COMVIISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN 
COM(91)361 Oef. 
Brussel, 21 oktober 1991 
Voorstel voor een 
BESCHIKKING VAN DE RAAD 
tot vaststelling van een werkprogranna voor de uitvoering van het 
specifieke programma voor onderzoek en technologische ontwikkeling 
op het gebied van Industriële en nater laai techno log Ie 
(door de Commissie ingediend) 

J 
TOELICHTING 
In artikel 7, Md 1, eerste streepje, van Beschikking 91/506/EEG van de 
Raad tot vaststelling van een specifiek programma voor onderzoek en 
technologische ont ikke IIng op het gebied van industriële en 
materiaaltechologle Is bepaald dat het in artikel 5, Md 2, bedoelde 
werkprogramma voor advies moet worden voorgelegd aan het comité van 
vertegenwoordigers van de Lid-Staten, dat de Commissie overeenkomstig 
de procedure van artikel 6 bijstaat bij de tenuitvoerlegging van het 
programma. 
in het kader van deze procedure werd op 12 september 1991 een ontwerp 
van het werkprogramma voorgelegd aan het comité, dat evenwel niet In 
staat bleek advies uit te brengen. Het werkprogramma kreeg namelijk 
geen gekwalificeerde meerderheid. De meningsverschillen hadden 
uitsluitend betrekking op de opname van een lijst van gerichte 
projecten (hoofdstuk II.4 van het ontwerp-werkprogramma). Gerichte 
projecten vormen een strategisch onderdeel van het 0 & O-beleid van de 
Gemeenschap en zijn onmisbaar voor de in artikel 130 F bedoelde 
verhoging van het concurrentievermogen van de Europese Industrie. Met 
name het "ml IleuvrlendeIIJke voertuig" Is een onderwerp dat In 
economisch, sociaal en ecologisch opzicht belangrijk Is voor de 
Gemeenschap. Bovendien wordt met dit onderwerp, zoals in Besluit 
90/221/Euratom, EEG betreffende het kaderprogramma uitdrukkelijk wordt 
gesteld, ingespeeld op de behoeften die door de realisatie van de grote 
interne markten zijn ontstaan. 
Krachtens artikel 6, lid 4, van genoemde beschikking van de Raad van 
9 september 1991 dient de Commissie daarom de Raad een voorstel 
betreffende de te nemen maatregelen voor te leggen. 
Het ontwerp-werkprogramma, dat de grondslag vormt voor de In artikel 5, 
lid 2 bedoelde uitnodigingen tot het indienen van voorstellen, moet met 
spoed worden vastgesteld, zodat kan worden voorkomen dat dat de voor de 
versterking van de wetenschappelijke basis van de Europese 
produktindustrie noodzakelijke onderzoek- en ontwikkelingsprojecten met 
vertraging van start gaan. Zolang het werkprogramma niet Is 
goedgekeurd, kan de Commissie geen formele uitnodiging tot het indienen 
van voorstellen publiceren. 
Voorstel voor een RFSCHIKKING VAN DE RAAD 
tot vaststelling van een werkprogramma voor de uitvoering van het 
specifieke programma voor onderzoek en technologische ontwikkeling 
op het gebied van Industriële en materiaaltechnologie 
DE RAAD VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN, 
Gelet op Beschikking 91/506/EEG van de Raad van 9 september 1991 tot 
vaststelling van een specifiek programma voor onderzoek en 
technologische ontwikkeling op het gebied van Industriële en 
materiaaltechnologie (1990-1994)0), Inzonderheid op artikel 6, Md 4, 
Gezien het voorstel van de Commlssle(2), 
Overwegende dat in artikel 5, Md 2, van Beschikking 91/506/EEG Is 
bepaald dat een werkprogramma moet worden opgesteld waarin de 
gedetailleerde doelstellingen en de aard van de te ondernemen 
projecten, alsmede de ter zake vast te stellen financiële bepalingen 
worden omschreven; 
Overwegende dat in artikel 7, lid 1, eerste streepje, van genoemde 
beschikking is bepaald dat dit werkprogramma overeenkomstig de 
procedure van artikel 6 van genoemde beschikking dient te worden 
goedgekeurd; 
Overwegende dat overeenkomstig deze procedure een ontwerp-werkprogramma 
Is voorgelegd aan het comité dat de Commissie bijstaat en dat het, 
aangezien dit comité niet binnen de door de voorzitter vastgestelde 
termijn een gunstig advies heeft uitgebracht, de taak van de Commissie 
is een voorstel voor de te nemen maatregeien bij de Raad in te dienen, 
BESLUIT: 
Enig artikel 
Het in bijlage I opgenomen werkprogramma wordt hierbij vastgesteld. 
Gedaan te .... 
Voor de Raad 
De Voorzitter 
(1) PB nr. L 269 van 25.9.1991, blz. 30. 
(2) PB nr. C (nog niet verschenen). 
INDUSTRIËLE EN MATERIAAL­
TECHNOLOGIE 
(1991 - 1994) 
(Brite/EuRam II) 
Ontwerp-werkprogramma 
- 1 -
I. ACHTERGROND 
Dit programma is het rechtstreekse vervolg op de vorige BRITE/EURAM- en 
Grondstoffen/recyclIng-programma's. Algemeen doel Is bij te dragen tot de 
verjonging van de Europese produktIe-industrie door de wetenschappelijke 
grondslag ervan te versterken vla onderzoek en technologische ontwikkeling 
(0&T0). 0&T0 moet gericht zijn op de Integratie van alle aspecten van de 
levenscyclus van materialen en produkten, waarbij ook rekening wordt 
gehouden met strengere eisen Inzake de aanvaardbaarheid van technologische 
ontwikkelingen. Dat zijn onder meer milieubescherming, 
arbeidsomstandigheden, de voortdurende aanpassing van de kundigheden van 
werknemers aan technologische veranderingen en nieuwe methoden van 
management en organisatie met het oog op een harmonische en doelmatige 
relatie tussen technologie en de werkende mens. 
Het onderhavige werkprogramma is opgesteld overeenkomstig artikel 5, lid 2, 
van de beschikking van de Raad tot vaststelling van het programma. Het omvat 
de volgende delen : 
gedetailleerde doelstellingen en onderzoektaken; 
tenuitvoerlegging uitnodiging tot het Indienen van voorstellen, 
soorten projecten, financiële regelingen. 
Ofschoon elk voorstel voor onderzoek slechts op één element van de 
levenscyclus betrekking hoeft te hebben, kan worden verwacht dat de voorkeur 
zal worden gegeven aan voorstellen die uitgaan van nog te verwezenlijken 
resultaten van een multidisciplinaire aanpak, met uitzicht op een breed 
scala van toepassingen. Bijzondere aandacht zal worden besteed aan 
Initiatieven die de grootst mogelijke toegang tot resultaten bieden aan 
potentiële exploitanten en eindgebruikers, rekening gehouden met de 
wettelijke rechten voor de bescherming van Intellectuele en Industriële 
eigendom. 
II. GEDETAILLEERDE POELSTELLINGEN EN ONDERZOEKTAKEN 
Gebied 1 ; Materialen - Grondstoffen 
De inspanningen op dit gebied worden geconcentreerd op het verbeteren van de 
prestaties van zowel geavanceerde als traditionele materialen tegen kosten 
die een concurrerend gebruik ervan door de Industrie in een breed scala van 
toepassingen mogelijk maken. Een en ander houdt ook het verbeteren in van de 
technologieën om de grondstoffenvoorzlening veilig te stellen alsmede het 
verbeteren van recycling-techno log leen, waardoor een geïntegreerde 
benadering van de gehele levenscyclus van materialen wordt bevorderd. Het 
omvat ook het kosteneffectief gebruik van nieuwe materialen in een breed 
spectrum van produkten en toepassingen alsmede hun verspreiding naar nieuwe 
toepass i ngsdomeInen. 
GRONDSTOFFEN EN RECYCLING 
1.1. GRONDSTOFFEN 
1.1.1. ExplorattetechnoloQle 
Doelstel Iingen 
Ontwikkeling van nieuwe of verbeterde en goedkope gereedschappen en betere 
geologische concepten voor exploratie in de mijnbouw. Verbetering van de 
- 2 -
desbetreffende kennis en apparatuur en van de detectie- en 
controletechnieken alsmede van de methoden om verontreinigde mijngebieden in 
kaart te brengen. 
Onderzoektaken 
1.1.1.1. Ontwikkeling en beproeving van geavanceerde methoden voor de 
exploratie en de ontdekking van ertslagen en evaluatie van 
bekende doelgebieden. 
1.1.1.2. Verfijning van ertslaagmodellen en exploratieconcepten. 
1.1.1.3. Verfijning van methoden en technieken voor het berekenen van 
ertsvoorraden. 
1.1.1.4. Ontwikkeling en verbetering van op multidata-analyse gebaseerde 
geïntegreerde systemen. 
1.1.1.5. Ontwikkeling en beproeving van nieuwe en verbeterde rendabele 
geofysische en geochemlsche exploratiemethoden zoals meting van 
transiënte elektromagnetische verschijnselen (TEM), optische 
speetromemtrIe en analyse van elementen van de platlnagroep 
(PGE). 
1.1.1.6. Toepassing en evaluatie van recent ontwikkelde 
exploratietechnieken zoals de geofysische grondradar, seismische 
methoden en aan boord van vliegtuigen geïnstalleerde systemen en 
evaluatie van bredere toepassIngmogeIIJkheden daarvan. 
1.1.1.7. Ontwikkeling van geavanceerde explorâtle-apparatuur, onder meer 
miniaturisering van instrumenten zoals spectrometers en zich In 
het boorgat bevindend gereedschap, en ontwikkeling van meer 
rendabele boortechnieken. 
1.1.1.8. Ontwikkeling en beproeving van exploratietechnieken voor 
milieubewaking en opsporing en in kaart brengen van 
verontreinigde gebieden rond mijnen en steengroeven (zie ook 
1.1.2.7 en 1.1.2.8). 
1.1.2. MlIntechnologle 
Doelstel IIngen 
Ontwikkeling van technieken die kunnen leiden tot produktivlteltsverhoging 
zoals door verlaging van de bedrijfskosten voor miJnbouwwerkzaamheden die 
betrekking hebben op milieu- en veiligheidsaspecten en de mogelijkheid om de 
sociale en economische effecten van mijnbouw en steenwlnning te evalueren. 
Onderzoektaken 
1.1.2.1. Ontwikkeling van technieken en systemen voor de winning van 
gesteenten en continu-steenwinnlng en mijnbouw. 
1.1.2.2. Ontwikkeling van gespecialiseerde technieken ter verbetering van 
de veiligheid en de arbeidsomstandigheden, en voor 
mi Iieubescherming. 
1.1.2.3. Ontwikkeling van selectieve exploitatiemethoden waarbij 
afvalproduktIe zoveel mogelijk wordt beperkt (zie ook 1.1.3.6). 
- 3 -
1.1.2.4. Ontwikkeling van nieuwe concepten voor dagbouw zowel als nieuwe 
concepten met het oog op de optimalisatie en integratie van 
miJnbouwwerkzaamheden zoals opvullen, boren, schieten en 
vervoer. 
1.1.2.5. Verbetering van modellerIngs- en praktische technologieën voor 
ondersteuningssystemen, bodemversterking en 
stabllIteltsberekening. 
1.1.2.6. Ontwikkeling van multidata-analyse en geavanceerde modellering 
en simulatie voor het beheer en de planning van 
mlJnbouwwerkzaamheden met computerhulp. 
1.1.2.7. Ontwikkeling van simulatie-, model Ierings- en experimentele 
technieken met het oog op de optimale sanering van verlaten 
mijnen met inbegrip van hun gebruik voor afvalbestemming(zle ook 
1.1.1.8). 
1.1.2.8. Ontwikkeling van technieken waarmee de sociale en economische 
gevolgen van strengere mllleu-eisen voor mijnen en steengroeven 
kunnen worden geëvalueerd (zie ook 1.1.1.8). 
1.1.3. Verwerking van mlInprodukten 
Doelstel IIngen 
Verbetering van bestaande processen en ontwikkeling van innoverende 
technologieën voor toepassing In reële bedrijfsomstandigheden op basis van 
onderzoek op laboratoriumschaal en optimalisering van methoden en technieken 
voor gebruik bij de verwerking van de Ifstofconcentraten, mijnafval en 
restmaterialen van mijnen en metaalbedrijven met het oog op verlaging van de 
produktIekosten van nieuwe en bestaande Installaties en het oplossen van 
mi Iieuproblemen. 
Onderzoektaken 
1.1.3.1. Karakterisering van industriële delfstoffen en gesteenten met 
het oog op het verbeteren van de verwerk ingstechnolog Ie en 
geschiktheid voor alternatief gebruik. 
1.1.3.2. Verbetering van fysische en chemische technieken voor 
de I fstoffenscheId i ng. 
1.1.3.3. Verbetering van de technieken voor de verwerking van delfstoffen 
en van metallurgische technieken zoals hydro-, biohydro-, 
elektro- en pyrometallurgle (waaronder ook slakchemle). 
\ 
1.1.3.4. Ontwikkeling van technologieën waarmee emissies en 
energieverbruik kunnen worden beperkt en de aanvaardbaarheid van 
de aangevoerde grondstoffen in delfstof- en steenverwerkende 
bedrijven kan worden vergroot. 
1.1.3.5. Ontwikkeling van methoden en technieken voor het fixeren en 
stabiliseren van metalen en toxische samenstellingen In 
restmaterialen, mijnafval, slakken en afval. 
1.1.3.6. Ontwikkeling van nieuwe verwerkingsmethoden en -apparatuur 
waarmee de kwaliteit en de opbrengst kunnen worden verhoogd en 
de afva(produktie kan worden beperkt (zie ook 1.1.2.3). 
- 4 -
1.1.3.7. Ontwikkeling van Instrumenten, met name sensoren, voor de 
bewaking van processen, materialen en produktkwalltelt. 
1.1.3.8. Ontwikkeling van wiskundige modellen en simulaties van 
de Ifstofverwerk Ing en metallurgische processen en Integratie 
daarvan In bedrijven. Ontwikkeling van expert- en 
geautomatiseerde systemen. 
1.2. RECYCLING 
1.2.1. Recycling en terugwinning van Industrieel afval waaronder 
nonferrometalen 
Doe Iete111ngen 
Ontwikkeling van nieuwe technologieën voor fysische en/of chemische 
behandeling van residuen, schroot en Industrieel afval met het oog op 
verbetering van de terugwinning en beperking van milieuproblemen. Onderzoek 
op dit gebied moet betrekking hebben op pyrometallurgle, hydrometailurgle en 
zuiveringstechnieken voor de verwerking van complexe restmaterialen, 
legeringen en schroot met verschillende elementen. 
Onderzoektaken 
1.2.1.1. Karakterisering, Identiflëring, class if leer Ing en kwantificering 
van secundaire materialen en gebruikte nonferrometalen afkomstig 
van industriële activiteiten. Ontwikkeling van methoden voor de 
kwaliteitscontrole van secundaire materialen vóór recycling, 
gebruik of gecontroleerd storten. 
1.2.1.2. Optimalisering van scheidings-, concentratie- en recycling-
processen op Industrieel niveau met het oog op energiebesparing, 
flexibele toevoer, concentratie en emissiebeperking. 
1.2.1.3. Ontwikkeling van nieuwe scheidings-, concentratie- en recycling-
processen met het oog op meer rendabele terugwinning van 
waardevolle materialen, onder meer vuurvaste materialen, uit 
schroot en Industrieel afval zodat externe verontreiniging kan 
worden voorkomen. 
1.2.1.4. Ontwikkeling van rendabele pyrometaIlurglsche processen zoals 
plasma en laserprocessen die kunnen werken met ongelijkmatige 
toevoer- concentraties, zodat basis-, speciale en edele metalen 
kunnen worden teruggewonnen uit Industrieprodukten, 
metaalhoudend industrieel afval, complexe restmaterialen, 
opgebruikte katalysatoren en gebruikte goederen en apparatuur. 
\ 
1.2.1.5. Ontwikkeling van rendabele biohydrometallurglsche-, 
fotocatalytIsche en hydrometailurglsche processen voor de 
verwerking van slak, restmaterialen, vloeibare en vaste 
industriële afvalstoffen met het oog op de terugwinning van 
metalen, zouten en waardevolle materialen, alsmede ontsmet ting 
zodat verontreiniging zoveel mogelijk wordt beperkt. 
1.2.1.6. Ontwikkeling van geavanceerde technologieën voor het beperken en 
raffineren van secundaire produkten en afvalstoffen, b.v. door 
middel van de wervelbedtechnologle, elektrolyse in waterige 
oplossing, vacuümdlstI Mat Ie, plasmatechno log Ie, elektrolyse In 
gesmolten zout en chlor I detechno log Ie. 
- 5 -
1.2.1.7. Ontwikkeling van technologieën voor de terugwinning en recycling 
van materialen waarin organische en metaal/kunststof-
verbindingen aanwezig zijn, met beperking van milieuschade. 
1.2.1.8. Ontwikkeling van computermodellen voor de beoordeling van de 
economische levensvatbaarheid en de beschikbaarheid van 
secundaire materialen met het oog op recycling en metallurgische 
modellen en het voorspellen van het effect van meervoudige 
recycling op de eigenschappen en de verwerkbaarhe id van 
grondstoffen. 
1.2.2. Recycling, terugwinning en hergebruik van geavanceerde materialen 
Doelstel Iingen 
Verbetering van recycling-technolog leen waarbij ernaar wordt gestreefd het 
afval van geavanceerde materialen opnieuw te gebruiken met het oog op het 
verbeteren van de kwaliteit van nieuwe hoogwaardige produkten of 
verbindingen met grote economische waarde. 
Onderzoektaken 
1.2.2.1. Karakterisering, class I f leer Ing en kwantificering van het afval 
van geavanceerde materialen en ontwikkeling van methoden voor de 
kwaliteitsbewaking van secundaire grondstoffen vóór recyllng, 
hergebruik of gecontroleerd storten. 
1.2.2.2. Ontwikkeling van analyse- en marketing-technleken voor 
identificatie. Ontwikkeling van veilige, rendabele technologieën 
voor de recycling van restmaterialen en schroot afkomstig van 
organische en anorganische composieten en andere geavanceerde 
mater ialen. 
1.2.2.3. Ontwikkeling van évaluâtiemodeII en voor de economische 
levensvatbaarheid en de beschikbaarheid van geavanceerde 
materialen met het oog op recycling en voor het voorspellen van 
de effecten van meervoudige recycling op de fysische 
eigenschappen en de verwerkbaarheid van de oorspronkelijke 
mater ialen. 
NIEUWE EN VERBETERDE MATERIALEN EN DE VERWERKING DAARVAN 
1.3. STRUCTURELE MATERIALEN 
1.3.1. Metalen en metaaImatrIxcomposleten 
\ 
Doelstellingen 
Zorgen dat er voldoende vooruitgang wordt geboekt om de mogelijkheden van 
nieuwe legeringen, composieten en de verwerking daarvan volledig te kunnen 
benutten; in het bijzonder technologieën waarmee de problemen In verband met 
serleproduktIe kunnen worden aangepakt. Voorts ook de ontwikkeling van tegen 
hoge temperaturen bestendige super legeringen, IntermetalIIsche verbindingen, 
metaal poeders, metaalglas, hardmetaien, slijtvaste legeringen en coatings 
die nodig zijn voor specifieke toepassingen met complexe 
ontwerpspeelfI cat les. 
- 6 -
Onderzoektaken 
1.3.1.1. Ontwikkeling van rendabele technologieën voor de synthese en de 
produktie van metallische materialen en legeringen, gericht op 
een breder gamma hoogwaardige elndprodukten met hoog 
prestatlepel I. 
1.3.1.2. Ontwikkeling van legeringen, structurele intermetalMsche 
verbindingen en metaaImatrlx-composletsystemen met specifieke 
prestatie-eigenschappen zoals grotere stijfheid, betere 
sterkte/gewicht-verhouding, milieuvriendelijkheid en bestandheid 
tegen hoge temperaturen. 
1.3.1.3. Prestatieverbetering dank zij grotere kennis van de 
poedermorfologle en de grensvlakeigenschappen van 
metaaImatrlxcomposleten. 
1.3.1.4. Ontwikkeling van dunne of dikke coatIngsystemen met betere 
functionele eigenschappen voor metaal substraten. 
1.3.1.5. Toepassing van computers Imul atletechnleken met koppeling van 
micro- en macro-structuurmodel Ier Ing. 
1.3.1.6. Ontwikkeling van technieken voor de evaluatie van de 
langetermlJn-stabiIItelt en het gedrag van metallische 
materlalen. 
1.3.2. Keramiek, keramiekmatrIxcomoosieten en geavanceerde glasmaterialen 
Doelstel Iingen 
Betere kennis en ontwikkeling van de technologie op cruciale gebieden zoals 
kwaliteit, verwerkbaarheid en betrouwbaarheid, met bijzondere aandacht voor 
voordelige verwerking en sterke, foutvrije produkten. 
Onderzoektaken 
1.3.2.1. Ontwikkeling van hogetemperatuurmaterlalen met grotere sterkte, 
hardheid, geleidbaarheid en corrosie- en si IJtvastheld. 
1.3.2.2. Optimalisatie van poeders als uitgangsmateriaal. 
1.3.2.3. Ontwikkeling van voordelige verwerkingstechnieken met hoge 
opbrengst van hoogwaardige materialen, zodat hiervoor nieuwe 
toepassingsgebieden kunnen worden geopend. 
1.3.2.4. Verbetering van de «consistentie en de betrouwbaarheid van 
componenten, onder meer langetermlJn-stabiIItelt in bedrijf. 
1.3.2.5. Verbetering van bestendigheid tegen thermische schokken, 
kruipvastheid, warmte-Isolât levermogen en oxidatie- en 
corrosiegedrag bij hoge temperaturen. 
1.3.2.6. Ontwikkeling van probabilistische ontwerpmethoden voor 
hoogwaardige componenten. 
1.3.2.7. Ontwikkeling van technologieën voor oppervlaktebehandeling als 
hulp bij fabricage en gebruik. 
- 7 -
1.3.2.8. Toepassing van computersimulatietechnieken met koppeling van 
micro- en macrostructuurmodellering. 
1.3.2.9 Ontwikkeling van technieken voor de evaluatie van de 
langetermlJn-stabi11 telt en het gedrag van keramische 
materlalen. 
1.3.3. Polymeren en polvmeermatrIxcomposleten 
Doelstel Iingen 
Meer inzicht verkrijgen in de prestatie/structuurmoge11Jkheden van deze 
materialen en betere kennis van de verhouding tussen materiaaleigenschappen 
en verwerkingsprocessen. Dergelijke vooruitgang is mogelijk dank zij 
Innoverende ontwerp- en verwerkingsmethoden. Tegemoetkomen aan milieu­
overwegingen met nieuws technische thermoplasten die hun mechanische 
eigenschappen ook bij hoge temperaturen behouden en die kunnen worden 
geproduceerd door middel van goedkopere thermische verwerkingsprocessen. 
Onderzoektaken 
1.3.3.1. Ontwikkeling van rendabele polymeermaterialen, composieten, 
vezels en lijmsoorten voor een breder scala van 
toepassingsgebieden met betere materiaaleigenschappen zoals 
bestendigheid tegen agressieve omgevingen, hoge temperaturen, 
druk, schokbelast ing en oplosmiddelen. 
1.3.3.2. Ontwikkeling van polymeermaterialen met specifieke eigenschappen 
om de milieu-effecten ervan te beperken, zoals biologische 
afbreekbaarheid, terugwlnbaarheld en mogelijkheid tot 
hergebruik. 
1.3.3.3. Ontwikkeling van voordelige verwerkingstechnieken met hoge 
opbrengst voor hoogwaardige materialen. 
1.3.3.4. Onderzoek naar nieuwe compos let types zoals moleculaire en 
zelfversterkende composieten. 
1.3.3.5. Beoordeling van vezel/matrix-grensvlakken bij composieten door 
de ontwikkeling van nlet-lnvasleve technieken. 
1.3.3.6. Ontwikkeling van hoogwaardige, vooraf geïmpregneerde, half 
afgewerkte produkten voor compos letcomponenten, met toepassingen 
in gevallen waar grote sterkte en taaiheid zijn vereist. 
1.3.3.7. Ontwikkeling van intelligente procesontwerp- en 
-besturingstechnieken, voor polymeermaterialen en composieten 
daarvan. 
1.3.3.8. Toepassing van specifieke behandelingen voor het verbeteren van 
goedkope polymeermaterialen tot klantspecifleke hoogwaardige 
componenten. 
1.3.3.9. Toepassing van wiskundige modellen voor optimalisatie van 
materialen, produkten en processen. 
- 8 -
1.3.3.10. Ontwikkeling van gecombineerde en volledige geïntegreerde 
transformatietechnieken, zoals spultgleten, laminer Ing, 
meerlagen-en sandwichvorm Ing, voor Innoverende hoogwaardige 
structurele materialen. 
1.4. FUNCTIONELE MATERIALEN VOOR TOEPASSINGEN W MAGNETISCHE. 
SUPERGELEIDENDE. OPTISCHE. ELEKTRISCHE EN BIQMATERIALEN 
1.4.1. Magnetische materialen 
Doe Iste11i ngen 
Voldoen aan de eisen voor gemakkelijk verwerkbare nieuwe materialen met 
betere magnetische eigenschappen, bij voorbeeld geavanceerde magnetische 
materialen zoals harde, hal fharde en zachte magneten, en integratie daarvan 
in componenten en systemen. 
Onderzoektaken 
1.4.1.1. Ontwikkeling van magnetische materialen zoals de nieuwe 
zeldzame-aardmetalen, met rendabele verwerkIngsmogeIIJkheden. 
1.4.1.2. Ontwikkeling en verwerking van materialen met verbeterde 
magnetische prestaties bij hoge temperaturen en ontwikkeling van 
betere permanent magnetische buikmaterialen met hoger 
energieprodukt en beter volumetrisen rendement voor specifieke 
toepassingen zoals in elektromotoren en andere elektrische 
Inricht ingen. 
1.4.1.3. Verbetering van de structurele mogelijkheden van magnetische 
materialen door Innoverende methoden voor de synthese, de 
verwerking en de samenstelling ervan. 
1.4.1.4. Verbetering van de functionele mogelijkheden van magnetische 
materialen door meerlagenvorming. 
1.4.2. Supergeleidende materialen bil hoge temperaturen 
Doelstel Iingen 
Ontwikkeling van supergeleidende materialen met hoge kritische temperatuur 
en hoge stroom- en fIuxdichtheid voor toepassingen in stroomvoorziening, die 
bij lage verwerkingstemperaturen met andere materialen kunnen worden 
gecombineerd. Kennis verwerven van de nieuwe supergeleidende materialen en 
de instrinsieke eigenschappen ervan. 
Onderzoektaken * 
1.4.2.1. Ontwikkeling van betrouwbare en rendabele processen voor de 
fabricage van componenten van supergeleidende materialen voor 
hoge stroomsterkten zoals bedrading, kabels en lagen. 
1.4.2.2. Opstelling van een ontwerpmethodologie met het oog op grotere 
betrouwbaarheid van componenten, In het bijzonder voor de 
produktie van bedrading, kabels en dunne en dikke lagen. 
- 9 -
1.4.2.3. Ontwikkeling van verwerkingsprocessen zoals sol-gel, mengen, 
sinteren en spuittechnieken voor de bereiding van goed 
gekarakteriseerde en zorgvuldig samengestelde poeders voor 
supergeleiders. 
1.4.2.4. Beter inzicht In de basisverhouding tussen eigenschap, structuur 
en stoëchiometrIe, onder meer elektrische en magnetische 
eigenschappen, afhankelijk van fasescheidings-, anisotropie- en 
korrelgrenseffecten. 
1.4.3. Elektrisch en ionisch geleidende materialen 
Doelstel Iingen 
Bevordering van de synthese/verwerkingstechnologie voor elektrisch 
geleidende materialen en geleidende-mater lalenmatrices waarvan de 
technologische ontwikkeling nog In de kinderschoenen staat. Aanboren van 
nieuwe toepassingsgebieden zoals elektrische bedrading, energie-opslag en 
akoestische Inrichtingen. Ontwikkeling van de benodigde materialen voor 
brandstofcel systemen voor de produktIe van schone elektriciteit. Beter 
begrip van de grenzen van de huidige technologie en de middelen waarmee deze 
grenzen met behulp van nieuwe verwerkingsmethoden kunnen worden 
overschreden. 
Onderzoektaken 
1.4.3.1. Ontwikkeling van elektrische materialen met betere 
geleldlngselgenschappen, grotere sterkte en betere 
vermoeiingselgenschappen, corroslevastheld en thermische 
weerstand, en beter vonkeroslegedrag. 
1.4.3.2. Ontwikkeling van vaste Ionisch geleidende materialen voor vaste 
elektrolyten In energieomzettIngsInrichtingen. 
1.4.3.3. Ontwikkeling van systemen van polymeermaterialen met anorganisch 
vulmateriaal voor de verwerking van grote volumes of voor 
gebruik in verpakking en bij lassen. 
1.4.3.4. Bepaling van het verband tussen de structuur en de elektrische 
en akoestische eigenschappen van polymeermaterialen. 
1.4.3.5. Ontwikkeling van in de tijd geharde legeringen en meerlagen-
composietmaterlalen waarin groot elektrisch en thermisch 
geleidingsvermogen of hoge elektronenemissie gecombineerd zijn 
met betere mechanische eigenschappen en corrosievastheld. 
1.4.4. optische materialen 
\ Doelstel IIngen 
Oplossing van hangende problemen zoals de beschikbaarheid van ultrazulvere 
materialen met laag optisch verlies voor transmissiesystemen, en 
materiaalverwerking, onder meer de fabricage van materialen door middel van 
chemisch opdampen (CVD) in twee of drie dimensies. 
Onderzoektaken 
1.4.4.1. Ontwikkeling van nieuwe glastypes met variabele 
IichtdoorlatIngselgenschappen, samen met rendabele technologieën 
voor de toepassing ervan. 
- 10 -
1.4.4.2. Ontwikkeling en karakterisering van nlet-lInealre optische 
materialen, waaronder organische materialen en tussenprodukten. 
1.4.4.3. Ontwikkeling van actieve coatings zoals magnetische en piëzo-
elektrische oppervlakte lagen en lagen met chemische kleurstoffen 
voor sensoren. 
1.4.4.4. Optimalisering van elektrolumlnlscente, eiektrochrome, 
fotochrome en thermochrome verschijnselen voor de produktIe van 
optische materialen met gecontroleerde I lentdoor lat Ing en 
-opwekking. 
1.4.5. Blomaterialen 
Doelstel IIngen 
Voldoen aan de eisen inzake nieuwe blomaterialen waaronder metaal legerIngen, 
keramiek, composieten, glas, polymeren en lijm voor toepassingen zoals 
orthopedische en tandheelkundige Implants, vervangingsmiddelen voor zacht 
weefsel en lichaamsvocht, en Interne of externe Inrichtingen van permanente 
of tijdelijke aard. Ontwikkeling van technologieën voor rendabele 
stukgoedfabrleage, klinische procedures en revalidatlesystemen. 
Onderzoektaken 
1.4.5.1. Ontwikkeling van bijzondere en voor heelkunde geschikte 
materialen met blo-compatibele en bIofuncttonele eigenschappen 
voor apparaten en mechanisch belaste Implantatan. 
1.4.5.2. Ontwikkeling van technieken voor het innoverend ontwerp, de 
modellering en het klinisch testen van nieuwe structuren en 
complex gevormde componenten en apparaten waarin alle aspecten 
van betrouwbaar blo-actief functioneren zijn gecombineerd 
compatibiliteit tussen menselijk weefsel en Implantaten. 
1.4.5.3. Ontwikkeling van oppervlaktebehandelIngstechnleken voor medische 
toestellen ter voorkoming van erosie en corrosie en ter 
bevordering van de blolntegratI eel genschappen. 
1.5. MATERIALEN VOOR MASSACONSUMPTIEGOEDEREN 
1.5.1. Verpakkingsmaterialen 
Doelstel Iingen 
Verbetering van de benodigde technologie voor rendabele verwerking, zoals 
automatisering en on-line besturing, Invoering van natuurlijke materialen, 
vervanging van toxische materialen en betere recycling van 
mater i aaI systemen. 
Onderzoektaken 
1.5.1.1. Ontwikkeling van milieuvriendelijke verpakkingsmaterialen die 
opnieuw bruikbaar, recycleerbaar of afbreekbaar zijn en niet-
toxisch zijn In gebruik of bij weggooien. 
1.5.1.2. Verbetering van de huidge verwerkingsmethoden met het oog op 
hogere produktI vite it en hoogwaardiger verpakkingsprodukten. 
- 11 -
1.5.2. Nieuwe bouwmaterialen 
Doelstel IIngen 
Verbetering van de thans gebruikte materialen in de bouwsector en de 
ontwikkeling van nieuwe materialen, waaronder composieten, waarin 
functionele en constructie-eigenschappen zijn gecombineerd. 
Onderzoektaken 
1.5.2.1. Ontwikkeling van nieuwe materiaaltechnologieën met het oog op 
betere warmte- en geluidsisolatie en mechanische sterkte. 
1.5.2.2. Invoering van nieuwe produktIe- en assemblagemethoden waarin een 
hoge mate van automatisering kan worden toegepast. 
1.5.2.3. Onderzoek naar de aantasting van bouwmaterialen en -systemen bij 
blootstelling aan lucht, water, verontreiniging, 
uitravloletstralIng, temperaturen en vochtigheid. 
1.5.2.4. Ontwikkeling van speciale lijmsoorten die fungeren als bind- en 
versterkingsmiddel en voor hybride geprefabriceerde systemen. 
1.5.2.5. Ontwikkeling van technieken voor het gebruik van metallische of 
organische materialen ter versterking van beton, glas en 
keramiek, met het oog op de ontwikkeling van systemen met grote 
corrosievastheid, goede warmte- en geluidsisolatie en betere 
brandveiIIgheld. 
Gebied 2 : Ontwerp en fabricage 
Doel is de industrie beter in staat te stellen produkten te ontwerpen en te 
fabriceren die tegelijk van hoge kwaliteit, gemakkelijk te onderhouden, en 
in hoge mate concurrerentieel, milieuvriendelijk en sociaal aanvaardbaar 
zijn. 
2.1. ONTWERP VAN PRODUKTEN EN PROCESSEN 
2.1.1. Innoverende gereedschappen en technieken 
Doelstel IIngen 
Ontwikkeling van ontwerpgereedschappen zoals beslissing-ondersteunende 
systemen ter bevordering van goedkopere fabricage, assemblage, ontmanteling 
en betrouwbare en ergonomische produkten. 
\ Onderzoektaken 
2.1.1.1. Ontwikkeling van beslissing-ondersteunende systemen ten behoeve 
van ontwerpwerkzaamheden voor materialen en gestandaardiseerde 
componenten, waarin onder meer wiskundige modellen, produktIe­
el genschappen, produktprestatles en antropometrIsche gegevens 
worden gebruikt. 
2.1.1.2. Ontwikkeling van methoden voor validatie en certificatie van 
gereedschappen voor ontwerp-ondersteun ing, -modellering en 
-analyse. 
- 12 -
2.1.1.3. Ontwikkeling van technieken voor het beperken van de 
doorlooptijd tussen ontwerp en produkt op basis van 
waardenanalyses, modelberekeningen, simulaties en technieken 
voor de snelle ontwikkeling van prototypes 
2.1.1.4. Ontwikkeling van een methodologie voor het opstellen van 
modellen van het gehele ontwerpproces, van concept tot 
gedetailleerd ontwerp, met onder meer voorstelling van het 
functionele tolerantiegebied, en validatie van deze aanpak. 
2.1.2. ontwerpmethode log leen voor complexe componenten 
Doelstel IIngen 
Ontwikkeling van methoden waarmee multifunctionele componenten in het 
produktontwerp kunnen worden opgenomen. Uitbreiding van de mogelijkheden van 
uiterst nauwkeurige en mlcro-englneerIng systemen, samen met ontwerpen voor 
micro-m inlaturI sat Ie. 
Onder zoek t aken 
2.1.2.1. Ontwikkeling van nieuwe methoden en toepassingen voor het 
ontwerpen van multifunctionele componenten. 
2.1.2.2. Ontwikkeling van een multidisciplinaire aanpak bij het ontwerpen 
van geïntegreerde systemen zoals mechatronlca, optomatronlca en 
meercomponentensystemen. 
2.1.2.3. Ontwikkeling van ontwerpmethodologleen voor uiterst nauwkeurige 
en micro-engineeringsystemen met betrekking tot de mechanica en 
het gedrag van materialen op microstructureel niveau. 
2.1.3. Onderhoudbaarheid en betrouwbaarheid 
Doelstel IIngen 
Ontwikkeling van ondersteunende gereedschappen, waaronder sensorsystemen, 
met het oog op betere prestaties en grotere betrouwbaarheid en 
onderhoudbaarheid van produkten. Uitbreiding van de mogelijkheden en 
toepassingen van wiskundige modellen ter ondersteuning van 
ontwerpactiviteiten, onder meer Integratie van modellerIngstechnleken met 
gebreken- en foutenanalyses die nodig zijn met het oog op betrouwbaarheid en 
preventief onderhoud. 
Onderzoektaken 
2.1.3.1. Verbetering van ontwerpmethoden en model IeringsmogelIjkheden 
voor produkten en processen met betrekking tot kwaliteit, 
betrouwbaarheid, duurzaamheid onderhoudbaarheid en veiligheid. 
2.1.3.2. Ontwikkeling van betrouwbaarheld-ondersteunende systemen die 
informatie verschaffen over het gedrag van componenten op basis 
van een analyse van de degradatie en het falen. 
2.1.3.3. Ontwikkeling van technieken voor preventief onderhoud, waaronder 
toestandbewaking en trillingsanalyse. 
- 13 -
2.1.3.4. Ontwikkeling van het ontwerp van geïntegreerde systemen met 
gebruikmaking van sensoren met betere prestaties en grotere 
betrouwbaarheid. 
2.1.3.5. Ontwikkeling van technieken voor het beperken van geluid en 
trillingen afkomstig van produkten en produktle-apparatuur. 
2.2. FABRICAGE 
2.2.1. Gereedschappen. technieken en systemen voor hoogwaardige fabricage 
Doe Iste111ngen 
Ontwikkeling van bekwaamheid-ondersteunende technologieën waardoor 
menselijke bekwaamheden en beoordelingen bij het fabricageproces effectlever 
worden. Ontwikkeling van Innoverende gereedschappen en technieken voor 
hoogwaardige en kosteneffectieve fabricagesystemen met het oog op betere 
procesbesturing, grotere nauwkeurigheid en snellere werking en de Integratie 
van nieuwe verwerkIngstechnolog leen met traditionele fabricageprocessen. 
Onderzoektaken 
2.2.1.1. Ontwikkeling van verbeterde modellen voor de exploitatie van op 
kennis gebaseerde systemen voor fabricageprocessen. 
2.2.1.2. Verbetering van systemen, met Inbegrip van robotics, voor het 
klemmen, vervoeren en veilig behandelen van werkstukken bij de 
fabricage. 
2.2.1.3. Ontwikkeling van rendabele fabricageprocessen zoals snijden, 
frezen, slijpen, vormen, lassen en lijmen met het oog op hogere 
produktivitelt, kwaliteit en nauwkeurigheid. 
2.2.1.4. Ontwikkeling van rendabele processen met sterke stralenbundels, 
vezel optica voor het afgeven van stralenbundels en geassocieerde 
acoustische en optische inspectie- en beproevingstechnieken. 
2.2.1.5. Ontwikkeling en integratie van technologieën die betrekking 
hebben op hoogwaardige oppervlaktebehandeling binnen het 
fabr icageproces. 
2.2.1.6. Ontwikkeling van flexibele en economische fabricagesystemen voor 
kleine aantallen van een groot aantal varianten. 
2.2.2. Fabricagetechnieken voor' Industrieel gebruik van geavanceerde 
materialen 
\ 
Doelstel Iingen 
Ontwikkeling van rendabele en doelmatige fabricagetechnieken waardoor alle 
mogelijkheden van geavanceerde materialen kunnen worden benut. 
Onderzoektaken 
2.2.2.1. Verbetering en uitbreiding van de mogelijkheden van directe of 
vrijwel directe vorming van geavanceerde materialen, onder meer 
geautomatiseerde fabricage van voorgevormde produkten. 
- 14 -
2.2.2.2. Ontwikkeling van rendabele machinale bewerkingstechnieken voor 
moeilijke en geavanceerde materialen, waar mogelijk In samenhang 
met procesmodellering. 
2.2.2.3. Ontwikkeling en automatisering van apparatuur voor goedkope 
fabricage van composieten en keramiek. 
2.2.2.4. Verbetering van de assemblage- en verbindingstechnologie voor 
geavanceerde materialen en componenten. 
2.2.2.5. Ontwikkeling van nl et-des t.ruct leve technieken voor de beproeving 
en kwaliteitsborging van IIJmverblndIngen en 
composietmater laten. 
2.2.2.6. Ontwikkeling en uitbreiding van oppervlaktebehandelIngs- en 
-afwerkIngstechnleken die geschikt zijn voor geavanceerde 
materialen en methoden voor de Inspectie daarvan. 
2.2.3. Geïntegreerde aanpak van,,chemische en..procestechnologie 
Doelstel IIngen 
Afstemmen van de fabrIcagetechnologle op de eisen van de chemische 
technologie en integratie van ontwerp en procesbesturing. Verbetering van de 
benodigde kennis voor het ontwerpen en besturen van steeds complexere 
chemische processen, onder meer ter voorkoming en vermijding van 
verontreiniging. 
Onderzoektaken 
2.2.3.1. Verbetering van het ontwerp en de besturing van chemische en 
biochemische reactoren met het oog op grotere flexibiliteit, 
produktIvite11 en betere produktkwalIteit. 
2.2.3.2. Ontwikkeling van technieken voor het combineren van 
afzonderlijke stappen In chemische processen bij de synthese en 
verwerking van materialen en in deeltJestechnolog Ie, dank zij 
betere kennis van fundamentele chemische en fysische 
verschljnselen. 
2.2.3.3. Ontwikkeling van Innoverende scheidingstechnieken (zie ook 
1.1.3.2). 
2.2.3.4. Modellering van chemische reacties die belangrijk zijn voor 
fabricageprocessen zoals reactlespuItvormen, etsen, depositie en 
IIJmen. 
2.2.3.5. Ontwikkeling van modellen voor meerfasensystemen en Interface­
verschijnselen voor procesontwerp en -besturing. 
2.2.3.6. Meer Inzicht verwerven In processen waarin reacties en fysische 
transportverschijnselen sterk aan elkaar zijn gekoppeld, en 
waarbij de produktkwal itelt in hoge mate van deze koppeling 
afhankelijk Is. 
2.2.3.7. Optimalisering van chomlsche processen vla een geïntegreerde 
aanpak van procesontwerp, -modellering en -besturing met het oog 
op recycling, milieubeschermingen procesveilIgheld. 
- 15 -
2.3. ENGINEERING EN MANAGEMENTSTRATEGIEËN VOOR DE GFHELE LEVENSDUUR VAN 
EEN PRODUKT 
2.3.1. Strategieën voor ontwerolnteoratIe 
Doelstel IIngen 
Ontwikkeling van nieuwe en meer algemene benaderingen ter ondersteuning van 
integratie van ingenleurstaken voor de gehele levensduur van een product, 
zoals simultaan Ingenieursconcepten waarin ontwerp, engineering en fabricage 
bijeengebracht zijn. 
Onderzoektaken 
2.3.1.1. Ontwikkeling van strategieën voor de optimalisering van 
ontwerpen en 'constraint modeII Ing'-technieken voor de gehele 
levenscyclus van een produkt, inclusief recycling en 
verwlJderIng. 
2.3.1.2. Ontwikkeling van systematische benaderingen in het kader van de 
uitgebreide onderneming met het oog op verkorting van de 
doorlooptijd van ontwerp tot produkt en verhoging van de 
flexiblIitelt bij fabricage. 
2.3.1.3. Uitbreiding van multidisciplinaire benaderingen zoals 
'concurrent engineering' met het oog op de integratie van 
engineeringtaken en engineering-managementtaken. 
2.3.1.4. Uitbreiding van nieuwe ontwerp-, herontwerp- en 
kostenberekenlngsmogelIJkheden, waarbij de gehele levensduur 
van een produkt in aanmerking worden genomen, inclusief 
recycling en afvalproduktie. 
2.3.2. Engineering 
Doelstel Iingen 
Invoering In traditionele fabrIcage-lndustrieën van een geïntegreerde aanpak 
waarbij optimaal gebruik wordt gemaakt van nieuwe materialen, nieuwe 
ontwerp- en fabricagetechnologleën en proces- en produktbesturing, met 
bijzondere aandacht voor de nieuwe eisen inzake milieuhygiëne en betere 
arbe i dsomstandIgheden. 
Onderzoektaken 
2.3.2.1. Uitbreiding van het toepassingsveld van flexibele 
fabrIcagetechnleken, «met optimaal gebruik van nieuwe materialen 
en nieuwe technologieën. 
2.3.2.2. Ontwikkeling van nieuwe ontwerp- en engineeringmethoden voor 
gemakkelijker fabricage, assemblage, gebruik en ontmanteling van 
produkten, met ergonomische aspecten zoals innoverende methoden 
voor prefabri cage on modulair ontwerpen. 
2.3.2.3. Ontwikkeling van interactieve engineerIngtechnieken met het oog 
op betere arbeidsomstandigheden en ergonomie. 
2.3.2.4. Ontwikkeling van engineerIng-niethodologieën met het oog op 
uitbreiding van het concept "totale kwaliteit" tot de gehele 
produktcyclus. 
- 16 -
2.3.3. Mensell Ike factoren in engineering en fabrIcaaebeheer 
Doelstel IIngen 
Versnelde Invoering van nieuwe technologie door de ontwikkeling van nieuwe 
managementtechnieken waarmee mogelijke conflictgebieden tussen nieuwe 
technologieën en menselijke hulpbronnen kunnen worden aangeduid en tot 
oplossing kunnen worden gebracht. Verbetering van de methoden voor het 
beoordelen van de prestaties van produkten en processen en het Inpassen 
daarvan In de algemene bedrijfsvoering. 
Onderzoektaken 
2.3.3.1. Ontwikkeling van strategieën voor een beter beheer en een betere 
organisatie van ontwerp, fabricage en bouw, ten einde optimaal 
gebruik te maken van beschikbare hulpbronnen en nieuwe 
technologieën. 
2.3.3.2. Ontwikkeling van management-ondersteunende systemen voor de 
evaluatie, controle, prognose en meting van produktI e-el sen en 
-hulpbronnen In de industrie. 
2.3.3.3. Ontwikkeling van technieken voor het kwantificeren, evalueren en 
het afstemmen van menselijke bekwaamheden en ervaring op 
specifieke functI e-el sen. 
Gebied 3 ; Luchtvaart 
Doel is de technologische basis van de Europese luchtvaartindustrie te 
versterken en bij te dragen tot de kennis die ten grondslag ligt aan acties 
om de gevolgen voor het milieu zo klein mogelijk te houden en 
luchtvaartuigen veiliger en efficiënter te maken. 
3.1. MILIEUTECHNOLOGIE 
Doelstel IIngen 
Ontwikkeling van nieuwe of verbeterde gereedschappen en technieken voor 
analyse, prognose en vermindering van het externe en interne geluld en van 
het uitlaatgeluld van luchtvaartuigen. 
Onderzoektaken 
3.1.1. Ontwikkeling van betere gereedschappen en technieken voor prognose en 
controle van het externe geluld van geavanceerde propellers, propfans 
en helicopter rotoren. «^ 
3.1.2. Ontwikkeling en evaluatie van kosteneffectieve technieken voor het 
verminderen van het interne geluid van luchtvaartuigen. 
3.1.3. Ontwikkeling van verbrandingstechnologie met lage uitstoot. 
3.2. TECHNOLOGIE VAN HET GEBRUIK VAN LUCHTVAARTUIGEN 
Doelstel IIngen 
Ontwikkeling van nieuwe of verbeterde gereedschappen en technieken voor het 
toezicht op de staat van luchtvaartuigen, ontwerp van constructies die 
bestand zijn tegen vermoeMng, neerstorting en brand, en Integratie van het 
luchtvaartulg in toekomstige geavanceerde vluchtge IeIdlngssysternen. 
- 17 -
Onderzoektaken 
3.2.1. Ontwikkeling en valider ing van betere ontwerpgereedschappen voor de 
behandeling van akoestische vermoei ing. 
3.2.2. Ontwikkeling van betere technieken voor het toezicht op de staat en 
de veroudering van toestellen. 
3.2.3. Ontwikkeling van betere technieken voor de analyse van het gedrag bij 
neerstort ing. 
3.2.4. Ontwikkeling van betere technieken voor de analyse en dedectie van 
brandgevaar. 
3.2.5. Ontwikkeling van betere technieken voor de verbinding tussen 
vluchtbeheer en vluchtgeleldlngssystemen. 
3.3. AËRODYNAMICA EN AËROTHERMODYNAMICA 
Doelstel Iingen 
Verbetering van technieken voor digitale berekeningen op het gebied van de 
vloeistofdynamica (CFD), laminaire-stromingstechnologle, gereedschappen voor 
de analyse van de integratie van de voortstuwing en technieken voor de 
analyse van de aërothermodynamica van turbomachines. 
Onderzoektaken 
3.3.1. Ontwikkeling en valider ing van nieuwe en betere CFD-gereedschappen 
voor de oplossing van stromingsproblemen, nabewerking en 
optimalisering van het aërodynamische ontwerp. 
3.3.2. Ontwikkeling van betere technieken voor de regeling van natuurlijke 
en hybride laminaire stroming. 
3.3.3. Ontwikkeling van betere experimentele middelen voor de studie van de 
integratie van voortstuwingssystemen. 
3.3.4. Ontwikkeling van betere technieken voor de analyse van aan de 
vleugels gemonteerde ommantelde voortstuwingssystemen. 
3.3.5. Ontwikkeling van betere gereedschappen voor de analyse van de 
Interactie tussen rotor en romp bij helicopters. 
3.3.6. Ontwikkeling van betere gereedschappen voor de analyse van de 
aërodynamica van axiale en axlaai/rad ia Ie compressoren. 
3.3.7. Ontwikkeling van betere gereedschappen voor de analyse van de 
aërodynamica van turbines. 
3.3.8. Ontwikkeling van betere turbulentlemodelIen (enkel gericht 
fundamenteel onderzoek). 
3.4. TECHNOLOGIE W VERBAND MEI Q£ FABRICAGE EN CONSTRUCTIE VAN 
LUCHTVAARTUIGEN 
Doelstel Iingen 
Verbetering van technieken voor de bouw van grote drukrompconstructles In 
composietmater iaal. 
- 18 -
Onderzoektaken 
3.4.1. Ontwikkeling van ontwerpconcepten voor drukrompconstructles van 
composiet- en/of metaallaminaat. 
3.5. TECHNOLOGIE OP HET GEBIED YAN DE LUCHTYAARTELEKTRQNICA 
Doelstel IIngen 
Ontwikkeling van nieuwe of verbeterde technieken voor het ontwerp van 
modulaire zeer betrouwbare boordsystemen voor Informatieverwerking en meting 
en voor de analyse en het ontwerp van mens/machIne-interactie In de cockpit. 
Onderzoektaken 
3.5.1. Ontwikkeling van technieken en gereedschappen voor de Integratie en 
de evaluatie van complexe, vluchtkritische, fouttolerante apparatuur 
en systemen op het gebied- van de luchtvaartelektronica. 
3.5.2. Ontwikkeling van nieuwe en betere technieken voor elektronische en/of 
optische meting en gegevensverwerking, onder meer standaardisatie. 
3.5.3. Ontwikkeling en evaluatie van betere technieken en architectuur voor 
vluchtkritische signaalverwerking en gegevenscombinatie. 
3.5.4. Ontwikkeling van geavanceerde cockpltconcepten en daarmee 
samenhangende technieken voor het optimaliseren van de mens/machIne-
interact Ie. 
3.5.5. Ontwikkeling van betere technieken voor het ontwerp en de analyse van 
de he Iicoptercockpit en de werking ervan. 
3.6. MECHANISCHE. SERVO- EN BESTURINGSTECHNOLOGIE 
Doelstellingen 
Ontwikkeling van nieuwe of verbeterde technieken voor het ontwerpen van 
essentiële uitrustingscomponenten van het luchtvaarttuig. 
Onderzoektaken 
3.6.1. Ontwikkeling en valider ing van nieuwe concepten en model technieken 
voor de werking van het landingsgestel. 
3.6.2. Ontwikkeling van technieken voor ontdooiing en/of klimaatregeling in 
de cabine zonder compressoraftap. 
3.6.3. Ontwikkeling en valider Ing van geavanceerde technieken voor 
geïntegreerde brandstofbeheerssystemen. 
3.6.4. Ontwikkeling van geavanceerde technieken voor elektrisch aangedreven 
besturingselementen met geïntegreerde elektronische 
informat ieverwerk ing. 
4, GERICHTE PROJECTEN 
Het idee achter de gerichte projecten is een aantal elkaar aanvullende 
projecten die betrekking hebben op verschillende technologieën van het 
programma, samen te brengen rond één welomschreven doel. Dit kan van nut 
- 19 -
zijn voor een hele reeks Industrieën - zowel gebruikers als leveranciers en 
fabrikanten - ook uit het midden- en kleinbedrijf. De wetenschappelijke en 
technologische Inhoud van de projecten is gebaseerd op de onderzoekthema's 
van de gebieden 1 en 2 van het programma, en wordt gepubliceerd in de 
normale uitnodigingen voor het Indienen van voorstellen. De eerste vier van 
de onderstaande onderwerpen komen al in de eerste uitnodiging aan de orde. 
De onderwerpen voor de tweede uitnodiging worden later geselecteerd uit een 
lijst waarop onder meer snelle text lel/kledlng/distrIbutIe en schone 
fabricage staan. Waar nodig wordt gezorgd voor coördinatie met aanvullende 
werkzaamheden in het kader van andere specifieke programma's. 
Ter indicatie volgen hierna de technologieën die eventueel zouden kunnen 
gecoördineerd worden als Gerichte Projecten: 
4.1. Milieuvriendelijke technologiën 
a) fabricage en materiaaltechnologieën nodig voor voertuigen met beperkte 
milieu-effecten, vooral op het gebied van verontreiniging, veiligheid, 
lawaai en materiaalgebruik. 0T0 op dit gebied kan dan ook gericht op 
zijn op geavanceerde ontwerp-, materiaal-, fabricage- en 
recyclIngtechnologleën, met bijzondere aandacht voor de levensduur van 
het produkt en het voortstuwingssysteem. De ontwerptechnologleën moeten 
lelden tot assemblage- technologieën met "arme" toevoer, op 
composietmaterialen gerichte materiaaltechnologie die uitzicht biedt op 
betere prestaties en meer flexibiliteit in vormgeving, en 
fabricagetechnologie voor massa- of kleinserieproduktie die voldoet aan 
kwaliteits-, f lexibiIitelts- en kosteneisen zijn zeker belangrijk. 
b) bouwtechnologieën beter aangepast aan de behoeften van de gebruiker In 
de zin van aanpasbaar arbeidsmilieu en flexibiliteit, en waarmee 
constructies op een veilige en doelmatige manier en met minimale milieu­
effecten kunnen worden ontworpen, gebouwd, onderhouden en opnieuw 
gebruikt. Onderzoek kan omvatten ontwerp-, materiaal-, fabricage- en 
bouwtechnieken en met name de ontwikkeling van specificaties voor 
prestatie-eisen, simulatie- en caIculatiemodellen voor bouwontwerpen, 
bruikbaarheid en duurzaamheid van nieuwe materialen, flexibele 
fabricage- en assemblagesystemen en reparatietechnologie. 
4.2. Technologiën voor infrastrukturen en netwerken 
a) fabricage en materiaaltechnologie waarmee het spoorwegennet een 
substantiële bijdrage kan leveren aan de vervoersinfrastructuur van de 
Gemeenschap. Supersnel vrachtvervoer en stadselementen kunnen opgenomen 
worden, waardoor verkeersdrukte en lawaai kunnen worden beperkt en het 
vervoersrendement kan worden verhoogd. De voornaamste technische 
onderwerpen die in het kader van dit programma kunnen worden behandeld 
zijn : aërodynamica, mechanische en electrische systemen, vermindering 
van Intern en extern lawaai en van trillingen, geavanceerde remsystemen, 
alsmede passagierscomfort en -veiligheid. 
b) technologie die de Europese scheepsbouwindustrie - schepen en 
ondersteunende Infrastructuur - zal helpen concurrerend te blijven op de 
wereldmarkten, in 't bijzonder op betrouwbare, doelmatige, 
geautomatiseerde en schone systemen. De klemtoon zou kunnen gelegd 
worden op het voorkomen van milieurisico's, in het bijzonder bij het 
vervoeren van verontreinigende of gevaarlijke vrachten, het beperken van 
exploitatiekosten door automatisering en personeelsbeperking, economisch 
en veilig snel zeevervoer, beperkte bouwtijd en -kosten. 
- 20 -
4.3. Flexibele en schone technologiën 
a) technologie voor meer flexibiliteit, doelmatigheid en nauwkeurigheid en 
verbeterde kwaliteit, produktivite it en reactietijd, alsmede voor 
integratie van de textiel-kleding-distrIbutieketen, zodat snel en 
efficiënt kan worden gereageerd op marktbehoeften. Onderzoek zou kunnen 
omvatten procestechnologie, materiaalontwikkeling, automatisering, 
versnijden en aaneenzetten, materiaalverwerking, kwaliteitscontrole en 
procesmanagement. 
b) technologie die voldoet aan de steeds strengere milieu-eisen met 
veiliger, minder verontreinigende en minder verspillende processen. 
Hierbij wordt gedacht aanproces- en commandobesturing, sensoren, 
mater laai techniek, ontwerp en fabricage van apparatuur en 
milieubewaking. Ook belangrijk Is vooruitgang op het vlak van 
pree IslemachInes, flexibele fabricagesystemen en mater laai transport, en 
machines voor nieuwe materialen en nieuwe toepassingen, en moet er 
verbetering worden gebracht in het beheer en de organisatie van de 
fabricage. 
J-LL UITVOERING 
Het programma wordt uitgevoerd door middel van onderzoekprojecten, 
gecoördineerde werkzaamheden en begeleidende maatregelen. 
1. 0 & O-prolecten en gecoördineerde werkzaamheden 
Afgezien van de begeleidende maatregelen wordt het onderzoek uitgevoerd door 
middel van werkzaamheden voor gezamenlijke rekening en gecoördineerde 
werkzaamheden. De indicatieve verdeling van do middelen voor deze 
werkzaamheden voor de duur van het programma Is : Grondstoffen en recycling 
- 80 miljoen ecu; materialen - 228,8 miljoen ecu; Ontwerp en fabricage -
301,5 miljoen ecu; Onderzoek op het gebied van de luchtvaart (over 3 Jaar) -
53 mi Ijoen ecu. 
Projecten voor gezamenlijke rekening worden door de Gemeenschap normaal voor 
niet meer dan 50% van de totale kosten gesteund. Universiteiten en andere 
onderzoekcentra die deelnemen aan projecten voor gezamenlijke rekening 
kunnen voor elk project steun aanvragen ten belope van naar keuze 50% van de 
totale kosten of 100% van de extra marginale kosten. Als projecten voor 
gezamenlijke rekening komen onder meer de volgende werkzaamheden In 
aanmerking : 
Projecten voor industrieel onderzoek moeten ten minste 10 manjaren en 1,5 
miljoen ecu behelzen in Gebieden 1 & 2 (In Gebied 3 moeten de projecten 
liggen tussen 3-5 miljoen ECU), over een periode van ongeveer 3 jaar lopen 
en worden uitgevoerd door ten minste twee industriële partners uit 
verschillende Lid-Staten. 
Projecten voor gericht fundamenteel onderzoek, dat voorafgaat aan 
industrieel onderzoek maar wel door de industrie moet worden gesteund, 
moeten ten minste 10 manjaren en 0,5 tot 1 miljoen ecu behelzen, over een 
periode van 2 tot 4 Jaar lopen en worden uitgevoerd door ten minste twee 
organisaties uit verschillende Lid-Staten. 
Voorstellen die vanwege hun aard, uitvoeringswiJze of dringendheid van groot 
belang zijn voor de versterking van de wetenschappelijke en technologische 
grondslag van de Europese industrie en bijgevolg voor de ontwikkeling van 
het internationale concurrentievermogen ervan, kunnen door de Commissie In 
behandeling worden genomen overeenkomstig de uitzonderingsprocedure van 
artikel 7 van het Besluit van de Raad. 
- 21 -
Onderzoek in samenwerkingsverband is bedoeld om groepen ondernemingen, 
voornamelijk uit het midden- en kleinbedrijf, die zelf geen 
onderzoekfaciliteiten hebben, de gelegenheid te geven gemeenschappelijke 
technische problemen op te lossen. Eén of meer externe organisaties 
(onderzoekorganisaties, universiteiten of ondernemingen) worden belast met 
de uitvoering van het onderzoek. Er wordt steun verleend voor 50% van de 
onderzoekkosten van deze projecten, voor een maximumbedrag van in totaal 
1 miljoen ecu, voor een periode die normaal niet langer dan twee Jaar mag 
duren. Voorstellen moeten worden ingediend door ondernemingen die deel 
hebben in de planning en de leiding van het onderzoek of In de toepassing 
van de resultaten. 
Gecoördineerde werkzaamheden bestaan in door de Commissie gecoördineerde 
onderzoekactiviteiten op specifieke gebieden, die In de Lid-Staten worden 
uitgevoerd. Deze werkzaamheden kunnen worden gesteund voor de volle 100% van 
de coördinatiekosten (reizen, werkvergaderingen, publikatles), normaal met 
een maximum van 0,4 miljoen ecu over een periode tot 4 jaar. 
2. Begeleidende maatragolen 
Begeleidende maatregelen zijn bedoeld om de doelmatigheid van het programma 
te verhogen, met name door de toegankelijkheid en het effect ervan te 
verbeteren. Hiermee wordt voortgebouwd op ervaringen die zijn opgedaan In 
het kader van BRITE/EURAM en het programma Grondstoffen en recycling. In de 
loop van het programma zullen er naar verwachting nieuwe Ideeën ontstaan. 
Begeleidende maatregelen vormen een proces dat gedurende de gehele loopt I'd 
van het programma doorloopt. 
De werkzaamheden worden uitgevoerd In de vorm van : 
haalbaarheidstoelagen voor bedrijven uit het MBK met hoofdactiviteiten 
In fabricage of verwerking, voor een maximumbedrag van 30.000 ecu of 75% 
van de binnen negen maanden gedragen onderzoekkosten met het oog op het 
vaststellen van de haalbaarheid van een Innoverend toestel, concept of 
proces. Algemeen doel is deelneming van het MBK aan onderzoek in 
samenwerkingsverband te vergemakkelijken; 
gespecialiseerde multidisciplinaire opleiding, met onder meer aandacht 
voor opleiding binnen projecten en In het bijzonder voor het verband 
tussen onderzoekactiviteiten en andere Industriële functies die gericht 
zijn op exploitatie, overdracht van resultaten, codes en normen, 
industriële eigendomsrechten, enz.; gespecialiseerde cursussen om te 
voorzien In de opleiding die nodig is voor een effectieve toepassing van 
de ontwikkelde technologieën, en onderzoektoe lagen die speciaal gericht 
zijn op de technische gebieden van het programma; 
seminars, workshops en wetenschappelijke conferenties; 
vergaderingen van ad-hoc gçoepen van deskundigen (b.v. Inzake de 
opstelling van normen en standaards, databanken over materialen, nieuwe 
technologieën, vaststelling van onderzoekprlor I tel ten); 
studiecontracten; 
een systeem voor de uitwisseling van Informatie; 
bevordering van de benutting van resultaten; 
onafhankelijke evaluatie van de wetenschappelijke en strategische 
aspecten van het programma. 
Voor deze begeleidende maatregelen wordt 20 miljoen ecu uitgetrokken, 
waarbij ten minste 2% van de totale middelen voor het programma naar 
opleidingsactiviteiten moet gaan. 
- 22 -
TlIdschoma 
Een tijdschema voor de werkzaamheden, met indicatieve toewijzing van 
middelen voor contracten, is aangegeven in de onderstaande tabel. 
Tnfff 1 
Activltait Indlcotlava 
toowljzlng van 
middalon voor 
controc tan (mlo acu) Cablodon Uitnodiging 
gaat in op Torml Jn Boooraallng 
on aalactla 
van voorstal Ion Varmaadolljk 
bag In van 
cor< troc tan 
Induatriaal ondarzoak 266 
Garlcht fundan. ond. 33.5 
Gocoord. warkzoaift. 3 1. 2. 3* 
1. 2. 3» 
1. 2. 3» Juli 1991» modio fabruarl 1992* maart/april 1992* oktobar 1992* 
Induatriaal ondarzoak 221 
Garlcht fundan. ond. 28,5 
CacoSrd. warkzaarh. 3 1. 2. 
1. 2. 
1. 2. juli 1992 modlo fabruarl 1993 maart/april 1993 novambar 1993 
Ondarz. in semanw. 37 
Hoolboarhaldatoalogan S 
Garlcht» oplaiding 11 1. 2. 3 doorlopand tot 
fabruarl 1993 
mat aalactla 
twaamaal/joar vanaf dacambar 1991 vanaf soptambar 1992 
vanaf dacambar 1991 vanaf fabruarl 1992 
vanaf dacambar 1991 vanaf fabruarl 1992 
* Voor gablad 3 wordt al vroagar aan uitnodiging gapublicaard 
ISSN 0254-1513 
COM(91)361def. 
DOCUMENTEN 
NL 15 04 
Catalogusnummer : CB-CO-91-441-NL-C 
ISBN 92-77-76377-9 
Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenscliappen 
L-2985 Luxemburg