (aangeduid met #) 
Tenzij anders vermeld zijn de gegevens voor alle broeikasgassen afkomstig uit het nationaal verslag. 
Voetnoten: 
a. Er is van uitgegaan dat de raming van 1800 Gg voor stortplaatsen geldt voor emissies uit nict-
organisch/niet-recycleerbaar materiaal: 
b. Het Franse nationale verslag bevat geen ramingen van emissies afkomstig van scheepsbrandstof. 
c. Synthese van afwijkende Eurostat- en CORINAIR-ramingen van emissies door transport. 
131 
Geschatte uitstoot van broeikasgassen in Duitsland - 1990 (Gg). 
DUITSLAND CO, CH4 N,0 NO. CO NMVOC 
1 Alle energievormen samen 984000 
la Brandstofgcbruik 983000 
lal Energie-opwekking & 436000 
-omzetting 
la2 Industrie 169000 
la3 Vervoer 159000 
la4 Commercieel/institutioneel 65000 
gebruik 
la5 Huishoudelijk gebruik 129000 
la6 Landbouw/bosbouw 5000 
la7 Overige 21000 
la8 Biomassa 
lb Vluchtige brandstofemissies 1000 
lbl Olie & gas 1000 
lb2 Steenkoolmijnen 
2 Industriële procédés 29000 
2a IJzer & staal 
2b Non-ferro metalen 1000 
2c Anorganische chemicaliën 3000 
2d Organische chemicaliën 
2e Niet-metallische mineralen 25000 
2f Overige 
3 Gebruik van oplosmiddelen 0 
3 a Gebruik in verf 
3b Ontvetten & chemisch reinigen 
3 c Fabricage/verwerking chemicaliën 
3d Overige 
4 Landbouw 0 
4a Gistingsprocessen 
4b Dierlijk afval 
4c Rijstteelt 
4d Landbouwgrond 
4e Verbranding landbouwafval 
4f Afbranden savannebegroeiing 
6 Afval OAR 
6a Stortplaatsen 
6b Afvalwater 
6c Overige OAR 1767 
228 
12 
16 
69 
5 
91 
1 
3 
31 
1539 
317 
1222 
11 
6 
2043 
1420 
623 
2397 
2318 
79 
b OAR 33 
33 
15 
4 
9 
2 
3 
0 
0 
0 
0 
0 
o 
100 
14 
86 
6 
80 
11 
69 2923 
2921 
672 
217 
1732 
35 
73 
2 
183 
7 
2 
2 
0 
21 
3 
13 
5 
0 
4 
OAR OAR 
OAR 10104 
10078 
921 
899 
5990 
183 
1483 
35 
224 
234 
26 
26 
0 
664 
549 
113 
2 
OAR 
OAR 1679 
1474 
11 
15 
1252 
10 
96 
2 
60 
28 
205 
205 
0 
129 
9 
59 
61 
1170 
480 
110 
200 
380 
0 
OAR 
OAR 
Totale emissies 1013000 6218 223 2944 10768 2978 
Scheepsbrandstof 
Vliegtuigbrandstof 
FNEC 8000 
11000 
68400 GRB 
GRB 155 
50 37 
58 16 
9 
OAR = Onder andere rubriek 
GRB = Geen raming beschikbaar 
* = Eurostat-gegevens 
U = CORINAIR-gegevens 
132 
Bronnen: 
Milieubeleid. Klimaatbeschering in Duitsland. Eerste verslag van de Bondsrepubliek Duitsland 
overeenkomstig het Raamverdrag van de Verenigde Naties inzake klimaatverandering, september 1994. 
Eurostat (aangeduid met *) 
Tenzij anders vermeld zijn de ramingen afkomstig uit het nationaal verslag. 
Voetnoten: 
a. Vermeld als "kleine afnemers" in het Duitse verslag. 
b. Duitsland heeft in zijn nationaal verslag aangegeven dat de C02-emissies afkomstig van 
afvalverbranding zijn opgenomen in de met energie verband houdende emissies. 
c. Het Duitse nationale verslag vermeldde geen FNEC-emissies. Voor deze rubriek zijn bijgevolg 
Eurostat-cijfers gebruikt. 
133 
Geschatte uitstoot van broeikasgassen in Griekenland - 1990 (Gg). 
GRIEKENLAND CO, CII„ N,0 NC) CO N M V O C 
1 Alle energievormen samen 
la Brandstofverbruik 
lal Energie-opwekking & 
-omzetting 
1 a2 Industrie 
la3 Vervoer 
la4 Commercieel/institutioneel 
gebruik 
la5 Huishoudelijk gebruik 
la6 Landbouw/bosbouw 
1 a7 Overige 
la8 Biomassa 
lb Vluchtige brandstofemissies 
lbl Olie & gas 
lb2 Steenkoolmijnen 
2 Industriële procédés 
2a IJzer & staal 
2b Non-ferro metalen 
2c Anorganische chemicaliën 
2d Organische chemicaliën 
2e Niet-metallische mineralen 
2 f Overige 
3 Gebruik van oplosmiddelen 
3a Gebruik in verf 
3b Ontvetten & chemisch reinigen 
3c Fabricage/verwerking chemicaliën 
3d Overige 
4 Landbouw 
4a Gistingsprocessen 
4b Dierlijk afval 
4c Rijstteelt 
4d Landbouwgrond 
4e Verbranding landbouwafval 
4f Afbranden savannebegroeiing 
6 Afval 
6a Stortplaatsen 
6b Afvalwater 
6c Overige 77400 
77400 
43800 
9700 
15600 
8300 
OAR 
OAR a 
* b 
* b 369 
6 
<1 
5 
<1 
OAR 
OAR 
364 
8100 
5900 8 
8 
7 
<1 
1 
<1 
OAR 
OAR 
363 13 
600 U 
600 202 502 
502 
111 
3 
386 
1 
OAR 
OAR 
34 777 
777 
6 
<1 
770 
1 
OAR 
OAR 189 # 
185 
<1 
184 
<1 
OAR 
OAR 
25 22 
82 
341 32 
Totale emissies 86100 936 24 543 1143 325 
Scheepsbrandstof 
Vliegtuigbrandstof 
FNEC 
OAR = Onder andere rubriek 
GRB = Geen raming beschikbaar 
* = Eurostat-gegevens 
# = CORINAIR-gegevens 8200 
2000 
1800 
134 
Bronnen: 
Klimaatverandering. Grieks actieplan voor vermindering van de emissies van C02 en andere 
broeikasgassen, februari 1995. 
Eurostat (aangeduid met *) 
CORINAIR (aangeduid met #) 
Tenzij anders vermeld zijn de C02-ramingen afkomstig uit het nationaal verslag. De voor andere gassen 
dan C02 vermelde cijfers zijn CORINAIR-ramingen. 
Voetnoten: 
a. Afkomstig uit de C02-emissietobellen die zijn toegezonden als bijwerking van het nationaal verslag 
over 1992. 
b. De in het Griekse verslag opgenomen ramingen van de C02-emissies zijn hoger dan de 
Eurostat/CORINAIR-cijfers. In het rapport wordt uitgelegd dat de ramingen voor energieopwekking 
en -omzetting hoger zijn als gevolg van een hogere emissiefactor voor bruinkool. Er wordt echter geen 
verklaring gegeven voor het feit waarom voor andere categorieën brandstofverbruik de ramingen 
eveneens hoger zijn. Daarom is gebruik gemaakt van Eurostat-cijfers. 
c. Synthese van afwijkende ramingen voor vliegtuigbrandstof van Eurostat respectievelijk in het nationaal 
programma. 
135 
Geschatte uitstoot van broeikasgassen in leriand - 1990 (Gg). 
IERLAND CO, CH4 N20 NO, CO NMVOC 
1 Alle energievormen samen 
la Brandstofverbruik 
lal Energie-opwekking & 
-omzetting 
la2 Industrie 
la3 Vervoer 
la4 Commercieel/institutioneel 
gebruik 
la5 Huishoudelijk gebruik 
la6 Landbouw/bosbouw 
la7 Overige 
la8 Biomassa 
lb Vluchtige brandstofemissies 
lbl Olie & gas 
lb2 Steenkoolmijnen 
2 Industriële procédés 
2a IJzer & staal 
2b Non-ferro metalen 
2c Anorganische chemicaliën 
2d Organische chemicaliën 
2e Niet-metallische mineralen 
2 f Overige 
3 Gebruik van oplosmiddelen 
3a Gebruik in verf 
3b Ontvetten & chemisch reinigen 
3 c Fabricage/verwerking chemicaliën 
3d Overige 
4 Landbouw 
4a Gistingsprocessen 
4b Dierlijk afval 
4c Rijstteelt 
4d Landbouwgrond 
4e Verbranding landbouwafval 
4f Afbranden savannebegroeiing 
6 Afval 
6a Stortplaatsen 
6b Afvalwater 
6c Overige 29100 
29100 
10900 
5400 
4900 
1400 
5800 
700 
1600 
50 
50 15 
5 
0 
<1 
1 
<1 
3 
<1 
10 
10 
<1 
o 
644 
551 
52 
39 
2 
136 
136 2 
2 
1 
<1 
<1 
<1 
1 
<1 
40 
40 111 
111 
46 
11 
45 
1 
5 
3 390 
390 
3 
1 
305 
4 
76 
1 
38 
38 
1 74 
71 
<1 
<1 
63 
<1 
<1 
21 
6 
5 
5 
5 
83 
78 
4 
<1 
Totale emissies 30720 796 42 114 429 197 
Scheepsbrandstof 
Vliegtuigbrandstof 
FNEC 
OAR = Onder andere rubriek 
GRB = Geen raming beschikbaar 
* = Eurostat-gegevens 
# = CORINAIR-gegevens 0 
1100 
1500 100 160 5345 2187 364 
136 
Bronnen: 
Ierland. Mededeling overeenkomstig het UN/FCCC opgesteld met het oog op de conferentie van de 
partijen overeenkomstig artikel 12 van het Raamverdrag inzake klimaatverandering. Ministerie voor 
Milieu, Ierland, oktober 1994. 
Eurostat (aangeduid met *) 
- CORINAIR (aangeduid met #) 
Tenzij anders vermeld zijn de ramingen voor alle broeikasgassen afkomstig uit het nationaal verslag. 
Voetnoten: 
a. De Ierse nationale mededeling vermeldt geen emissies van schecpsbrandstoftanks. 
Andere opmerkingen: 
Ierland heeft in zijn nationale mededeling een raming van de NMVOC-emissies door veranderingen 
in het grondgebruik en door de bosbouw opgenomen. Aangezien slechts enkele Lid-Staten gegevens 
hebben verstrekt over de emissies door veranderingen in het grondgebruik en door de bosbouw en/of 
de eventueel daardoor gerealiseerde emissievermindering, is deze categorie geheel buiten de EU-
emissie-inventaris gehouden. 
137 
Geschatte uitstoot van broeikasgassen in Italië - 1990 (Gg). 
ITALIE CO, CH4 N20 NO. CO NMVOC 
1 Alle energievormen samen 401400 
la Brandstofverbruik 401400 
lal Energie-opwekking & 138400 
-omzetting 
la2 Industrie 91300 
la3 Vervoer 95600 
la4 Commercieel/institutioneel 26300 
gebruik 
la5 Huishoudelijk gebruik 41200 
la6 Landbouw/bosbouw 8100 
la7 Overige 500 
la8 Biomassa 
lb Vluchtige brandstofemissies 0 
lbl Olie & gas 
lb2 Steenkoolmijnen 
2 Industriële procédés 27600 
2a IJzer & staal 400 
2b Non-ferro metalen 1500 
2c Anorganische chemicaliën 2300 
2d Organische chemicaliën 0 
2e Niet-metallische mineralen 23000 
2f Overige 400 
3 Gebruik van oplosmiddelen 0 
3a Gebruik in verf 
3b Ontvetten & chemisch reinigen 
3c Fabricage/verwerking chemicaliën 
3d Overige 
4 Landbouw 0 
4a Gistingsproccsscn 
4b Dierlijk afval 
4c Rijstteclt 
4d Landbouwgrond 
4e Verbranding landbouwafval 
4f Afbranden savannebegroeiing 
6 Afval 7300 
6a Stortplaatsen 5100 
6b Afvalwater 
6c Overige 2200 413 
66 
8 
10 
27 
2 
5 
3 
10 
347 
337 
10 
4 
2 
1860 
654 
887 
64 
158 
97 
1611 
1526 
34 
51 42 
42 
20 
10 
4 
3 
5 
< 1 
15 
15 
59 
1 
57 
1 
< 1 1981 
1981 
462 
377 
967 
22 
34 
109 
8 
2 
0 
< 1 
32 
32 
14 7155 
7155 
41 
656 
5645 
27 
55 
535 
3 
193 
0 
371 
173 
182 
2 
14 
20 
0 
1704 
1704 
29 
29 1276 
1137 
27 
19 
996 
2 
8 
69 
1 
15 
140 
140 
73 
3 
< 1 
9 
41 
538 
238 
49 
64 
187 
492 
381 
14 
97 
22 
22 
< 1 
Totale emissies 436300 3889 116 2034 9258 2401 
Scheepsbrandstof 
Vliegtuigbrandstof 
FNEC 8600 * 
4800 * a 
30200 * 
OAR = Onder andere rubriek 
GRB = Geen raming beschikbaar 
* = Eurostat-gegevens 
# = CORINAIR-gegevens 
138 
Bronnen: 
Eerste Italiaanse nationale mededeling overeenkomstig het Kaderverdrag inzake klimaatverandering. 
Ministerie voor Milieu, januari 1995. 
Eurostat 
CORINAIR 
Het nationaal programma van Italië voorziet niet in ramingen volgens het IPCC-formaat. In de door dit land 
doorgegeven tabellen wordt een indeling in brandstof- en eindgebruik gemaakt. Daarom zijn Eurostat- en 
CORINAIR-cijfers gebruikt voor C02-emissies en CORINAIR-ramingen voor andere gassen. 
Voetnoten: 
a. Synthese van onderling afwijkende Eurostat- en CORINAIR-ramingen van door transport veroorzaakte 
emissies. 
139 
Geschatte uitstoot van broeikasgassen in Luxemburg - 1990 (Gg). 
LUXEMBURG CO, Cll N,Q NO. CO NMVOC 
1 Alle energievormen samen 12600 
la Brandstofverbruik 12600 
lal Energie-opwekking & 1900 
-omzetting 
la2 Industrie 6600 
la3 Vervoer 2900 
la4 Commercieel/institutioneel 300 
gebruik 
la5 Huishoudelijk gebruik 800 
la6 Landbouw/bosbouw 100 
la7 Overige 
la8 Biomassa 
lb Vluchtige brandstofemissies 0 
lbl Olie & gas 
lb2 Steenkoolmijnen 
2 Industriële procédés 600 
2a IJzer & staal 600 
2b Non-ferro metalen 
2c Anorganische chemicaliën 
2d Organische chemicaliën 
2e Niet-metallische mineralen 
2f Overige 
3 Gebruik van oplosmiddelen 0 
3 a Gebruik in verf 
3b Ontvetten & chemisch reinigen 
3c Fabricage/verwerking chemicaliën 
3d Overige 
4 Landbouw 0 
4a Gistingsprocessen 
4b Dierlijk afval 
4c Rijstteelt 
4d Landbouwgrond 
4e Verbranding landbouwafval 
4f Afbranden savannebegroeiing 
6 Afval 100 
6a Stortplaatsen < 1 
6b Afvalwater 
6c Overige 100 <1 
18 
16 
2 
4 
4 
<1 
1 <1 23 
23 
<1 
11 
11 
0 
<1 154 
154 
<1 
98 
48 
1 
17 
17 14 
12 
<1 
11 
4 
1 
<1 
1 
2 
<1 
Totale emissies 13300 a 24 <1 23 171 19 
Scheepsbrandstof 
Vliegtuigbrandstof 
FNEC 
OAR = Onder andere rubriek 
GRB = Geen raming beschikbaar 
* = Eurostat-gegevens 
U = CORINAIR-gegevens 0 * 
300 b 
0 * 
140 
Bronnen: 
Nationaal verslag van Luxemburg met het oog op de Ie Conferentie van de Partijen bij het 
Raamverdrag van de Verenigde Naties inzake klimaatverandering. Ministerie van Milieu, maart 1995. 
Eurostat 
CORINAIR (CORINAIR 1990 - Luxemburg, eindverslag) 
Tenzij anders vermeld zijn de C02-ramingen afkomstig uit het Luxemburgse nationale verslag. De voor 
andere gassen dan C02 vermelde cijfers zijn CORINAIR-ramingen. 
Voetnoten: 
a. De nationale mededeling van Luxemburg omvat een raming van de emissies door "de natuur". Deze 
zijn niet opgenomen in de totale C02-emissies. 
b. Synthese van onderling afwijkende Eurostat- en CORINAIR-ramingen van de door het transport 
veroorzaakte emissies. 
141 
Geschatte uitstoot van broeikasgassen in Ncdcriand - 1990 (Gg), 
NEDERLAND CO, CIL N,0 NO. CO NMVOC 
1 Alle energievormen samen 14900 177 
la Brandstofverbruik 14900 a 28 
lal Energie-opwekking & 51400 
-omzetting 
la2 Industrie 33400 
la3 Vervoer 26900 
la4 Commercieel/institutioneel 9500 
gebruik 
la5 Huishoudelijk gebruik 19200 
1 a6 Landbouw/bosbouw 8600 
la7 Overige 
la8 Biomassa 
lb Vluchtige brandstofemissies 0 149 
lbl Olie & gas 149 
lb2 Steenkoolmijnen 
2 Industriële procédés 1900 0 
2a IJzer & staal 
2b Non-ferro metalen 
2c Anorganische chemicaliën 
2d Organische chemicaliën 
2e Niet-metallische mineralen 
2f Overige 
3 Gebruik van oplosmiddelen 
3 a Gebruik in verf 
3b Ontvetten & chemisch reinigen 
3 c Fabricage/verwerking chemicaliën 
3d Overige 
4 Landbouw 0 508 
4a Gistingsprocessen 402 
4b Dierlijk afval 106 
4c Rijstteelt 
4d Landbouwgrond 
4e Verbranding landbouwafval 
4f Afbranden savannebegroeiing 
6 Afval 900 382 
6a Stortplaatsen 377 
6b Afvalwater 5 
6c Overige 900 1900 
700 
800 
400 
0 6 
6 
<1 
<1 
5 
<1 
OAR 
OAR 
16 570 
570 
92 
86 
337 
31 
OAR 
24 800 
800 
6 
10 
716 
68 
OAR 
OAR 
229 
22 
22 
15 
4 
11 d 231 
231 
19 
1 
195 
16 
OAR 
OAR 
77 
0 145 
Totale emissies 151800 1067 59 575 1029 459 
Scheepsbrandstof 
Vliegtuigbrandstof 
FNEC 35900 
4500 
28600 b 
OAR = Onder andere rubriek 
GRB = Geen raming beschikbaar 
* = Eurostat-gegevens 
U = CORINAIR-gegevens 
142 
Bronnen: 
Nationale mededeling van Nederland over het beleid inzake klimaatverandering. Opgesteld met het oog 
op de Conferentie van de Partijen bij het Raamverdrag inzake klimaatverandering. Ncdcriand, 
augustus 1994. 
Eurostat 
- CORINAIR 
Tenzij anders vermeld zijn de ramingen voor alle broeikasgassen afkomstig uit het nationaal verslag. 
Voetnoten: 
a. De Nederlandse nationale mededeling omvat ramingen van de werkelijke emissies door 
energiegrondstoffen (14800 Gg) en een marge voor statistische verschillen (1000 Gg). Terwille van 
de vergelijkbaarheid met de emissie-inventarissen van andere landen is deze laatste niet opgenomen. 
Ook had Nederland een correctie toegepast voor temperatuurinvloeden. Om dezelfde reden is deze 
correctie genegeerd. 
b. Nederland vermeldt in zijn nationale mededeling een raming van 28600 Gg voor potentiële C02-
emissies van energiegrondstoffen. Terwille van de vergelijkbaarheid met de emissie-inventarissen van 
andere landen is deze raming verwerkt in de FNEC-emissies. 
c. Nederland had in zijn nationale mededeling een raming van de emissies voor verontreinigde binnen-
en kustwateren opgenomen. Deze emissies zijn hier niet vermeld, aangezien deze bron niet genoemd 
wordt in de richtsnoeren van het IPCC voor nationale inventarissen van broeikasgassen en andere 
landen dergelijke ramingen niet hebben verstrekt. 
d. N20-emissies afkomstig van verontreinigde binnen- en kustwateren. 
143 
Geschatte uitstoot van broeikasgassen in Portugal - 1990 (Gg). 
PORTUGAL CO, CH4 N,0 NO. CO NMVOC 
1 Alle energievormen samen 
la Brandstofverbruik 
lal Energie-opwekking & 
-omzetting 
la2 Industrie 
la3 Vervoer 
la4 Commercieel/institutioneel 
gebruik 
la5 Huishoudelijk gebruik 
la6 Landbouw/bosbouw 
la7 Overige 
la8 Biomassa 
lb Vluchtige brandstofemissies 
lbl Olie & gas 
lb2 Steenkoolmijnen 
2 Industriële procédés 
2a IJzer & staal 
2b Non-ferro metalen 
2c Anorganische chemicaliën 
2d Organische chemicaliën 
2e Niet-metallische mineralen 
2f Overige 
3 Gebruik van oplosmiddelen 
3a Gebruik in verf 
3b Ontvetten & chemisch reinigen 
3c Fabricage/verwerking chemicaliën 
3d Overige 
4 Landbouw 
4a Gistingsprocessen 
4b Dierlijk afval 
4c Rijstteelt 
4d Landbouwgrond 
4e Verbranding landbouwafval 
4f Afbranden savannebegroeiing 
6 Afval 
6a Stortplaatsen 
6b Afvalwater 
6c Overige 38700 
38700 
19400 
6100 
9900 ff a 
1000 
900 
1300 
GRB 
3400 
< 100 
< 100 
300 
3100 
< 100 
0 
400 ff 
400 13 
11 
2 
2 
1 
3 
5 
2 
2 
< 1 
176 
105 
58 
13 
35 
33 
2 210 
210 
60 
18 
108 
2 
1 
21 
8 
0 1072 
1072 
68 
264 
614 
63 
54 
9 
436 
0 
11 
11 117 
109 
1 1 
3 
81 
6 
5 
3 
13 
8 
15 
< 1 
1 
5 
9 
67 
26 
2 
6 
32 
0 
Totale emissies 42500 227 11 214 1083 199 
Scheepsbrandstof 
Vliegtuigbrandstof 
FNEC 2100 
1800 
6600 
OAR = Onder andere rubriek 
GRB = Geen raming beschikbaar 
* = Eurostat-gegevens 
ff = CORINAIR-gegevens 
144 
Bronnen: 
Portugees verslag overeenkomstig artikel 12 van het Raamverdrag van de Verenigde Naties inzake 
klimaatverandering. Ministerie van Milieu en Natuurlijke Hulpbronnen, Lissabon, 1994. 
Eurostat 
- CORINAIR 
Tenzij anders vermeld zijn de C02-ramingen door Portugal verstrekt naar aanleiding van het verzoek van 
de Raad. De voor andere gassen dan C02 vermelde cijfers zijn CORINAIR-ramingen. 
Voetnoten: 
a. De door Portugal verstrekte ramingen van de door het vervoer veroorzaakte C02-emissies bedragen 
8700 Gg, terwijl de Eurostat-ramingen uitkomen op 10200 Gg en de CORINAIR-ramingen op 
9800 Gg. Hoogstwaarschijnlijk bestrijken de nationale ramingen niet alle emissiebronnen in de 
transportsector en daarom zijn de CORINAIR-ramingen gebruikt. 
b. Synthese van onderling afwijkende Eurostat-ramingen en nationale ramingen. 
145 
Geschatte uitstoot van broeikasgassen in Spanje - 1990 (Gg). 
SPANJE CO, CH4 N,0 NO. CO NMVOC 
1 Alle energievormen samen 222900 
la Brandstofverbruik 222900 
lal Energie-opwekking & 78400 
-omzetting 
la2 Industrie 52300 
la3 Vervoer 63300 
la4 Commercieel/institutioneel 28900 
gebruik 
la5 Huishoudelijk gebruik OAR 
la6 Landbouw/bosbouw OAR 
la7 Overige 
la8 Biomassa 
lb Vluchtige brandstofemissies 0 
lbl Olie & gas 
lb2 Steenkoolmijnen 
2 Industriële procédés 35300 
2a IJzer & staal 
2b Non-ferro metalen 900 
2c Anorganische chemicaliën 600 
2d Organische chemicaliën 
2e Niet-metallische mineralen 15100 
2f Overige 18600 
3 Gebruik van oplosmiddelen 0 
3a Gebruik in verf 
3b Ontvetten & chemisch reinigen 
3 c Fabricage/verwerking chemicaliën 
3d Overige 
4 Landbouw 0 
4a Gistingsprocessen 
4b Dierlijk afval 
4c Rijstteelt 
4d Landbouwgrond 
4e Verbranding landbouwafval 
4f Afbranden savannebegroeiing 
6 Afval 2500 
6a Stortplaatsen 1800 
6b Afvalwater 
6c Overige 700 758 
74 
11 
6 
14 
44 
OAR 
OAR 
684 
4 
3 
<1 
<1 
0 
0 
<1 
0 
875 
346 
426 
11 
70 
22 
494 
470 
23 21 
21 
11 
5 
2 
3 
OAR 
OAR 
10 
0 
o 
10 
o 
o 
o 
o 
55 
55 
0 1158 
1158 
270 
144 
723 
21 
OAR 
OAR 
15 
2 
0 
8 
0 
0 
5 
0 
29 
28 4032 
4032 
20 
401 
2721 
890 
OAR 
OAR 
248 
188 
60 
0 
0 
0 
<1 
0 
397 
397 
272 
261 
12 634 
568 
9 
489 
59 
OAR 
OAR 
66 
70 
4 
<1 
3 
16 
0 
48 
302 
87 
38 
38 
138 
95 
74 
22 
10 
2 
<1 
7 
Totale emissies 227300 4531 94 1189 4725 1120 
Scheepsbrandstof 
Vliegtuigbrandstof 
FNEC 12200 * b 
4100 * c 
18800 * 
OAR = Onder andere rubriek 
GRB = Geen raming beschikbaar 
* = Eurostat-gegevens 
U = CORINAIR-gegevens 
146 
Bronnen: 
Verslag van Spanje overeenkomstig het Raamverdrag van de Verenigde Naties inzake 
klimaatverandering. Voorlopige versie. Nationaal Klimaatcomité. Spanje. 
Eurostat (aangeduid met *) 
- CORINAIR (aangeduid met #) 
Tenzij anders vermeld zijn de ramingen voor alle broeikasgassen afkomstig uit het nationaal verslag. 
Voetnoten: 
a. Spanje heeft een C02-emissieraming van 1800 Gg ingediend. Aangenomen is dat deze emissies 
afkomstig zijn van niet-organisch/niet-recycleerbaar materiaal. 
b. Het Spaanse nationale verslag bevatte geen gegevens over de emissies afkomstig van scheepsbrandstof. 
c. Synthese van onderling afwijkende Eurostat- en in het Spaanse nationale verslag vermelde cijfers. 
147 
Geschatte uitstoot van broeikasgassen in Zweden - 1990 (Gg). 
ZWEDEN CO, CIL NX) NOv CO NMVOC 
1 Alle energievormen samen 55200 
la Brandstofverbruik 55100 
lal Energie-opwekking & 7000 
-omzetting 
la2 Industrie 13400 
la3 Vervoer 23100 
la4 Commercieel/institutioneel 11500 
gebruik 
la5 Huishoudelijk gebruik OAR 
la6 Landbouw/bosbouw OAR 
la7 Overige OAR 
la8 Biomassa 
lb Vluchtige brandstofemissies <100 
lbl Olie & gas <100 
lb2 Steenkoolmijnen 0 
2 Industriële procédés 5000 
2a IJzer & staal 1600 
2b Non-ferro metalen 700 
2c Anorganische chemicaliën 
2d Organische chemicaliën 
2e Niet-metallische mineralen 2500 
2 f Overige 200 
3 Gebruik van oplosmiddelen 300 
3 a Gebruik in verf 100 
3b Ontvetten & chemisch reinigen 50 
3c Fabricage/verwerking chemicaliën 50 
3d Overige 100 
4 Landbouw 500 
4a Gistingsprocessen 500 
4b Dierlijk afval IE 
4c Rijstteelt 
4d Landbouwgrond 
4e Verbranding landbouwafval 
4f Afbranden savannebegroeiing 
6 Afval 300 
6a Stortplaatsen 300 
6b Afvalwater 
6c Overige 33 
33 
1 
4 
17 
10 
OAR 
OAR 
OAR 
0 
196 
188 
100 
100 4 
4 
1 
2 
1 
OAR 
OAR 
OAR 
0 362 
362 
20 
39 
285 
19 
OAR 
OAR 
OAR 
0 
11 
1 
1 
2 1606 
1606 
8 
6 
1503 
69 
OAR 
OAR 
OAR 
0 375 
375 
11 
201 
141 
OAR 
OAR 
OAR 
18 
18 
67 
2 
59 
98 
40 
15 
7 
36 
0 
Totale emissies 61300 329 15 373 1612 540 
Scheepsbrandstof 
Vliegtuigbrandstof 
FNEC 
OAR = Onder andere rubriek 
GRB = Geen raming beschikbaar 
* = Eurostat-gegevens 
U = CORINAIR-gegevens 4200 
OAR 
5700* 
148 
Bronnen: 
Nationaal verslag van Zweden overeenkomstig het Raamverdrag van de Verenigde Naties inzake 
klimaatverandering. Ministerie van Milieu en nationale hulpbronnen - september 1994. 
Eurostat 
- CORINAIR 
Tenzij anders vermeld zijn de ramingen voor alle broeikasgassen afkomstig uit het nationaal verslag. 
149 
Geschatte uitstoot van broeikasgassen in het Verenigd Koninkrijk - 1990 (Gg). 
VERENIGD KONINKRIJK CO, CH4 NX> NO. CO NMVOC 
1 Alle energievormen samen 
la Brandstofverbruik 
lal Energie-opwekking & 
-omzetting 
la2 Industrie 
la3 Vervoer 
la4 Commercieel/institutioneel 
gebruik 
la5 Huishoudelijk gebruik 
la6 Landbouw/bosbouw 
la7 Overige 
la8 Biomassa 
lb Vluchtige brandstofemissies 
lbl Olie & gas 
lb2 Steenkoolmijnen 
2 Industriële procédés 
2a IJzer & staal 
2b Non-ferro metalen 
2c Anorganische chemicaliën 
2d Organische chemicaliën 
2e Niet-metallische mineralen 
2 f Overige 
3 Gebruik van oplosmiddelen 
3 a Gebruik in verf 
3b Ontvetten & chemisch reinigen 
3c Fabricage/verwerking chemicaliën 
3d Overige 
4 Landbouw 
4a Gistingsprocessen 
4b Dierlijk afval 
4c Rijstteclt 
4d Landbouwgrond 
4e Verbranding landbouwafval 
4f Afbranden savannebegroeiing 
6 Afval 
6a Stortplaatsen 
6b Afvalwater 
6c Overige 566000 
560400 
231300 
96700 
120600 
30200 
78900 
2700 
5700 
5700 
7400 
7400 
0 
4800 
2800 
2200 1316 
78 
5 
7 
11 
2 
46 
<1 
3 
4 
1238 
482 
756 
5 
1141 
1004 
125 
12 
b 2078 
2007 
71 
c 3 
0 
93 
13 
80 
11 
4 
7 2710 
2628 
823 
180 
1498 
56 
68 
4 
82 
82 
21 
12 
0 6317 
6284 
57 
65 
5884 
269 
1 
33 
33 
220 
220 
0 1396 
1306 
13 
2 
115 
1 
37 
90 
90 
455 
417 
38 
674 
237 
61 
72 
304 
0 
19 
19 
Totale emissies 577000 4531 108 2740 6682 2540f 
Scheepsbrandstof 
Vliegtuigbrandstof 
FNEC 
OAR = Onder andere rubriek 
GRB = Geen raming beschikbaar 
* = Eurostat-gegevens 
U = CORINAIR-gegevens 7200 d 
1400 e 
36700 * 
150 
Bronnen: 
Klimaatverandering. Verslag van het Verenigd Koninkrijk overeenkomstig het Raamverdrag inzake 
klimaatverandering, januari 1994. De cijfers zijn bijgesteld aan de hand van de recentste 
emissiegegevens voor het VK die zijn opgenomen in het 17e overzicht van milieubeschermings- en 
waterstatistieken. (17th Digest of Environmental Protection and Water Statistics). 
Eurostat 
- CORINAIR 
Tenzij anders vermeld zijn de ramingen voor alle broeikasgassen afkomstig uit het nationaal verslag van 
het VK; deze gegevens zijn bijgewerkt door het Ministerie van Milieu van het VK aan de hand van de 
recentste emissie-inventaris in het 17e overzicht van milieubeschermings- en waterstatistieken. 
Voetnoten: 
a. Niet opgenomen in de totale emissiecijfers. 
b. Op basis van de door het VK verstrekte nationale ramingen van 2500 Gg voor stortplaatsen en 6051 Gg 
voor afvalverbranding. In het verslag van het VK is deze laatste rubriek ondergebracht in categorie 2F. 
c. C02-emissies door afvalverb randing. 
d. Raming van het VK van internationale emissies door scheepsbrandstof. 
e. Raming van het VK van internationale emissies door vliegtuigbrandstof. 
f. NMVOC-emissies als gevolg van veranderingen in het grondgebruik (80 Gg) zijn niet in het totaal 
verwerkt. 
151 
BIJLAGE 2. Scenario's 
152 
"Conventional Wisdom'-scenario: energie-indicatoren 
SCENARIO CONVENTIONAL WISDOM 
Algemene Een "ongewijzigd beleid'-scenario waaruit een traditionele visie op de te 
beschrijving: verwachten ontwikkelingen spreekt Uitgangspunt is dat de economische groei op 
langere termijn geleidelijk afneemt. Hoewel enige vooruitgang wordt geboekt, 
blijven veel van de structurele sociale en economische problemen in de wereld 
bestaan. Het energiebeleid blijft versnipperd, als gevolg van onopgeloste 
tegenstellingen tussen de respectieve doeleinden op het gebied van 
concurrentievermogen, milieu en continuïteit van de voorziening, alsook door 
verschillen in nationale strategieën. 
Macro- Jaarlijkse groei van het BBP van de EU: 2,9% van 1995 tot 2000; 2,4% tot 2005; 
economische 2,2% tot 2010; 1,9% tot 2015; 1,8% tot 2020. Disconto 8% reëel. 
parameters: 
Fiscale situatie: Geen belastinghervorming: Door de reeds hoge belastingdruk is er nog maar 
weinig ruimte voor verdere lastenverzwaring om overheidstekorten binnen de 
perken te houden; externe kosten blijven buiten beschouwing. 
Milieu: Hoewel milieubescherming hoog op de EU-agenda staat, zijn de mogelijkheden 
beperkt door tegenstrijdige economische doelstellingen. Op een aantal gebieden, 
met name S02, NOx, enz. wordt vooruitgang geboekt. Voor de bestrijding van het 
broeikaseffect blijft men zich beperken tot voorzorgsmaatregelen met een geringe 
reikwijdte. 
Energieprijzen: Geleidelijke stijging 
Ruwe olie Reële stijging naarmate steeds meer aan de wereldvraag wordt voldaan door 
($1993) producenten in het Midden-Oosten. 17,6 $ per vat in 1995, 21 $ in 2000, 29 $ in 
Gas 2010 en 31 $ in 2020. 
Door deregulering en uitbreiding van het gasnet dalen de prijzen ten opzichte van 
olie na 2000; deze tendens wordt nog versterkt door een scherpere concurrentie 
Steenkool via de prijzen. 
Internationale winning neemt licht toe, als gevolg van de op langere termijn 
verwachte marginale produktiekosten. De leveringsprijzen zijn laag doordat 
goedkope import de dure inheemse steenkool verdringt. 
Technologie: Nieuwe, efficiëntere technologieën aan vraag- en aanbodzijde vinden enige ingang, 
deels onder impuls van wettelijke normen en deels door toedoen van bedrijven die 
het concurrentievermogen van de industrie willen opvoeren. 
153 
Vraag naar 
energie: 
Olie 
Gas 
Steenkool 
Elektriciteit Voortzetting van het huidige beleid met enige extra aandacht voor 
efficiéntieverbetering. Er wordt een bescheiden en steeds verder teruglopende 
groei van het bruto verbruik verwacht 
Zeer geringe verwachte groei aangezien het gebruik zich steeds meer beperkt tot 
de transportsector. Olie blijft echter de belangrijkste brandstof. 
Primaire brandstof met het snelst toenemende verbruik, met een groeiend aandeel 
in alle eindgebruiksectoren, met name de elektriciteitsproduktie. Deze 
ontwikkeling kan vertragen na 2000, naarmate steenkool aantrekkelijker wordt 
voor de elektriciteitsector. 
Het aandeel van steenkool zal tot het jaar 2000 teruglopen als gevolg van de 
concurrentie van gas als brandstof voor elektriciteitsopwekking. Daarna kan door 
steeds concurrerender prijzen het marktaandeel van steenkool in de 
elektriciteitsector zich weer herstellen. 
Het aandeel van elektriciteit zal op middellange termijn waarschijnlijk toenemen 
in de industriële en de commerciële sector en in de huishoudens, maar tegen 2020 
kan de groei door verzadiging van de markt en toenemende efficiëntie worden 
vertraagd. 
Energievoor­
ziening: 
Olie 
Gas 
Steenkool 
Elektriciteit 
Duurzame 
energie Versnelde toeneming van de afhankelijkheid van import, mogelijk van de huidige 
50% tot tweederde of meer tegen 2020. 
Tot 2010 wordt geen aanzienlijke daling van de interne produktie verwacht. De 
afhankelijkheid van import handhaaft zich min of meer op het huidige peil. 
De interne produktie blijft waarschijnlijk op peil, maar door de snelgroeiende 
vraag zal de invoer in hoog tempo toenemen. Liberalisering en infrastructuur­
ontwikkeling zijn van fundamenteel belang voor verdere penetratie van gas in 
Europa. 
Deregulering en lagere subsidies zullen leiden tot een aanzienlijke inkrimping van 
de communautaire antracietproduktie en tot een snel stijgende import. 
Geen overheidsbeleid inzake kernenergie of inzake de continuïteit van de 
voorziening met geïmporteerde fossiele brandstoffen. Aan het gebruik van geen 
enkele primaire energiebron worden grenzen gesteld. 
De voorziening met duurzame energie kan sterk toenemen, maar bevindt zich 
thans op een zeer laag niveau. Het totale aandeel van duurzame energie zal 
waarschijnlijk laag blijven. 
154 
"Battlefield'-scenario: energie-indicatoren 
SCENARIO BATTLEFIELD 
Algemene Door tegenstrijdigheden in en instabiliteit van het mondiale 
beschrijving: systeem wordt economische integratie sterk bemoeilijkt. Een 
wereldomvattende benadering wordt te ambitieus gevonden. Het 
geo-politieke systeem valt uiteen in een aantal machtsblokken 
waartussen en waarbinnen spanningen en wrijvingen optreden. 
Deze ontwikkeling resulteert in een "Europa à la carte". 
Het energiebeleid is gericht op vermindering van DE 
afhankelijkheid van import; aan de aanbodzijde worden 
maatregelen genomen, onder andere ter bescherming van de 
eigen energieproducerende sectoren, die waarschijnlijk 
succesvoller zullen zijn dan maatregelen aan de vraagzijde. 
Macro- Jaarlijkse groei van het BBP van de EU: 3,1% in de periode 
economische 1995-2000; 1,1% tot 2005; -1,8% tot 2010; 1,4% tot 2015; 1,3% 
parameters: tot 2020. Disconto 7% reëel. 
Fiscale situatie: Geen belastinghervorming: harmonisatie van de BTW en 
accijnzen op basis van de huidige situatie, dus zonder gelijke 
behandeling voor alle brandstoffen; externe kosten worden tot op 
zekere hoogte in beschouwing genomen (transportsector); als 
uitgangspunt voor de vaststelling van de hoogte van de belasting 
gelden nog steeds de financiële behoeften van de overheid. 
Milieu: Voorzorgsbeginsel als uitgangspunt voor het C02-beleid tot 2005, 
waarna definitief het bewijs wordt geleverd dat COj 
daadwerkelijk bijdraagt tot het broeikaseffect Milieuzorg wordt 
dan wel aangegrepen als excuus voor protectionisme en de 
effectiviteit komt herhaaldelijk in het gedrang. 
Energieprijzen: Toenemende afhankelijkheid van een kleiner aantal belangrijke 
leveranciers leidt tot een olieprijsschok. 
Ruwe olie ($1993) Prijsstijging van 16 $ per vat in 1995 tot 24 $ in 2004. 
Prijsexplosie tot een niveau van 40 $ per vat in 2005, waarna de 
prijs terugvalt tot 18 $ in 2009 en vervolgens weer oploopt tot 
28 $ in 2020. 
Gas Gasprijs blijft gekoppeld aan olieprijs, zodat hier ook een 
prijsschok optreedt, zij het met vertraging. 
Steenkool Lage internationale prijzen tot de prijsschok van 2005, met 
daarna een terugval naar het oude niveau. De Europese prijzen 
sporen met de internationale prijzen, maar worden opgedreven 
door de aan de instandhouding van de eigen produktie verbonden 
kosten. 
Technologie: Zoals bij het Conventional Wisdom-scenario - Nieuwe, 
efficiëntere technologieën aan vraag- en aanbodzijde vinden 
enige ingang, deels onder impuls van wettelijke normen en deels 
door toedoen van bedrijven die het concurrentievermogen van de 
industrie willen opvoeren. 
155 
Vraag naar energie: Ondanks pogingen om alternatieve brandstoffen ingang te doen 
vinden, wordt verbetering van de efficiëntie afgeremd door 
spanningen en conflicten. De vraag naar energie zal 
waarschijnlijk toenemen en vervolgens weer teruglopen als 
reactie op de energieprijsschok en de daaruit voortvloeiende 
economische recessie, waarna zij weer zal gaan stijgen. 
Olie Van de prijsschok wordt een aanzienlijk effect verwacht, met 
name in sectoren waarop andere brandstoffen kan worden 
overgeschakeld. De groei van de transportsector zal 
waarschijnlijk worden gestremd, maar kan later weer op gang 
komen, zij het dat hij steeds meer zal worden ingeperkt door 
sociale en milieu-overwegingen. . 
Gas Een sterke groei van de vraag als onderstroom, die echter wordt 
onderbroken door de verwachte prijsschok. 
Steenkool Steenkool wordt steeds meer gezien als een stabielere en veiliger 
energiebron, zodat deze brandstof na 2000 weer veld wint op 
gas, met name wat betreft het gebruik voor 
elektriciteitsproduktie. 
Elektriciteit Nieuwe, efficiëntere technologieën aan vraag- en aanbodzijde 
vinden enige ingang, deels onder impuls van wettelijke normen 
en deels door toedoen van bedrijven die het 
concurrentievermogen van de industrie willen opvoeren. 
Energievoorziening: Het beleid wordt beheerst door onopgeloste conflicten tussen 
verschillende concurrentie-, milieu- en geo-politieke 
overwegingen. 
Olie Beleid is gericht op handhaving van de Europese produktie op 
een zo hoog mogelijk peil, wordt daarbij gesteund door stijgende 
reële prijzen. 
Gas Zoals bij olie zijn maatregelen zoals lage belastingen in het 
produktiestadium erop gericht de eigen produktie te bevorderen 
en op te voeren en de import tot een minimum te beperken. 
Steenkool De produktie loopt geleidelijk terug, maar door middel van 
staatssteun wordt het tempo van deze daling afgeremd. 
Elektriciteit Gepoogd wordt de kernenergiecapaciteit in Europa op het 
huidige peil te handhaven. 
Aan het gebruik van elke primaire energiebron (olie, steenkool, 
gas) worden om veiligheidsredenen grenzen gesteld. 
Duurzame energie Pogingen van de overheid om de sector duurzame energie te 
ontwikkelen hebben slechts weinig succes, i » * 
156 
"Forum'-scenario: energie-indicatoren 
SCENARIO FORUM 
Algemene Door het proces van wereldwijde economische integratie worden 
beschrijving: nieuwe eisen op het gebied van collectief overheidsoptreden 
gesteld. Nationale, Europese en internationale instellingen 
worden geleidelijk gereorganiseerd zodat zij op efficiëntere wijze 
kunnen omgaan met een breder terrein bestrijkende, complexere 
gezamenlijke problemen en belangen. 
Het energiebeleid wordt sterk bepaald door de zorg voor het 
milieu. Door wereldwijde eensgezindheid kunnen positieve acties 
worden ondernomen die het hele energie spectrum bestrijken. 
Macro- Jaarlijkse groei van het BBP van de EU: 2,3% in de periode 
economische 1995-2000; 2,5% tot 2005; -2,5% tot 2010; 2,6% tot 2015; 2,4% 
parameters: tot 2020. Disconto 5% reëel. 
Fiscale situatie: Algemene belastinghervorming: harmonisatie van BTW en 
accijnzen en gelijke behandeling voor alle brandstoffen voor 
energieopwekking; externe kosten worden in beschouwing 
genomen - een op het voorzorgsbeginsel gesteunde benadering 
tot 2005 en een mondiaal beleid voor actieve C02-bestrijding 
daarna leiden tot algemene reële verhogingen van de belastingen 
op brandstoffen. 
Milieu: Een op ecologische overwegingen gebaseerd scenario. Doordat 
vanaf 2005 definitief het bewijs is geleverd voor de 
schadelijkheid van C02 als broeikasgas neemt de bezorgdheid 
over het milieu binnen de samenleving sterk toe en worden 
belangrijke koerswijzigingen in het beleid ingeluid. 
Energieprijzen: Stabiel over de hele linie. 
Ruwe olie ($1993) Constante prijs van gemiddeld 16$ per vat tot 2020, waarachter 
variaties binnen een bandbreedte van 10 tot 20$ per vat 
schuilgaan. De geringe vraag verhindert de producenten de markt 
naar hun hand te zetten. De regeringen van de afnemende landen 
romen het economische voordeel grotendeels af. 
Gas Stijging ten opzicht van olie naarmate door de milieu-eisen 
schone brandstoffen meer in trek komen. 
Steenkool Op de wereldmarkt blijven de prijzen reëel constant als gevolg 
van de milieu-eisen en de daaruit voortvloeiende geringe vraag. 
De gemiddelde EU-prijzen dalen scherp en de dure 
communautaire steenkoolproduktie wordt afgebouwd. 
Technologie: Zoals bij het "Conventional Wisdom'-scenario - Nieuwe, 
efficiëntere technologieën aan vraag- en aanbodzijde vinden 
enige ingang, deels onder impuls van wettelijke normen en deels 
door toedoen van bedrijven die het concurrentievermogen van de 
industrie willen opvoeren - intensieve technologie-overdracht 
157 
Vraag naar energie: Radicale beleidswijzigingen en belangrijke technologische 
ontwikkelingen die erop gericht zijn de groeiende vraag naar 
energie af te remmen. Er wordt gestreefd naar een snelle daling 
Olie van het energieverbruik, maar voor transportsector is dit een 
moeilijke opgave. In deze sector is het doel de vraag naar 
brandstof tot in de eerste jaren van de volgende eeuw te 
stabiliseren en vervolgens terug te dringen, waarbij het aandeel 
van efficiënte dieselmotoren nog wel iets mag toenemen, maar 
het benzineverbruik omlaag moet; tegen 2020 moeten schone 
technologieën op basis van andere brandstoffen dan olie steeds 
meer veld winnen. 
Door de daaraan verbonden milieuvoordelen zal het aandeel van 
gas waarschijnlijk sterk toenemen, zij het dat door de algehele 
Gas vermindering van de energiebehoefte de groei van het 
verbruiksvolume kan worden beperkt. 
Beperkte vraag door milieubezwaren, maar de OTO-activiteit 
wordt opgevoerd om deze te verhelpen. 
Steenkool Ondervindt sterk de invloed van energiezuinig overheidsbeleid en 
vraagregulering door de nutsbedrijven. 
Elektriciteit 
Energievoorziening: Fundamentele beleidswijzigingen en belangrijke OTO-
inspanningen om emissie, met name van C02, te beperken. 
Olie Door de verbeterde winningstcchnickcn kan meer dan voldoende 
geleverd worden om aan de gedaalde vraag te voldoen, maar de 
lage prijzen vormen een belemmering voor het benutten van 
reserves waarvan de exploitatie kostbaarder is. 
Gas Forse eigen produktie, met behulp van technologie. 
Omschakeling van de winning op waterstof ten behoeve van 
nieuwe energietechnologieën tegen 2020. 
Steenkool De eigen steenkoolproduktie wordt in hoog tempo afgebouwd. 
Elektriciteit De kernenergiesector wordt niet afgebouwd en in een aantal 
landen zelfs verder ontwikkeld (Frankrijk, Japan, nieuwe 
industrielanden). Verdere mogelijkheden voor nieuwe 
technologieën. 
Duurzame energie Sterke groei van het aandeel van duurzame energie, nog 
versnellend tegen het eind van de periode wanneer nieuwe 
technologieën en radicale wijzigingen in het landbouwbeleid 
worden geïntroduceerd. 
158 
"Hypermarket'-scenario: energie-indicatoren 
SCENARIO HYPERMARKET 
Algemene De wereldwijde economische integratie gaat door en krijgt een 
beschrijving: eigen dynamiek. Het uitgangspunt voor dit scenario is het vrije 
spel van het marktmechanisme, dat gezien wordt als de beste 
manier om welvaart te genereren en met een complexe en 
onzekere situatie om te gaan. Liberalisering en privatisering 
leveren resultaten op en openen de markt voor nieuwe 
deelnemers die op hun beurt weer nieuwe eisen op dit gebied 
stellen. Een sterk geloof in de principes van de vrije markt leidt 
tot een energiebeleid dat gericht is op minimale 
overheidsbemoeienis en zo efficiënt mogelijk functionerende 
vrije markten, zij het met inachtneming van de wenselijk geachte 
normen. 
Macro- Jaarlijkse groei van het BBP van de EU: 3,2% in de periode 
economische 1995-2000; 2,8% tot 2005; 2,3% tot 2010, 2,1% tot 2015; 1,9% 
parameters: tot 2020. Disconto 10% reëel. 
Fiscale situatie: Enige mate van belastinghervorming: harmonisatie van BTW en 
accijnzen op de huidige grenzen, zonder gelijke behandeling 
voor alle brandstoffen; externe kosten blijven buiten 
beschouwing. 
Milieu: C02-maatregeIen op basis van het voorzorgsbeginsel tot 2005, 
waarna het schadelijke effect van C02 definitief wordt 
aangetoond. De milieuproblemen laten de nationale overheden 
niet onverschillig, maar deze rekenen voor het oplossen van deze 
problemen in de eerste plaats op het marktmechanisme en 
overwegen slechts in tweede instantie het nemen van 
beleidsmaatregelen. De bezorgdheid onder het publiek maakt de 
totstandbrenging van markten voor milieubescherming des te 
noodzakelijker. 
Energieprijzen: Geleidelijke stijging 
Ruwe olie ($1993) Reële prijsstijging naarmate steeds meer aan de wereldvraag 
wordt voldaan door producenten in het Midden-Oosten: 17,6$ 
per vat in 1995, 21$ in 2000, 29$ in 2010 en 31$ in 2020. 
Gas Deregulering en uitbreiding van het net leiden tot lagere prijzen 
vergeleken met olie; deze tendens wordt nog versterkt door 
toenemende concurrentie via de prijzen binnen de gassector. 
Steenkool De wereldmarktprijzen stijgen licht door de op lange termijn 
verwachte marginale produktiekosten. De prijzen binnen de 
Gemeenschap dalen naarmate goedkope import het dure eigen 
produkt verdringt. 
Technologie: Introductie van nieuwe, efficiëntere technologieën aan vraag- en 
aanbodzijde waarbij hoofdzakelijk wordt uitgegaan van de 
marktkrachten en de internationale concurrentie; weinig 
overheidsbemoeienis. 
159 
Vraag naar energie: Hoge economische groei en een terugtredende overheid 
resulteren in uitsluitend om concurrentieredenen gerealiseerde 
efficiëntie verbeteringen; een sterke groei van de energievraag is 
te verwachten. 
Olie Olie ondervindt een hevige concurrentie van goedkope 
leveringen door de gedereguleerde gassector en van 
geïmporteerde steenkool, hoewel in de transportsector het 
olieverbruik waarschijnlijk alleen door verzadigingseffecten zal 
worden beperkt. 
Gas Er ontstaat een stormloop op gas, hoewel er na 2000 sprake is 
van toenemende concurrentie door goedkope geïmporteerde 
steenkool. 
Steenkool De vraag naar steenkool zal naar verwachting op korte termijn 
sterk teruglopen, maar daarna kunnen concurrerende prijzen een 
fors herstel in de elektriciteitsector mogelijk maken. 
Elektriciteit Weinig overheidsbemoeienis wat betreft het aspect milieubehoud. 
Energievoorziening: Geen speciale zorg voor de continuïteit van de voorziening. De 
eigen energieproduktie ontwikkelt zich alleen wanneer dit 
economisch haalbaar is binnen de internationale 
concurrentieverhoudingen en zonder speciale overheidssteun. 
Olie De invoer neemt toe, maar door investeringen in het stadium na 
de winning door de producerende landen wordt de bezorgdheid 
over de continuïteit van de voorziening ten dele weggenomen. 
De eigen produktie ontwikkelt zich in het tempo van de 
prijsstijgingen. 
Gas De afhankelijkheid van import neemt toe, maar door wederzijdse 
commerciële belangen van producenten en afnemers worden de 
voorzieningsrisico's beperkt. 
Steenkool Afschaffing van subsidies en deregulering leiden tot het 
afbouwen van de eigen steenkoolproduktie. 
Elektriciteit Geen overheidsbeleid voor de kernenergiesector. Aan het gebruik 
van geen enkele primaire energiebron worden grenzen gesteld. 
Door de geringe investeringen in of stimulansen voor OTO van 
Duurzame energie de kant van de overheid, is er alleen sprake van groei bij 
commercieel levensvatbare toepassingen van duurzame energie. 
160 
ISSN 0254-1513 
COM(96) 217 def. 
DOCUMENTEN 
NL 14 
Catalogusnummer : CB-CO-96-228-NL-C 
ISBN 92-78-04179-3 
Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen 
L-2985 Luxemburg 
AGn