[pic] | COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN |

Brussel, 14.7.2006

COM(2006) 389 definitief

MEDEDELING VAN DE COMMISSIE

ACTIEPROGRAMMA TER BEVORDERING VAN ONDERZOEK EN ANALYSE OP HET GEBIED VAN DE EUROPESE ECONOMISCHE EN MONETAIRE UNIE

ACTIEPROGRAMMA TER BEVORDERING VAN ONDERZOEK EN ANALYSE OP HET GEBIED VAN DE EUROPESE ECONOMISCHE EN MONETAIRE UNIE

1. INLEIDING

In het verslag van de Raad (Ecofin) met als titel "Coördinatie van het economisch beleid" (13123/1/99 Rev 1) aan de Europese Raad, bijeen op 11 en 12 december 1999 te Helsinki, werd aangedrongen op een doeltreffend toezicht op het economisch beleid in de derde fase van de Economische en Monetaire Unie (EMU). Daartoe achtte de Raad het van essentieel belang dat een beter inzicht werd verworven in de economische ontwikkelingen en economische beleidskwesties die verband hielden met de EMU.

Volgens het Verdrag speelt de Europese Commissie een belangrijke rol bij het informeren van de EU-autoriteiten, de lidstaten en de diverse economische subjecten over de economische situatie en vooruitzichten en over de gevolgen van economische beleidsmaatregelen voor de werking van de EMU. Om met kennis van zaken advies te kunnen verlenen over economische ontwikkelingen en beleidskwesties in de EMU, is degelijk economisch onderzoek noodzakelijk. Hoewel dit onderzoek voor een groot deel binnen de Commissie en haar diensten plaatsvindt, leveren andere instellingen, waaronder internationale organisaties, en de wetenschappelijke wereld ook allerlei relevante bijdragen. Het voornaamste doel van het actieprogramma ter bevordering van onderzoek en analyse op EMU-gebied is het creëren van een platform om de resultaten van dit externe onderzoek beter te benutten voor het beleidsdebat binnen de instellingen van de Gemeenschap.

2. WAAROM EEN BREDE, GEÏNTEGREERDE AANPAK NODIG IS OM ONDERZOEK EN ANALYSE OP EMU-GEBIED TE BEVORDEREN

Door de oprichting van de EMU moet de analytische basis voor economische beleidsbeslissingen worden versterkt. Ook is in de lidstaten een betere bekendheid met de EMU-beleidsvereisten nodig om de noodzaak van een grotere economische beleidscoördinatie in te zien.

Om zoveel mogelijk te kunnen profiteren van de resultaten van extern onderzoek op EMU-gebied, is een brede, geïntegreerde aanpak vereist voor de relaties, contacten en communicatie met de instellingen die dergelijk onderzoek leveren. Enerzijds moeten de resultaten van dit onderzoek worden doorgesluisd naar de diverse circuits die zich binnen de Europese instellingen met economische beleidskwesties bezighouden. Anderzijds wordt daarmee feedback van de Europese Commissie en andere EU-fora mogelijk die dit onderzoek kan sturen in een richting die voor de werkzaamheden van EU-beleidmakers het meeste belang heeft en de meeste vrucht afwerpt.

Op grond van de behoefte aan zo´n brede, geïntegreerde aanpak heeft de Europese Commissie een breed actieprogramma opgezet dat door het directoraat-generaal Economische en financiële zaken ten uitvoer wordt gelegd[1]. Sommige activiteiten in het kader van dit programma zijn totstandgekomen op uitdrukkelijk verzoek van de lidstaten, andere op initiatief van de Europese Commissie. Zo is een externe deskundigengroep opgericht die analyses en prognoses opstelt voor macro-economische ontwikkelingen in de eurozone (het zogeheten European Forecasting Network), worden periodiek en ad hoc onderzoeksconferenties, workshops en seminars georganiseerd, is een fellowshipprogramma binnen de diensten van de Commissie opgezet, alsook een studieprogramma voor EMU-onderzoek waarbinnen externe onderzoekers gevraagd wordt een gerichte bijdrage te leveren.

3. UITVOERING VAN HET PROGRAMMA

Hieronder volgt een gedetailleerde beschrijving van de diverse onderdelen van het programma en de ondersteunende activiteiten.

a) European Forecasting Network

De oprichting van het European Forecasting Network (EFN) is te danken aan een Frans-Duits initiatief uit 2001. Doel van dit initiatief was om via periodieke onafhankelijke beoordelingen van de economische vooruitzichten en beleidsopties door een netwerk van toonaangevende EU-onderzoeksinstellingen tot een betere analyse van de economische omstandigheden en beleidsopties in de eurozone te komen.

Het voorstel kreeg brede steun van het Economisch en Financieel Comité en de Eurogroep en de Commissie werd verzocht om zo´n netwerk op te richten. Daarop selecteerde de Commissie voor de periode 2002-2004 een consortium van acht onderzoeksinstellingen uit zes verschillende lidstaten.

Het onderzoeksnetwerk is in het voorjaar van 2002 met zijn eerste rapport gekomen. Daarna heeft het nog vijf rapporten geschreven (twee rapporten per jaar), het laatste in het najaar van 2004. Naast een periodieke conjuncturele analyse en een macro-economische prognose voor de eurozone zijn in de diverse rapporten talrijke andere EMU-onderwerpen aan de orde gekomen, waaronder de ontwikkeling van de arbeidskosten en de productiviteit in de eurozone, het opvangen van macro-economische schokken in de eurozone, cyclische convergentie in de EMU en de economische gevolgen van de uitbreiding voor de EMU.

Al met al zijn de ervaringen met het EFN in de periode 2002-2004 positief geweest: de EFN-rapporten leverden een waardevolle aanvullende bijdrage aan de door de diensten van de Commissie verrichte interne analyses van economische ontwikkelingen en beleidskwesties in de eurozone. Op grond van deze gunstige beoordeling is de Commissie in het voorjaar van 2005 een procedure gestart om een nieuw EFN voor de periode 2005-2007 op te richten. Het geselecteerde netwerk bestaat ditmaal uit tien onderzoeksinstellingen uit negen lidstaten. In maart 2005 is het met zijn eerste rapport gekomen, dat met name gewijd was aan de relocatieproblemen waarop de eurozone-economie een antwoord moet zien te vinden, en dat als input is gebruikt voor de Economic Review van 2005. Het voorjaarsrapport van 2006 stond in het teken van de convergentie en integratie van de nieuwe lidstaten.

Gewoonlijk worden de rapporten gepresenteerd op een persconferentie van het EFN op een door de Commissie en het netwerk gezamenlijk vastgestelde datum. De rapporten worden toegezonden aan de commissaris voor economische en monetaire aangelegenheden en aan de voorzitters van het Economisch en Financieel Comité, het Comité voor economische politiek en de Commissie economische en monetaire zaken van het Europees Parlement en kunnen via een link op de website van de Commissie naar de EFN-website worden gedownload (http://europa.eu.int/comm/economy_finance/efn_en.htm).

In 2006 wordt (in het kader van een algemene evaluatie van het economische onderzoekskader en de economische onderzoeksresultaten van het directoraat-generaal Economische en financiële zaken) nagegaan of het EFN-initiatief zijn doelen heeft bereikt en geleid heeft tot betere analyses van de economische vooruitzichten en beleidsproblematiek in de eurozone door onafhankelijke EU-onderzoeksinstellingen (de evaluatie is al gaande). Het zal in belangrijke mate van deze evaluatie afhangen of besloten wordt tot voortzetting van het EFN-initiatief na 2007.

b) Conferenties en workshops over economisch onderzoek en het programma voor economische seminars

De conferentie en workshops over economisch onderzoek en het programma voor economische seminars zijn bedoeld om de dialoog tussen de diensten van de Commissie en de wetenschappelijke wereld te bevorderen. Het voornaamste doel van deze programma´s is om oorspronkelijk EMU-onderzoek van wetenschappelijke en andere onderzoeksinstellingen onder de aandacht van de diensten van de Commissie te brengen. Hoewel het programma hoofdzakelijk is gericht op de diensten van het directoraat-generaal Economische en financiële zaken, worden ook de diensten van andere directoraten-generaal op de hoogte gehouden van de activiteiten en kunnen zij de conferenties en seminars ook bijwonen.

Conferenties over economisch onderzoek

De conferenties en workshops over economisch onderzoek zijn bedoeld om de contacten met de economische wetenschappelijke wereld te verbeteren en daarmee de algehele kwaliteit van het werk van de diensten van de Commissie te verhogen. Daartoe worden toonaangevende economen uit de academische wereld, internationale organisaties en onderzoeksinstellingen uitgenodigd om in het kader van onderzoeksconferenties en personeelsseminars een uiteenzetting te geven over oorspronkelijk onderzoek naar de vorming en werking van de EMU en daarover een discussie te voeren. Deze programma´s geven de diensten van de Commissie niet alleen beter toegang tot lopend oorspronkelijk onderzoek, ze zijn ook bedoeld om meer bekendheid te geven aan nieuwe benaderingen en nieuwe inzichten te bieden in kwesties die voor de Commissie van belang zijn. Omgekeerd hebben programmadeelnemers van buiten de kans om met de diensten van de Commissie en met andere ambtenaren van EU-instellingen van gedachten te wisselen over hun onderzoek en zich daardoor een beter beeld te vormen van de beleidsrelevantie van hun onderzoeksactiviteiten.

In de afgelopen jaren zijn in het kader van het programma diverse conferenties georganiseerd, in de regel alleen door de diensten van de Commissie, maar soms ook in samenwerking met andere instellingen. Afhankelijk van de conferentie liep het aantal deelnemers uiteen van vijftig tot driehonderd. Er zijn allerlei onderwerpen aan de orde gekomen, zoals de internationalisatie van vermogensbezit in de EU, statistische hulpmiddelen bij de analyse van conjunctuurcycli, de economische en budgettaire gevolgen van de vergrijzing en de analyse van conjunctuurcycli en groei in Europa.

Er zijn speciale conferenties georganiseerd over belangrijke door de diensten van de Commissie gepubliceerde analyses, zoals het verslag over de openbare financiën en het verslag over vijf jaar EMU. De interactie tussen de academische wereld en beleidsmakers draagt bij aan een beter wederzijds begrip van beleidsbeperkingen en de theorie achter bepaalde adviezen. Zaken als economische governance moeten in alle openheid worden besproken om het desbetreffende beleidskader geloofwaardiger te maken.

Programma voor economische seminars

In 2003 is een nieuw programma voor economische seminars opgezet om de synergie tussen EMU-onderzoek binnen en buiten de Commissie te versterken. Met deze nieuwe aanpak probeert de Commissie toonaangevende economen uit de academische wereld, internationale organisaties, overheden en de beste onderzoeksinstellingen aan te trekken. De Commissie nodigt bepaalde onderzoekers uit om een seminar te verzorgen en daarin vanuit zowel macro-economisch als micro-economisch perspectief van gedachten te wisselen over oorspronkelijk onderzoek naar de vorming en werking van de EMU.

Het algemene doel van dit programma is verhoging van de algehele kwaliteit van het werk van de diensten van de Commissie en vergroting van de kennis die er in huis is, door de contacten met de economische wetenschappelijke wereld te verbeteren. Dankzij het programma krijgen de diensten van de Commissie beter toegang tot lopend onderzoek en worden ze geconfronteerd met nieuwe benaderingen van en inzichten in kwesties die voor de Commissie van belang zijn. Omgekeerd biedt het programma sprekers op seminars de kans meer te weten te komen over de beleidsomgeving waarin de diensten van de Commissie opereren.

Dit programma wordt hoofdzakelijk beheerd door de leden van de adviesgroep van het directoraat-generaal Economische en financiële zaken. Dankzij hun nauwe contacten met de wetenschappelijke wereld kunnen de adviseurs de nieuwste inzichten van economisch onderzoek aan een beoordeling onderwerpen en deze informatie onder de diensten van de Commissie verspreiden. Het programma vormt ook een waardevol onderdeel van de opleidingsstrategie van de diensten van de Commissie.

Tijdens hun eendaagse bezoek aan de diensten van de Commissie presenteren de sprekers hun onderzoek op een seminar van anderhalf uur, waarna de diensten van de Commissie met hen nader daarover van gedachten kunnen wisselen. Het stuk dat de basis vormt voor het seminar, wordt in de regel vooraf verspreid. In 2003 hebben 15 sprekers in het kader van dit programma een seminar gegeven, in 2004 bedroeg dit aantal 24, en in 2005 zijn nog eens 17 sprekers uitgenodigd. Samen met de seminars in het kader van het fellowshipprogramma en andere, gratis seminars is gemiddeld grofweg een seminar per week georganiseerd.

c) Fellowshipprogramma

In het kader van het fellowshipprogramma (VFP) wil de Europese Commissie de kennis die zij over actuele vraagstukken in huis heeft, vergroten door toonaangevende economen uit academische kringen, internationale organisaties, overheden en uit de beste onderzoeksinstellingen voor een kort bezoek naar de diensten van de Commissie te halen. Het gaat gewoonlijk om bezoeken van een à twee weken, maar de duur ervan kan oplopen tot maximaal zes weken wanneer behoefte bestaat aan een grondigere analyse. Zo´n periode valt beter samen met de gebruikelijke sabbatsverloven in academische onderzoeksinstellingen en is daardoor aantrekkelijker voor potentiële deelnemers.

Tijdens hun verblijf bij de Commissie moeten de fellows actief deelnemen aan de werkzaamheden van de diensten van de Commissie en met name op hun onderzoeksgebied overleg voeren met en adviezen verlenen aan de diensten van de Commissie die op hetzelfde gebied werkzaam zijn. Voorts moeten ze een of meer seminars geven over onderwerpen die deel uitmaken van hun onderzoeksagenda. Ten slotte wordt hun gevraagd een seminar paper over hun recente oorspronkelijke werk samen te stellen, dat later in de werkdocumentenreeks Economic Papers van het directoraat-generaal Economische en financiële zaken kan worden gepubliceerd.

Evenals het programma voor economische seminars is het algemene doel van dit programma verhoging van de algehele kwaliteit van het werk van de diensten van de Commissie en vergroting van de kennis die er in huis is, door de contacten met de economische wetenschappelijke wereld te verbeteren. Met het programma krijgen de diensten van de Commissie beter toegang tot lopend onderzoek en krijgen zij een grotere bekendheid met nieuwe benaderingen van en inzichten in kwesties die voor de diensten van de Commissie van belang zijn. Het programma biedt de kans om de beleidsomgeving waarin de diensten van de Commissie opereren, van nabij mee te maken.

Het VFP is in oktober 2001 gelanceerd. Het aantal bezoekers is opgelopen van zes in 2002 naar tien in 2003 en elf in 2004. In 2005 zijn acht fellows uitgenodigd. De bezoekers vertegenwoordigden een breed onderzoeksgebied wat macro-economische beleidskwesties in de EMU betreft.

Dankzij het VFP is een reeks bezoekers van naam aangetrokken. De seminars werden over het algemeen druk bezocht en de presentaties waren van hoog niveau. De meeste fellow papers voldeden aan de standaardcriteria voor publicatie in wetenschappelijke en beleidseconomische tijdschriften en een aantal ervan is ook gepubliceerd in de reeks Economic Papers van het directoraat-generaal Economische en financiële zaken.

In de meeste gevallen is het gelukt om contacten, een effectieve interactie en soms zelfs een concrete werkrelatie met operationele eenheden binnen de diensten van de Commissie op te bouwen. De fellows werden betrokken bij overleg over bepaalde werkplannen en projecten, ze hebben rechtstreeks meegewerkt aan delen van de jaarlijkse Economic Review en doorgaans hebben de diensten van de Commissie rekening gehouden met hun uitvoerige suggesties en op- en aanmerkingen.

d) Programma voor economische studies

Het programma voor economische studies is ook een instrument om deskundigen van buiten bij de werkzaamheden van de diensten van de Commissie te betrekken. In het kader van dit programma krijgen de best gekwalificeerde deskundigen in academische en andere onderzoeksinstellingen opdracht om bepaalde studies te verrichten[2].

De operationele directoraten of eenheden geven de aanzet tot de studies en gekwalificeerd personeel volgt de uitvoering ervan. Gezien het decentrale karakter van deze studies variëren de onderwerpen al naar gelang de verzoeken. Ze kunnen theoretische analysen of een empirische analyse van bepaalde economische vraagstukken omvatten, zoals ramingen van de effecten van verdere economische integratie (bijv. integratie van de financiële markten). De studies dienen voornamelijk als achtergrondmateriaal voor lopende werkzaamheden van de diensten van de Commissie, maar wanneer zij voor een groter publiek interessant zijn, worden ze gepubliceerd in de reeks European Economy of de reeks Economic Papers van het directoraat-generaal Economische en financiële zaken. In het recente verleden zijn dergelijke studies gebruikt bij de opstelling van de EU Economic Review (bijv. determinanten van productiviteitsgroei in de EU, gevolgen van globalisering) en het verslag over de openbare financiën of ter onderbouwing van de analyse van EMU-toezichtsvraagstukken, zoals de hervorming van het stabiliteits- en groeipact, of van het economische hervormingsbeleid in de EU, zoals de agenda van Lissabon.

4. ONDERSTEUNENDE ACTIVITEITEN

a) Externe gegevensbanken en andere informatie ter ondersteuning van het programma

Voor de analyse van EMU-vraagstukken is een breed scala aan relevante, betrouwbare en actuele informatie van statistische en algemenere aard vereist. In de regel is deze informatie nodig voor evaluaties op nationaal, Europees en mondiaal niveau. De informatievereisten hebben hoofdzakelijk betrekking op macro-economische ontwikkelingen, financiële gegevens (over financiële structuren, financiële activa, prijzen van activa en uitgiftevolumes), en specifieke gegevens over financieel risicobeheer. Dit laatste betreft allerlei informatie over financiële instellingen (voornamelijk informatie over de balans, verlies- en winstrekening en eigendom).

Het overgrote deel van de officiële macro-economische statistische informatie over de EU wordt geleverd via het Europees statistisch systeem en is gemakkelijk op te vragen via de officiële bronnen voor gebruikers in de Commissie. De gebruikersbehoeften gaan echter veel verder dan deze publiekelijk beschikbare gegevens.

Macro-economische gegevens voor niet-Europese landen moeten uit andere bronnen worden verkregen. Dat zijn voor de belangrijkste industriële niet-EU-landen in hoofdzaak: i) het volledige nationale rekeningenstelsel voor de gehele economie en de institutionele sectoren (bedrijfsleven, overheid, huishoudens, instellingen zonder winstoogmerk, buitenland); ii) indicatoren voor de economische bedrijvigheid (kwalitatieve conjunctuurenquêtes, productie-indexcijfers, prijzen, orderportefeuilles e.d.); iii) arbeidsmarktindicatoren (bevolking, werkgelegenheid, werkloosheid, lonen e.d.).

Wat de financiële gegevens betreft, is een omvattende dekking voor de EU-25 en de VS van essentieel belang, maar niet algemeen beschikbaar via de officiële bronnen. Dit geldt voor alle frequenties van i) statistieken over de financiële structuur (monetaire en financiële aggregaten, bancaire kredietverlening, gegevens over financiële intermediairs, kapitalisatie aandelenmarkten e.d.); ii) prijzen van financiële activa (geldmarkttarieven, wisselkoersen, lange-termijnrente banken, marktrendementen obligaties, aandelenmarkten en huizenprijzen); iii) gegevens over de uitgifte van financiële activa (uitgifte van obligaties met informatie over uitgevende instelling, bedrag, looptijd, rating, coupon, soort e.d. en voor aandelenmarkten: beursintroducties en aanvullende aanbiedingen).

Evenals financiële gegevens moet ook het overgrote deel van gegevens over risicobeheer worden opgevraagd bij commerciële gegevensbanken. Er bestaan enkele sterk gespecialiseerde bedrijven die deze informatie over de mogelijke risico´s van kredieten, financiële beleggingen en wereldwijde financiële instellingen leveren. De gegevens houden hoofdzakelijk verband met balansen en verlies- en winstrekeningen van financiële instellingen, en met eigendomsinformatie over financiële instellingen. Om uitgebreide vergelijkingen met peergroups te maken, wordt gebruikgemaakt van specialistische analysehulpmiddelen.

Hoewel statistische informatie de ruggengraat vormt van een gefundeerde analyse van economische ontwikkelingen in de EMU, bestaat er een grote hoeveelheid analytische informatie die het werk van een economisch analist aanzienlijk kan vergemakkelijken. Gebruik van dergelijke informatie kan vaak een effectief middel zijn om snel een beeld te krijgen van de voornaamste kenmerken van economische en financiële ontwikkelingen. Soms is dergelijke informatie via een commerciële gegevensbank verkrijgbaar, vaak wordt deze ook los aangeboden. Als het nodig is om snel aan brede informatie over economische en financiële ontwikkelingen te komen, kan daarom het best een abonnement op dergelijke specialistische producten worden genomen.

b) Publicatieprogramma voor EMU-aangelegenheden

Het jaarlijkse publicatieprogramma voor EMU-aangelegenheden is een belangrijk onderdeel van het externe communicatiebeleid van de diensten van de Commissie. Doel van het programma is om actuele intellectuele producten over EMU-aangelegenheden effectief te verspreiden. Nationale en internationale economische instellingen, beleidsmakers, gespecialiseerde media en opinieleiders vormen de primaire doelgroep. Het programma wordt jaarlijks vastgesteld en wordt opgenomen in het algemene publicatieprogramma van de Europese Commissie.

De voornaamste reeks publicaties van de diensten van de Commissie over EMU-aangelegenheden is de reeks European Economy . Na herziening ervan in 2002 zijn uiteindelijk een aantal extra reeksen toegevoegd met de bedoeling inhoud en themagebieden op flexibele wijze aan te vullen en verder te ontwikkelen. De globale richtsnoeren voor het economisch beleid, het jaarlijkse verslag over de openbare financiën in de EMU, de macro-economische prognoses en de jaarlijkse EU Economy Review vormen de kern en gaan vergezeld van actuele economische beleidsanalyses. Bepaalde reeksen zijn stopgezet, zoals de Euro Papers , geschreven in de belangrijkste fase van invoering van de euro, terwijl er nieuwe publicaties over het economische beleidsdebat zijn toegevoegd, zoals de Country Focus , het kwartaalverslag over de eurozone en het jaarverslag over de eurozone. De publicatieactiviteiten van de Commissie blijven dus flexibel zodat voldoende rekening kan worden gehouden met de verwachte resultaten en nieuwe accenten van economisch onderzoek en onder bepaalde voorwaarden ook kan worden samengewerkt met commerciële uitgevers.

Om de wetenschappelijke discussie te vergemakkelijken en een bredere toegang tot lopende oorspronkelijke onderzoeksactiviteiten te waarborgen, zijn alle reeksen ook te vinden op: http://europa.eu.int/comm/economy_finance/publications_en.htm.

5. EVALUATIE

Om een beeld te krijgen van de effectiviteit en efficiëntie van het programma, heeft het directoraat-generaal Economische en financiële zaken in zijn meerjarig evaluatieprogramma voor de periode 2005-2010 een externe evaluatie van de economische onderzoeksactiviteiten van het directoraat-generaal opgenomen. Daarin zullen enerzijds het nut van de resultaten van deze activiteiten voor de beleidsvorming binnen de Commissie en het effect ervan op het onderhoud en de versterking van het intellectuele kapitaal binnen het directoraat-generaal en anderzijds de effecten ervan op externe gebruikers tegen het licht worden gehouden. Daarbij wordt overwogen om de werkzaamheden van onderzoeksafdelingen van vergelijkbare organisaties op een of andere wijze als graadmeter te gebruiken. De evaluatie is in 2005 gestart en het eindverslag wordt in de zomer van 2006 geleverd.

6. CONCLUSIE

Het actieprogramma ter bevordering van onderzoek op EMU-gebied is binnen de diensten van de Commissie goed geïmplementeerd en stelt hen in staat in hun economische analyses rekening te houden met de nieuwste economische inzichten. Dankzij de verbreding van echt onderzoek in het kader van het zesde kaderprogramma voor onderzoek kunnen de diensten van de Commissie ook een bijdrage leveren aan fundamenteel economisch onderzoek.

Onderzoeksactiviteiten zijn geen eenrichtingsverkeer. Door de intensievere samenwerking met de wetenschappelijke wereld en door een breed debat over economische beleidskwesties blijven niet alleen de wetenschap, maar ook het grote publiek op de hoogte van strategische beleidsbeslissingen en beleidscoördinatie die van het EMU een succes moeten maken. Daardoor wordt het beleidskader weer versterkt en wint het in de academische wereld en onder beleidsmakers aan geloofwaardigheid.

De analytische en onderzoeksactiviteiten zijn onmisbaar gebleken bij de versterking van het economische toezicht in de EMU. Daarom moeten ze gewoon doorgaan en waar nodig zelfs worden uitgebreid.

[1] Dit actieprogramma maakt deel uit van het jaarlijkse werkprogramma van het directoraat-generaal Economische en financiële zaken en wordt toegestaan bij financieringsbesluit van de Commissie.

[2] Dit actieprogramma maakt deel uit van het jaarlijkse werkprogramma van het directoraat-generaal Economische en financiële zaken en wordt toegestaan bij financieringsbesluit van de Commissie.