C 80/66 NL 30.3.2004 Publicatieblad van de Europese Unie
Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité inzake het „Groenboek over diensten
van algemeen belang”
(COM(2003) 270 def.)
(2004/C 80/20)
De Commissie heeft op 22 mei 2003 besloten het Europees Economisch en Sociaal Comité overeenkom-
stig artikel 262 van het EG-Verdrag te raadplegen inzake het „Groenboek over diensten van algemeenbelang”.
De gespecialiseerde afdeling „Vervoer, energie, infrastructuur, informatiemaatschappij”, die was belast met
de voorbereidende werkzaamheden, heeft haar advies op 24 november 2003 goedgekeurd; rapporteur
was de heer Hernández Bataller en co-rapporteur was de heer Hencks.
Tijdens zijn 404e zitting op 10 en 11 december 2003 (vergadering van 11 december) heeft het Europees
Economisch en Sociaal Comité het volgende advies uitgebracht, dat met 72 stemmen vóór en 7 stemmen
tegen, bij 6 onthoudingen, is goedgekeurd.
1. Inleiding
1.1. Het begrip „diensten van algemeen belang” kent binnen
de Europese Unie verschillende vormen en de Duitse, Scandina-vische, mediterrane en Angelsaksische benaderingen ter zakelopen onderling uiteen. In sommige lidstaten bestaat het idee
van de openbare dienst zelfs in het geheel niet. Toch vertonen
opvattingen en praktijken in verband met het fenomeenwel bepaalde overeenkomsten (men denke aan „beheer van
diensten” in Nederland, „gestioni di pubblica utilità” in Italië,
„public utilities” in het Verenigd Koninkrijk, „Daseinsvorsorge”in Duitsland en „service public” in Frankrijk) (
1).
1.2. Het begrip „diensten van algemeen belang” en de
kenmerken ervan zijn momenteel in verschillende wetgevings-
besluiten van de Gemeenschap nog steeds niet geconsolideerd;
de definitie is in wezen nog steeds dezelfde en luidt als volgt:
— de term „diensten van algemeen belang” omvat markt- en
niet-marktdiensten die door de overheidsinstanties van
algemeen belang worden geacht en waarvoor zij specifie-ke openbare-dienstverplichtingen laten gelden;
— de term „diensten van algemeen economisch belang”
verwijst naar marktdiensten waarvoor de lidstaten en de
Unie krachtens criteria van algemeen belang specifieke
openbare-dienstverplichtingen laten gelden (
2), met name
de verplichting tot universele dienstverlening; het gaat
daarbij om sectoren als electronische communicatie,
energie en postdiensten.
(1) PB C 368 van 20.12.1999, par. 1.1.
(2) PB C 241 van 7.10.2002, par. 1.1.1.2.1. De Commissie heeft er in haar mededelingen van
1996 (3) en 2000 (4) op gewezen dat diensten van algemeen
belang een essentiële rol binnen het Europese maatschappijmo-del spelen. Dat dit model onaantastbaar is blijkt wel uit het feit
dat de Europese Unie onderwijs, gezondheid en cultuur van de
WTO-onderhandelingen in Cancún (10-15 september 2003)heeft uitgesloten, juist om het algemeen belang te beschermen.
1.2.2. In de bovengenoemde mededelingen heeft de Com-
missie voornamelijk de volgende vier doelstellingen voor ogen:
— ervoor zorgen dat de diensten van algemeen economisch
belang goed functioneren;
— erop toezien dat het begrip „dienst van algemeen econo-
misch belang” correct wordt gehanteerd;
— erop toezien dat er geen negatieve effecten ontstaan
op de markten buiten de openbare dienst die voorconcurrentie opengesteld zijn;
— ervoor zorgen dat iedere burger toegang tot essentiële
diensten heeft.
1.3. Het Gemeenschapsrecht schrijft voor dat bepaalde
procedures en beginselen in acht genomen moeten worden,met name de beginselen van transparantie, niet-discriminatie
en evenredigheid, en vormt geen beletsel voor de invoering en
het functioneren van de diensten van algemeen economischbelang. Aangezien de Raad geen wetgevingsbesluit ter zakeheeft vastgesteld, kunnen de lidstaten in verregaande mate zelf
bepalen welke diensten van algemeen economisch belang zijn
en hoe deze verricht moeten worden, en beslissen zij in datverband onder meer ook over noodzakelijke overheidssteun.
(3) PB C 281 van 26.9.1996.
(4) PB C 17 van 19.1.2001.
30.3.2004 NL C 80/67 Publicatieblad van de Europese Unie
Het Verdrag is echter niet eenduidig: bij de toepassing van de
mededingingsregels worden diensten van algemeen econo-
misch belang beschouwd als uitzonderingen op artikel 86,
lid 2 e.v., terwijl deze diensten in artikel 16 weliswaar erkendworden, maar daarmee nog geen rechtsgrondslag krijgen.
Zowel het staatssteun- als het cohesiebeleid zijn erop gericht
bepaalde tekortkomingen op de markt op te vangen. Het
steunbeleid heeft echter tot doel te voorkomen dat de mededin-ging wordt vervalst, terwijl het cohesiebeleid tot doel heeft desociale en territoriale samenhang door middel van steunmaat-
regelen te vergroten.
In artikel 36 van het Handvest van de grondrechten (
1) wordt
de toegang tot diensten van algemeen economisch belang omde sociale en territoriale samenhang te bevorderen, erkend en
gerespecteerd. Bovendien houdt de toegang tot deze diensten
gewoonlijk ook in dat andere grondrechten, zoals het vrijverkeer van personen in het vervoer of het recht op privacy en
vertrouwelijkheid bij postdiensten, beter worden gewaarborgd.
1.4. Naar aanleiding van het verzoek van de Europese Raad
van Nice in december 2000 heeft de Commissie de EuropeseRaad van Laken in december 2001 een verslag over de diensten
van algemeen belang voorgelegd (
2), waarin zij meedeelt de
rechtszekerheid inzake compensaties voor het verlenen vanopenbare diensten te willen vergroten door een communautai-
re kaderregeling uit te werken voor staatssteun aan bedrijven
die diensten van algemeen economisch belang verzorgen, envoor de evaluatie van hun prestaties.
1.4.1. De Commissie heeft altijd het standpunt ingenomen
dat compensatie die door een staat wordt verleend aan
bedrijven die een dienst van algemeen economisch belangverzorgen, geen steun vormt voor zover alleen de werkelijkekosten die het vervullen van de openbaredienstverplichtingen
met zich meebrengt, vergoed worden.
1.4.2. Het Gerecht van Eerste Aanleg stelde in het FFSA-
arrest (
3) van 27 februari 1997 en zijn SIC-arrest van 10 mei
2000 (4) dat compensatie van de werkelijke kosten van de
openbaredienstverplichtingen een steunmaatregel van de staat
uitmaakt in de zin van artikel 87, lid 1, van het Verdrag, ookal is het toegekende bedrag niet hoger dan dat geen noodzake-
lijk is om de openbaredienstverplichting te kunnen vervullen.
(1) Artikel 36 van het Handvest luidt als volgt: „De Unie erkent en
eerbiedigt de toegang tot diensten van algemeen economischbelang zoals deze is geregeld in de nationale wetgevingen enpraktijken, overeenkomstig het Verdrag tot oprichting van deEuropese Gemeenschap, teneinde de sociale en territoriale samen-hang van de Unie te bevorderen”.
(
2) COM(2001) 598 def.
(3) Zaak T-106/95; uitspraak bevestigd door de Resolutie van het
Hof van Justitie van 25 maart 1998 (zaak C-174/97).
(4) Zaak T-46/97.1.4.3. Het Hof van Justitie stelde in het Ferring-arrest
van 22 november 2001 (5) echter dat een door de lidstaat
toegekende compensatie die niet hoger is dan hetgeen noodza-
kelijk is om de openbare dienst te vervullen, het begunstigdebedrijf geen voordeel biedt en dus geen staatssteun uitmaakt.Het Hof onderstreepte daarbij dat voorzover het compensatie-
bedrag hoger is dan hetgeen nodig is om de openbare dienst te
vervullen, er wel sprake kan zijn van staatssteun, die op grondvan artikel 86 van het Verdrag niet toegestaan mag worden.
1.4.4. In voltallige zitting bijeen kwam het Hof van Justitie
op 24 juli 2003 tot een arrest (
6) waarmee eerdere jurispruden-
tie (7) herzien werd. Het bepaalde dat dergelijke overheidssubsi-
dies (compensaties) alleen van het toepassingsgebied van
artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag zijn uitgesloten indienaan alle onderstaande eisen wordt voldaan:
— de begunstigde onderneming moet daadwerkelijk belast
zijn met de uitvoering van openbaredienstverplichtingen
en die verplichtingen moeten duidelijk omschreven zijn;
— de parameters op basis waarvan de compensatie wordt
berekend, moeten vooraf op objectieve en doorzichtigewijze worden vastgesteld;
— de compensatie mag niet hoger zijn dan nodig is om de
kosten van de uitvoering van de openbaredienstverplich-tingen, rekening houdend met de opbrengsten alsmede
met een redelijke winst uit de uitvoering van die verplich-
tingen, geheel of gedeeltelijk te dekken;
— wanneer de met de uitvoering van openbaredienstver-
plichtingen te belasten onderneming in een concreet
geval niet is gekozen in het kader van een openbare
aanbesteding, moet de noodzakelijke compensatie wor-den vastgesteld op basis van de kosten die een gemiddelde,
goed beheerde onderneming, die zodanig is uitgerust dat
zij aan de vereisten van de openbare dienst kan voldoen,zou hebben gemaakt om deze verplichtingen uit te
voeren, rekening houdend met de opbrengsten en een
redelijke winst uit de uitoefening van deze verplichtingen.
(5) Zaak C-53/00.
(6) Zaak C-280/00 Altmark Trans GMBH. Conclusies van advocaat-
generaal Leger van 19 maart 2002.
(7) Zaak C-53/00, arrest van 22 november 2001. Advocaat-generaal
Leger liet zich in zijn conclusies in de zaak C-280/00, met name
in de punten 58-61, 76-82 en 87-89, kritisch uit over dit arrest.
C 80/68 NL 30.3.2004 Publicatieblad van de Europese Unie
2. Het Groenboek over diensten van algemeen belang
2.1. Het Groenboek bestaat uit vijf hoofdstukken plus een
inleiding en een operationele conclusie. Het eerste hoofdstuk
bevat achtergrondinformatie, het tweede een toelichting van
de reikwijdte van communautaire maatregelen op het terreinvan diensten van algemeen belang, het derde een aantal
uitgangspunten voor een eventueel gemeenschappelijk concept
van diensten van algemeen economisch belang op basis vanbestaande sectorspecifieke wetgeving. In het vierde hoofdstuk
worden kwesties belicht die verband houden met de organisa-
tie, financiering en evaluatie van diensten van algemeen belangen in het vijfde wordt ingegaan op de internationale dimensievan de diensten van algemeen belang. Bij het Groenboek is een
bijlage gevoegd waarin een uitvoerigere beschrijving wordt
gegeven van een reeks uit sectorspecifieke wetgeving voort-vloeiende openbaredienstverplichtingen en de beschikbare
beleidsinstrumenten om de naleving van deze verplichtingen
te waarborgen (
1).
2.2. De situatie van de diensten van algemeen belang, die
zowel diensten van economisch als van niet-economisch
belang omvatten, is complex en aan voortdurende veranderin-
gen onderhevig. Het gaat om een breed scala van verschillendesoorten activiteiten, van verschillende omvang en van verschil-
lende aard. De organisatie van deze diensten verschilt naarge-
lang de culturele achtergronden, de geschiedenis en geografi-sche omstandigheden van iedere lidstaat en naargelang de
kenmerken van de betrokken activiteit, met name afhankelijk
van de technologische ontwikkeling (
2).
2.3. De Europese Unie respecteert deze verscheidenheid en
de rol die nationale, regionale en lokale overheden spelen bij
de zorg voor het welbevinden van hun burgers en het
garanderen van de democratische keuzes ten aanzien vanonder meer de kwaliteit van diensten. Deze verscheidenheidverklaart de uiteenlopende mate waarin de Gemeenschap
ingrijpt en de inzet van diverse instrumenten. In het kader van
haar exclusieve bevoegdheden is ook voor de Unie een eigenrol weggelegd. Bovendien roepen de diensten van algemeen
belang in de gehele Europese Unie een aantal vragen en
kwesties op die in gelijke mate gelden voor verschillendediensten en verschillende bevoegde autoriteiten (
3).
2.4. Het debat waartoe dit Groenboek de aanzet wil geven,
brengt vragen met zich mee over:
(1) Punt 13 van het Groenboek.
(2) Punt 10 van het Groenboek.
(3) Punt 11 van het Groenboek.— de reikwijdte van eventuele communautaire maatregelen
ter implementatie van het Verdrag, waarbij het subsidia-
riteitbeginsel ten volle geëerbiedigd wordt; eventuele
toekenning van aanvullende juridische bevoegdheden vande Gemeenschap;
— de uitgangspunten die in een eventuele kaderrichtlijn of
een ander algemeen instrument betreffende diensten van
algemeen belang vastgelegd zouden kunnen worden en
de meerwaarde van een dergelijk instrument;
— de definitie van „good governance” op het terrein van
organisatie, regulering, financiering en evaluatie vandiensten van algemeen belang om het concurrentievermo-
gen van de economie te versterken en iedereen een
efficiënte en gelijke toegang te verschaffen tot kwalitatiefhoogwaardige diensten die aan hun behoeften voldoen;
— maatregelen die tot een grotere rechtszekerheid zouden
kunnen bijdragen en tot een logisch en harmonisch
verband tussen de doelstelling van de handhaving vankwalitatief hoogwaardige diensten van algemeen belangen de strikte toepassing van de regels inzake mededinging
en de interne markt (
4).
3. Algemene opmerkingen
3.1. De meeste vragen die de Commissie in het Groenboek
formuleert, hebben reeds de aandacht van het Comité gekre-
gen, onder meer in zijn adviezen CES 949/1999 en CES 860/
2002. In dit laatste advies stelde het Comité het volgende (5):
„Het Comité is van mening dat de Commissie een voorstel voor
een kaderrichtlijn moet opstellen waarin de beleidsbeginselen
aangaande diensten van algemeen economisch belang zijn
vastgelegd en waarin de lidstaten de nodige speelruimte terzake wordt verzekerd. Dit wettelijk instrument moet de
aandacht vestigen op het belang dat de Europese Unie hecht
aan diensten van algemeen belang en aan het recht van iedereEuropese burger om van deze diensten gebruik te maken;
tevens moet, ter wille van de rechtszekerheid, een toelichting
worden gegeven bij een aantal van de belangrijkste begrippenvan het Gemeenschapsrecht, een en ander met inachtnemingvan het beginsel van subsidiariteit”.
Een dergelijke kaderrichtlijn (
6) is beslist noodzakelijk om de in
het Verdrag en de sectorspecifieke richtlijnen gehanteerde
concepten nader te verduidelijken en aan te geven onder welke
voorwaarden de verschillende actoren, met name degenen diebelast zijn met het verlenen van diensten van algemeen belang
op regionaal of lokaal niveau, mogen optreden.
(4) Punt 12 van het Groenboek.
(5) PB C 241 van 7.10.2002, par. 4.4.
(6) In de ontwerpgrondwet voor Europa wordt van „kaderwet”
gesproken.
30.3.2004 NL C 80/69 Publicatieblad van de Europese Unie
3.1.1. Wat de reikwijdte van communautaire maatregelen
betreft, pleitte het Comité niet alleen voor een kaderrichtlijn,
aangevuld door andere sectorspecifieke richtlijnen, maar (1)
„... er dan ook voor om in artikel 3 van het EG-Verdrag teverwijzen naar de openbare-dienstverlening, als domein waar-op de Gemeenschap actie moet ondernemen om haar doelstel-
lingen te bereiken”. Het Comité is verheugd dat het huidige
artikel 16 VEG in de ontwerpgrondwet van de Conventie overde toekomst van Europa wordt versterkt en aangevuld, zodat
er een adequate rechtsgrondslag voor verdere wetgeving komt.
3.1.2. Zoals het Comité al eerder heeft bepleit (
2) zou de
Commissie criteria moeten vaststellen, bijvoorbeeld in een
mededeling, met als doel organisaties die zonder winstoogmerk
diensten op dit gebied verlenen, in staat te stellen hun werk teblijven doen alsook de nodige duidelijkheid en transparantie
te verschaffen. Deze criteria zouden er in ieder geval garant
voor moeten staan dat de diensten op efficiënte wijze verleendworden.
3.1.3. Het is belangrijk dat de overheden het beginsel
van een participatiedemocratie toepassen, om een cultuur teontwikkelen waarin dialoog en participatie centraal staan (
3).
Dit geldt met name in het geval van organisaties die zonder
winstoogmerk sociale diensten verlenen. Deze organisatiesmoeten hun werk blijven doen, omdat zij de meest kwetsbaregroepen beschermen, sociale banden leggen of versterken, en
een beroep doen op het saamhorigheidsgevoel van burgers.
Het Comité beklemtoont daarom nogmaals dat de socialedienstverlening niet over één kam geschoren mag worden met
andere vormen van diensten van algemeen belang (
4).
3.1.4. De beginselen van subsidiariteit en evenredigheid —
ofwel de eis dat de maatregel relevant en van de juiste omvang
moet zijn — hangen nauw met elkaar samen en dienen
onverkort nageleefd te worden. Het Comité stelde al eerderdat (
5)„... de toekomstige kaderwetgeving een regeling (moet)
bevatten die het mogelijk maakt het subsidiariteitsbeginsel op
dit terrein toe te passen aan de hand van criteria waarbijsubsidiariteit wordt opgevat als „functioneel” en niet louter als„territoriaal””.
Krachtens het subsidiariteitsbeginsel is het dus de taak van de
bevoegde nationale, regionale en lokale overheden om de
diensten van algemeen belang te omschrijven, te organiseren,
te financieren en te controleren.
(1) PB C 241 van 7.10.2002, par. 4.1.2.
(2) Advies EESC „Sociale dienstverlening door particuliere organisaties
zonder winstoogmerk in het kader van de verlening van dienstenvan algemeen belang in Europa” PB C 311 van 7.11.2001.
(
3) Mededeling van de Commissie „Europese governance: een betere
wetgeving”, COM(2002) 275 def., blz. 3.
(4) Advies EESC „Sociale dienstverlening door particuliere organisaties
zonder winstoogmerk in het kader van de verlening van dienstenvan algemeen belang in Europa”, PB C 311 van 7.11.2001,par. 4.1 d).
(
5) PB C 241 van 7.10.2002, par. 4.3.3.1.5. Waar het bij diensten van algemeen belang om gaat
is dat alle burgers en bedrijven er gebruik van kunnen maken;
of een dienst nu door de overheid of door het bedrijfsleven
wordt verzorgd, het streven naar rendabiliteit en concurrentiemag er nooit toe leiden dat de dienstverlening voor sommigeburgers vervalt. Iedereen moet continu en in gelijke mate
gebruik kunnen maken van de dienst, ook al is de verlening
ervan economisch niet rendabel, bijvoorbeeld door geografi-sche of technische omstandigheden. In dat geval moet het
mogelijk zijn (en ook aangemoedigd worden) op bestuurlijk,
fiscaal, juridisch en technisch vlak voor de nodige ontheffings-bepalingen te zorgen en — bij wijze van uitzondering op de
communautaire regels — staatssteun toe te kennen.
3.2. Ten aanzien van de beginselen die in een eventuele
kaderrichtlijn of ander algemeen instrument inzake de diensten
van algemeen belang opgenomen kunnen worden, zei hetComité het volgende (
6):
„De diensten van algemeen economisch belang dienen in hun
hoedanigheid van burgerrechten aan de volgende oriënterende
beginselen te voldoen:
Gelijkheid: alle burgers hebben gelijke toegang tot de diensten
van algemeen belang. Het woord gelijkheid moet wordenopgevat als een verbod: bij de verlening van de diensten is
ongewettigde discriminatie op grond van sociale of persoonlij-
ke status uit den boze. Het woord behelst dus geen unifor-miteitsverplichting.
Universaliteit: van de verleende diensten moeten de basisdien-
sten overal en voor iedereen worden verleend.
Betrouwbaarheid: de diensten van algemeen belang moeten
regelmatig en ononderbroken worden verleend, d.w.z. datonderbreking of opschorting van de verlening beperkt dient te
blijven tot de gevallen die specifiek in de voor de desbetreffende
sector geldende voorschriften worden genoemd.
Participatie: gebruiker moet een zekere zeggenschap hebben
over de wijze waarop de diensten van algemeen belang worden
verleend. Het recht van de burger op correcte dienstverleningmoet namelijk worden beschermd en de samenwerking tussende dienstverleners moet worden bevorderd.
Transparantie: verlener dient ervoor te zorgen dat zijn afne-
mers volledig over de dienstverlening worden geïnformeerd,vooral over openbare dienstverplichtingen en tarieven.
(6) PB C 368 van 20.12.1999, par. 5.3 (integraal).
C 80/70 NL 30.3.2004 Publicatieblad van de Europese Unie
Verlener dient gebruiker dus afdoende te informeren over de
financiële en technische voorwaarden waaronder de dienst
wordt verleend, alsmede over iedere situatiewijziging die de
dienstverlening raakt, m.a.w. hij dient de dienstreglementeringopenbaar te maken.
Vereenvoudiging van procedures: verlener vereenvoudigt zo-
veel mogelijk de door gebruikers te volgen procedures en geeftpassende uitleg.
Voorts maakt hij zoveel mogelijk gebruik van eenvormige
formulieren, en streeft hij naar vereenvoudiging van en
duidelijkheid omtrent de gang van zaken betreffende abonne-menten en betalingen.
Verlener dient in ieder geval interne procedures voor de
afhandeling van klachten van gebruikers in te voeren. Deze
procedures dienen toegankelijk, alsook eenvoudig te begrijpen
en toe te passen te zijn. Het dient daarbij zonder meer vast testaan dat hij de klachten van gebruikers of van consumenten-
verenigingen serieus neemt, en ook dient hij de uitoefening
van het recht om zich tot een bemiddelaar of meer in hetalgemeen tot de rechter te wenden, te vergemakkelijken.
Rentabiliteit en efficiency: verlener van een dienst van al-
gemeen economisch belang doet het nodige om deze rendabel
en efficiënt te verlenen.
Kwaliteit van de diensten: verlener formuleert de kwaliteitscri-
teria voor de diensten en publiceert de kwaliteits- en kwan-
titeitsnormen die hij hanteert.
Deze normen dienen zonder enig voorbehoud te worden
gerespecteerd. Afwijkingen worden uitsluitend toegestaan in-
dien deze een voordeel voor de gebruikers opleveren en zullentijdens periodiek te houden gebruikersbijeenkomsten door hen
worden gecontroleerd.
Verlening van adequate diensten: de diensten van algemeen
economisch belang worden aangepast in het licht van wijzigin-
gen van de maatschappelijke behoeften en de resultaten vantechnische en economische vooruitgang.
Evaluatie van de resultaten: verlener van een openbare dienst
evalueert de leveringsvoorwaarden op gezette tijden. Daartoe
peilt hij met name de tevredenheid onder de gebruikers.
Samenwerking tussen dienstverleners: ook indien verleners
met elkaar concurreren streven zij ernaar, samen te werken
om de eerder genoemde beginselen in praktijk te brengen.
Betaalbare prijzen: de prijs mag de toegang voor de burger niet
belemmeren en dient op het concept van „redelijke kosten” tezijn gebaseerd.Bescherming van het milieu: ontwikkeling en functioneren van
de diensten van algemeen economisch belang dienen mede in
het licht te staan van milieu-eisen, die van belang voor de
sociale en territoriale cohesie zijn.”
Naast deze beginselen dient ook het „beginsel van omkeerbaar-
heid” bij de diensten van algemeen belang te worden vast-
gelegd. In het licht van het subsidiariteitsbeginsel en artikel 295
van het Verdrag moet dit beginsel van omkeerbaarheid ener-zijds inhouden dat de gebruikers van diensten de garantiehebben dat elke de jure of de facto ontstane situatie regelmatig
door de autoriteiten van de lidstaten wordt bekeken, en
anderzijds dat de lidstaten en hun regionale en lokale overhe-den de opzet van de diensten van algemeen belang vrij kunnen
blijven bepalen. Het gaat dan met name om de mogelijkheid
dat diensten van algemeen belang die door de particulieresector worden geleverd, weer naar de overheidssector worden
overgeheveld, indien uit een objectieve evaluatie van de
belangen van de gebruikers en het betrokken personeel isgebleken dat zulks wenselijk is.
3.3. Ten aanzien van de organisatie (
1), regelgeving (2),
financiering (3) en evaluatie van deze diensten gaf het Comité
de volgende richtsnoeren:
— organisatie: elke overheidsinstantie heeft „keuzevrijheid
van beheerswijze”, op directe hetzij indirecte wijze; in ditlaatste geval worden de exploitanten gekozen van deverschillende diensten van algemeen belang waarvoor zij
verantwoordelijk is;
— regelgeving: het staat de regelgevende organen vrij om,
individueel of collectief, te bepalen hoe zij de taken op
het vlak van evaluatie, toezicht en interventie zullenvervullen;
— financiering: de betrekkingen tussen de exploitanten
van deze diensten en de autoriteiten moeten worden
vastgelegd in een overeenkomst, waarin onder meer de
tariefbeginselen en de voornaamste uitvoeringsbepalin-gen betreffende de financiering zijn vastgelegd.
Het Comité pleit nogmaals voor toepassing van het beginsel
van vrijheid van beheer van de territoriale overheden en vindt
dat de criteria voor de evaluatie van de diensten van algemeenbelang gediversifieerd en zeker op de kwaliteit van de dienstver-lening gericht moeten zijn. Wat de financiering betreft, dient
het begrip „compensatie van de kosten van de openbaredienst-
verplichtingen” omschreven te worden.
(1) PB C 241 van 7.10.2002, par. 4.12.
(2) PB C 241 van 7.10.2002, par. 4.11.
(3) PB C 241 van 7.10.2002, par. 4.13.
30.3.2004 NL C 80/71 Publicatieblad van de Europese Unie
3.4. Als maatregelen om de rechtszekerheid te vergroten
stelde het Comité het volgende voor:
— de definitie van het begrip „dienst van algemeen belang”
moet betrekking hebben op het niveau waarop de dienstwordt verleend, d.w.z. op Europees, nationaal of regionaal
niveau. Bovendien moet de overheid bij het definiëren van
de doelstellingen en de verplichtingen van de openbaredienstverlening en de inhoud van de universele dienst
rekening houden met de nieuwe maatschappelijke be-
hoeften en met de technologische ontwikkelingen, metname met het oog op de informatiemaatschappij (
1);
— de gunning van deze diensten moet, wanneer het gaat om
het verlenen van speciale en/of exclusieve rechten aanparticuliere ondernemingen, worden gebaseerd op de
regels die gelden voor openbare aanbestedingen (
2);
— de beheerders van diensten van algemeen belang moeten,
met het oog op méér democratie en méér betrokkenheid
van de burger, de gebruikers raadplegen (3);
— voorlichting, raadpleging en participatie van de werk-
nemers en hun vertegenwoordigers (4);
— gezien het onderscheid tussen economische en niet-
economische activiteiten mogen de mededingingsbepa-
lingen en de voorschriften met betrekking tot de interne
markt niet van toepassing zijn op diensten in verbandmet de nationale onderwijsstelsels en de verplichte deel-
name aan het sociale-zekerheidsstelsel, noch op diensten
die door sociale, liefdadigheids- en culturele instantieszonder winstoogmerk worden verleend; de communau-
taire rechtsbeginselen dienen wel van toepassing te zijn (
5).
3.5. Het Comité is het ermee eens dat de Unie in alle fasen
van de dienstverlening een hoog niveau van consumentenbe-scherming dient na te streven:
— in de fase voordat het contract wordt gesloten: door
middel van toegankelijke, adequate en relevante informa-
tie en waarheidsgetrouwe publiciteit;
— in de fase waarin het contract wordt gesloten: door middel
van duidelijke contracten zonder onbillijke bedingen, met
betaalbare prijzen en voorafgaand vastgestelde kwaliteits-criteria;
— in de fase nadat het contract is gesloten: door middel
van vlotte, eenvoudige en efficiënte buitengerechtelijke
klachtenprocedures, voor zover mogelijk met standaard-formulieren en automatische compensaties indien de
dienst niet wordt geleverd, behalve in geval van over-
macht of onvoorziene omstandigheden.
(1) PB C 241 van 7.10.2002, par. 4.8.2.
(2) PB C 241 van 7.10.2002, par. 4.12.1.
(3) PB C 241 van 7.10.2002, par. 4.14.
(4) PB C 241 van 7.10.2002, par. 4.15.
(5) PB C 241 van 7.10.2002, par. 4.17.4. Antwoorden op het Groenboek van de Commissie
Met haar Groenboek over diensten van algemeen belang van
21 mei 2003 wil de Commissie de aanzet geven tot breed
overleg over de vier thema’s die in par. 2.4 van dit advies zijn
beschreven. Dit debat is van groot belang nu de Europese Uniezich op de toekomst voorbereidt door een nieuwe koers uit tezetten en haar institutionele bestel aan te passen, en binnenkort
tien nieuwe lidstaten in haar midden zal toelaten.
De in het Groenboek opgeworpen vragen vormen een goede
basis voor ontwikkeling van de sociale en burgerdialoog, zoalsdie door Commissievoorzitter Prodi in oktober 2002 werd
aangekondigd om een nadere invulling te geven aan de
strategie op het gebied van diensten van algemeen belang. Allebelanghebbende partijen dienen bij die dialoog te worden
betrokken. Het Comité is bereid hieraan zijn bijdrage te
leveren.
Overigens mag de reeks gebieden waarop de vragen in het
Groenboek betrekking hebben, niet als compleet beschouwdworden. Er ontbreekt bijvoorbeeld nog een hoofdstuk over de
rechten van de burgers op het gebied van diensten van
algemeen belang.
Bovendien wordt in het Groenboek slechts kort aandacht
geschonken aan sociale diensten. Deze diensten komen in het
Handvest van de grondrechten weliswaar apart aan de orde,
maar maken wel deel uit van de diensten van algemeen belangen vormen een wezenlijk onderdeel van het Europese sociaalmodel. Het is momenteel overigens de tendens om deze
diensten steeds meer aan de mededingingsregels te onder-
werpen.
Het Groenboek bevat 30 vragen, verdeeld over tien hoofdstuk-
ken. De Commissie verzoekt de belanghebbenden te reageren
en een bijdrage te leveren.
Naast de antwoorden die het Comité reeds in eerdere adviezen
op de vragen heeft gegeven en die in dit advies nog eens
werden herhaald, wil het onderstaande punten nog eens extrabelichten.
4.1. Welk soort subsidiariteit?
4.1.1. Diensten van algemeen belang, die vóór alles moeten
bijdragen aan de verbetering van de levenskwaliteit van
alle burgers, vormen een terrein waarop de beginselen vansubsidiariteit, evenredigheid en nabijheid actief toegepast moe-
ten worden.
4.1.2. Het Europese integratieproces dient hand in hand
te gaan met eerbied voor de verschillen in organisatie en
regelgeving, die zijn ontstaan door verschillen in geschiedenis,tradities en instellingen en bovendien afhankelijk zijn van hetsoort diensten. Daarom moet worden gekozen voor een
benadering die op het soort diensten in kwestie — trans-
Europese, grensoverschrijdende, nationale, regionale of lokale— is afgestemd, om zo doeltreffend mogelijk tewerk te gaan.
C 80/72 NL 30.3.2004 Publicatieblad van de Europese Unie
4.1.3. Op basis daarvan moeten de verantwoordelijkheden
van de Europese Unie, de lidstaten en de subnationale instanties
worden verduidelijkt, alsook de manier waarop zij moeten
samenwerken. Elke overheid moet de vrijheid krijgen om dediensten waarvoor zij verantwoordelijk is, op haar eigenmanier te organiseren en te beheren. Alleen dan kan zij ervoor
zorgen dat de dienstverlening goed genoeg is om in de
basisbehoeften van gebruikers en burgers in het algemeen tevoorzien.
4.1.4. De verantwoordelijkheden van de Unie op het gebied
van diensten van algemeen belang mogen zich niet beperken
tot voltooiing van de interne markt en zorgvuldige toepassing
van de mededingingsregels. De Unie dient de grondrechten tegaranderen, bij te dragen tot de sociale, economische en
territoriale samenhang binnen de Unie en tot het voorkomen
van sociale uitsluiting, een impuls te geven aan een evenwichti-ge en duurzame ontwikkeling door bevordering van een goede,
doelmatige dienstverlening, en de burgers mogelijkheden te
bieden om naar de rechter te stappen.
4.1.5. De Unie zou ook de ontwikkeling van gemeenschap-
pelijke diensten van algemeen belang op Europees niveau
moeten overwegen, zoals Galileo, een gemeenschappelijkluchtruim, enz.
4.1.6. In dit licht is het Comité verheugd over bepaalde
vorderingen die zijn gemaakt: in het ontwerp van de Conventie
voor de toekomst van Europa is het huidige artikel 16 inzake
diensten van algemeen economisch belang aangevuld enversterkt en tot rechtsgrondslag gemaakt (art. III.6 „deze
beginselen en voorwaarden worden bij Europese wet bepaald”)
en zijn diensten van algemeen belang opgenomen onder de„algemeen toepasselijke bepalingen”. Wel herinnert het Comité
eraan dat bevordering van de diensten van algemeen belang
aangemerkt zou moeten worden als doelstelling van de EU inartikel 3 van de toekomstige grondwet.
4.2. Sectorspecifieke wetgeving en algemeen wettelijk kader
4.2.1. Het Comité pleit voor een richtlijn of kaderwet
waarin het volgende wordt vastgelegd:
— de beginselen inzake diensten van algemeen belang;
— de hoofdlijnen van het Gemeenschapsrecht;— de financiering van de verplichtingen op het gebied van
de openbare of universele dienstverlening;
— de keuze van organisatie- en reguleringwijze;— de procedures voor evaluatie van de prestaties;— de rechten van gebruikers.
Op deze manier zouden de rechtszekerheid en de economische
zekerheid voor alle betrokkenen verbeterd kunnen worden,terwijl de lidstaten de nodige flexibiliteit zouden krijgen.4.2.2. Het Comité pleit voorts voor een dynamische bena-
dering en een grondige bestudering van de sociale dienstver-
lening, waarbij alle belanghebbende partijen op basis van een
burgerdialoog worden betrokken.
4.2.3. Het Comité dringt er overigens op aan dat ook wordt
gekeken naar de positie van bedrijven als afnemers van
diensten van algemeen belang. De dienstverlening moet losstaan van de vestigingsplaats van bedrijven: ondernemingen in
bijvoorbeeld landelijke en moeilijk toegankelijke gebieden
zoals eilanden en bergstreken moeten tegen dezelfde kostenover dezelfde diensten kunnen beschikken als bedrijven ingebieden waar de toegang tot diensten gemakkelijker is, zoals
steden. De lidstaten moeten in staat worden gesteld en
aangemoedigd worden om speciale ontheffingsmaatregelen tetreffen, onder meer op fiscaal vlak, zodat de wettelijke
of economische omstandigheden worden gecreëerd om de
dienstverlening in moeilijk toegankelijke gebieden door middelvan positieve discriminatie te behouden, alsmede speciale
steunmaatregelen voor de bedrijven die in deze gebieden zijn
gevestigd. Het Comité zou graag zien dat een dergelijkebepaling in de kaderrichtlijn werd opgenomen.
4.2.4. Het Comité vindt dat „algemeen wettelijk kader” en
„sectorspecifieke wetgeving” niet tegenover elkaar gezet moe-ten worden, maar dat de voordelen van beide gecombineerd
moeten worden.
4.3. Economische en niet-economische diensten
4.3.1. De scheidslijn tussen economische en niet-economi-
sche diensten is vaag, riskant en onzeker, met als gevolg dat de
juridische onzekerheid toeneemt. Verduidelijking is beslist
geboden.
4.3.2. Iedere verlening van een dienst van algemeen belang,
ook wanneer dat zonder winstoogmerk of op vrijwillige basis
gebeurt, vertegenwoordigt een zekere economische waardezonder daardoor automatisch onder de mededingingsregels
te vallen. Bovendien kan een bepaalde dienst tegelijkertijd
marktgericht en niet-marktgericht zijn. Ook kan een dienstmarktgericht zijn, terwijl de markt niet in staat is de dienst te
verlenen volgens de beginselen en de logica die op diensten
van algemeen belang van toepassing zijn.
4.3.3. Het gaat er dus niet om dat er onderscheid wordt
gemaakt tussen „economische” en „niet-economische” dien-sten, maar dat het subsidiariteitsbeginsel actief wordt toegepast.
De Unie zou moeten aangeven op welke diensten de commu-
nautaire mededingingsregels niet van toepassing zijn (dienstendie onder de publiekrechtelijke voorrechten van de staat vallen,diensten van nationaal, regionaal of lokaal belang, verplicht
onderwijsstelsel, wettelijke stelsels voor gezondheid en sociale
bescherming, culturele, sociale en liefdadigheidsactiviteiten ofdiensten die gebaseerd zijn op solidariteit of giften, enz.).
30.3.2004 NL C 80/73 Publicatieblad van de Europese Unie
4.3.4. Voor de overige diensten moeten de beginselen en
de wijze waarop zij moeten worden georganiseerd in de
kaderwetgeving en de sectorspecifieke wetgeving nader worden
omschreven, ter aanvulling van de communautaire mededin-gingsregels; een dergelijke wettelijke definitie maakt het moge-lijk de noodzakelijke aanpassingen door te voeren.
4.4. Een gemeenschappelijke reeks verplichtingen
4.4.1. Nog te vaak worden de lidstaten verantwoordelijk
gehouden voor de in het Groenboek behandelde openba-
redienstverplichtingen en voor optreden op dit vlak, terwijl deUnie maar beperkte verantwoordelijkheden heeft (behalve op
het gebied van de op communautair niveau gedefinieerde
universele dienstverlening).
4.4.2. Als het om bevordering van de economische, sociale
en territoriale samenhang gaat, dient de Unie haar eigen
verantwoordelijkheid te nemen; hetzelfde geldt voor de aanleg
van de trans-Europese netwerken, milieubescherming, gezond-heid en veiligheid.
4.4.3. De Unie zou nog meer rekening moeten houden met
het feit dat het begrip „universele dienstverlening” steeds aan
verandering onderhevig is. In bepaalde sectoren wordt namelijk
nog steeds de oorspronkelijke definitie van „universele dienst-verlening” gehanteerd, terwijl de technologische en economi-
sche veranderingen elkaar ondertussen in hoog tempo hebben
opgevolgd.
4.4.4. Daarnaast zou de Unie zich grondig moeten verdie-
pen in de mogelijkheden om in nog meer sectoren iedere
burger toegang tot essentiële diensten van algemeen belang te
garanderen (watervoorziening en riolering, bancaire basis-dienstverlening, huisvesting, enz.).
4.5. Sectorspecifieke verplichtingen
4.5.1. Veiligheid, voorzieningszekerheid en milieu-
bescherming hebben niet alleen een duidelijke sectorspecifieke,
maar vaak ook een algemene dimensie; bepaalde zaken kunnendus bij de gemeenschappelijke reeks verplichtingen worden
ondergebracht.
4.5.2. Ook zaken als netwerktoegang, interoperabiliteit,
interconnectie en problemen van grensgebieden beperken zichniet tot één bepaalde sector; op deze gebieden zouden nadere
communautaire beleidsmaatregelen getroffen moeten worden.
4.6. Definitie van verplichtingen en keuze van de organisatie
4.6.1. In het kader van een actieve toepassing van het
subsidiariteitsbeginsel stelt iedere betrokken overheid de doel-
stellingen van de diensten van algemeen belang waarvoor
zij verantwoordelijk is, alsook de daaruit voortvloeiendeverplichtingen van de openbare of de universele dienstver-lening op transparante wijze vast. Zij besluit eveneens of zij
deze diensten zelf zal verzorgen (in eigen beheer) dan wel zal
uitbesteden, waarbij zij dan een aanbestedingsprocedure moet
hanteren. In beide gevallen dienen de taken en verantwoorde-lijkheden inzake regulering van de diensten gescheiden teworden van de exploitatie van de diensten.
4.7. Financiering
4.7.1. De betrokken overheid bepaalt op transparante wijze
en met inachtneming van het evenredigheidsbeginsel hoe de
verplichtingen van de openbare of de universele dienstver-lening gefinancierd zullen worden. De Europese regelgeving
moet de financieringszekerheid op lange termijn waarborgen.
4.7.2. Het Comité is er geen voorstander van om de
mogelijke financieringswijzen aan banden te leggen of de
voorkeur te geven aan rechtstreekse financiering via de begro-
ting, omdat dit zou indruisen tegen het subsidiariteitsbeginsel-en het evenredigheidsbeginsel. Elke financieringswijze heeft
specifieke kenmerken, die geschikter kunnen zijn voor een
bepaalde sector of doelstelling, en daarom moet de overheiddie met het toezicht op de naleving van de verplichtingen
inzake de diensten van algemeen belang is belast, zelf een
bepaalde wijze van beheer en van financiering kunnen kiezenen de voordelen daarvan kunnen combineren.
4.7.3. Gezien de beperkte financieringsmogelijkheden van
sommige nieuwe lidstaten zou de Unie hun de nodige middelenter beschikking moeten stellen om de ontwikkeling van
adequate diensten van algemeen belang te bevorderen.
4.8. Evaluatie
4.8.1. De omschrijving van diensten van algemeen belang,
de doelstellingen ervan, de wijze van organisatie en regulering
en de financieringsvormen zijn niet overal gelijk en veranderenook mettertijd. De Unie tracht met haar regelgeving voortdu-rend voor een zo goed mogelijk evenwicht tussen de toepassing
van de mededingingsregels en deze doelstellingen te zorgen.
4.8.2. Naast uitwisseling van goede praktijkvoorbeelden en
benchmarking is evaluatie van de diensten van algemeenbelang daarom een essentiële doelstelling, wil de Unie de
kwaliteit en efficiëntie van de diensten kunnen verbeteren. Bij
het opstellen van de evaluatiecriteria dient niet alleen teworden gekeken naar economische aspecten, maar ook naarde behoeften van de gebruikers en de burgers in het algemeen
(dit impliceert dat zij beschikken over manieren om hun
wensen kenbaar te maken), naar de kwaliteit van de dienstver-lening en naar de wijze waarop de diensten worden verricht.
C 80/74 NL 30.3.2004 Publicatieblad van de Europese Unie
4.8.3. Aangezien de diverse bij de diensten van algemeen
belang betrokken partijen niet dezelfde doelstellingen hebben,
dienen allen aan de uitwerking van evaluatiemethoden en aan
de beoordeling van de resultaten deel te nemen. Geen enkelebetrokken partij mag zich de evaluatie „toe-eigenen”.
4.8.4. De gebruikers voor wie de diensten van algemeen
belang, afhankelijk van hun behoeften en wensen, bedoeldzijn, dienen via hun vertegenwoordigers bij de evaluatie te
worden betrokken.
4.8.5. In dit licht zou het Comité, dat de belangrijkste
partijen op het gebied van diensten van algemeen belang
vertegenwoordigt, een rol in de evaluatieprocedure kunnen
spelen.
4.9. Handelsbeleid
4.9.1. De Unie dient bij de onderhandelingen over de
Algemene Overeenkomst betreffende de handel in diensten
Brussel, 11 december 2003.
De voorzitter
van het Europees Economisch en Sociaal Comité
R. BRIESCH(GATS) duidelijk vast te blijven houden aan uitsluiting van
diensten van algemeen economisch belang.
4.9.2. Meer in het algemeen dient de Unie bij deze onder-
handelingen afwijzend te staan tegenover iedere poging om dewijze van organisatie en regulering van de diensten van
algemeen economisch belang die zij heeft gedefinieerd, ter
discussie te stellen, en dient zij haar fundamentele waarden uitte dragen, met name in haar betrekkingen met ontwikkelings-
landen.
4.10. Ontwikkelingssamenwerking
4.10.1. Diensten van algemeen belang vergen vaak om-
vangrijke investeringen in de aanleg van infrastructuurvoorzie-ningen, die op korte termijn weinig rendement opleveren. Dit
is vooral een probleem voor ontwikkelingslanden die in de
schulden zitten en een grote investeringsbehoefte hebben(bijvoorbeeld in de watersector). De Unie zou zich dus vooral
moeten richten op samenwerking om deze infrastructuurvoor-
zieningen tot stand te brengen.
30.3.2004 NL C 80/75 Publicatieblad van de Europese Unie
BIJLAGE
bij het advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité
De volgende wijzigingsvoorstellen kregen meer dan een kwart van het aantal uitgebrachte stemmen, maar werden
tijdens de beraadslagingen verworpen (art. 54, lid 3, r.v.o.):
Paragraaf 3.1
Inhoud door de volgende tekst vervangen:
„3.1. De meeste vragen die de Commissie in het Groenboek formuleert, hebben reeds de aandacht van het Comité
gekregen, onder meer in zijn adviezen CES 949/1999 en CES 860/2002. In dit laatste advies pleitte het voorkaderrichtlijn waarin de beleidsbeginselen aangaande diensten van algemeen economisch belang zijn vastgelegd enwaarin de lidstaten de nodige speelruimte ter zake wordt verzekerd.”
Paragraaf 3.1.1
Inhoud door de volgende tekst vervangen:
„3.1.1. Na bestudering van het Groenboek en arresten van het Hof van Justitie terzake (zie paragraaf 1.4.2-1.4.4)
is het Comité thans tot een andere conclusie gekomen. Het belangrijkste doel is dat de lidstaten en de regionale enlokale overheden autonome rechten en plichten hebben om de verlening van diensten van algemeen belang teregelen. Zoals elders in dit advies nader wordt besproken, is er bij diensten van algemeen belang sprake van allerlei
uiteenlopende diensten die voortdurend aan verandering onderhevig zijn, waardoor het onmogelijk is duidelijke
definities vast te stellen. Bovendien hebben de arresten van het Hof de problemen rond de verenigbaarheid met destaatssteunregels verduidelijkt. Onder deze omstandigheden zou een kaderrichtlijn of ander algemeen instrument opEU-niveau alleen maar leiden tot verwarring, onduidelijkheid en interpretatieproblemen tussen verschillendewetgevingsniveaus.”
Een als volgt luidende nieuwe paragraaf 3.1.2 inlassen
„3.1.2. Nieuwe wetgeving op EU-nivea, mag uitsluitend gericht zijn op openstelling en harmonisatie van markten
in bepaalde sectoren wanneer dat gunstig is voor Europese consumenten en andere actoren, bijvoorbeeld in desectoren telecommunicatie en energie. De respectieve sectorgerichte richtlijnen dienen dan wel strikte regels over de
verlening van universele en openbare diensten te bevatten.”
Motivering
Spreekt voor zich.
Paragraaf 3.2 (huidige paragraaf)
De formulering van de eerste zin wijzigen:
„3.2. Ten aanzien van de beginselen die de relevante autoriteiten en actoren moeten naleven in een eventuele
kaderrichtlijn of ander algemeen instrument inzake de diensten van algemeen belang opgenomen kunnen worden,
zei het Comité het volgende ...”
Motivering
Overeenkomstig het wijzigingsvoorstel ten aanzien van paragraaf 3.1.
C 80/76 NL 30.3.2004 Publicatieblad van de Europese Unie
Paragraaf 4.1.6
Deels schrappen:
„4.1.6. In dit licht is het Comité verheugd over bepaalde vorderingen die zijn gemaakt: inhet ontwerp van de
Conventie voor de toekomst van Europa inhoudtis het huidige artikel 16 inzake diensten van algemeen economisch
belang aangevuld en versterkt en tot rechtsgrondslag gemaakt (art. III.6 „deze beginselen en voorwaarden worden bij
Europese wet bepaald”) en zijn diensten van algemeen belang opgenomen onder de „algemeen toepasselijke
bepalingen”. Wel herinnert het Comitéeraan dat bevordering van de diensten van algemeen belang aangemerkt zou
moeten worden als doelstelling van de EU in artikel 3 van de toekomstige grondwet.”
Motivering
Overeenkomstig het wijzigingsvoorstel ten aanzien van paragraaf 3.1 is Europese (algemene) wetgeving niet wenselijk.
Paragraaf 4.2
Paragraaf schrappen.
Motivering
Overeenkomstig het wijzigingsvoorstel ten aanzien van paragraaf 3.1. De belangrijke kwestie van de sociale
dienstverlening komt elders in het ontwerpadvies aan de orde; de strekking van paragraaf 4.2.2 zou daarin verwerkt
kunnen worden.
Paragraaf 4.3.4
Passage schrappen:
„4.3.4. Voor de overige diensten moeten de beginselen en de wijze waarop zij moeten worden georganiseerd in
de kaderwetgeving ende sectorspecifieke wetgeving nader worden omschreven, ter aanvulling van de communautaire
mededingingsregels; een dergelijke wettelijke definitie maakt het mogelijk de noodzakelijke aanpassingen door tevoeren.”
Motivering
Overeenkomstig het wijzigingsvoorstel ten aanzien van paragraaf 3.1.
Uitslag van de stemming
Vóór: 28, tegen: 52, onthoudingen: 5.