Advies van het Economisch en Sociaal Comité over de "Mededeling van de Commissie 'De toekomst uitvinden - Europees onderzoek ten dienste van de burger'"

(97/C 133/06)

De Commissie heeft op 5 september 1996 besloten, overeenkomstig artikel 198 van het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap, het Economisch en Sociaal Comité te raadplegen over de voornoemde Mededeling van de Commissie.

De Afdeling voor energie, nucleaire vraagstukken en onderzoek, die met de voorbereiding van de desbetreffende werkzaamheden was belast, heeft haar advies op 5 februari 1997 goedgekeurd. Rapporteur was de heer Bernabei.

Het Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn 343e Zitting (vergadering van 26 februari 1997) het volgende advies uitgebracht, dat met 97 stemmen vóór en 1 stem tegen, bij 2 onthoudingen is goedgekeurd.

1. Aanbevelingen van het Economisch en Sociaal Comité

Tegen de achtergrond van:

1.1. de richtsnoeren van de Commissie voor het Vijfde Kaderprogramma (), de eerste reacties van de lid-staten en de recente standpunten van het Europees Parlement, IRDAC, ESTA en de Europese Stichting voor Wetenschappen, waaruit dezelfde sterke en zwakke punten van het Europese onderzoek duidelijk naar voren komen, die overigens reeds werden genoemd in analyses van voorgaande kaderprogramma's;

1.2. de positieve bijdrage van het Europese onderzoek aan de integratie van de Europese wetenschap, aan het ontstaan van meer dan 100 000 samenwerkingsverbanden tussen bedrijven en aan de technologische vooruitgang in sommige geavanceerde sectoren;

1.3. de mondialisering van de markten en de versnelling van het innovatieproces die een onmiddellijke, algemene verspreiding van nieuwe technologieën en een snelle veroudering hiervan veroorzaken;

1.4. het ontbreken van een gemeenschappelijke strategie die aansluit bij het andere communautaire beleid, om een doeltreffend antwoord te geven op de activiteiten van de belangrijkste concurrenten, zowel op het vlak van gemeenschappelijke onderzoeksinspanning als van de versnelling van het proces onderzoek-innovatie-markt;

1.5. de ernstige tekenen van zwakte van Europese research, zowel op het stuk van doeltreffendheid als op het stuk van "time-to-market" en technologische cohesie;

1.6. de toenemende complexiteit van de uitvoering van het communautaire onderzoeksbeleid, die te wijten is aan de toetreding van nieuwe lid-staten en de toename van het aantal besluitvormingsprocedures;

1.7. de Europese uitgaven voor onderzoek, die momenteel 2 % van het BBP bedragen; hiervan wordt 9 % in niet-communautaire Europese onderzoeksinitiatieven gestoken, 4 % in kaderprogramma's en 87 % wordt door de lid-staten zelf toegewezen;

1.8. de daaruit voortvloeiende noodzaak van een wezenlijke bijstelling van het lineaire onderzoeksmodel van het kaderprogramma, dat wordt gekenmerkt door een gebrekkige coördinatie, het ontbreken van toekomststrategieën en het feit dat de mogelijke uitbreiding van de EU en de beperkte financiële vooruitzichten van de lid-staten en de Gemeenschap niet toestaan dat wordt voortgegaan met het toewijzen van grote hoeveelheden geld;

1.9. de noodzaak een adequaat antwoord te geven op de behoeften van de burgers op het stuk van werkgelegenheid, kwaliteit van het bestaan en concurrentievermogen van het Europese systeem,

doet het Comité de volgende aanbevelingen:

1.10. er is een grote, constructieve inspanning nodig, met werkelijk vernieuwende elementen, waardoor alle actoren uit de onderzoekswereld ook in politiek opzicht op één lijn worden gebracht en strategische doelstellingen op de middellange of de lange termijn gaan nastreven;

1.11. er dient een nieuwe onderzoeksfilosofie tot stand te worden gebracht, gebaseerd op een geïntegreerd systeem dat synergie tot stand brengt tussen enerzijds het communautaire, Europese onderzoek en anderzijds de grote O& TO-projecten die de lid-staten gezamenlijk wensen uit te voeren, zodat versnippering van de toch al beperkte EG-middelen wordt voorkómen;

1.12. er mag niet worden volstaan met louter "window dressing" van het communautaire kaderprogramma, zonder de tot nu toe gehanteerde beheers- en besluitvormingsprocedures en -mechanismen aan te passen;

1.13. titel XV van het EU-Verdrag, en met name de artikelen 130 K, L en N, moeten als integrerend deel van het kaderprogramma worden uitgevoerd;

1.14. het Europese onderzoek dient grondig te worden gereorganiseerd: er is behoefte aan nieuwe toekomststrategieën, nieuwe prioriteiten, een nieuwe opzet, grotere flexibiliteit, een betere toegankelijkheid, een duidelijker taakverdeling op het stuk van verantwoordelijkheden en beoordeling van de resultaten, met een beter beheer en een betere administratieve begeleiding, vereenvoudiging van de procedures en doeltreffender ondersteunende structuren;

1.15. er moet een financieel en fiscaal klimaat worden geschapen dat gunstig is voor immateriële investeringen in onderzoek en opleiding.

Bovendien dringt het Comité erop aan:

1.16. dat op Europees niveau "instrumenten voor technology en industrial assessment" en een netwerk voor de uitwisseling van relevante en vergelijkbare informatie over onderzoek en technologische innovatie in de EU worden opgezet. Ook moeten er situatie-overzichten (tableaux de bord) worden gemaakt waarin een overzicht van en een visie op door de lid-staten en de EU genomen maatregelen dient te worden gegeven;

1.17. dat een "bottom-up-procedure" wordt gehanteerd en dat bij de keuze van prioritaire onderzoeksgebieden selectiever te werk wordt gegaan, waarbij de aandacht dient te worden toegespitst op kwesties waarvoor het communautaire onderzoek een doorslaggevende inbreng kan hebben voor de oplossing van de in paragraaf 6.12.2 genoemde problemen van samenleving, ondernemingen en burgers;

1.18. dat de opzet van de toekomstige kaderprogramma's als een dynamisch opgebouwde piramide wordt voorgesteld, met op het grondvlak de horizontale acties, bij het zwaartepunt het interdisciplinaire onderzoek voor "problem solving", en aan de top de belangrijke projecten op het gebied van prioritaire onderwerpen, die van strategisch belang zijn voor de Europese concurrentiepositie, de werkgelegenheid en de sociale component en die door de Gemeenschap en de lid-staten in wisselende samenstelling worden uitgevoerd;

1.19. dat de convergentie en de samenhang van alle onderzoeksactiviteiten op de verschillende niveaus worden gegarandeerd door een geïntegreerde aanpak, waardoor in ieder onderzoeksproject interactie met de grote strategische onderwerpen en met de horizontale activiteiten wordt bewerkstelligd;

1.20. dat het communautaire mededingingsbeleid beter wordt afgestemd op de internationale concurrentiedoelstellingen van de inspanningen op het gebied van technologie en innovatie. De gerichtheid op de doelstellingen is hierbij in se belangrijker dan conformiteit met de regels alleen;

1.21. dat de verwezenlijking van grote strategische projecten wordt gestimuleerd door de mechanismen van de artikelen 130 K, L en N uit te voeren; dit kan door een adequaat juridisch en institutioneel kader te bieden en te zorgen voor een stelsel van duidelijke en algemeen bekende prikkels en de bescherming van de "industriële eigendom"; deze projecten dienen in een zodanig pakket te worden opgenomen dat het geopolitieke en economische evenwicht en de cohesie zijn verzekerd;

1.22. dat een beperkt aantal "problem solving"-gebieden wordt aangewezen, zodat deze sterker worden gestroomlijnd en beter worden gericht op de gemeenschappelijke prioriteiten m.b.t. de grote strategische projecten; hierdoor wordt tegelijkertijd de versnippering van de huidige specifieke programma's verholpen en krijgen de talrijke onderzoeksactiviteiten een grotere samenhang. Bovendien kunnen de resultaten zo sneller worden benut en wordt bijgedragen aan de zichtbaarheid van de Europese toegevoegde waarde;

1.23. dat de horizontale activiteiten worden gezien als een gemeenschappelijk reservoir hulpmiddelen, die automatisch voor grote gemeenschappelijke projecten en "problem solving" worden ingezet; zo wordt gezorgd voor een dynamische aansluiting van het MKB op de communautaire O& TO-activiteiten via het "one-stop shop"-beginsel, alsook voor het contact van de academische wereld en de publieke en particuliere wetenschapsbeoefening met de industrie via uitwisseling van medewerkers, en voor het contact met derde landen via internationale samenwerking;

1.24. dat het demonstratie-element op alle researchniveaus wordt versterkt als integrerende factor van de dynamische trits onderzoek-innovatie-markt;

1.25. dat het Europese onderzoek beter wordt gecoördineerd met niet-communautaire Europese samenwerkingsovereenkomsten en met steun uit de Structuurfondsen t.b.v. innovatie, alsmede met de andere communautaire instrumenten op het gebied van onderwijsbeleid, samenwerking en externe betrekkingen, met name Tacis, Phare en MEDA;

1.26. dat de interne organisatie van de Commissie grondig wordt herzien, door coördinatie-eenheden op te richten die de werkelijke interactie binnen en buiten de dynamische onderzoeksstructuur moeten verzekeren;

1.27. dat meer flexibele en transparante toegangs- en beheersprocedures worden toegepast, en dat er voor de drie niveaus van de piramide drie uniforme procedures komen. Er zou met name een one-stop shop voor de drie soorten horizontale activiteiten moeten komen, alsmede ondersteunende mechanismen om de voorstellen gemakkelijker naar relevante prioritaire onderwerpen van "problem solving" en/of naar grote projecten van gemeenschappelijk belang te kunnen "loodsen";

1.28. dat op de EU-begroting méér geld voor communautair onderzoek wordt uitgetrokken, zodat de financiële vooruitzichten voor de meerjarenplanning meer zekerheid wordt geboden en er tevens adequatere financiële vooruitzichten voor andere beleidstakken met O& TO-inhoud komen;

1.29. dat het gebruik van de financiële middelen uit het kaderprogramma wordt gestroomlijnd, door aan de top van de piramide een voldoende kritische massa te garanderen en de financiële deelneming van de EU aan "problem solving", in lijn met de GATT-overeenkomsten op te rekken; ten slotte dringt het erop aan dat voor de horizontale acties een groter percentage van de totale gemeenschappelijke middelen wordt uitgetrokken dan nu het geval is.

2. Inleiding

2.1. De vorige vier kaderprogramma's vertegenwoordigden ieder een belangrijk stadium in de ontwikkeling van het communautair onderzoek. De doelstellingen zijn geleidelijk beter afgebakend, en de middelen zijn aanzienlijk toegenomen: het jaarlijks beschikbare budget is gestegen van 380 miljoen ecu in 1981 tot 3 200 miljoen ecu in 1996.

2.2. Het besluit van de Raad en het Europees Parlement om de middelen van het Vierde Kaderprogramma (1994-1998) ten opzichte van het derde programma te verdubbelen, was ondenkbaar geweest als een grote meerderheid van de onderzoekers en de gebruikers, alsmede de publieke opinie, niet overtuigd waren geweest van de doeltreffendheid van het Europese onderzoek.

2.3. Nu binnenkort de koers van het Vijfde Kaderprogramma moet worden uitgezet, zodat de Commissie haar voorstellen in maart/april 1997 kan presenteren, heeft de Commissie in twee recente mededelingen enkele eerste bespiegelingen gepubliceerd. Bedoeld zijn de mededelingen "De toekomst uitvinden - Europees onderzoek ten dienste van de burger" () en "Naar het vijfde kaderprogramma: nieuwe elementen voor het oriënterend debat" ().

2.4. Tegelijkertijd hebben ook in de lid-staten discussies plaatsgevonden, ten einde hun respectieve standpunten te bepalen. Voorts heeft het Europees Parlement een verslag over het onderzoek in de 21e eeuw uitgebracht, en hebben IRDAC, ESTA en de Europese Stichting voor Wetenschappen eveneens hun kijk op de kwestie gegeven.

2.5. Wanneer al deze documenten gezamenlijk worden bekeken, komt duidelijk een zekere convergentie in de analyse van de sterke en zwakke punten van het Europese onderzoek naar voren. Deze sterke en zwakke punten werden overigens reeds genoemd in de documenten waarin de voorgaande kaderprogamma's van de Commissie werden geanalyseerd. Het Comité heeft zelf al meerdere malen benadrukt dat het Europese onderzoek grondig dient te worden geherstructureerd, ten einde dit aan de veranderde internationale concurrentieverhoudingen en wereldmarkt aan te passen. ()

2.6. Deze analyses brengen op zich dus niets nieuws ten opzichte van wat reeds (veel) eerder was opgemerkt over de tekortkomingen in de opzet van het belangrijkste strategische instrument van het Europese O& TO, namelijk het Kaderprogramma. Wat wel nieuw is, is dat inmiddels de onafwendbare noodzaak wordt onderkend om het kaderprogramma te herzien, ten einde O& TO een grotere Europese toegevoegde waarde te geven, in de zin van een concurrerend systeem ten dienste van de Europese burger, vaststelling van gemeenschappelijke toekomststrategieën, een nieuwe opzet van alle beschikbare communautaire instrumenten en meer flexibele en transparante procedures voor vaststelling, toegang en beheer.

3. Sterke punten van het Europese onderzoek

3.1. Het Europese onderzoek heeft de integratie van de Europese wetenschap gestimuleerd, waardoor het binnen de grenzen van zijn budgettaire mogelijkheden heeft bijgedragen aan het concurrentievermogen van de Europese industrie.

3.2. Doordat meer bedrijven, onderzoekscentra en gebruikers uit verschillende lid-staten van de Gemeenschap aan Europese researchprojecten deelnemen, zijn de afgelopen jaren in Europa meer dan 100 000 samenwerkingsverbanden ontstaan, die veelal in commerciële partnerships zijn uitgemond.

3.3. De onloochenbare resultaten die zijn behaald in sommige geavanceerde technologische sectoren, zoals de sequentiebepaling in het gistgenoom, parallelle computers, telecommunicatienormen en de eerste experimenten met kernfusie, hebben aangetoond dat zich heel wat mogelijkheden voor onderzoeksinitiatieven aandienen waarbij het topsegment van de Europese wetenschap betrokken is en financiële middelen op geselecteerde projecten worden geconcentreerd.

3.4. Het Europese onderzoek heeft in grote mate bijgedragen aan de vaststelling van technische normen en eenheden op Europees niveau, waardoor de systemen compatibel konden worden gemaakt en er meer mogelijkheden voor gemeenschappelijke projecten zijn.

>BEGIN VAN DE GRAFIEK>

Strategische behoeften voor de middellange of lange termijn

Bevrediging van de behoeften van de burgers en van de wereldmarkt

Pakket

grootschalige

transnationale

projecten

"Problem solving"

-

Communautaire programma's

Innovatieprogramma voor het MKB

-

Programma voor

internationale samenwerking

-

Opleidings- en

mobiliteitsprogramma

Bevrediging van de behoeften van de burgers en de lokale markten

Korte-termijnbehoeften

>EIND VAN DE GRAFIEK>

4. Zwakke punten

4.1. Op het stuk van besluitvorming is het aantal EU-lid-staten gestegen van 10 tot 15, en heeft het kaderprogramma met steeds meer besluitvormingsprocedures te maken. Momenteel zijn het er maar liefst vier: de medebeslissingsprocedure voor de goedkeuring van het kaderprogramma, de raadplegingsprocedure voor de goedkeuring van de specifieke programma's, de samenwerkingsprocedure voor besluiten over de deelnameregels, en de procedures voor de uitvoering van de artikelen 130 K, L en N van het EU-Verdrag. Deze ingewikkelde situatie veroorzaakt een ondoelmatige en trage uitvoering van het onderzoeksbeleid. Hier komt bij dat de jaarlijkse begrotingsprocedure van de Commissie een permanente bron van potentiële conflicten tussen de Instellingen is. De IGC is een gelegenheid om dit mechanisme te vereenvoudigen, door het aantal procedures te verminderen zonder de doorzichtigheid en het democratisch gehalte aan te tasten.

4.2. Op het stuk van coördinatie ontbreekt de samenhang tussen de verschillende takken van communautair beleid en het O& TO-beleid, alsmede tussen het communautaire en het nationale O& TO-beleid. Aldus zou dubbel werk worden voorkomen en worden gezorgd voor de concentratie van middelen en wetenschappelijke topexpertise en infrastructuur. Door deze concentratie kan de kritische massa worden bereikt die nodig is om Europa onderzoeksprestaties te laten verrichten die de vergelijking met het prestatieniveau van de grote concurrenten kunnen doorstaan.

4.3. Om de technologieën op grote strategische doelstellingen ter bevestiging van de behoeften van burgers, ondernemingen en de samenleving te focussen, moeten meer middelen worden vrijgemaakt, zodat de communautaire activiteiten een kritische drempel en een bepaalde mate van efficiency bereiken: demonstratie is meestal tien keer duurder dan onderzoek.

4.4. Op het stuk van subsidiariteit ontbreken geschikte instrumenten voor het uitstippelen van de basisstrategieën die nodig zijn voor het maken van de noodzakelijke keuzes bij het coördineren van communautaire en nationale onderzoeksactiviteiten en het richten van de inspanningen op doelstellingen die alleen met een gezamenlijke en stelselmatige aanpak te verwezenlijken zijn. Door dit gemis wordt het subsidiariteitsbeginsel niet volledig verwezenlijkt en komt de Europese toegevoegde waarde onvoldoende uit de verf. De in het communautaire kaderprogramma aanwezige katalysator-mechanismen hebben dan ook geen enkel effect wanneer de vraagprikkels van de markt niet worden gebruikt om op de verschillende bestuursniveaus een aanzienlijke hoeveelheid extra middelen vrij te maken, die het financieringspercentage van 50 % overstijgen. Subsidiariteit en coördinatie zijn immers onlosmakelijk met elkaar verbonden.

4.5. Op het stuk van de doeltreffendheid heeft in Europa een sterke uitbreiding van het aantal steunsectoren plaatsgevonden, alsmede een opeenstapeling van programma's die zichzelf in stand houden, waardoor de tendens tot versnippering en verstarring van programma's wordt versterkt en het werkterrein is uitgedijd. Bovendien zijn de bureaucratische beheersstructuren nog altijd niet gestroomlijnd en lijdt het systeem onder bestuurlijke verkokering; ook ontbreekt een stelselmatige en vlotte uitwisseling van personen en informatie die de interactie, de doorzichtigheid en de zichtbaarheid ten goede zou komen. De beheerstechnieken voor de specifieke programma's zijn sinds het tweede kaderprogramma niet meer aangepast, terwijl de financiële middelen en het aantal projecten inmiddels zijn verdrievoudigd. Bijgevolg zijn de uitgaven voor administratie en personeel op buitensporige wijze gegroeid tot wel 7 % van het totale onderzoeksbudget.

4.6. Op het stuk van participatie: als gevolg van de ingewikkelde procedures in het Europese onderzoek wordt het voor bedrijfsleven (met name het MKB) en eindgebruikers steeds moeilijker om de onderzoeksactiviteiten door grotere participatie mede te beïnvloeden en te richten op innoverende activiteiten die beantwoorden aan de behoeften van de samenleving, in termen van nieuwe producten en processen. Het geheel van kleine en met name microbedrijven is bovendien essentieel voor het verwezenlijken van duurzame groei en bevordering van de werkgelegenheid, ook waar het gaat om hoogwaardige productie in niche-sectoren en finaal gebruik van technologie in de zgn. "klassieke" sectoren. Bovendien is in sommige sectoren het aantal afgewezen projecten ten opzichte van het aantal gefinancierde projecten bijzonder hoog, waardoor kwalitatief goede voorstellen wel eens sneuvelen. Hierdoor zijn de kosten van voorbereiding van voorstellen zo opgelopen dat zij in geen verhouding staan tot het aantal uiteindelijk goedgekeurde projecten.

4.7. Wat de "time-to-market" betreft: de innovatieparadox benadrukt de discrepantie tussen het wetenschappelijk potentieel van Europa en de innovatieprestaties. In vergelijking met de concurrerende landen, waar het rendement van investeringen veel belangrijker is voor een snelle toepassing van de innovatie in marktgoederen, worden de wetenschappelijke resultaten en technologische verworvenheden veel trager in industriële en commerciële successen omgezet. Te oordelen naar het aantal geregistreerde octrooien valt op dat de positie van de drie grote industriële mogendheden per technologische sector verschilt: de geavanceerde technologie wordt gedomineerd door Japan, terwijl de Amerikaanse industrie in alle bedrijfstakken sterk aanwezig is en in Europa, waar de kosten voor het registreren van octrooien trouwens veel hoger zijn, het aandeel van de traditionele sectoren aan het toenemen is.

4.8. Op het stuk van de technologische cohesie van het Europese Systeem wordt de marginale positie van achtergebleven regio's verscherpt door gebrekkige structuren en infrastructuur die voor de verbinding met de rest van de Europese Unie moeten zorgen, en door technologische verschillen die door de sociaal-economische verschillen worden vergroot. Het ontbreken van de nodige synergie tussen het kaderprogramma en de voor O& TO uitgetrokken steun uit de Structuurfondsen, bemoeilijkt de participatie aan communautaire onderzoeksprogramma's door inwoners van deze regio's, die op de lange duur van de ontwikkelingstrend uitgesloten dreigen te worden.

4.9. De werkgelegenheidssituatie in de Gemeenschap, de indicatoren m.b.t. de concurrentieverhoudingen, de mogelijke uitbreiding van 15 tot 25 lid-staten, de nationale financiële vooruitzichten i.v.m. de criteria van Maastricht en daarmee ook de financiële vooruitzichten van de Gemeenschap, staan niet toe dat grote hoeveelheden geld d.m.v. lineaire steunoperaties ongecoördineerd en ongericht worden toegewezen. De ontoegankelijkheid, de fragmentatie en de ondoorzichtigheid maken dat ondernemingen en met name het MKB worden ontmoedigd aan onderzoeksinitiatieven met grote innoverende mogelijkheden deel te nemen. Wat ontbreekt, is een gemeenschappelijke strategie die aansluit bij het andere communautaire beleid, om een doeltreffend antwoord te geven op de activiteiten van de belangrijkste concurrenten: de onderzoeksinspanning (deze bedraagt in Japan 3 % van het BBP, in de VS 2,5 % en in de EU slechts 2 %) en de versnelling van het proces onderzoek-innovatie-markt, waar de Europese innovatieparadox de positie van ons continent zeer nadelig beïnvloedt.

4.10. Het is met name van belang die takken van onderzoek aan te moedigen waarbij de ondernemingen worden betrokken. Dat vraagt om een financiële en fiscale context die gunstig is voor immateriële investeringen, zodat een groter deel van het BBP aan door het bedrijfsleven gefinancierde onderzoeksprojecten wordt besteed, zoals in de VS nu al het geval is. De zwakte van de EU wordt ook nog eens aangetoond door het feit dat het door Europese ondernemingen aan onderzoek bestede deel van het BBP, met uitzondering van de chemische en de farmaceutische industrie, gemiddeld 38 % lager ligt dan het overeenkomstige percentage in de VS en 55 % lager dan dat van Japan.

5. De veranderde internationale context

5.1. Tegenwoordig wordt een optimaal gebruik van de O& TO-input algemeen erkend als een fundamentele voorwaarde die moet zijn vervuld om de internationale concurrentie het hoofd te kunnen bieden en om in de behoeften van de burgers te kunnen voorzien.

5.2. Deze voorwaarde is zo langzamerhand van doorslaggevend belang geworden voor instandhouding en versterking van de economische ontwikkeling en de werkgelegenheid tegen de achtergrond van twee nauw samenhangende verschijnselen: de mondialisering van de markten en de bijna onmiddellijke verspreiding van nieuwe technologieën, die de grootste factor achter de mondialisering en de versnelling van het innovatieproces is.

5.3. Europa loopt qua input van financiële hulpbronnen in O& TO achter bij de VS en Japan, zowel qua percentage van het BBP dat in O& TO wordt geïnvesteerd, als qua aantal onderzoekers per duizend inwoners (bijna de helft minder dan in Japan); daaraan moeten nog twee andere zwakke punten worden toegevoegd: a) het gebrek aan coördinatie tussen de verschillende niveaus, programma's en strategieën op researchgebied leidt tot dubbel werk en staat het ontstaan van de nodige synergie in de weg; b) de segmentering van de gemeenschappelijke markt in 15 nationale innovatiestructuren maakt dat de mondialisering zich meer op de externe markt dan de interne, Europese markt afspeelt. Er dient een echte innovatiecultuur te worden ontwikkeld; al tijdens de opleiding moet het gebruik van de door het kaderprogramma geboden mogelijkheden worden gestimuleerd, door de toegangsnetwerken "gebruikersvriendelijker" te maken.

5.4. In deze context lijkt een wezenlijke bijstelling van het lineaire onderzoeksmodel van het kaderprogramma noodzakelijk. Deze aanpassing moet er onder andere op zijn gericht, menselijke en financiële hulpbronnen geheel te focussen op gemeenschappelijke doelstellingen die aan de hand van Europese strategieën zijn vastgesteld. Bovendien moeten instrumenten in het leven worden geroepen waarmee de resultaten van de O& TO-programma's snel en op grote schaal kunnen worden verspreid. Reeds in het stadium van de planning dient met deze noodzaak rekening te worden gehouden.

6. Op weg naar het vijfde kaderprogramma

"Europa is niet bedoeld om zich erachter te verstoppen"

Jacques Delors, 3 december 1996

6.1. In de huidige situatie van beperkte middelen en mechanismen die tot verdere versnippering leiden, dienen zich twee opties aan:

- óf men besluit de ambitieuze doelstellingen van het kaderprogramma te beperken tot bevordering van netwerken voor samenwerking tussen Europese onderzoekers, aanpassing van beheer en procedures en verbetering van de mechanismen voor verspreiding en exploitatie van de onderzoeksresultaten;

- óf er wordt een dynamisch stelsel gecreëerd waarin alle nationale, Europese en communautaire inspanningen worden geïntegreerd en geconcentreerd op vastomlijnde doelstellingen, op basis van gemeenschappelijke, door iedereen geaccepteerde en bindende toekomststrategieën, die de kwaliteit van het Europese onderzoek vergroten en het proces onderzoek-innovatie-markt versnellen.

6.2. Wanneer de doelstellingen al te ambitieus zijn in verhouding tot de middelen, de instrumenten en de politieke wil om deze doelstellingen gezamenlijk te verwezenlijken, bestaat namelijk het gevaar van afkeer of zelfs vijandigheid t.o.v. een ondoeltreffend, ondoorzichtig beheer dat onvoldoende resultaten oplevert op het stuk van werkgelegenheid en kwaliteit van het bestaan, en van voorzieningen die hoe dan ook van belang zijn voor de Europese burger, die immers zoveel aandacht heeft gekregen voor een gezond financieel beheer en resultaten wil zien voor de offers die hij heeft moeten brengen voor de versterking van de EU.

6.3. Echter, het uitblijven van resultaten op economisch en handelsgebied en van effectieve bevrediging van de behoeften van de burger aan zowel nieuwe producten als werkgelegenheid, zou de volgende generaties opschepen met een onbeheersbare situatie van technologische en economische achteruitgang en een inkrimping van de werkgelegenheid.

6.4. Er is dan ook een grote, constructieve inspanning nodig, met werkelijk vernieuwende elementen, die alle actoren uit de onderzoekswereld ook in politiek opzicht op één lijn brengt en strategische doelstellingen op de middellange of de lange termijn nastreeft.

6.5. Er kan niet worden volstaan met louter "window dressing" van het communautaire kaderprogramma, zonder de tot nu toe gehanteerde beheers- en besluitvormingsprocedures en -mechanismen aan te passen.

6.6. Wordt het probleem van de daadwerkelijke toepassing van de artikelen 130 K, L en N van het Verdrag, die een echte integratie tussen nationaal, communautair en Europees onderzoek beogen, niet vastberaden aangepakt d.m.v. adequate procedurele oplossingen, dan geeft men toe aan het idee dat de O& TO-activiteit van de EU zich beperkt tot het verstrekken van middelen, als alternatief voor of in concurrentie met de door de lid-staten geboden middelen. Zo wordt afbreuk gedaan aan de werkelijke toegevoegde waarde van het communautaire O& TO, en is een versterking daarvan niet langer gewettigd.

6.7. Dit betekent niet dat het subsidiariteitsbeginsel niet in acht behoeft te worden genomen en dat de verdeling van de bevoegdheden over de verschillende niveaus moet worden herschikt, maar dat, met het oog op de risico's van de huidige situatie, de burger innoverende oplossingen moeten worden geboden voor een veel verder doorgevoerde interactie en integratie tussen de nationale, Europese en communautaire inspanningen, waaraan de burger een financiële bijdrage dient te leveren.

6.8. Het Europese onderzoek dient derhalve grondig te worden gereorganiseerd: er is behoefte aan nieuwe toekomststrategieën, nieuwe prioriteiten, een nieuwe opzet, grotere flexibiliteit, een betere toegankelijkheid, vereenvoudiging van de procedures en doeltreffender ondersteunende structuren.

6.9. Er dient op te worden gewezen dat, als het mechanisme van het kaderprogramma niet wordt geherdefinieerd vanuit de invalshoek van een op een gemeenschappelijke concurrentiestrategie gebaseerd werkelijk Europees onderzoeksbeleid, het Europese onderzoek wordt blootgesteld aan het toenemende risico dat de communautaire activiteiten in sectoren die voor de groei van de economie en de werkgelegenheid van het oude continent van doorslaggevend belang zijn, steeds verder worden uitgehold en eventueel zelfs stopgezet.

6.10. De Europese toegevoegde waarde in termen van een concurrerend systeem en werkgelegenheid voor de burger

6.10.1. Zonder het door de titels XIII en XV van het Verdrag van de Europese Unie geleverde beleidskader voor onderzoek te wijzigen, is het noodzakelijk doelstellingen, structuren en methoden te vernieuwen en concurrerend te maken met die van de VS en Japan. De grote Amerikaanse programma's (SEMATECH, consortium on semiconductor technology; TRP, Technology Reinvestment Project; CRADAS, cooperative research and development agreements; MEP, manufacturing extension program; ATP, advanced technology project; en SBIR, small business investment in research) zorgen voor een enorme synergie tussen de inspanningen van overheid en van particulieren, waar het hele Amerikaanse continent van profiteert. In Japan, waar de totale overheidsinvesteringen in onderzoek in 1996 zijn gestegen tot 7 %, heeft de Raad voor wetenschap en technologie een basisplan uitgevaardigd voor het wetenschappelijk en technologisch onderzoek op de middellange of lange termijn, dat op een aantal gemeenschappelijke O& TO-doelstellingen voor de komende tien jaar is gericht.

6.10.2. In verband met de toegevoegde Europese waarde, met inachtneming van het subsidiariteitsbeginsel, dat echter niet als scheidslijn tussen communautair en nationaal beleid mag fungeren, dient Europa derhalve een nieuwe "onderzoeksfilosofie" tot stand te brengen.

6.10.3. Deze nieuwe filosofie moet zijn gebaseerd op een dynamisch systeem, dat synergie tot stand brengt tussen enerzijds het communautaire, Europese onderzoek en anderzijds de grote O& TO-projecten die de lid-staten gezamenlijk wensen uit te voeren, zodat versnippering van de toch al beperkte middelen wordt voorkómen. Dit houdt in dat alle onderzoeksactiviteiten op gemeenschappelijke strategische doelstellingen moeten worden gefocust. De uitvoering dient echter, overeenkomstig het subsidiariteitsbeginsel, op het meest geschikte niveau plaats te vinden. Alle O& TO-activiteiten, op welk niveau ook, moeten aan de hand van deze nieuwe filosofie, vanuit een Europese dimensie te worden uitgedacht en verwezenlijkt.

6.10.4. Alleen met een gemeenschappelijke strategie en gezamenlijke Europese doelstellingen is het mogelijk de Europese concurrentiepositie in de geavanceerde technologie te behouden en een degelijk antwoord te geven op de behoefte aan nieuwe arbeidsplaatsen en de wensen van de burgers, zodat een Europese toegevoegde waarde ontstaat.

6.11. Vaststelling van gemeenschappelijke toekomststrategieën

6.11.1. Momenteel zijn alle strategische verkenningen van de Gemeenschap gebaseerd op indicatoren die door de lid-staten zelf of door internationale organisaties zoals de OESO worden geleverd. De EU beschikt zelf niet over een geïntegreerd uitwisselingssysteem voor relevante en vergelijkbare informatie inzake onderzoek en technologische innovatie, waarmee vlot en doeltreffend heldere strategische scenario's kunnen worden uitgestippeld. Aan de hand hiervan zouden bedrijven, regio's, lid-staten en Gemeenschap dan keuzes kunnen maken die de aangegeven koers volgen.

6.11.2. Er moeten duidelijke en zichtbare doelstellingen worden gedefinieerd, aan de hand waarvan op de verschillende niveaus consensus moet worden bereikt over zinvolle oplossingen voor de problemen van burgers, ondernemingen en samenleving, zoals: de kwaliteit van het bestaan, de gezondheid en het milieu; de informatiemaatschappij, het onderwijs en de opleiding in multimediatoepassingen; duurzame ontwikkeling en het creatief scheppen van nieuwe arbeidsplaatsen; het concurrentievermogen van de industrie; geavanceerde energiesystemen; duurzame mobiliteit en intermodaliteit; de leefbaarheid en geavanceerde infrastructuur voor het stedelijk milieu, het platteland en de kuststreken; de fabriek van de toekomst; de technologische cohesie op het gebied van investeringen en innovatie, en de bescherming van het architectonisch en cultureel erfgoed.

6.11.3. Daarom dienen op Europees niveau instrumenten voor technology en industrial assessment en een netwerk voor de uitwisseling van relevante en vergelijkbare informatie over onderzoek en technologische innovatie in de EU te worden opgezet. Ook moeten er situatie-overzichten (tableaux de bord) worden gemaakt, vergelijkbaar met die van de Europese Waarnemingspost voor de werkgelegenheid. Hierin dient een overzicht van en een visie op door de lid-staten en de EU genomen maatregelen te worden gegeven, waardoor een stelselmatige vergelijking mogelijk wordt gemaakt.

6.11.4. Dergelijke scenario's zijn onmisbaar om vervolgens een echte concurrerende O& TO-strategie van de EU te kunnen uitstippelen, die de actoren van de technologische ontwikkeling en innovatie als oriëntatieschema wordt aangeboden.

6.11.5. Indien alle nationale instanties aan de uitwerking van deze strategieën zouden meewerken, zou gemakkelijker consensus over de communautaire O& TO-prioriteiten kunnen worden bereikt. Dit zou als de Europese toegevoegde waarde te beschouwen zijn.

6.12. Aanwijzing van de prioriteiten

6.12.1. Zoals ook in het document van de Commissie wordt erkend, moet bij de keuze van prioritaire onderzoeksgebieden selectiever te werk worden gegaan, "waarbij de aandacht kan worden toegespitst op kwesties waarvoor het communautaire onderzoek een doorslaggevende inbreng kan hebben". Maar tot op heden worden de researchonderwerpen volgens een top-down-procedure geselecteerd, met soms een marginale inbreng van de onderzoekers en de burgers.

6.12.2. Het zou beter zijn de EU het raamwerk te laten leveren, en de onderzoekers (zowel op overheids- als particulier niveau) de onderwerpen te laten kiezen waarop de communautaire, nationale en particuliere middelen moeten worden geconcentreerd. De keuze van de onderzoeksgebieden zou moeten worden gemaakt aan de hand van de beschikbare technologische strategische scenario's en vastgelegde criteria die verband houden met de prioriteiten op het gebied van industrie, samenleving en cohesie.

7. De nieuwe opzet

7.1. Om de reële mogelijkheden voor een nieuwe opzet van de kaderprogramma's te bestuderen, moet rekening worden gehouden met de in het EU-Verdrag neergelegde verplichtingen en kansen, met name in titel XV "Onderzoek en technologische ontwikkeling" en titel XIII "Industrie".

7.2. Wat de verplichtingen betreft: volgens het EU-Verdrag dient het onderzoek- en ontwikkelingsbeleid volledig met de andere takken van communautair beleid te worden geïntegreerd, waarbij als doel vooropstaat de wetenschappelijke en technologische grondslagen van de industrie- en dienstensector in zijn geheel te versterken en diens internationale concurrentiepositie te verstevigen, zodat de door de interne markt geboden mogelijkheden ten volle kunnen worden benut. Het is met name van belang dat het communautaire mededingingsbeleid beter wordt afgestemd op de internationale concurrentiedoelstellingen van de inspanningen op het gebied van technologie en innovatie. De gerichtheid op de doelstellingen is hierbij in se belangrijker dan conformiteit alleen.

7.3. Artikel 130 G schrijft integratie tussen nationaal en communautair beleid voor, met name bij programma's ter bevordering van de samenwerking met en tussen ondernemingen, onderzoekscentra en universiteiten en van de internationale samenwerking, de verspreiding en exploitatie van resultaten, en de stimulering van opleiding en mobiliteit van onderzoekers.

7.4. Artikel 130 H verplicht de lid-staten en de Gemeenschap hun beleid te coördineren, terwijl de artikelen 130 K, L en N gaan over kansen die tot op heden nog niet zijn benut, nl. op het gebied van aanvullende programma's, gemeenschappelijke ondernemingen en deelneming van de Gemeenschap aan door verscheidene lid-staten opgezette onderzoekprogramma's.

7.5. Met het oog op deze verplichtingen en kansen is het zaak het Europese onderzoek te baseren op een nieuwe dynamische structuur, die alle niveaus van communautair en nationaal onderzoek in Europa met elkaar integreert en richt op gemeenschappelijke prioriteiten, zodat eindelijk een doeltreffende en samenhangende invulling aan de bepalingen van het Verdrag wordt gegeven.

7.6. Ervan uitgaande dat van de Europese uitgaven voor onderzoek, die momenteel 2 % van het BBP bedragen, 9 % in niet-communautaire Europese onderzoeksinitiatieven wordt gestoken en 4 % in kaderprogramma's, en dat het resterende deel door de lid-staten zelfstandig wordt toegewezen, zou met deze nieuwe structuur de motorfunctie en voortrekkersrol van het communautair onderzoek moeten worden bevorderd, zodat de nationale en Europese O& TO-inspanningen beter bij elkaar aansluiten.

7.7. De nieuwe opzet van het kaderprogramma kan worden voorgesteld als een dynamisch opgebouwde piramide:

7.7.1. Op het grondvlak van de piramide bevinden zich drie horizontale acties:

- ondersteuning van innovatie en technologische demonstratie, en bevordering van de participatie van het MKB aan de onderzoekactiviteiten;

- uitzaaiing van communautaire onderzoekactiviteiten naar belangrijke aangrenzende gebieden;

- opleiding en mobiliteit van onderzoekers, met name tussen industrie en universiteiten, om zo een sterke Europese identiteit te bevorderen.

7.7.2. Op het zwaartepunt van de piramide bevindt zich het interdisciplinaire onderzoek, dat de activiteiten van het huidige kaderprogramma voortzet, maar dat tevens sterk op prioriteiten op het terrein van probleemoplossing wordt toegespitst. Zo wordt versnippering van het communautaire onderzoek in tal van specifieke programma's die elkaar vaak overlappen maar slechts zelden met elkaar in wisselwerking staan, tegengegaan.

7.7.3. Aan de top van de piramide bevinden zich de belangrijke activiteiten op het gebied van prioritaire onderwerpen, die van strategisch belang zijn voor de Europese concurrentiepositie, de werkgelegenheid en de sociale component. Deze maatregelen worden, afhankelijk van het onderwerp, door de Gemeenschap en belanghebbende lid-staten (in wisselende samenstelling) uitgevoerd. Zij zijn opgenomen in een strategisch pakket van projecten waardoor voor de gewenste economische en sociale samenhang wordt gezorgd. Hierbij wordt uitgegaan van de procedures die het Comité in zijn eerdere advies over de coördinatie van het O& TO-beleid heeft aangegeven ().

7.8. Om de negatieve kanten van de Europese innovatieparadox te vertalen in successen op het gebied van economie, handel en werkgelegenheid, moeten de markt en de vervulling van de behoeften van de burgers zowel op het grondvlak als aan de top van deze piramide worden geplaatst. Aan de top moeten de grote projecten van gemeenschappelijk belang via een "bottom-up"-benadering worden opgezet, waarbij de actoren van de dynamische trits onderzoek-innovatie-markt op het terrein van de op communautair niveau uitgestippelde grote strategische doelstellingen worden betrokken. De activiteiten op het grondvlak van de piramide moeten ervoor zorgen dat de onderzoeksresultaten vlot in marktsuccessen worden vertaald, zodat de afstand qua tijd en ruimte en de kosten en risico's van deze onderneming worden teruggedrongen.

7.8.1. De convergentie en de samenhang van alle onderzoeksactiviteiten op de verschillende niveaus moeten worden gegarandeerd door een geïntegreerde aanpak, waardoor in ieder onderzoeksproject interactie met de grote strategische onderwerpen en met de horizontale activiteiten wordt bewerkstelligd. De internationale dimensie en de onderdelen demonstratie, innovatie en human resources dienen te worden geïntegreerd in een dynamisch systeem dat bij de grote strategische keuzes van de EU aansluit.

7.8.2. Dit kan worden gestimuleerd door "compatibiliteitspremies" uit te reiken aan nationale projecten die voldoende synergie met de gemeenschappelijke Europese strategie tot stand brengen.

7.9. De top van de piramide: de grote strategische projecten

7.9.1. Deze nieuwe structuur kan worden gezien als een concrete invulling van de voornaamste beginselen die de Commissie heeft uitgewerkt. Concentratie en coördinatie zijn inderdaad de voorwaarden voor meer marktgericht onderzoek dat beter aan de behoeften van de burgers voldoet en nieuwe werkgelegenheid creëert. Het is dan ook wenselijk, de mechanismen van het huidige kaderprogramma en de in de artikelen 130 K, L en N genoemde mechanismen (met wisselende deelname van geïnteresseerde lid-staten) elkaar te laten versterken. En er moet synergie tot stand worden gebracht met COST- en Eureka-initiatieven, waardoor lid-staten, de gemeenschap, gebruikers en uitvoerders van onderzoek naar zeer marktgerichte prioriteiten reeds in een heel vroeg stadium kunnen worden ingeschakeld.

7.9.2. De angst voor uitsluiting van lid-staten die in bepaalde geavanceerde technologische sectoren over minder grote onderzoekscapaciteiten beschikken, verklaart de sterke weerstand die de oprichting van een task-force door de Commissie heeft opgeroepen. Deze uitsluiting kan worden voorkómen door de verschillende grote strategische projecten in zodanige pakketten op te nemen dat het geopolitieke en economische evenwicht is verzekerd. Het Comité heeft hiervoor reeds in zijn advies uit 1995 over de coördinatie van het onderzoeksbeleid een procedure voorgesteld.

7.9.2.1. Het feit dat de kosten voor gezamenlijke rekening komen, zorgt ervoor dat bedrijven, onderzoekscentra en universiteiten uit alle lid-staten vrij en niet-discriminatoir toegang tot communautaire financiering van onderzoeksactiviteiten hebben. Dat voor grote strategische onderzoeksprojecten op communautair niveau wordt geopteerd, kan tevens worden gestimuleerd door een competitief element in het systeem te brengen, een noodzakelijke voorwaarde om ervoor te zorgen dat de keuze aan de communautaire regels beantwoordt.

7.9.3. Voorbeelden van concentratie en coördinatie zijn momenteel onder meer te vinden op het gebied van kernfusie, maar de harmonisatie van de onderzoeksstrategieën is eerder het resultaat van politieke opzet dan van een stelselmatige praktijk. Op harmonisatie zou echter moeten worden aangestuurd vanuit een nieuwe systematische strategie, waarmee het Europese onderzoek een dynamische dimensie kan worden gegeven en kan worden gericht op grote gemeenschappelijke projecten, waarvan de doelstellingen door alle betrokken lid-staten worden gedeeld. De lid-staten moeten dan ook bereid zijn een aanzienlijk deel van hun nationale onderzoeksactiviteiten via een gemeenschappelijk kader op de uitdagingen van de internationale concurrentie te richten.

7.9.4. Door de financiële en menselijke inspanningen, zowel binnen het kaderprogramma als daarbuiten, uit te breiden en te coördineren, is het mogelijk een kritische massa van coherente en adequate activiteiten t.b.v. de grote, door het Verdrag aan het onderzoeksbeleid opgelegde doelstellingen kwaliteit, innovatie en technologische expertise te bereiken.

7.9.5. Om de uitvoering van de mechanismen uit de artikelen 130 K, L en N te bevorderen, zou de Gemeenschap een adequaat juridisch en institutioneel kader moeten bieden, alsmede een stelsel van duidelijke en algemeen bekende prikkels, waarmee zij 1) gemeenschappelijke onderzoeksterreinen aanwijst, 2) aangeeft in welke gevallen van de communautaire mededingingsvoorschriften kan worden afgeweken, 3) de bescherming van "industriële eigendom" nader omschrijft, en 4) de nodige middelen investeert in de lancering van projecten, in de vorm van haalbaarheidsstudies en coördinerende structuren, zowel binnen als buiten het kaderprogramma.

7.10. Het zwaartepunt van de piramide: interdisciplinaire onderzoeksterreinen en "problem solving"

7.10.1. De talrijke onderzoeksactiviteiten kunnen een grotere samenhang krijgen wanneer de te reorganiseren technologische gebieden van het kaderprogramma sterker worden gestroomlijnd en beter worden gericht op de gemeenschappelijke prioriteiten m.b.t. de grote strategische projecten. Bovendien zouden de resultaten zo sneller kunnen worden benut, en wordt tevens bijgedragen aan de zichtbaarheid van de communautaire activiteiten, in de zin van een Europese toegevoegde waarde.

7.10.2. De "problem solving"-technieken kunnen transversaal worden toegepast op verscheidene sectoren, en bieden dan ook oplossingen aan een grote groep gebruikers. Deze technieken zijn mede gebaseerd op de ontwikkeling van het fundamentele en generieke onderzoek, als "reservoir" voor de toekomstige uitvoering van nieuwe activiteiten die op de economische en sociale behoeften zijn gericht. Zij kunnen dus op grote schaal worden verspreid en dragen bij aan het concurrentievermogen van de gehele Europese industrie. Het zwaartepunt van de piramide zou niet meer een uitputtende reeks specifieke onderwerpen bevatten, maar zou een open gebied zijn waar interdisciplinaire oplossingen worden gezocht voor de problemen van samenleving, bedrijven en burgers. Zo kunnen de activiteiten van het Vierde Kaderprogramma worden voortgezet, maar wordt tevens meer ruimte vrijgemaakt voor "bottom-up"-mechanismen en vervalt de strikte indeling van onderwerpen in sectoren.

7.10.3. De noodzakelijke aansluiting van de grote strategische projecten op de afzonderlijke "problem solving"-gebieden kan tot stand worden gebracht d.m.v. een matrix-systeem, waarin de verschillende projecten interdisciplinair en interactief aan elkaar en de grote onderzoeksstrategieën van de Gemeenschap worden gerelateerd.

7.11. Het grondvlak van de piramide: de horizontale acties

7.11.1. De horizontale activiteiten dienen te worden gezien als een gemeenschappelijk reservoir hulpmiddelen, die automatisch en optimaal efficiënt voor grote gemeenschappelijke projecten en "problem solving" worden ingezet.

7.11.2. Dit systematisch inzetten van middelen moet zorgen voor een dynamische aansluiting van het MKB op de communautaire O& TO-activiteiten via het "one-stop shop"-beginsel, alsook voor het contact van de academische wereld en de publieke en particuliere wetenschapsbeoefening met de industrie via uitwisseling van medewerkers, en voor het contact met derde landen via internationale samenwerking.

7.11.3. Met name het bevorderen van de participatie van MKB en menselijk potentieel aan "problem solving"-activiteiten die bij de grote strategische doelstellingen van de Gemeenschap aansluiten, slaat een brug naar de grote projecten aan de top van de piramide, waardoor de innovatie op de bevrediging van toekomstige behoeften van de samenleving kan worden gericht.

7.11.4. Om een gemeenschappelijke markt voor innovatie te creëren, een onmisbare, vanzelfsprekende factor bij de verwezenlijking van de interne markt, dient een horizontaal innovatieprogramma voor het MKB te worden opgezet. Hierbij dient tevens rekening te worden gehouden met de opmerkingen van het Comité in zijn advies inzake het Groenboek over innovatie (). Zowel het uitdenken en begeleiden van het onderzoek als het beoordelen van de onderzoeksresultaten dienen via een geïntegreerde aanpak te verlopen, en door een ad hoc-coördinatie-eenheid van de Commissie te worden gestuurd (). Wordt deze aanpak gehanteerd, dan zou automatisch toegang moeten worden gekregen tot steun uit de Structuurfondsen t.b.v. innovatie (art. 10 EFRO), initiatieven van het MKB, Adapt en Leader II, alsmede voor structuurmaatregelen op nationaal en regionaal niveau. Ook de nieuwe Europese beurs voor kleine, snelgroeiende bedrijven (Easdaq) kan de innovatie versnellen en de toegang tot risicodragend kapitaal verbeteren.

7.11.5. Evenzo dient de internationale dimensie van de innovatie te worden gestimuleerd door versterking van de interactie met niet-communautaire Europese samenwerkingsovereenkomsten (met name COST en Eureka). Hierbij mag niet uit het oog worden verloren dat, in de tien jaar dat het Eureka-programma nu loopt, de gemiddelde omvang van de specifieke projecten enorm is gedaald, de grote strategische projecten praktisch zijn verdwenen en tegelijkertijd de participatie van het MKB sterk is gestegen.

7.11.6. Om de actieve participatie te stimuleren en ervoor te zorgen dat de actoren van het innovatieproces (zowel bedrijven als uiteindelijke gebruikers) de nieuwe technologieën accepteren, dient het demonstratie-element op alle researchniveaus te worden versterkt als integrerende factor van de dynamische trits onderzoek-innovatie-markt.

7.11.6.1. Ook moeten onderzoeksactiviteiten steunen op zaken als organisatie, beheer, markt, financiën, wet- en regelgeving en bescherming van de intellectuele en industriële eigendom, zodat de omzetting van de onderzoeksresultaten in economische en commerciële successen wordt vergemakkelijkt.

7.11.7. Het profileren van de internationale rol van het Europese onderzoek kan zorgen voor een concrete ruimte in de zin van mondialisering, zodat de aangrenzende gebieden in sterkere mate bij research worden betrokken en hierin worden geïntegreerd. Dit zou de toetreding van de landen uit Oost-Europa en de integratie van de landen rond de Middellandse Zee in een grote economische vrijhandelszone bevorderen. Met name een onderzoeksprogramma gericht op de grote technologische doelstellingen die het Europese concurrentievermogen ten goede moeten komen, zal de productiesectoren en markten van deze landen sneller op één lijn brengen met die van de Unie, waardoor de integratie dichterbij komt.

7.11.8. Aangezien twee derde van de innovatie en de wetenschappelijke vindingen in de wereld buiten de Europese Unie wordt gedaan en de groeimarkten, die voor de commerciële lancering van nieuwe producten zorgen, hoofdzakelijk buiten Europa liggen, moet bovendien de interactie tussen de Europese innovatieactiviteiten en de internationale samenwerkingsinitiatieven worden versterkt. Voor ieder groot gebied (Oost-Europa, Middellandse Zee, Latijns-Amerika en Azië) dient een doelgerichte strategie te worden uitgestippeld om acties t.b.v. communautaire onderzoeks- en innovatieprojecten bij de samenwerkingsprogramma's van de Gemeenschap met derde landen (zoals Tacis, Phare en MEDA) te laten aansluiten. Deze projecten moeten samenhangend en zichtbaar zijn, wederzijds voordeel opleveren en met de volledige participatie van eindgebruikers in de industrie zijn opgesteld.

7.11.9. Om de elite van de Europese wetenschapsbeoefenaars bijeen te brengen en de samenwerking tussen universiteiten en ondernemingen, met name het MKB, te stimuleren, dient bovendien de status van de Europese onderzoeker OIO () te worden vastgesteld; dit bevordert de mobiliteit in netwerken voor de permanente uitwisseling van ervaringen. De ontwikkeling van onderzoeksinfrastructuren in netwerken van laboratoria en technologische instituten moet op gecoördineerde wijze plaatsvinden en de cohesie dient te worden versterkt, zodat de basis wordt gelegd voor het concurrentievermogen van het Europese systeem op de middellange en lange termijn. Het Comité verwijst hiervoor naar het Groenboek van de Commissie "Onderwijs - opleiding - onderzoek: de belemmeringen voor transnationale mobiliteit", waarover het momenteel ook een advies voorbereidt. De immateriële investeringen in onderzoek en opleiding zijn allebei evenzeer noodzakelijk om de mens tot belangrijkste actor van de ontwikkeling te maken.

7.12. Meer flexibele en transparante procedures

7.12.1. Onderzoek dat de evolutie van de technologische en wetenschappelijke kennis vóór is, vraagt om meer flexibele en transparante toegangs- en beheersprocedures. Met name vereenvoudiging en transparantie vereisen dat er voor de drie niveaus van de piramide drie uniforme procedures komen.

7.12.2. Wat de "problem solving" betreft: het huidige beheer van het onderzoek, dat door de Commissie is opgesplitst en ondergebracht bij verschillende D.-G.'s, heeft ertoe geleid dat ieder D.-G. zijn eigen procedures hanteert voor het indienen van voorstellen, het onderhandelen over overeenkomsten en het uitvoeren van geselecteerde projecten. Een grotere uniformering en concentratie zouden een aanzienlijke besparing aan menselijke en financiële hulpbronnen opleveren. De deelnemers zijn nu vaak verplicht hun interdisciplinaire projecten op te splitsen om ze onder verscheidene specifieke programma's te laten vallen.

7.12.3. Het behoeft geen uitleg dat een grondige reorganisatie van de O& TO-diensten van de Commissie noodzakelijk is, zodat deze diensten op de dynamische strategie en de geïntegreerde aanpak zijn toegesneden. Dit komt eveneens de stroomlijning, de transparantie en het duidelijk begrip van de communautaire boodschap ten goede.

7.12.4. Het zou beter zijn de huidige procedures van de horizontale acties (in het grondvlak van de piramide) te stroomlijnen. Er zou met name een one-stop shop voor de drie soorten activiteiten moeten komen, alsmede ondersteunende mechanismen om de voorstellen gemakkelijker naar relevante prioritaire onderwerpen van "problem solving" en/of naar grote projecten van gemeenschappelijk belang te kunnen "loodsen" en een gunstig juridisch, financieel en regelkader te scheppen.

7.12.5. Het is een goed idee om voor de Europese onderzoeksprojecten gemeenschappelijke selectiecriteria vast te stellen, zodat ze in een "package deal" kunnen worden opgenomen. Bij deze selectie dient rekening te worden gehouden met de volgende vereisten: opvoering van het concurrentievermogen van de Europese industrie, bevordering van de economische en sociale samenhang en uitzicht op snelle winst in termen van economie en werkgelegenheid.

7.12.6. Hiertoe zouden de lid-staten, de Commissie en alle andere belanghebbenden (zowel overheid als particulieren) voor ieder groot strategisch project een intentieverklaring moeten ondertekenen, die in het kader van de dialoog tussen lid-staten, Commissie en Europees Parlement het politieke fiat moet krijgen.

7.12.7. Op het stuk van de coördinatieprocedures zou de beperking tot drie of vier grote "problem solving"-gebieden en de drie horizontale, operationele programma's (OP's) het aantal comités moeten terugdringen en meer mogelijkheden moeten bieden voor stelselmatige interactie tussen deze comités en het Comité voor Wetenschappelijk en Technisch Onderzoek (CREST), zonder het bureaucratisch apparaat van het onderzoek verder te verzwaren. Het is met name raadzaam dat vertegenwoordigers van CREST en de OP-comités systematisch deel gaan uitmaken van comités die zich met "problem solving" bezighouden.

7.12.8. Ook zouden coördinatie-eenheden moeten worden opgericht die de werkelijke interactie binnen de dynamische onderzoeksstructuur, en tussen het onderzoek en andere relevante communautaire beleidstakken en instrumenten moeten verzekeren. Deze eenheden zouden als "begeleiders" moeten fungeren, die de synergie tussen financiële, juridische en uitvoeringsinstrumenten op communautair en nationaal niveau bevorderen.

8. De financiële context

8.1. Het Comité heeft er al meerdere malen op gewezen dat op de EU-begroting méér geld voor communautair onderzoek moet worden uitgetrokken. Het heeft daarbij benadrukt dat onderzoek en technologische ontwikkeling van fundamenteel belang zijn voor duurzame ontwikkeling, groei van de werkgelegenheid en het internationale concurrentievermogen van de Europese Unie. Het is derhalve zaak zo spoedig mogelijk de financiële vooruitzichten voor het vijfde kaderprogramma te bepalen, zodat de meerjarenplanning meer zekerheid biedt en de maximale hoeveelheid van de tijdens de top van Edinburgh toegezegde middelen ter beschikking komt, d.w.z. tweederde van titel III (Intern beleid) van de financiële vooruitzichten.

8.2. Tegelijkertijd dienen er adequate financiële vooruitzichten te komen m.b.t. de communautaire middelen die voor andere beleidstakken met O& TO-inhoud worden besteed.

8.3. Van het totale beschikbare bedrag moeten voldoende middelen naar activiteiten in de top van de piramide worden afgeleid; aangezien hier een multiplicatoreffect van uitgaat zou op deze manier vijf à zes keer meer dan de eigenlijke communautaire middelen voor dit onderzoek kunnen worden gemobiliseerd.

8.4. Het voor "problem solving" uitgetrokken bedrag zou m.b.v. de reeds bestaande mechanismen moeten worden beheerd, echter met gebruikmaking van de door de GATT-overeenkomsten geboden mogelijkheden tot oprekken van de financiële deelneming van de EU, vooral waar het gaat om innovatie en demonstratie.

8.5. De horizontale programma's moet een groter percentage van de totale gemeenschappelijke middelen ten deel vallen dan nu het geval is. In de intensiteit van de financiële deelneming van de EU dienen het strategisch belang van innovatie en demonstratie voor met name het MKB, de verplichting tot versterking van de economische en sociale samenhang en de vraag of hiervoor andere instrumenten kunnen worden ingezet, tot uiting te komen. Bovendien moet het MKB volledig bij "problem solving"-projecten worden betrokken.

Brussel, 26 februari 1997.

De voorzitter van het Economisch en Sociaal Comité

T. JENKINS

() Doc. COM(96) 332 van 10 juli 1996 en doc. COM(96) 595 van 20 november 1996.

() Doc. COM(96) 332 def. van 10 juli 1996.

() Doc. COM(96) 595 def. van 20 november 1996 (voorlopige titel).

() Over de coördinatie van het O& TO-beleid PB nr. C 18 van 22. 1. 1996 en advies over het voorstel voor een besluit tot tweede aanpassing van Besluit 1110/94/EG betreffende het Vierde Kaderprogramma van communautaire werkzaamheden op het gebied van onderzoek, technische ontwikkeling en demonstratie (1994-1998) (doc. COM(96) 12 def.) in PB nr. C 212 van 22. 7. 1996).

() Zie voetnoot 3, blz. 14.

() Advies inzake het "Groenboek over innovatie", in PB nr. C 212 van 22. 7. 1996.

() Advies over de financiële aanpassing van het Vierde Kaderprogramma, in PB nr. C 212 van 22. 7. 1996.

() PB nr. C 393 van 31. 12. 1994.