COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN 
Brussel, 20.11.1996 
COM(96) 570 def. 
GROENBOEK 
OVER DE BETREKKINGEN TUSSEN DE EUROPESE UNIE EN 
DE ACS-LANDEN BIJ HET AANBREKEN 
VANDE2ie EEUW 
Uitdagingen en keuzen voor een nieuwe vormvan partnerschap 
(door de Commissie ingediend) 

Voornaamste discussiethema's 
De wereld maakt een diepgaande mutatie door. De instorting van het Oostblok en 
het eind van het oost/west-conflict hebben de internationale politieke en economische 
scène op zijn kop gezet en de weg gebaand voor versterkte samenwerking op basis 
van gemeenschappelijke waarden en beginselen, maar hebben ook een nieuw patroon 
in de geostrategische belangen en risico's van andere, zij het wat vagere aard doen 
ontstaan. Op economisch gebied zijn door de uitbreiding van de markteconomie en het 
eind van de monopolistische of bevoorrechte betrekkingen de voorwaarden van vraag 
en aanbod op de internationale markten veranderd. Met de afsluiting van de 
commerciële onderhandelingen van de Uruguay-Ronde is een nieuwe multilaterale 
situatie ontstaan waarin de mondialisering van de economie onder invloed van de 
technologische ontwikkelingen en de in de tachtiger jaren begonnen liberalisering van 
het economisch beleid versneld voortschrijdt. De interdependentie neemt toe en blijft 
niet langer beperkt tot economische en financiële kwesties, maar strekt zich nu ook uit 
tot de sociale sfeer en het milieu. Terwijl er minder speelruimte is voor nationale 
beleidsvormen ziet men tegelijk nieuwe breukvlakken ontstaan en breder worden onder 
de invloed van de uitsluiting, de verbrokkeling van de samenleving in zowel de 
geïndustrialiseerde landen als de economieën in overgang en de ontwikkelingslanden, 
de ongelijkheden die zich toespitsen en de marginalisering van de armste landen. Deze 
breukvlakken zijn factoren van onstabiliteit en monden met name uit in de opkomst 
van allerlei vormen van extremisme, van nationalisme tot fundamentalisme. 
Deze nieuwe internationale omgeving was voor de Europese Unie aanleiding haar 
politieke en veiligheidsbelangen te herdefiniëren en vaart te zetten achter de 
politieke dimensie van het Europese integratieproces. Met het Verdrag over de 
Europese Unie beschikt men over de institutionele basis voor de invoering van een 
gemeenschappelijk buitenlands en veiligheidsbeleid (GBVB), dat echter onvoldoende 
ontwikkeld is om de gemeenschappelijke belangen van de Lid-Staten doeltreffend te 
behartigen. Over de mechanismen van dit beleid worden momenteel besprekingen 
gevoerd in het kader van de Intergouvernementele Conferentie (IGC). Maar ook het 
Europese beleid voor ontwikkelingssamenwerking wordt door het Verdrag van een 
institutionele basis voorzien. 
De Unie bereidt zich voor op grote veranderingen 
Precies op het moment van de invoering van een nieuw partnerschap met de ACS-
landen zal de Unie ingrijpende veranderingen ondergaan. 
Intern : de begeleiding van de interne markt en het vooruitzicht van de overgang op de 
euro-munt, de herziening van het Verdrag en de andere institutionele hervormingen die 
in het kader van de IGC ter discussie staan, de uitwerking van een nieuw financieel 
akkoord op middellange termijn en de kans op uitbreiding van de Unie met de 
geassocieerde landen van Midden- en Oost-Europa, de Baltische Staten en Cyprus en 
Malta, zijn kwesties waaraan in de komende jaren moet worden gewerkt en die 
Europa klaar moeten maken voor de uitdagingen van de 21e eeuw. 
Ook in haar buitenlandse betrekkingen met de ontwikkelingslanden en de economieën 
in overgang heeft de Europese Unie een reeks nieuwe initiatieven ondernomen. 
Met het merendeel van de Europese landen van het vroegere Oostblok die om 
toetreding hebben gevraagd, heeft zij associatie-overeenkomsten gesloten. Daarnaast 
verleent zij steun voor het economische en politieke transformatieproces in de 
republieken van de voormalige Sovjet-Unie en heeft zij met verscheidene daarvan 
handelsakkoorden gesloten. 
Ten aanzien van haar betrekkingen met de derde landen in het Middellandse-
Zeegebied heeft zij een nieuwe kader bepaald voor een multilateraal en duurzaam 
partnerschap met 27 landen, als aanvulling op versterkte bilaterale betrekkingen, dat 
uit drie onderdelen bestaat: enerzijds op politiek en veiligheidsgebied, anderzijds op 
economisch en financieel gebied (met inzonderheid de geleidelijke vestiging van een 
vrijhandelszone) en ten slotte op sociaal en cultureel gebied. 
Tevens heeft de Unie besloten haar banden met Latijns-Amerika te versterken in het 
kader van een driesporenbeleid, namelijk verdieping van de politieke dialoog tussen 
beide regio's, steun voor versterking van vrije handel en institutionele bijstand voor het 
regionale integratieproces, en financiële en technische samenwerkingsacties en 
-programma's op enkele prioriteitsgebieden. 
Ten slotte heeft zij een nieuwe strategie ingevoerd voor haar betrekkingen met de 
landen van Azië, die beoogt de Europese economische aanwezigheid in deze regio te 
versterken, het wederzijdse begrip te verbeteren en een nieuwe politieke aanpak te 
ontwikkelen. 
De Unie heeft deze nieuwe koers uitgestippeld als reactie op de lopende 
veranderingen op de internationale politieke en economische scène. De universele, 
maar ook gedifferentieerde aard van de externe betrekkingen van de Unie komt 
hierin goed tot uiting. 
Voor de band tussen de Europese Unie en de zeventig landen van Afrika, het 
Caribische gebied en de Stille Oceaan breekt langzamerhand een nieuwe fase aan. 
De Overeenkomst van Lomé regelt sinds 1975 de financiële en handelsbetrekkingen 
tussen de EU en de ACS-landen, momenteel zeventig in getale. Sinds de start in 1957 
heeft het communautaire samenwerkingsbeleid verscheidene doorslaggevende etappes 
doorlopen. Na de eerste jaren toen de associatie van de landen en gebieden overzee 
met de Gemeenschap tot stand kwam, werden de samenwerkingsbetrekkingen 
voortgezet in het kader van de overeenkomsten van Yaoundé en bleven zij tot het 
midden van de zeventiger jaren hoofdzakelijk gericht op Franssprekend zwart Afrika. 
Na de eerste uitbreiding van de Gemeenschap kwamen er aanzienlijke veranderingen 
in de internationale economische situatie en begon Europa het geografische bereik van 
haar samenwerkingsbeleid te verruimen: de eerste Overeenkomst van Lomé werd ook 
toegankelijk voor andere ACS-landen en er ontstonden geleidelijk associatie- en 
samenwerkingsbanden met andere regio's van de derde wereld. 
Door de Lomé-overeenkomst om de vijfjaar te herzien kon men deze aanpassen aan 
de economische en politieke ontwikkelingen, nieuwe samenwerkingsinstrumenten 
invoeren en nieuwe prioriteiten bepalen. De laatste herziening dateert van 19951. 
De eerste drie overeenkomsten waren elk gesloten voor een periode van 
Naast de Lomé-Overeenkomst heeft de Unie ook andere instrumenten voor 
samenwerking met de ontwikkelingslanden opgezet door de invoering van op 
specifieke oogmerken gerichte (strijd tegen woestijnvorming, aidsbestrijding, ...) of bij 
een ander Gemeenschapsbeleid - in het bijzonder het wetenschapsbeleid met het 
kaderprogramma voor onderzoek en ontwikkeling - behorende begrotingslijnen, die als 
steun kunnen dienen voor de ontwikkelingssamenwerking. Deze diverse instrumenten 
staan ter beschikking van met name de ACS-landen. 
Anderzijds heeft de EU in een aantal samenwerkingssectoren of -gebieden nieuwe 
algemene richtsnoeren uitgestippeld na de in 1992 georganiseerde discussie over "de 
samenwerkingsvooruitzichten tegen het jaar 2000"2, ten einde de nieuwe bepalingen 
van het Verdrag betreffende het Europese samenwerkingsbeleid in de praktijk te 
brengen3. 
Aan de vooravond van de eenentwintigste eeuw is een grondige beschouwing van 
de toekomstige richtsnoeren voor de betrekkingen tussen de Europese Unie en de 
ACS-landen raadzaam. Het verstrijken van de huidige Overeenkomst, in februari 
2000, de contractuele verplichting dat de onderhandelingen tussen beide partijen 
uiterlijk achttien maanden voor de datum van start moeten gaan en de noodzaak, 
binnen de context van de versterkte YVTO-disciplines, een kader voor de 
handelssamenwerking de definiëren dat volledig in overeenstemming is met de 
nieuwe multilaterale regels, maken dit tijdstip bijzonder geschikt voor een 
grondige beschouwing en een breed debat over de toekomst van de betrekkingen 
tussen de EU en de ACS-landen. 
Bi] het debat over de toekomst van de betrekkingen tussen de EU en de ACS moet in 
de eerste plaats rekening worden gehouden met de nieuwe algemene context. 
De nieuwe omstandigheden in de wereld brengen niet alleen verandering in de 
objectieve belangen van de Unie en haar ontwikkelingspartners, maar vergroten 
ook de verantwoordelijkheden voor een zo grote entiteit als de EU. Deze 
verantwoordelijkheden zijn in de eerste plaats van politieke aard: de Unie moet 
actief bijdragen aan de liberaliseiingsprocessen die tegelijk met het eind van de koude 
oorlog in de tweede helft van de tachtiger jaren zijn ingezet en in het bijzonder helpen 
om ervoor te zorgen dat de in talrijke ACS-landen nog prille 
democratiseringsprocessen van blijvende aard zijn. De verantwoordelijkheden liggen 
vijf jaar. De vierde Overeenkomst loopt van maart 1990 tot februari 
2000, met een financieel protocol voor vijf jaar. De onderhandelingen 
voor het tweede financieel protocol gingen in 1995 vergezeld van een 
"tussentijdse herziening" van de Overeenkomst. De herziene tekst van 
de IVe Overeenkomst van Lomé, volgens het akkoord dat op 4 
november 1995 in Mauritius is ondertekend, is gepubliceerd in "Le 
Courrier ACP-UE", nr. 154 van januari-februari 1996. 
SEC(92) 915 van 15 mei 1992 en Verklaring van de Raad van 
november 1992. 
Art. 130 U tot 130 Y van het Verdrag over de Europese Unie. 
m 
ook op economisch gebied: de Unie moet de effecten van de globalisering begeleiden 
met de interne aanpassingen die noodzakelijk zijn om de werkgelegenheidskansen te 
verbeteren en de verschijnselen van uitsluiting te bestrijden, en door actief deel te 
nemen aan de internationale economische samenwerking, bij te dragen aan de 
opstelling en naleving van multilaterale regels en de geleidelijke opneming van de 
ontwikkelingslanden in de wereldeconomie te vergemakkelijken. Een van de vele 
aspecten van de mondialisering is de opmars naar de informatiemaatschappij, een 
nieuw economisch gegeven waaraan ongeëvenaarde kansen zitten op gebieden als de 
internationale handel, het onderwijs of de gezondheidszorg, maar ook, voor landen die 
geen toegang krijgen tot de mondiale informatienetwerken, het gevaar dat ze steeds 
meer gemarginaliseerd raken. 
Voor Europa, dat geconfronteerd wordt met de moeilijke aanpassing van zijn 
economische en sociale systemen, en met de eis zijn politieke actie te ontwikkelen 
in een wereld met meerdere polen en zich voor te bereiden op de uitbreiding naar 
het oosten toe, krijgt de ontwikkelingssamenwerking en in het bijzonder haar 
betrekkingen met de ACS-landen voortaan een nieuwe dimensie: hoe wil men een 
rol op wereldniveau spelen zonder een verantwoorde strategie ten aanzien van de 
verschillende regio's van het zuiden, met name daar waar de risico's van armoede 
en marginalisering het grootst zijn? 
De actie van de Unie, die beoogt bij te dragen aan minder armoede en ongelijke 
ontwikkeling in de wereld, is ook nauw gekoppeld aan het streven naar vrede en 
stabiliteit, naar beter beheer van de globale interdependenties en bedreigingen en 
naar een mondiaal ontwikkelingsmodel dat meer overeenstemt met de Europese 
politieke en sociale waarden. 
Ten slotte is het samenwerkingsbeleid van de Unie voor Europa een middel om zich 
toegang te verschaffen tot regio's met een belangrijk ontwikkelingspotentieel, die bezig 
zijn zich op te werken. 
Bij het naderen van de 21e eeuw moet de relatie EU-ACS op nieuwe grondslagen 
worden voortgezet, om rekening te houden met de verandering van de politieke 
en economische voorwaarden voor ontwikkeling, maar ook vanwege een 
fundamentele wijziging in de Europese motivatie. Het koloniale en post-koloniale 
tijdperk is voorbij en in de in politiek opzicht meer open internationale omgeving kan 
men thans de verantwoordelijkheden van elke partner duidelijker afbakenen. 
Met als eerste doel de doelmatigheid van de samenwerking te verhogen, moet dit 
debat in de tweede plaats verrijkt worden met de lessen die de Gemeenschapservaring 
in vier decennia samenwerking met de ACS-landen heeft opgeleverd. 
De totale balans over de EU-ACS-samenwerking is matig, en er heerst een zeker 
scepticisme over de ontwikkelingsmogelijkheden van de ACS-landen. In de 
donorlanden staan de begrotingen voortdurend onder druk en door de sociale 
problemen in Europa neigt men ertoe zich "in zijn cocon terug te trekken". Daarom 
hebben de partners thans de plicht de nadruk te leggen op de doelmatigheid van hun 
samenwerking en. hun prioriteiten opnieuw te bezien om beter te beantwoorden aan de 
strevingen van de Europese en de ACS-samenlevingen. 
IV 
Voor een groot aantal ACS-landen betekent de Gemeenschapshulp een belangrijke 
bijdrage, en het valt niet te ontkennen dat zij heeft bijgedragen aan betere 
levensomstandigheden voor hun bevolking. Zij was vaak een kweekbodem voor 
nieuwe ideeën en de deskundigheid die zij op een aantal gebieden heeft ontwikkeld 
wordt algemeen erkend. 
Maar zoals elke samenwerking heeft zij ook haar zwakke punten. Een kritisch 
onderzoek van de resultaten van de EU-ACS-samenwerking brengt deze aan het licht, 
en wel op drie niveaus: 
Allereerst tekortkomingen in het algemene kader van de samenwerkingsacties: 
men kan niet anders dan constateren dat het partnerschapsbeginsel min of meer 
zijn inhoud heeft verloren en slechts ten dele is geconcretiseerd. Politiek gezien 
hebben hulpafhankelijkheid, korte-termijndenken en crisisbeheer in de relatie tussen 
beide partners langzamerhand de overhand gekregen. Bij de dialoog over de 
economische en sociale beleidsvormen bleek het partnerschap moeilijk uitvoerbaar met 
landen waar de institutionele capaciteit gering en het overheidsbestuur vaak weinig 
doeltreffend is; met deze landen bleef het partnerschap meestal beperkt tot het 
dagelijkse beheer van de middelen. 
Vervolgens tekortkomingen in het samenwerkingsbeleid: de in opdracht van de EU 
verrichte evaluaties kwamen meestal tot de conclusie dat de Europese financiële en 
technische samenwerking beantwoordt aan de oogmerken van de Gemeenschap en de 
behoeften van de ontvangende landen en dat zij qua doelmatigheid vrij hoog scoort, 
met name de infrastructuurprojecten en de maatregelen in de sociale sectoren. 
Het institutionele kader en het economische beleid in het ontvangende land 
vormden echter vaak een grote hindernis en deden afbreuk aan de effecten van de 
Gemeenschapssamenwerking qua verbetering van de levensomstandigheden en 
verhoging van het ontwikkelingspeil. 
Het effect van de handelspreferenties was over het geheel genomen teleurstellend. 
Deze, en in het bijzonder de protocollen betreffende specifieke produkten, hebben 
weliswaar in aanzienlijke mate bijgedragen tot de handelssuccessen van bepaalde 
landen4 die erin slaagden tegelijkertijd de juiste diversificatiemaatregelen te nemen. 
Maar in het merendeel van de ACS-landen ontbraken de economische 
beleidsvormen en de binnenlandse structurele voorwaarden die nodig zijn voor 
ontwikkeling van het economische en handelsverkeer. Bovendien moeten nu drie 
nieuwe feiten in aanmerking worden genomen wanneer men aan een nieuwe 
handelsregeling denkt: de akkoorden van Marrakesh en de versterking van de 
regelingen voor het oplossen van geschillen, waardoor het twijfelachtig wordt of 
gedifferentieerde en niet-wederkerige referentiesystemen gehandhaafd kunnen worden; 
de versnelling van de liberaliseringsprocessen in multilateraal en interregionaal 
verband; het toenemende gewicht van nieuwe kwesties als milieubehoud, 
concurrentiebeleid, investeringscodes, technische en sanitaire normen, naleving van de 
fundamentele sociale rechten, enz. bij de internationale besprekingen over de 
handelsregels. Door deze ontwikkelingen wordt de relatieve waarde van de 
tariefpreferenties uitgehold. Er is nog een ander element dat in aanmerking zal moeten 
Ivoorkust, Jamaica, Mauritius, Zimbabwe,. 
worden genomen, namelijk de mogelijkheid om de lopende werkzaamheden voor het 
vereenvoudigen en harmoniseren van de oorsprongregels in preferentiële akkoorden tot 
de ACS-landen uit te breiden. 
Ten slotte tekortkomingen in de praktijk van de financiële en technische 
samenwerking: de automatische toekenning van een - tegenwoordig beperkt - deel van 
de financiële middelen en de bij de EU en andere donors bestaande neiging om de 
taak van de tekortschietende partner over te nemen, zijn niet bevorderlijk geweest voor 
de reële politieke inzet die men van de regeringen van de ACS-landen mag 
verwachten. Het kwam tot een zekere ontsporing, want de 
samenwerkingsinstrumenten kregen in het beleid een overheersende, in plaats van 
een dienende functie. Door gebrek aan flexibiliteit was de samenwerking niet bij 
machte zich aan een snel veranderende economische en politieke context aan te passen 
en te reageren met nieuwe politieke initiatieven, die de aspiraties van de Europese en 
ACS-samenlevingen en het streven naar blijvende verbetering van de hulp vertolken. 
Ten slotte moet deze discussie de nieuwe politieke, economische en sociale 
vooruitzichten in de ACS-landen in aanmerking nemen. 
In een snel veranderende mondiale en regionale omgeving staan de ACS-landen voor 
talrijke uitdagingen: de economische marginalisering doorbreken en aanhaken bij het 
internationale handelsverkeer, in eigen land de politieke, economische en sociale 
omwenteling tot stand brengen die vereist is voor de goede werking van een 
democratische samenleving en een markteconomie, de voorwaarden scheppen voor 
duurzame ontwikkeling en vermindering van de armoede bij een nog steeds bijzonder 
hoge bevolkingsaanwas. 
De toenemende differentiëring tussen de ontwikkelingslanden in het algemeen en 
binnen de groep van ACS-landen in het bijzonder is zonder twijfel een 
fundamenteel element. De politieke en economische overgang heeft namelijk van 
land tot land zeer uiteenlopende stadia bereikt. De actie van de Unie zal beoordeeld 
worden op haar capaciteit om de belemmeringen die de ontwikkeling van de ACS-
landen in de weg staan te verlichten en tegelijk de factoren voor verandering die in 
een groeiend aantal landen zichtbaar worden te ondersteunen. In meer politieke 
bewoordingen zal de actie van de Unie vooral beoordeeld worden op haar capaciteit 
om aan haar beleid ten opzichte van de ACS-landen, met name in sub-Sahara Afrika, 
weer een motiverende impuls te geven. Het vaak gebezigde negatieve beeld van 
Afrika als continent op drift weerspiegelt niet de Afrikaanse realiteit. Afrika is 
overal verschillend. De ongekende politieke omwentelingen en de recente verbetering 
van de groeicijfers in een aantal landen5, die in wezen te danken is aan beter 
economisch beheer en structuurhervormingen, is in dit verband een zeer bemoedigend 
teken. 
In een tijdperk waarin de rechtvaardiging en daarmee het beginsel van 
ontwikkelingshulp ter discussie staat, in een mondiale omgeving met zowel nieuwe 
Met name Ivoorkust, Oeganda, Benin, 
VI 
risico's als nieuwe kansen, moeten de Unie en haar ACS-partners proberen hun 
samenwerkingsband betere kansen op slagen te geven. Dit houdt vooral in: uitmaken 
welke verworvenheden van de^ EU-ACS-samenwerking behouden dienen te blijven, 
vorderen met de uitwerking en tenuitvoerlegging van bepaalde recente richtsnoeren of 
initiatieven, en onder de verschillende mogelijke opties die te kiezen die de 
wederzijdse oogmerken en verbintenissen het best weergeven. 
Een sterkere politieke relatie tussen de EU en de ACS-landen is nodig om hôt 
partnerschap weer inhoud te geven. 
De moeilijkheden die zijn geconstateerd bij de concrete invulling van het 
"partnerschap" doen niets af aan zijn waarde als wederzijdse politieke verbintenis. De 
bijzondere situatie en de onmetelijke uitdagingen waaraan veel ACS-landen het 
hoofd moeten bieden zijn een reden om de kracht en goede hoedanigheden van 
het huidige partnerschap in stand te houden, in het bijzonder de voorzienbaarheid 
en de contractuele aard van de samenwerking. Maar deze politieke verbintenis moet 
voortaan explicieter en effectiever worden. 
Zijn de Unie en haar ACS-partners tot een dergelijke versterking bereid? 
Vanuit de EU gezien moet de politieke dialoog met de ACS-landen zijn plaats 
vinden in het gemeenschappelijke externe beleid. Een permanente dialoog, waarin 
op minder formalistische wijze kan worden ingegaan op kwesties van bestuur, 
democratisering en mensenrechten en de consolidering van de rechtsstaat enerzijds, en 
de ontwikkeling van een echt Europees beleid voor preventie en oplossing van 
conflicten anderzijds, lijkt thans de voorwaarde te zijn voor een doeltreffender beleid 
aan de kant van Europa. Aan de kant van de ACS-landen moet de nieuwe 
grondslag van het partnerschap berusten op de verbintenis zich te houden aan de 
institutionele hervormingen en de economische, sociale en ecologische 
beleidsmaatregelen die op de internationale conferenties van Rio, Wenen, Cairo, 
Kopenhagen, Peking, Istanboel en Rome6 zijn overeengekomen. Aan de steunacties 
van de EU - en van de andere donors - kunnen voor deze landen belangrijke politieke 
consequenties verbonden zijn; de doelmatigheid van die acties hangt ook weer af van 
een reeks, met name politieke, voorwaarden. De respectieve verantwoordelijkheden op 
dit punt moeten op politiek terrein tot uiting kunnen komen. 
Een wederzijdse politieke verbintenis op deze grondslagen zou betekenen dat men de 
modaliteiten van de voorgenomen dialoog vaststelt volgens de onderwerpen waaraan 
prioriteit wordt toegekend (interne veiligheidskwesties, migratieproblematiek, 
bestrijding van onwettige handelspraktijken, enz.) en op basis van het meest geschikte 
geografische kader (algemene dialoog of afzonderlijke dialoog per groep van landen). 
De noord-zuid-betrekkingen zijn één van de elementen van de externe identiteit 
van de Unie en de bijzondere relatie tussen de EU en de ACS hoort bij dit 
verruimde perspectief. De koppeling tussen de elementen politiek en samenwerking, 
Top van de Aarde, Conferentie over de Rechten van de Mens, 
Conferentie over Bevolkingskwesties, Wereldtop voor Sociale 
Ontwikkeling, Vrouwenconferentie, Habitat II, Voedseltop. 
vu 
en trouwens ook met het multilaterale handelsbeleid, valt onder het algemene beginsel 
van samenhang in de externe actie. De versterking van de externe actiecapaciteit van 
de Unie is één van de belangrijke punten die op de Intergouvernementele Conferentie 
(IGC) ter sprake zijn gekomen. In het "advies" dat zij met het oog op de IGC heeft 
ingediend pleitte de Commissie ervoor de "verschillende elementen van de externe 
betrekkingen in één doeltreffend geheel bijeen te brengen, door middel van structuren 
en procedures die de coherentie en continuïteit van de externe actie versterken"7. 
Nochtans moet elk van deze elementen zijn specificiteit behouden; met name het 
Gemeenschapsbeleid voor ontwikkelingssamenwerking, dat voldoende autonomie moet 
behouden om te kunnen beantwoorden aan zijn doelstellingen, die op de lange termijn 
zijn gericht en continuïteit in de actie vereisen. De bundeling zal echter wel betekenen 
dat de Gemeenschapshulp meer selectief wordt toegekend om beter zijn doel te 
bereiken en dat er waarschijnlijk verandering komt in de praktische regeling van de 
samenwerking. 
Het samenwerkingskader zou ook moeten worden aangepast om de ACS-landen 
gemakkelijker toegang te geven tot de internationale handel. 
Enkele nieuwe beginselen zouden dat kunnen bevorderen. 
Ten eerste het beginsel van differentiëring: niet alle ACS-landen kunnen momenteel 
een politiek en economisch partnerschap van het standaardtype met de EU aangaan. 
Om redenen van doelmatigheid is een differentiëring van de 
samenwerkingsvormen en -modaliteiten onontbeerlijk geworden. 
Ten tweede moeten de Europese en ACS-partners twee eisen met elkaar trachten te 
verzoenen: aan de ene kant moeten de ontvangende landen zelf de 
hoofdverantwoordelijkheid voor de hervormingen en het ontwikkelingsbeleid op zich 
kunnen nemen; aan de andere kant moet de EU tegenover de Europese burger 
verantwoording kunnen afleggen over de besteding van de samenwerkingsgelden. 
Aldus gezien is er geen ander alternatief voor de traditionele hulpacties dan 
verdieping van de beleidsdialoog, verbetering van de plaatselijke capaciteit voor 
beleidsformulering en planning, en toezicht door de Gemeenschap waarbij meer 
gelet wordt op resultaten en vorderingen dan op de middelen die daarvoor zijn 
ingezet. De invoering van sectorale beleidsvormen als kader voor betere aanwending 
van de middelen en intensievere coördinatie tussen de donors volgt deze 
gedachtengang. 
Vervolgens moeten de EU en de ACS-landen zich voornemen nieuwe vormen van 
samenwerking te ontwikkelen: de EU heeft een groot aanbod van instrumenten en 
kan op wetenschappelijk, economisch of technologisch gebied allerlei vormen van 
partnerschap opzetten. Nieuwe soorten partnerschap zouden met name kunnen worden 
aangemoedigd op innoverende gebieden zoals de informatiemaatschappij; 
experimentele projecten zouden kunnen bijdragen aan meer uitwisseling tussen 
specifieke milieus (onderzoekers via het internet) of de kans bieden voor concrete 
samenwerking (bij voorbeeld in de telecommunicatiediensten). 
COM(96) 90, Advies van de Commissie 'De politieke Unie versterken 
en de uitbreiding voorbereiden". 
vin 
Volgens dezelfde gedachtengang zou een meer actieve deelneming van niet-
gouvernementele milieus (de particuliere sector en andere vertegenwoordigers van 
de burgersamenleving) kunnen worden overwogen via een dialoog over de 
prioriteiten van de samenwerking en via rechtstreekse toegang tot een deel van de 
beschikbare middelen. 
In de toekomstige partnerschapsovereenkomst zou het geografische beleid gewijzigd 
kunnen worden. 
De groep "ACS" is geen politieke groepering of economische entiteit in de 
eigenlijke zin van het woord. Hij is ontstaan om hoofdzakelijk historische redenen, 
uitsluitend in het kader van de betrekkingen met Europa. 
Zal de ACS-groep in de toekomst voor de Unie altijd een geschikte partner 
blijven? Anders gezegd, moet het kader dat vandaag de betrekkingen met de zeventig 
ACS-Staten bepaalt, gehandhaafd blijven? 
Voor een deel zijn het ongetwijfeld de ACS-landen zelf die hun standpunten 
dienaangaande moeten bepalen, op basis van hun gemeenschappelijke belangen en hun 
wil om op de internationale scène, los van hun betrekkingen met de EU, als politieke 
of economische groep onderhandelingscapaciteit op te bouwen. 
Voor de EU gaat het hier vooral om een politieke keuze, die afhangt van de 
manier waarop de samenwerking met de ACS-landen zich voegt in alle andere 
betrekkingen die de Unie met de ontwikkelingslanden onderhoudt. 
Ook met andere factoren moet rekening worden gehouden. 
De uiteenlopende situaties binnen de ACS-zone, de noodzaak om de oogmerken 
en prioriteiten van de samenwerking en eventueel de handelsregelingen te 
differentiëren, de kans dat sommige landen misschien minder hulp nodig zullen 
hebben en dat deze geleidelijk kan worden verlaagd, dit alles zou een reden 
kunnen zijn om het geografische bereik van de samenwerkingsovereenkomst te 
veranderen. Een wijziging van de regeling voor ni et-wederkerige, ten opzichte van de 
andere ontwikkelingslanden gedifferentieerde preferenties zou bovendien 
onvermijdelijk kunnen worden, zodat er verschillende handelsregelingen zouden 
komen, afgestemd op de aard van de betrokken economie. 
Aangezien de EU, om evenzeer economische als politieke redenen, groot belang hecht 
aan regionale samenwerkings- en integratieprocessen, moet dit ook doorwerken in de 
vorm van een nieuwe overeenkomst. 
Er zijn vier opties die in overweging kunnen worden genomen: 
1) De status quo met enkele aanpassingen. Het beginsel van een algemene 
overeenkomst met alle ACS-landen zou gehandhaafd kunnen blijven, maar met andere 
regelingen en prioriteiten. 
2) Een algemene overeenkomst, aangevuld met bilaterale akkoorden. Dit zou 
leiden tot sterkere differentiëring, want de overkoepelende overeenkomst zou alleen 
maar zeer algemene verbintenissen bevatten. 
ix 
3) Opsplitsing van Lomé in regionale akkoorden. Een akkoord met sub-Sahara 
Afrika, uitgebreid tot Zuid-Afrika, zou voor Europa kennelijk van grote betekenis zijn; 
wanneer de regionale samenwerking beter is gevorderd zou men ook aan sub-regionale 
akkoorden kunnen gaan denken. In het Caribisch gebied beschikken de partners over 
verscheidene mogelijkheden: de Unie zou met name kunnen voorstellen de 
samenwerking uit te breiden tot alle Caribische landen, om deze op termijn op te 
nemen in haar betrekkingen met Latijns-Amerika. In de Stille Zuidzee zou uitbreiding 
van het samenwerkingskader tot andere eilandstaten de doelmatigheid van het 
Europese beleid ten goede komen, met name voor wat betreft de handel met de 
APEC-landen8. 
4) Een specifiek akkoord met de minst ontwikkelde landen (MOL) van de ACS-
zone, waartoe eventueel ook andere MOL kunnen toetreden. Deze optie, die niet 
uitsluit dat sommige elementen van de drie bovenvermelde opties ook aan bod komen, 
zou het mogelijk maken rekening te houden met de specificiteit van de MOL en om, 
in het bijzonder op handelsgebied, een beleid te voeren dat beter op de problemen en 
behoeften van deze landen is afgestemd. Met betrekking tot het politieke onderdeel en 
het onderdeel financiële samenwerking lijkt deze optie échter niet erg geschikt. Zij 
moet bovendien worden beoordeeld in het licht van de regionale aanpak die 
traditioneel in de betrekkingen met de ACS-landen wordt gevolgd. De kwestie van de 
mondialisering van de samenwerkingsbetrekkingen van de Unie ligt thans anders dan 
in 1957 of 1975: de Unie onderhoudt tegenwoordig samenwerkingsbetrekkingen met 
een groot aantal landen en is in alle regio's van de wereld aanwezig. 
Om meer doel treffend te kunnen werken moet de Unie overgaan op een meer 
coherente en beter gecoördineerde aanpak jegens de ACS-landen. 
De algemene discussie over de coherentie van de Europese actie jegens de 
ontwikkelingslanden heeft de afgelopen jaren een aantal initiatieven opgeleverd die 
enerzijds bedoeld waren om de effecten van Gemeenschapsbeleid op andere gebieden 
dan samenwerking op de beoogde ontwikkeling te onderzoeken en anderzijds om de 
coördinatie tussen de Gemeenschap en de Lid-Staten, alsook met de andere donors, te 
versterken ten einde de algehele doelmatigheid van de samenwerking te verbeteren. 
Ook al wordt de huidige situatie vaak weinig bevredigend geacht, toch kan die 
coherentie - in de nauwe betekenis, d.w.z. in de andere beleidsvormen rekening 
houden met de externe effecten - niet in een internationale EG-verbintenis 
worden gegarandeerd. Coherentie blijft namelijk een kwestie van politieke 
inschatting, waarbij soms tegenstrijdige oogmerken in het geding zijn. 
Het gebrek aan coördinatie zou echter wel kunnen worden verzacht, niet alleen 
door de coördinatiepogingen die de EU heeft ondernomen bij de politieke 
koersbepaling, de praktische uitvoering van maatregelen en in het kader van de 
internationale organisaties actief voort te zetten, maar ook door naar aanleiding 
van de vernieuwing van de EU-ACS-overeenkomst nieuwe specifieke 
verbintenissen aan te gaan. Twee opties kunnen in dit verband in overweging 
worden genomen: 
Asia Pacific Economie Cooperation. 
- de Unie zou zich kunnen voornemen een algemene Europese strategie jegens de 
ACS-landen uit te stippelen, die zowel zou gelden voor de nationale acties van de 
Lid-Staten als voor de Gemeenschap. Door het bestaan van een gemeenschappelijk 
referentiekader zou het streven naar meer complementariteit, zoals het Verdrag 
voorschrijft, worden vergemakkelijkt en zouden de diverse maatregelen geleidelijk aan 
doeltreffender worden. 
- ook zou de Unie haar partners kunnen voorstellen een informatie-, toezicht- en 
coördinatierëgeling inzake de samenwerkingsacties en -beleidsvormen van de Lid-
Staten en de Gemeenschap op te zetten. Hierbij zou het dus gaan om een 
verbintenis van de Unie om voor betere coördinatie te zorgen. 
Versterkte Europese coördinatie kan ook bevorderlijk zijn voor de huidige 
coördinatiepogingen van alle donors bij elkaar, en binnen het multilaterale systeem 
voor de interinstitutionele toenadering die door de G7 op hun recente Top is 
overeengekomen en waarbij de aandacht in het bijzonder uitgaat naar Afrika. 
De nieuwe internationale context, de ervaring van het verleden en de sociaal-
economische ontwikkelingen in de ACS-Staten dwingen ons de prioriteiten van het 
samenwerkingsbeleid bij te stellen, 
Tijdens de afgelopen jaren heeft de Unie nieuwe richtsnoeren aangenomen om nieuwe 
thema's in het beleid op te nemen of de in de verschillende samenwerkingssectoren of 
-gebieden nagestreefde oogmerken te herdefiniëren9. Deze richtsnoeren behouden in 
ieder geval tot het jaar 2000 hun geldigheid, ook al zullen sommige aspecten in het 
licht van de ondertussen opgedane ervaring misschien zijn aangepast of uitgebreid. 
Maar daarnaast zouden de EU en haar ACS-partners nieuwe prioriteiten kunnen 
bepalen, rekening houdend met de in het Verdrag vermelde algemene oogmerken van 
het Gemeenschapsbeleid voor ontwikkelingssamenwerking, de successen en 
mislukkingen van het verleden en de beperkingen en mogelijkheden voor toekomstige 
ontwikkeling in de ACS-landen. Het nieuwe beleid voor de EU-ACS-samenwerking 
zou dan kunnen worden opgebouwd op drie hoofdelementen: de economische, 
sociale en ecologische sfeer; de institutionele sfeer; handel en investeringen. 
Het onderscheid dat tussen deze drie gebieden van de Gemeenschapssteun wordt 
gemaakt mag echter niet leiden tot verzuiling; integendeel, deze verschillende 
elementen moeten elkaar juist versterken. Om de ACS-economieën concurrerender 
te maken zijn bijvoorbeeld zowel externe als binnenlandse politieke maatregelen 
nodig. Uitbreiding van de werkgelegenheid en sociale vooruitgang hangen net zo sterk 
Zie met name de teksten en resoluties over gelijkheid mannen/vrouwen 
(COM(95)423), gezondheid (COM(94)77), onderwijs (COM(94)399), 
voedselzekerheid (COM(94)165), strijd tegen armoede (COM(93)518), 
steun voor structurele aanpassing (COM(94)447), milieu (Rapport van 
juni 1992 aan de Conferentie van Rio, gevolgd door de Agenda 21 -
COM(96)569), alsook over hel verband tussen noodhulp, wederopbouw 
en ontwikkeling (COM(96)153). 
XI 
af van de groei van het particuliere bedrijfsleven als van betere werking van de 
overheid. 
Toch kan - en moet - de Unie niet alles doen: de toenemende differentiëring tussen 
de landen van de ACS-zone moet haar juist aanzetten tot het moduleren van haar 
samenwerking en tot actie op gebieden die van land tot land anders kunnen uitvallen. 
De economische dimensie van de Gemeenschapssteun zou gericht moeten zijn op de 
opneming van de ÀC$-Janden in de wereldeconomie, ' 
Een steunbeleid dat gericht is op verbetering van de concurrentiepositie van de 
ACS-economieën en ontwikkeling van de particuliere sector en de handel, zou 
kunnen bestaan uit een reeks acties om de continuïteit en geloofwaardigheid van de 
hervormingen in deze landen te versterken. De eerste van deze maatregelen moet 
zonder enige twijfel zijn steun voor de invoering van een stabiel, niet inflatoir en 
groei bevorderend macro-economisch kader. 
Daarna komen onder de verschillende mogelijke opties de volgende gebieden in 
aanmerking om grondig besproken te worden: 
- een meer systematische aanpak van de factoren die de oorzaak zijn dat er in het 
merendeel van de ACS-landen zo weinig wordt geïnvesteerd. De EU zou een 
positieve rol kunnen spelen door het ondersteunen van bepaalde bestuurlijke en 
institutionele hervormingen die de komst van particuliere investeringen kunnen 
vergemakkelijken, en door bijstand te verlenen voor de invoering van een 
concurrentiebeleid, ontwikkeling van kapitaalmarkten, modernisering van het 
zakenrecht en het eigendomsrecht, een beleid voor bescherming van de consument, 
onderwijs en scholing, alsmede voor uitbreiding van de industriële samenwerking; 
op de plaatselijke omstandigheden afgestemde steunmaatregelen voor 
herstructurering van overheidsbedrijven en privatisering, in het meer algemene 
kader van de veranderende rol van de overheid in de economie; 
- intensivering van de steun voor oriëntatie op de wereldmarkten en regionale 
integratie. Een algemene strategie op dit gebied moet bestaan uit zowel steun voor 
capaciteitsopbouw (in regionaal en nationaal verband) als hulp om de overgangskosten 
op te vangen. 
- het zoeken naar samenwerkingsverbanden tussen de EU en de ACS-landen waarbij 
de middelen van de particuliere sector worden ingezet voor de ontwikkeling en 
economisch levensvatbare exploitatie van infrastructuren, met name voor 
telecommunicatie; 
- steun voor de ontwikkeling van wetenschappelijke en technische deskundigheid; 
- samenwerking op macro-economisch en monetair gebied; 
- een steunactie voor verlichting van de buitenlandse schuld, ook al is de 
Gemeenschap met haar zeer concessionele hulp slechts zijdelings bij het 
schuldprobleem van de ACS-landen betrokken. 
Xll 
De sociale dimensie van de Gemeenschapssteun zou moeten worden versterkt 
De EU heeft sterke beweegredenen om de samenwerking met de ACS te concentreren 
op armoedebestrijding, die ook nu reeds een belangrijk element is in het 
samenwerkingsbeleid. Voor de toekomst moeten de Unie en haar ACS-partners zich 
echter beraden over de manier om het effect van de Gemeenschapssamenwerking 
op de verlichting van de armoede te verhogen. 
Het beginsel van een veelzijdige aanpak met allerlei soorten maatregelen moet 
gehandhaafd blijven. Maar elk van de partners zou kunnen overwegen daarbij een 
meer strategische benadering te volgen, en wel in twee richtingen. 
Om te beginnen zou de EU een reeks hervormingen en initiatieven kunnen 
ondersteunen om een rechtvaardige, werkgelegenheid scheppende groei te bevorderen 
en voor allen de toegang tot produktiemiddelen te verbeteren, met name via onderwijs 
en vakscholing. 
Vervolgens zou de EU kunnen overgaan tot een meer algemene aanpak in de sociale 
sectoren, namelijk een diepgaande dialoog over beleidsvormen waaraan grote sociale 
gevolgen verbonden zijn en hulp voor financiering van de lopende uitgaven in de 
sociale sectoren. 
Indien wordt overgegaan tot meer selectiviteit op basis van een beoordeling van de 
kwaliteit van het bestuur zou bovendien de mate waarin een land zich inspant voor 
sociale ontwikkeling één van de criteria kunnen worden voor de toekenning van 
Gemeenschapssteun. 
De bescherming van het milieu zou nadrukkelijker in alle communautaire 
steunmaatregelen moeten worden opgenomen. 
Een duidelijk geformuleerde strategie zou het mogelijk moeten maken in de 
samenwerking de beginselen van duurzame ontwikkeling beter in de praktijk te 
brengen. Naast de voortzetting van de huidige inspanning, zoals milieu-effectstudies en 
specifieke acties, zou een nieuw beleid op dit gebied gericht moeten zijn op enkele 
prioriteiten: verband tussen armoede en milieubederf, verrekening van de 
milieukosten, capaciteitsopbouw en een participerende aanpak10. 
De EU kan een constructieve rol spelen door de regeringen van de ACS-landen in het 
kader van de beleidsdialoog tot actie aan te zetten en hen te helpen hun capaciteit 
voor analyse en beheer van de milieuproblemen tot ontwikkeling te brengen. 
Sommige onderwerpen zoals de hoeveelheid en kwaliteit van de waterreserves, de 
aftakeling van gronden door de demografische druk, de verwoesting van de bossen en 
de vervuiling van het stadsmilieu vragen om bijzondere aandacht. 
10 Hel protocol over hel duurzame beheer van de bosreserves dat bij de 
tussentijdse herziening aan de IVe Overeenkomst van Lomé is 
toegevoegd, is een eerste slap in deze richting. 
XI11 
De EU zou een actievere rol kunnen spelen in de ontwikkeling van de instellingen 
De slechte werking van de staat en de nijpende bestuursproblemen in talrijke ACS-
landen, de noodzaak van herstel of versterking van de rechtsstaat om de voorwaarden 
te scheppen voor ontwikkeling en minder ongelijkheid en armoede, zouden voor de 
partners reden moeten zijn om het institutionele onderdeel van hun samenwerking uit 
te breiden. 
Maar de EU moet zich ook vragen stellen over de reikwijdte van een dergelijke actie. 
In dit verband lijkt versterking van de politieke relatie tussen de EU en de ACS-
landen de onmisbare aanvulling op een samenwerkingsactie die de ontwikkeling van 
de institutionele en bestuurscapaciteit van een land wil ondersteunen. Het gaat hier 
namelijk om een in wezen politiek proces, want elke hervorming op dit gebied werkt 
in op de machtsstructuren en stuit onvermijdelijk op sterke weerstand. 
Is de EU bereid het noodzakelijke proces van politieke en sociale overgang op 
meer strategische wijze te ondersteunen? 
Naast deze politieke dimensie heeft de steun voor institutionele ontwikkeling ook een 
meer "technisch" aspect. In dat opzicht is de Unie in een betrekkelijk goede positie 
om haar actie terzake te ontplooien, met name omdat zij, gezien de uiteenlopende 
sociale en politieke systemen in de Lid-Staten, niet op één enkel model is aangewezen, 
omdat zij bij de constructie van Europa bijzondere know-how heeft opgebouwd en ten 
slotte omdat partnerschap een heel goed uitgangspunt is voor dit soort samenwerking. 
De EU zou haar actie kunnen concentreren op thema's die verband houden met 
haar voornaamste samenwerkingsgebieden en ten aanzien waarvan zij meer te 
bieden heeft dan andere donors. Deze thema's zijn met name: bevordering van de 
eerbiediging van de mensenrechten, steun voor regionale organisaties, verbetering van 
de capaciteit voor het analyseren en uitstippelen van economisch en sociaal beleid en 
het voorbereiden van hei-vormingen, begrotingsbeheer, verbetering van juridische 
systemen, concurrentieregels en bescherming van investeerders, onderwijs en scholing, 
milieubehoud, consumentenbeleid, ontwikkeling van uit de burgersamenleving 
opgekomen instellingen, enz. 
Bovendien zou de Unie de ontwikkeling van de plaatselijke capaciteit als één van de 
criteria voor de keuze van de wijze van uitvoering van haar financiële en technische 
samenwerking kunnen beschouwen. 
Er zal een nieuwe handelsregeling moeten komen die aansluit bij de strategische 
keuzen van de ACS-landen met het oog op hun integratie in de wereldeconomie. 
De ACS-landen, waar de interne economische en institutionele omgeving meestal 
weinig bevorderlijk was voor de ontwikkeling van een slagvaardige particuliere sector, 
groei van de investeringen of diversificatie van de produktie, zijn voor het merendeel 
niet in staat gebleken te profiteren van alle mogelijkheden die de speciale 
preferenties in het kader van de Lomé-Overeenkomst hun boden. De export van 
de ACS-landen naar de EU vormde geen uitzondering op de in alle opzichten matige 
handelsprestaties van deze landen: hun aandeel op de Gemeenschapsmarkt ging sterk 
omlaag, namelijk van 6,7% in 1976 tot 2,8% in 1994. Ook al loopt de situatie tussen 
xiv 
de verschillende landen en regio's sterk uiteen, toch is de Europese markt voor de 
ACS-landen nog goed voor gemiddeld ruim 40% van hun afzet. 
Bij het uitstippelen van een (of meer) nieuwe handelsregeling(en) kunnen voor de 
toekomst verschillende opties in overweging worden genomen. Deze moeten worden 
beoordeeld op hun implicaties voor de EU-ACS-betrekkingen, maar ook op hun 
mogelijkheden om diversificatie van de externe economische betrekkingen van de 
ACS-landen te vergemakkelijken en het gevaar van verdere marginalisering af te 
wenden. 
Als de vier voornaamste opties noemen wij: 
1) de status quo. Handhaving van een contractueel systeem van ni et-wederkerige, 
gedifferentieerde preferenties, eventueel aangevuld met samenwerkingsacties op met 
handel samenhangende gebieden (normen en certificatie, omgeving, concurrentie, 
intellectuele eigendomsrechten, ...); 
2) toepassing van het stelsel van algemene preferenties (SAP) van de Gemeenschap, 
op bi- of multilaterale basis. Daarmee zouden de handelsbepalingen uit de 
samenwerkingsovereenkomst en dus uit de onderhandelingen verdwijnen, want het 
betreft hier een unilateraal (eventueel multilateraal) beleid van de EU; 
3) algehele wederkerigheid. Na een overgangsperiode zouden alle ACS-landen 
overeenkomstig de WTO-regels aan de EU wederkerigheid moeten toekennen. Op 
dezelfde wijze als onder punt 1, zou men een tot de nieuwe gebieden uitgebreide 
samenwerking kunnen opzetten; 
4) gedifferentieerde wederkerigheid. Wederkerige preferentieregelingen tussen de 
EU en verschillende groepen van landen of tussen de EU en afzonderlijke landen 
zouden ook in overweging kunnen worden genomen. Ook deze optie zou kunnen 
worden aangevuld met samenwerking op de nieuwe gebieden die op de WTO-agenda 
staan. 
Deze verschillende opties sluiten elkaar niet uit en zouden ook gecombineerd 
kunnen worden om de handelsregeling aan te passen aan het ontwikkelingspeil van 
de diverse betrokken landen en het streven naar meer uitgebreide betrekkingen. 
Alvorens een keuze te maken uit deze opties zal men een grondige studie moeten 
maken van hun potentiële effecten voor de EU en voor de ACS. 
Tevens zou de Unie haar steun kunnen gevei\ voor de sluiting van een akkoord voor 
de bescherming van particuliere buitenlandse investeringen 
Sinds de vierde Overeenkomst van Lomé zijn op dit gebied reeds voorstellen 
besproken. Men is aan het onderhandelen over internationale akkoorden en de 
Commissie tracht de besprekingen in het kader van de WTO te doen vorderen. Ook 
bij de OESO zijn onderhandelingen aan de gang voor een multilateraal akkoord inzake 
investeringen. 
Ondertussen zou samenwerking in sub-regionaal verband of per landengroep de 
onderhandelingen, die nu alleen bilateraal (tussen twee staten) worden gevoerd, al 
XV 
aardig kunnen stroomlijnen. Een dergelijk initiatief zou een sterke stimulans zijn voor 
particuliere investeringen. 
De Unie sou ook de praktische modaliteiten van baar financiële en technische 
samenwerking moeten herzien. 
Gezien de ontwikkeling naar een meer "verantwoordelijk" partnerschap, de steeds 
luider klinkende eis van doeltreffende actie en de heel verschillende 
ontwikkelingsniveaus die sommige ACS-landen hebben bereikt, is een fundamentele 
herziening van de wijze van uitvoering van de Gemeenschapshulp aan de ACS-landen 
absoluut noodzakelijk. 
Naar een andere hantering van de instrumenten. 
De Overeenkomst van Lomé beschikt vandaag over een uitgebreid arsenaal van 
instrumenten met elk een eigen oogmerk en andere, soms ingewikkelde 
toepassingsprocedures. De gelijktijdige inzet van al deze instrumenten in één land 
maakt het EU-beleid er niet overzichtelijker op. De vraag komt op of de EU niet zou 
moeten aansturen op algemene financiële toewijzingen, met eventueel een 
onderscheid tussen crisisoperaties en lange-termijnacties en tussen steunmaatregelen 
voor de openbare sector en de particuliere sector. 
Naar een selectievere toekenning van hulp 
De automatische toewijzing van middelen voor programmeerbare steun is sinds de 
tussentijdse herziening van Lomé IV al sterk gereduceerd en er is een nieuwe 
kwalitatieve norm ingevoerd waarmee men de hulpbedragen per land kan afstemmen 
op de overheidsinspanning m.b.t. sectoraal en macro-economisch beleid. Deze 
ontwikkeling wijst erop dat de EU meer doeltreffendheid eist en ook dat zij thans een 
nieuwe opvatting van partnerschap hanteert die berust op wederzijdse verbintenissen 
en het idee dat hulp van buitenaf bedoeld is als steun voor binnenlandse 
hervormingspogingen. Waarschijnlijk zal de EU dus geneigd zijn op deze weg voort te 
gaan. Gezien echter programmering voor de ACS-landen het voordeel heeft dat zij 
vooruit weten hoeveel buitenlandse steun zij krijgen en omdat hiervoor een minimaal 
strategiekader nodig is, zal de EU waarschijnlijk een systeem voor programmering 
over meerdere jaren handhaven. De EU zal moeten uitmaken in hoeverre zij het 
criterium van behoeften, dat hoofdzakelijk op ontwikkelingsindicatoren berust, 
wil aanvullen met criteria inzake "resultaten" of "goed beheer", en of zij meer 
flexibiliteit in haar beleid wil brengen, bij voorbeeld door de invoering van 
glijdende programmering. 
Projecthulp of rechtstreekse begrotingssteun 
De evaluatie van de Gemeenschapsinstrumenten heeft een aantal praktische conclusies 
opgeleverd, met name dat het van belang is de sectorale aanpak en de steun voor 
hervormingen, die reeds tijdens Lomé IV uitgebreid zijn gepraktiseerd, nog te 
versterken en de nadruk te leggen op verbetering van de institutionele omlijsting en de 
plaatselijke capaciteit voor het uitstippelen van economische en sociale beleidsvormen 
in het kader van een strategie voor de lange termijn. Vanuit dit gezichtspunt is het 
de vraag of de EU de projectaanpak definitief moet laten varen en trachten de 
xvi 
voorwaarden te scheppen om haar hulp aan de betrokken staten als rechtstreekse 
steun voor hun begrotingen en hun beleid in de diverse sectoren te verstrekken. 
Een dergelijke ontwikkeling zou ook gepaard moeten gaan met een hervorming van 
het voorwaardenpakket, in overleg met alle andere donors. Enerzijds blijkt het 
noodzakelijk het eens te worden over een niet al te lange lijst van belangrijke criteria 
in plaats van, zoals men de laatste jaren ziet, steeds meer, vaak zeer specifieke 
voorwaarden. Anderzijds moeten de voorwaarden, om hun doel te bereiken en het 
nationale beleid werkelijk te stimuleren, zowel realistisch zijn (dus evenzeer rekening 
houden met politieke en institutionele als met economische en sociale factoren), als 
algemeen (dus berusten op een beoordeling van het totale macro-economische en 
sectorbeleid van een regering) en strikt. De diensten van de Commissie hebben de 
andere donors daartoe strekkende voorstellen gedaan in het kader van het Speciale 
Programma voor Afrika (SPA), ten einde tot een nieuwe aanpak te komen die lange-
termijndoelstellingen beter met de onmiddellijke eisen verzoent en tevens de 
ontvangende landen stimuleert om zich de hervormingen eigen te maken. 
Een nieuwe wijze van beheer 
Het systeem van gezamenlijk beheer heeft duidelijke beperkingen: het doet 
afbreuk aan de doelmatigheid en draagt er niet toe bij dat de hervormingen en 
ontwikkelingsprogramma's in de ontvangende landen wortel schieten. Dit systeem 
moet dus op de helling worden gezet. Wat zijn de alternatieven, indien men voor 
een voldoende betrouwbaar beheer van de middelen wil zorgen en tegelijk de 
overname van de verantwoordelijkheid door de begunstigden aanmoedigen, wat 
op zijn beurt weer een voorwaarde is voor meer doeltreffende hulp? Men zou kunnen 
overwegen genuanceerd en stapsgewijs te werk te gaan doorn voor elk geval 
afzonderlijk te bepalen welke wijze van beheer het meest geschikt is, uitgaande van 
criteria zoals de kwaliteit van de beleidsdialoog, de vorderingen met de uitvoering van 
het beleid, de vraag of de Gemeenschapsmiddelen alleen maar een aanvulling vormen 
op de inspanning van het land zelf en of het ontvangende land een regeling heeft 
opgezet om de buitenlandse hulp te coördineren. 
Zoals altijd besluit de Commissie met de aanbeveling het Europees 
Ontwikkelingsfonds (EOF) in de begroting op te nemen11. Op die manier zou het door 
de Commissie beheerde deel van de hulp een echte communautaire status krijgen, wat 
een positieve wisselwerking tussen de verschillende Europese actiegebieden zal 
vergemakkelijken. Daarnaast zouden de leningen van de EIB aan de ACS-landen aan 
dezelfde regels kunnen worden onderworpen als zijn verrichtingen in andere derde 
landen, in het bijzonder voor wat betreft de bijdragen aan het Garantiefonds voor 
externe verrichtingen. 
// De budgellisering van hel EOE, die al verscheidene malen door de 
Commissie is voorgesteld, komt in dit Groenboek niet als afzonderlijk 
ondenverp 1er sprake. Deze kwestie zal tegelijk met de financiële 
aspecten van het toekomstige partnerschap M>orden behandeld. Zie 
dienaangaande hel "Rapport over de mogelijkheden en modaliteiten 
voor budgellisering van het EOÏ:" dat de Commissie in 1994 heeft 
ingediend (SEC(94)460 dej). 
XVll 

Analysedocument 
INHOUD 
Eerste deel. Een wereld die bezig is ingrijpend te veranderen 
Hoofdstuk I. Evaluatie van de veranderingen in de wereld die van invloed zijn op de 
betrekkingen EU-ACS p. 1-9 
A. De internationale context en de gevolgen daarvan voor Europa voor wat de ACS-
landen betreft 
B. Externe activiteiten van de Unie en ontwikkelingssamenwerkingsbeleid 
C. De rol van de Unie op het gebied van ontwikkeling 
Hoofdstuk II. De ervaring bij de samenwerking EU-ACS p. 10-24 
A. Inzicht in het huidige kader van de betrekkingen EU-ACS-Staten aan de hand van 
de oorsprong en de opeenvolgende bijsturingen ervan 
B. Plus- en minpunten van de samenwerking in het kader van de Overeenkomst van 
Lomé 
C. Implicaties voor het toekomstige partnerschap 
Hoofdstuk III. De sociaal-economische ontwikkelingen in de ACS-landen 
beperkingen en mogelijkheden p. 25-43 
A. De problemen voor het economisch beleid in een fundamenteel instabiel klimaat 
B. Risico's die moeten worden voorkomen, mogelijkheden die moeten worden 
aangemoedigd 
C. Gevolgen voor het toekomstig partnerschap 
A K 
Tweede deel. Ideeën voor de EU-ACS-betrekkingen 
op de drempel van de 21e eeuw 
Hoofdstuk IV. Op weg naar een nieuw partnerschap p. 44-55 
A. De plaats die het EU-ACS-partnerschap in het buitenlands beleid van de Unie 
inneemt 
B. Het nieuw leven inblazen aan het EU-ACS-partnerschap via versterking van de 
politieke dimensie hiervan 
C. Het openbreken van het samenwerkingskader EU-ACS 
D. Het geografisch toepassingsgebied van de samenwerkingsovereenkomsten : opties 
E. De coördinatie van de Europese partners : opties 
Hoofdstuk V. Opties voor een nieuw beleid voor de samenwerking van de EU met de 
ACS-landen p. 56-79 
A. De sociaal-economische dimensie 
B. De institutionele dimensie 
C. Handel en investeringen 
Hoofdstuk VI. Opties voor een nieuwe opzet van de financiële en technische 
samenwerking p. 80-88 
A. Algemene toewijzing of verdeling in vakjes ? 
B. Toekenning van steun naar behoefte of naar verdienste ? 
C. Aard van de hulp 
D. Gezamenlijk beheer, beheer door de EU of zelfstandig beheer door de ontvangende 
landen ? 
Follow-up van het Groenboek p. 89 
Kaders : 
1. Definitie van de evaluatiecriteria die door de Europese Commissie worden 
gehanteerd 
2. Ontwikkelingslanden - Sociaal-economische indicatoren (grote regio's) 
3. Handelsstrategieën van de ACS 
4. Het Caribisch gebied : regionale integratieperspectieven 
5. Analyse van de opties op handelsgebied 
Tabellen - grafieken 
A L 
HOOFDSTUK I 
EERSTE DEEL: EEN WERELD DIE BEZIG IS INGRIJPEND 
TE VERANDEREN 
HOOFDSTUK I. EVALUATIE VAN DE VERANDERINGEN IN DE WERELD 
DEE VAN INVLOED ZIJN OP DE BETREKKINGEN EU - ACS 
A. De internationale context en de gevolgen daarvan voor Europa voor wat de 
ACS-landen betreft 
Sedert de totstandbrenging van de samenwerking EG-ACS hebben zich ongekende 
veranderingen voorgedaan op het wereldtoneel, die aan de hand van vier voorbeelden 
worden toegelicht. 
1- De economische globalisering en de interdependentie 
De ontwikkeling van het handelsverkeer, de eenmaking van de kapitaalmarkten en de 
mondialisering van de produktie- en distributienetwerken brengen voor Europa en de 
ACS-landen zowel nieuwe kansen als nieuwe problemen mee. 
Het ontstaan van nieuwe ontwikkelingspolen in Azië en Latijns-Amerika, op zich één 
van de factoren van globalisering, zorgt voor verlegging van het zwaartepunt van de 
internationale groei en de particuliere kapitaalstromen. In een reeks in 1960 tot de 
minst ontwikkelde landen van de wereld behorende landen, die vaak ook een zeer 
grote bevolkingsomvang kennen, zijn de daling van de armoede en de verbetering van 
de indicatoren van menselijke ontwikkeling spectaculair. 
De toeneming van de economische problemen maakt dat alle landen en samenlevingen 
ingrijpende aanpassingen en hervormingen moeten doorvoeren. Zo ziet Europa zich 
genoodzaakt het concurrentievermogen van zijn economieën te verbeteren, zijn sociale 
stelsels te hervormen en het hoofd te bieden aan de achteruitgang van de sociale 
samenhang. De hoge werkloosheid, de toenemende armoede en uitsluiting geven 
aanleiding tot grote bezorgdheid en houden het gevaar van verregaand individualisme 
van zowel de Europese mens als de Europese landen in. De begrotingsbeperkingen die 
op lange termijn het gevolg zijn van de druk op de sociale zekerheidsstelsels, die op 
zijn beurt het gevolg is van de vergrijzing van de bevolking, vergemakkelijken het 
doorvoeren van de nodige veranderingen niet. 
De ACS-landen, die slechts zijdelings aan dé wereldhandel (2%) en de internationale 
investeringsstromen (minder dan 1%) deelnemen, moeten absoluut meer deel gaan 
hebben aan het internationale handelsverkeer en hun produkties en afzetmarkten 
diversifiëren. Evenals in andere regio's van de wereld zouden regionale synergie en 
samenwerking op economisch èn politiek niveau deze integratie kunnen helpen 
vergemakkelijken. 
De toenemende interdependentie tussen de economische en sociale stelsels van de 
verschillende regio's in de wereld en het op internationaal niveau ontstaan van nieuwe 
gevaren op het gebied van het milieu, de migratiestromen, terrorisme, drugsgebruik en 
1 c 
HOOFDSTUK I 
de georganiseerde misdaad, maken dat het nationale actiekader steeds ontoereikender 
wordt en dat het begrip soevereiniteit op de helling moet. Met het internationale 
regelgevingskader worden slechts zeer langzaam vorderingen geboekt en het ziet 
ernaar uit dat het reeds zichtbare dubbele verschijnsel van versterking van het 
multilateralisme en opkomst van het régionalisme zal doorzetten. 
2. Versnelde verbreiding van de technologische vernieuwingen 
De voortschrijdende informatiemaatschappij vormt een spectaculair aspect van de 
globalisering dat de veranderingen kan doen versnellen, de technologische verschillen 
kan verkleinen en nieuwe ontwikkelingsmogelijkheden kan openen. Te zelfdertijd 
zorgen het ontbreken van basiscommunicatie-infrastructuur in de armste landen, het 
geconcentreerd zijn van de produktie van nieuwe technologieën in enkele 
industrielanden en de mogelijkheid van culturele afwijzing ervoor dat de verschillen 
tussen landen en de sociale ongelijkheden best wel eens zouden kunnen toenemen. 
Europa is uit op maximaal concurrentievermogen in de geavanceerde sectoren. De 
ACS-landen moeten gunstige voorwaarden voor de overdracht van technologieën 
scheppen en deze tegelijkertijd aan hun behoeften aanpassen. De twee perspectieven 
vullen elkaar aan, immers het begrip "geavanceerde technologie" is aan. ontwikkel ing 
onderhevig: de meest geavanceerde technologieën kunnen van nu af aan zonder 
verdere aanpassing bijdragen aan de oplossing van specifieke problemen van de 
ontwikkelingslanden. 
De technologische dimensie speelt een zeer voorname rol op de weg naar duurzame 
ontwikkeling. Maar op korte termijn kunnen de kosten van milieubescherming afbreuk 
doen aan de verhoging van het concurrentievermogen van de ACS-landen. Het 
bereiken van een internationaal akkoord over schone technologieën en verdeling van 
de kosten van milieubescherming tussen de industrielanden en de ontwikkelingslanden 
is geboden. 
3. De breuk in de demografische ontwikkeling 
Nooit eerder in de geschiedenis van de mensheid is er zo'n sterke groei van de 
wereldbevolking geweest. De wereldbevolking, die in 1930 nog 2 miljard bedroeg, 
steeg in 1975 tot 4 miljard en bedraagt thans bijna 6 miljard mensen. Volgens de 
huidige projecties zal zij in het jaar 2020 rond de 8 miljard schommelen. Mocht het zo 
zijn dat de huidige levensstandaard en consumptiepatronen van de industrielanden - en 
bepaalde nieuwe industrielanden - die van de gehele wereldbevolking worden, dan zal 
de belasting voor het milieu ondraaglijk worden. Voorts pleegt de bevolkingsaanwas 
gepaard te gaan met stedelijke overbevolking, met name in de armste landen. 
Het gebrek aan evenwicht tussen de bevolkingsomvang in het noorden en het zuiden 
zal tot uiting komen in de krachtsverhoudingen in het multilaterale systeem, met name 
indien het vergezeld gaat van een grotere greep op de economie, zoals nu door Azië 
wordt vertoond. 
HOOFDSTUK I 
Terwijl op wereldniveau afneming van de demografische groei wordt verwacht, vormt 
Afrika ten zuiden van de Sahara daarop een in het oog springende uitzondering. Dit 
deel van de wereld kent nog een buitengewone sterke bevolkingsgroei (2,9% per jaar), 
die moeilijk te verzoenen valt met de doelstellingen van duurzame ontwikkeling. De 
snel toenemende overbevolking in de steden komt vooral tot uiting in een zware 
belasting van de sociale infrastructuur en diensten, met name het onderwijs heeft het 
zwaar te verduren. Op dit continent zullen beheersing van de stedelijke ontwikkeling 
en lokaal milieubeheer steeds meer de voorwaarden voor politieke stabiliteit gaan 
vormen. 
Terwijl de massale inter-Afrikaanse migraties een positief element van economische 
integratie vormen, zijn deze vaak ongecontroleerde verplaatsingen te zelfdertijd een 
belangrijke factor van politieke instabiliteit. 
De toeneming van de migratoire druk tussen het noorden en het zuiden, met name 
tussen Afrika en Europa, is in potentie groot en versterkt de gegrondheid van de 
ontwikkelingsdoelstellingen. 
4. Het einde van de Koude Oorlog en de opkomst van een multipolaire wereld 
Terwijl de economische dimensie een toenemende rol speelt in de buitenlandse 
betrekkingen zijn er wegens het einde van de oost-west-rivaliteit geen redenen meer 
voor ideologische steun waardoor middelgrote naties het vermogen tot het uitoefenen 
van invloed en een zekere autonomie op het gebied van hun buitenlands beleid 
terugkrijgen. Zowel in het noorden als in het zuiden is de directe verantwoordelijkheid 
van de landen voor hun binnen- en buitenlandse veiligheid weer in ere hersteld. 
Het ziet ernaar uit dat de nieuwe geopolitiek in de wereld neerkomt op coëxistentie 
tussen regionale eenheden. Met name Azië blijkt een economische macht van de eerste 
orde te zijn en zal zijn politieke aanwezigheid op het wereldtoneel in de komende 
jaren waarschijnlijk versterken. 
Terwijl de Europese Unie zich in een belangrijke fase van verdieping van het 
integratieproces bevindt, maakt zij te zelfdertijd een identiteitsverandering door. 
Enerzijds begint de herinnering aan de oprichting te vervagen en anderzijds maakt zij 
zich op om het hoofd te bieden aan fundamentele vraagstukken verband houdende met 
de uitbreiding naar het oosten, die haar heterogener zal maken en bijzondere 
inspanningen zal vergen om haar waarden, zoals vrede, solidariteit en samenwerking, 
uit te dragen. 
In deze nieuwe context zal de Europese Unie zowel om interne redenen als in 
antwoord op prikkels van buitenaf haar politieke gewicht bevestigen via een efficiënter 
en meer wereldwijd buitenlands beleid. De betrekkingen noord-zuid zullen daar een 
van de essentiële elementen van vormen: de Europese persoonlijkheid zal zich daarin 
doen gelden en zal aan de bijzondere band tussen de Unie en de ACS-landen een 
nieuw perspectief bieden. Het einde van de Koude Oorlog zal namelijk aan het 
ontwikkelingssamenwerkingsbeleid een andere strategische en veiligheidsdimensie 
verlenen. Tegelijkertijd zal Europa nieuwe taken krijgen die zijn economische 
HOOFDSTUK I 
verplichtingen op andere domeinen dan ontwikkeling zullen doen toenemen. Er zal 
moeten worden gestreefd naar samenhang tussen het 
ontwikkelingssamenwerkingsbeleid en het multilaterale handelsbeleid, als twee facetten 
van de externe identiteit van de Unie. 
B. Externe activiteiten van de Unie en ontwikkelingssamenwerkingsbeleid 
1. Ontwikkelingssamenwerking, een van de grondslagen voor coherente externe 
activiteiten 
De externe activiteiten van de Unie zijn voornamelijk op de drie volgende punten 
gebaseerd: 
- de gemeenschappelijke handelspolitiek, die is gebaseerd op uniforme beginselen, 
met name wat betreft de sluiting van tariefakkoorden en handelsovereenkomsten, en 
handelsbeschermende maatregelen, in het kader van deze politiek voert de Unie een 
liberaal algemeen beleid dat als kernpunt heeft eerbiediging van de multilaterale 
verplichtingen en de totstandbrenging van een beter beheerd multilateraal stelsel 
alsmede het actief streven naar een ruimere toegang tot buitenlandse markten12; 
- systematische samenwerking en gemeenschappelijke optredens op het gebied van 
het buitenlands beleid, die als' kernpunt vrede en veiligheid, versterking van de 
democratie en de rechtsstaat alsmede eerbiediging van de mensenrechten en de 
fundamentele vrijheden hebben; 
- ontwikkelingssamenwerking, ter bevordering van duurzame economische en sociale 
ontwikkeling van de ontwikkelingslanden, met name de landen met de grootste 
achterstand, hun harmonische en geleidelijke integratie in de wereldeconomie en 
armoedebestrijding. Volgens het Verdrag betreffende de Europese Unie levert het 
communautair beleid op dit gebied een bijdrage aan de algemene doelstelling van 
ontwikkeling en consolidatie van de democratie en de rechtsstaat en aan eerbiediging 
van de mensenrechten en de fundamentele vrijheden. 
Soms behelzen andere beleidsvormen van de Unie ook een belangrijke externe 
dimensie. Dit geldt met name voor het milieubeleid, het landbouw- en het 
visserijbeleid, het beleid op het gebied van wetenschap en onderzoek, de 
informatiemaatschappij en de harmonisatie van normen in het kader van de interne 
markt. 
Op al deze terreinen streeft de Unie een aantal doelstellingen na die een antwoord 
vormen op specifieke bezorgdheden. 
12 Zie Mededeling van de Commissie inzake "Een markttoegangsstrategie 
voor de Europese Unie" (COM(96)53). 
HOOFDSTUK I 
Ontwikkelingssamenwerking levert een belangrijke bijdrage aan de samenhang van de 
buitenlandse actie van de Unie, aangezien hét oogmerk ontwikkeling op termijn 
complementair is met de politieke en economische doelstellingen van de Unie: 
- ontwikkeling heeft evenwichtige en duurzame economische en sociale vooruitgang 
ten doel, het oogmerk dat sinds de oprichting van de Europese Unie wordt 
nagestreefd; 
- ontwikkeling moet wereldwijde problemen (milieu, demografie, pandemieën, 
ongeoorloofde handel) helpen oplossen door verbetering van het vermogen van 
ontwikkelingslanden deel te nemen aan het onder controle krijgen van deze 
problemen; 
het ontwikkelingsbeleid, met name de door Europa ten aanzien van de armste 
landen gespeelde rol, versterkt de identiteit van Europa in de wereld, dat niet van 
mercantilisme kan worden beschuldigd op een moment waarop de marktaandelen in de 
opkomende economieën de begeerte opwekken. In de praktijk is het zo dat de 
Europese producenten op middellange of lange termijn zullen profiteren van de 
welvaart van partnerlanden met een groot demografisch potentieel. Ook moet het 
wereldomspannende en vier continenten omvattende karakter van de betrekkingen EU-
ACS in aanmerking worden genomen dat de Europese economieën in contact brengt 
met de regio's die bezig zijn zich te organiseren in Afrika ten zuiden van de Sahara, 
Latijns-Amerika, Azië en de Stille Zuidzee; 
ontwikkeling is, wat haar politieke dimensie (democratie, mensenrechten en 
fundamentele vrijheden, rechtsstaat), haar sociale dimensie (verbetering van de 
levensvoorwaarden en voorkoming van desintegratie van de sociale structuur) en 
milieudimensie betreft (conflicten en voedseltekorten als gevolg van het ontbreken van 
waterbronnen en de degradatie van de. bodem), het antwoord op bepaalde 
bezorgdheden van de EU op veiligheidsgebied (gewapende conflicten, verspreiding 
van kernwapens, terrorisme, migratie). De door de Unie in het kader van haar 
samenwerkingsacties gesteunde regionale en internationale economische integratie 
vormt voorts een krachtige stabiliserende factor. 
Het ontwikkelingssamenwerkingsbeleid moge een belangrijk element van de 
buitenlandse actie van de Unie zijn, dat neemt niet weg dat dit beleid voldoende 
autonoom moet blijven om aan zijn typische doelstellingen te beantwoorden die door 
hun aard moeten worden gezien in een perspectief op lange termijn dat voortdurende 
actie inhoudt. Samenwerking kan bijdragen aan de doelstellingen van het buitenlands 
beleid, maar daaraan niet ondergeschikt worden gemaakt. Het is duidelijk dat de 
verschillende facetten van de buitenlandse actie in het teken van het beginsel van 
samenhang moeten staan. 
2. De hulp boet aan legitimiteit in en de roep om doelmatigheid 
In de loop van de jaren tachtig ontwikkelde zich een vaag gevoel van teleurstelling 
over de concrete resultaten van ontwikkelingshulp, die werd gevoed door een 
samenstel van factoren: in de eerste plaats de begrotingsbeperkingen in de donorlanden 
HOOFDSTUK I 
en voorts de stijgende werkloosheid en toegenomen sociale problemen in de 
industrielanden en de daarmee verband houdende reactie zich slechts om de eigen 
problemen te willen bekommeren; de constatering van de marginale rol die 
samenwerking bij de economische start van bepaalde landen in Azië en Latijns-
Amerika heeft gespeeld in vergelijking met handel en investeringen en ten slotte de 
zekerheid dat de samenwerking en de belangrijke hulpinspanningen die ten behoeve 
van Afrika ten zuiden van Sahara werden geleverd, ondanks enkele opmerkelijke 
resultaten, tot uiting komende in de verbeterde indicatoren voor gezondheidszorg, 
onderwijs, toegang tot drinkwater, niet konden verhinderen dat vele landen nog verder 
afgleden en dat de internationale economische en technologische ontwikkeling aan hen 
voorbijging. 
De golf van geweld, het hand over hand toenemen van stam m en oorlogen en de 
gebleken onmacht van vele Afrikaanse landen in de afgelopen jaren, de indruk van 
corruptie en verdonkeremaning van de hulp ten behoeve van de aan de macht zijnde 
elites droegen bij tot versterking van dit negatieve gevoelen ten aanzien van 
samenwerking. Deze crisissituaties zorgden anderzijds voor een forse toeneming van 
de humanitaire steunverleningen, die een aderlating betekenden voor de 
ontwikkelingshulpbudgets, en tevens voor onzekerheid over wat moet worden 
beschouwd als spoedhulp en wat als hulp op langere termijn, wat een humanitaire en 
wat een sociaal-economische opzet heeft. 
Nu de ontwikkelingshulpbudgets krapper worden en ook de armoede groter, met alle 
gevolgen vandien op het gebied van instabiliteit en toeneming van potentiële 
conflicten, zit er voor de samenwerkingspartners niets anders op dan de criteria voor 
de toewijzing van de hulp en de wijzen van beheer hiervan opnieuw te bezien met het 
oog op verhoging van de kwaliteit en de doelmatigheid bij het gebruik van de 
beschikbare middelen. 
Niet alleen wegens de roep om doelmatigheid heeft het karakter van de samenwerking 
een ontwikkeling ondergaan. De economische veranderingen in de wereld 
(liberalisatie, technologische vooruitgang, opkomende economieën) en de uit de 
"success stories" in Azië, Latijns-Amerika en Afrika te trekken lering hebben de 
ontwikkelingsfilosofie ingrijpend gewijzigd, met name wat betreft de opvatting van de 
rol van de staat en de wijze van organisatie van de betrekkingen tussen de 
overheidssector en de particuliere sector. 
Een ander nieuw feit dat een herziening van het samenwerkingsbeleid nodig maakt, is 
dat de na de Koude Oorlog ontstane bereidheid om met anderen samen te werken 
zorgde voor een brede consensus over de beginselen democratie en markteconomie. 
De dialoog op internationaal niveau kreeg meer diepgang en werd verrijkt door de 
verschillende ervaringen van de nieuwe deelnemers. De grote internationale 
conferenties over het milieu, de mensenrechten, bevolkingsvraagstukken, sociale 
ontwikkeling, de rol en de plaats van de vrouw, de continuïteit van de 
voedselvoorziening hebben vanaf 1990 het vermogen van zeer uiteenlopende landen 
getoond het eens te worden over gemeenschappelijke waarden en beginselen met 
betrekking tot een aantal voor ontwikkeling essentiële zaken. 
HOOFDSTUK I 
Deze verschillende ontwikkelingen hebben reeds tot belangrijke wijzigingen in de 
opvatting van hulp en haar rol bij ontwikkeling geleid, wijzigingen die gedeeltelijk in 
het samenwerkingsbeleid tussen de EU en de ACS-landen werden verwerkt. Deze 
wijzigingen vertonen voornamelijk vier aspecten: 
- de inlassing van een duidelijkere politieke dimensie (resolutie van 28 november 
1991 en artikel 5 van de herziene Lomé IV: mensenrechten, democratische beginselen, 
rechtsstaat, goed beheer van staatszaken); 
- versterking van de banden tussen spoedhulp, hulp voor herstelwerkzaamheden en 
ontwikkelingshulp13; 
- nieuwe aanpakken ten aanzien van de plaats van de hulp, een herdefiniëring van de 
respectieve rollen van de partners: het accent wordt gelegd op het b el ei d ski i maat, de 
ontwikkeling van de plaatselijke capaciteiten, de rol van de burgermaatschappij en het 
zoeken naar nieuwe wijzen waarop de samenwerking tot andere deelnemers kan 
worden uitgebreid, met name in de particuliere sector; 
- prioriteitswijzigingen, via verminderde steun aan de produktieve sectoren en de 
inlassing van betrekkelijk nieuwe onderwerpen: 
i) nieuwe wijzen van steunverlening aan de sociale ontwikkeling (begrotingshulp, 
veiligstelling van de sociale uitgaven), het systematischer rekening houden met 
het effect van samenwerkingsacties op de arme bevolkingsgroepen, 
accentuering van de rol van de vrouw, van demografische vraagstukken en 
onderwijs en opleiding; 
ii) acties ten behoeve van de bescherming van het milieu, het beheer van de 
natuurlijke rijkdommen en duurzame ontwikkeling via het steeds maken van 
effectstudies en de financiering van specifieke projecten en programma's; 
iii) invoering van steunverlening voor structurele aanpassing op macro-
economisch en sectorieel niveau; 
iv) institutionele hervormingen, ontwikkeling van de administratieve capaciteit, 
versterking van de burgermaatschappij, de ontwikkeling van meer 
participatieve benaderingen, gedecentraliseerde samenwerking; 
v) een nieuwe opvatting van de rol van de staat in de economie, een stimulerend 
beleid ter bevordering van de ontwikkeling van de particuliere sector, steun aan 
de ontwikkeling van de handel. 
Deze veranderingen kunnen de doelmatigheid van het samenwerkingsbeleid verhogen, 
maar zijn nog van te recente datum om hun werkelijk effect te kunnen voorspellen. 
C. De rol van de Unie op het gebied van ontwikkeling 
13 COM(96) 153 van 30 april 1996 "Samenhang tussen noodhulp, 
rehabilitatie en ontwikkeling". 
HOOFDSTUK I 
Voor de Europese Unie, een toonbeeld van stabiliteit, een voorbeeld van 
samenwerking en regionale integratie, grootste handelsblok en voornaamste leverancier 
van officiële ontwikkelingshulp, is een belangrijke rol weggelegd om de minder 
ontwikkelde regio's te helpen bij hun ontwikkeling. 
De communautaire actie levert een bijdrage op met name de volgende vijf niveaus: 
via haar actieve deelneming aan het multilaterale systeem en op de terreinen 
veiligheid, handel en investeringen, economische en monetaire samenwerking heeft de 
actie van 3e Unie een niet te verwaarlozen invloed op de ontwikkelingslanden. De EU 
heeft zich altijd bekommerd om het betrekken van de minder ontwikkelde landen bij 
het internationale handelsverkeer; de ACS-landen vormen in deze thans een 
belangrijke uitdaging; 
krachtens het algemene beginsel van samenhang en continuïteit van de 
communautaire actie moet de Unie erop toezien dat de ontwikkelingslanden van het 
proces van Europese integratie kunnen profiteren. De toegang tot de interne markt, die 
binnenkort zal worden aangevuld door de overgang op één munt, en het vooruitzicht 
van uitbreiding, dat zowel risico's van verlegging van de handels- en 
investeringsstromen als nieuwe handelsmogelijkheden inhoudt, zijn belangrijke 
aspecten van elk Europees beleid ten aanzien van regio's; 
- onder de multilaterale instellingen die zich bezighouden met 
ontwikkelingsvraagstukken (Wereldbank, IMF, regionale ontwikkelingsbanken) neemt 
de Unie een bijzondere plaats in: zij is de enige die parallel politieke actie ontplooit. 
De Unie is in politiek opzicht bij machte een rechtvaardige en duurzame 
ontwikkelingswij ze te ondersteunen, die in overeenstemming is met haar 
grondbeginselen en de sociaal-culturele waarden van haar samenlevingsmodel. Het 
belang dat zij hecht aan eerbiediging van de mensenrechten, de sociale waarden, 
onderwijs en opleiding, milieubescherming, de ervaring die zij opdeed met het de 
handelsliberalisatie vergezeld doen gaan van passende politieke structuren en haar 
steun aan samenwerkings- en regionale integratie-inspanningen, verlenen haar een 
bijzondere identiteit op ontwikkelingsgebied; 
- de Unie moet haar vermogen tot het mobiliseren van voldoende hulpmiddelen om 
een kritische massa te bereiken en een samenwerkingsbeleid te starten dat in het teken 
staat van doelstellingen op lange termijn exploiteren. In vergelijking met de overige 
donors is de Commissie, met name in verband met de sterke vermindering van de 
Amerikaanse hulp, bijzonder actief op het gebied van de officiële ontwikkelingshulp: 
in de context van de forse daling van de internationale hulp vanaf het begin van de 
jaren negentig groeit het aandeel van de EU (Gemeenschap + Lid-Staten) in het totaal 
voortdurend (53% in 1995); 
- ten slotte kan de Unie via haar interne coördinatie-inspanningen14 uit hoofde van het 
14 Zie de conclusies van de Raad van 25 mei 1993, de resolutie van 2 december 
1993 over "de coördinatieprocedures tussen de Gemeenschap en de Lid-Staten" 
HOOFDSTUK I 
beginsel van complementariteit tussen het communautaire 
ontwikkelingssamenwerkingsbeleid en het bilaterale beleid van de Lid-Staten een 
bijzondere impuls geven aan de coördinatiepogingen die door de gezamenlijke donors 
op internationaal niveau in verschillende fora (Verenigde Naties, OESO, initiatieven 
van de G-7 ten behoeve van een versterkte coördinatie tussen de . multilaterale 
instellingen, bijzonder programma voor Afrika, raadgevende groepen, ronde tafel­
bijeenkomsten, ...) werden gestart. Versterkte coördinatie is zowel op het niveau van 
de wereldwijde initiatieven als op dat van elk begunstigd land onontbeerlijk geworden 
voor de verbetering van het effect en verhoging van de doelmatigheid van het 
samenwerkingsbeleid. 
De recente versnelling van de Europese opbouw moet op zijn minst gedeeltelijk 
worden beschouwd als een poging van de Europeanen het hoofd te bieden aan de in 
dit eerste hoofdstuk opgesomde grote veranderingen die zich in de wereld voordoen. 
Deze versnelling, die haar definitieve vorm nog lang niet gevonden heeft, streeft 
momenteel twee doelstellingen na: versterking van het actievermogen van de 
Europeanen in een politieke unie en het blijk geven van solidariteit met de in een 
democratiseringsproces verwikkelde landen in Midden- en Oost-Europa. Bekrachtiging 
van deze twee doelstellingen, die het kernpunt van de thans plaatsvindende 
Intergouvernementele conferentie (ICG) vormen, komt in zekere zin neer op 
bekrachtiging van de noodzaak dat in de toekomst een Europees ontwikkelingsbeleid 
wordt gevoerd: het is immers niet mogelijk zich een rol toe te eigenen op 
wereldtoneel zonder een verantwoordelijk beleid te voeren ten aanzien van de 
verschillende regio's in het zuiden, met name de het meest onder armoede en 
marginalisering gebukt gaande regio's? Evenmin is het mogelijk in zekere zin identiteit 
te ontlenen aan solidariteitsbetuiging met de jonge democratieën in Oost-Europa 
zonder partnerschapsbetrekkingen aan te knopen met landen die op hun eigen wijze 
een rechtvaardige samenleving tot stand willen brengen waarin de fundamentele 
mensenrechten hoog in het vaandel staan. 
en de verschillende sindsdien aangenomen resoluties met het oog op 
versterking van de coördinatie lussen de Gemeenschap en de Lid-Staten op 
verschillende ontwikkel'ingssamenwerkingsterreinen (armoedebestrijding, 
gezondheidszorg, continuïteit van de voedselvoorziening, onderwijs, aids, 
gelijkheid mannen/vrouwen). Het proefproject 1er versterking van de 
coördinatie op operationeel niveau heeft voorts het voorwerp gevormd van een 
verslag van de Commissie "eindverslag over hel proefproject inzake 
operationele coördinatie" COM(95)700) en op 28 mei 1996 van conclusies van 
de Raad. 
HOOFDSTUK II 
HOOFDSTUK II. DE ERVARING BIJ DE SAMENWERKING EU-ACS 
A. Inzicht in het huidige kader van de betrekkingen EU-ACS-Staten aan de hand 
van de oorsprong en de opeenvolgende bijsturingen ervan 
1. Ontwikkeling van de politieke motivering van Europa ten aanzien van de 
ontwikkelingslanden 
Het communautaire beleid inzake ontwikkelingssamenwerking vindt zijn oorsprong in 
de associatie van de landen en gebieden overzee met de Gemeenschap sinds 1957, als 
resultaat van een compromis tussen de Lid-Staten die voorstander waren van een 
mondiale aanpak van de ontwikkeling en de Lid-Staten die voor een bevoorrechte 
relatie tussen Europa en Afrika waren. 
De associatie is geconcipieerd als een overkoepelende aanpak, die zowel de 
commerciële regeling als de ontwikkelingssteun omvatte. 
Na de eerste vijf jaar van de in het Verdrag vastgestelde associatieregeling waren 
talrijke landen onafhankelijk geworden en waren de motieven voor de samenwerking 
niet fundamenteel gewijzigd. Daarom hebben aan de ene kant de Europese landen, in 
een geest van solidariteit en met de wens hun verantwoordelijkheid op zich te nemen 
maar ook uit bezorgdheid om hun economische en geopolitieke belangen in de context 
van de Koude Oorlog te beschermen, en aan de andere kant de jonge onafhankelijke 
staten, in het verlangen verder te kunnen genieten van de handelspreferenties en van 
de financiering van ontwikkelingsprojecten, bijgevolg samen besloten hun 
samenwerkingsbetrekkingen voort te zetten in het kader van de twee opeenvolgende 
overeenkomsten van Yaoundé (1963-1969 en 1969-1974), die pasten in de directe 
continuïteit van de associatie. Tijdens deze Euro-Afrikaanse periode 1957-1974 heeft 
Europese hulp zich in hoofdzaak geconcentreerd op Franssprekend zwart Afrika. 
In het midden van de jaren zeventig hebben de internationale context, de wens van 
verschillende Lid-Staten om een mondiaal samenwerkingsbeleid te ontwikkelen en de 
toetreding van het Verenigd Koninkrijk tot de Gemeenschap allemaal samen gezorgd 
voor een grondige heroriëntering van het communautaire samenwerkingsbeleid. De 
Europese bezorgdheid in verband met de eerste aardolieschok, namelijk de angst om 
grondstoffen tekort te komen en de bezorgdheid om de gepriviligieerde buitenlandse 
markten te behouden, kwamen bovenop de geostrategische belangen en het gevoel van 
verantwoordelijkheid dat voortvloeide uit het nog steeds sterk aanwezige koloniale 
verleden, waarbij een en ander aanleiding gaf tot de eerste partnerschapsovereenkomst 
tussen de Gemeenschap en de ACS-landen. 
Aldus is de in 1975 ondertekende eerste Overeenkomst van Lomé opengesteld voor de 
Afrikaanse landen van het Gemenebest, enkele landen van het Caribisch gebied en van 
de Stille Oceaan en een aantal landen van Afrika bezuiden de Sahara die wensten toe 
te treden tot deze eerste onderhandelingen van groep tot groep, die in totaal 
zesenveertig ACS-landen omvatten. 
HOOFDSTUK II 
Tegelijk stippelde Europa een samenwerkingsbeleid met andere regio's in de wereld 
uit. De eerste samenwerkingsovereenkomsten met derde landen uit het Middellandse-
Zeegebied bestaande uit een commercieel gedeelte en een financiële en technische 
samenwerking zijn gesloten vanaf 1975 en er is een aanvang gemaakt met een beleid 
inzake hulp aan de ontwikkelingslanden van Latijns-Amerika en Azië, dat zich in de 
loop van de jaren tachtig en negentig geleidelijk heeft uitgebreid en gestructureerd. 
Uit het groeiende belang van de voedselhulp die grotendeels ten goede komt aan 
landen die in andere regio's dan zwart Afrika zijn gelegen, blijkt eveneens de 
mondialisering van het communautaire samenwerkingsbeleid vanaf de jaren zeventig. 
2. Sinds 1975 zijn er opeenvolgende aanpassingen geweest binnen een ongewijzigd 
kader 
Bij haar sluiting vormde de eerste Overeenkomst van Lomé een uniek model van 
internationale samenwerking. Het beginsel van het partnerschap heeft aan de basis 
gelegen van de overeenkomsten tussen de EU en de ACS-landen sinds 1975. Het 
weerspiegelt een concept van de samenwerking dat is gebaseerd op wederzijdse 
verbintenissen met het oog op de verwezenlijking van gemeenschappelijke 
doelstellingen. Beginselen zoals de overkoepelende onderhandelingen (van groep tot 
groep en betreffende verschillende samenwerkingsaspecten), de dialoog met iedere 
ACS-Staat in het kader van paritaire instellingen, het contractuele karakter en de 
voorspelbaarheid van de beschikbare steunmiddelen zijn de grondslag geworden van 
het Europese samenwerkingsbeleid in het kader van de overeenkomsten van Lomé. 
De opeenvolgende overeenkomsten hebben het de partners mogelijk gemaakt de 
doelstellingen en instrumenten van de samenwerking aan te passen, zonder evenwel 
het algemene kader, noch de gevolgde strategie op de helling te zetten. Deze 
aanpassingen hebben het evenwel mogelijk, gemaakt geleidelijk concrete lessen te 
trekken uit de successen en de mislukkingen van het verleden en althans gedeeltelijk 
de voorbij evolutie te verwerken in de beginselen van de ontwikkeling. Het 
samenwerkingsbeleid in het kader van Lomé is aldus geleidelijk geheroriënteerd om' 
rekening te houden met de volgende elementen: 
- het concept van de rol van de Staat, die vroeger werd beschouwd als het enige 
lichaam dat in staat was om het nodige kapitaal voor de economische ontwikkeling te 
mobiliseren en die thans eerder wordt gezien als het orgaan voor de totstandbrenging 
en de'handhaving van een wettelijk en bestuursrechtelijk kader dat garant staat voor de 
fundamentele rechten en vrijheden, die in staat is de essentiële sociale diensten te 
leveren en die gunstig staat tegenover de ontwikkeling van het particulier initiatief. 
Aan de aard van de overeenkomst is evenwel niet getornd, aangezien de Staat 
praktisch de enige partner binnen de samenwerkingsbetrekkingen blijft, afgezien van 
co-financiering met de NGO's sinds 1976 en een beperkt aantal maatregelen voor 
gedecentraliseerde samenwerking die tijdens Lomé IV zijn opgestart; 
de overgang van een industrialisatieconcept gebaseerd op de vervanging van de 
invoer naar een concept dat is toegespitst op de ontwikkeling van de uitvoer als 
groei motor. 
HOOFDSTUK II 
De nadruk is meer en meer gelegd op de dialoog over het beleid, die als gevolg van 
het "Memorandum Pisani" is ingevoerd, om de overgang te bevorderen van hulp die in 
hoofdzaak in de vorm van de financiering van projecten wordt toegekend, naar 
technische en financiële steun aan het sectorieel beleid. 
Onder de vernieuwingen die de Overeenkomst van Lomé een voortrekkersrol hebben 
verleend, zijn de invoering van instrumenten zoals de mechanismen ter compensatie 
van de verliezen aan exportopbrengsten in de jaren zeventig, en recenter, in 1990, een 
door onderhandelingen tot stand gekomen aanpak van de structurele aanpassing, en los 
van wat zij voor de toekomst mogen betekenen, hebben zij aan het ideeëngoed over de 
ontwikkeling dat op dat moment heerste een concrete vorm gegeven. Tegelijk met het 
eind van het Oost/West-conflict is de overeenkomst ook één van de eerste 
samenwerkingsakkoorden geweest die een uitdrukkelijke politieke dimensie omvatte 
door de invoering van een clausule betreffende eerbiediging van de mensenrechten, die 
sinds 1995 is uitgebreid tot de toepassing van de democratische beginselen, de 
consolidering van de rechtsstaat en een goed overheidsbeheer. 
De aanpassingen van de voorwaarden in het kader van de herziene Overeenkomst van 
Lomé IV en het beginsel van een programmering in twee tranches, die het 
automatische karakter van de toewijzingen van programmeerbare hulp beperkt, 
weerspiegelen eveneens een belangrijke wijziging in het concept van het 
communautaire samenwerkingsbeleid. 
3. De noodzaak om het algemene kader te herzien 
Bij het naderen van de 21e eeuw zal het samenwerkingsbeleid van de EU ten aanzien 
van de ACS-landen op nieuwe grondslagen moeten worden geherformuleerd, niet 
alleen om rekening te houden met de evolutie van de economische en politieke 
omstandigheden van de ontwikkeling en met de snelle veranderingen die zich in 
andere regio's van de wereld voordoen, maar ook omdat de Europese uitgangspunten 
fundamenteel zijn gewijzigd. De koloniale en postkoloniale periode is afgelopen en 
dankzij een meer open internationaal politiek klimaat is het mogelijk de 
verantwoordelijkheid van iedere partner op minder dubbelzinnige wijze te 
omschrijven. Het is in dit vooruitzicht dat een kritische blik op de voorbije 
samenwerking nuttig kan zijn om de beschouwingen naar de toekomst toe te richten. 
B. Plus- en minpunten van de samenwerking in het kader van de Overeenkomst 
van Lomé 
1. Een gematigde algemene balans 
Hoewel de samenwerking voor een groot aantal ACS-landen een belangrijke bijdrage 
vormt, is het moeilijk de impact en de doeltreffendheid ervan qua verbetering van de 
sociaal-economische omstandigheden in een land te beoordelen. De evolutie van deze 
omstandigheden hangt immers af van een brede waaier van exogene en endogene 
factoren, te beginnen met het economische en sociale beleid van het land zelf, waarop 
de hulp een invloed kan uitoefenen, maar dat zij niet op lange termijn kan vervangen. 
12 
HOOFDSTUK II 
Volgens bepaalde analyses4 heeft de hulp die door alle donors samen aan de ACS-
landen is toegekend, waarschijnlijk een, zij het gering, positief effect gehad op de 
groei, de investeringen en de verbetering van de gezondheidsindicatoren en varieerde 
dit effect aanzienlijk van het ene land tot het andere naar gelang van de 
uitgangssituatie en de omstandigheden yan het economisch beleid. De hulp is met 
name heel wat doeltreffender geweest in de landen die bij het begin het meest 
begunstigd waren wat betreft kapitaal en menselijke hulpbronnen en in de landen die 
een stabilisatiebeleid en structurele aanpassingsprogramma's op touw hebben gezet. 
De communautaire samenwerking vertegenwoordigt een aanzienlijk deel van de totale 
steun die de ACS-landen sinds de jaren zestig hebben ontvangen. De Gemeenschap is 
vandaag één van de drie belangrijkste steunverleners aan de ACS-landen5 en kent aan 
die landen het meest preferentiële handelsstelsel toe. De Overeenkomst van Lomé 
heeft onbetwistbaar een uniek kader voor samenwerking tussen twee groepen landen 
gevormd. De voornaamste voordelen van de overeenkomst liggen in het feit dat zij 
een werkelijk laboratorium voor de ontwikkelingssamenwerking heeft gevormd, dat zij 
het heeft mogelijk gemaakt om binnen een afgesproken kader een reeks gezamenlijke 
beginselen en doelstellingen vast te leggen en dat zij aanzienlijke financiële middelen 
heeft gemobiliseerd, die bijna uitsluitend tegen gunstige voorwaarden zijn verleend en 
zonder dewelke talrijke concrete projecten nooit tot stand hadden kunnen komen. Het 
voorspelbare karakter van de Europese samenwerking, dat paste in een 
partnerschapsrelatie op lange termijn, droeg ertoe bij de regeringen van de begunstigde 
landen aan te moedigen om diepgaande en langdurige wijzigingen aan te pakken. 
In het licht van twintig jaar ervaring lijkt de overeenkomst thans een ambitieus maar 
niet altijd realistisch kader te zijn, dat berust op de hypothese van het bestaan van 
institutionele en politieke capaciteiten in de ACS-landen, die niet altijd zijn 
uitgekomen. Zo evolueert het respect voor de nationale soevereiniteit, dat 
oorspronkelijk heeft geleid tot een zeer groot vertrouwen in de begunstigde regeringen, 
meer en meer naar een logica die door het streven naar doeltreffendheid is geleid. Het 
automatische karakter van de toekenning van een groot deel van de financiële 
middelen heeft de politieke draagwijdte van de communautaire hulp verzwakt: het 
systeem heeft geen stimulans gevormd voor een werkelijke dialoog over de 
aanwending van de middelen. De voorwaarden zoals die vandaag worden toegepast en 
het substitutiebeleid, dat trouwens alle donors geneigd zijn toe te passen, lijken niet 
goed in overeenstemming te zijn met het reële politieke engagement dat wordt 
"Effectiveness of Overseas Aid Plows", P. Mosley en J. Hudson, 1996. Deze 
studie betreft een staal van 29 ACS-landen, die 80% van de totale bevolking 
van de ACS-landen vertegenwoordigen en analyseert het effect van de 
internationale hulp over een periode van dertig jaar. 
In Afrika bezuiden de Sahara vertegenwoordigt de communautaire hulp thans 
circa 10% van de hulp die uil de OESO-zone komt. Wanneer men er de steun 
van de Lid-Staten bij optelt, vertegenwoordigt de EU meer dan 60% van de 
totale hulp aan deze regio. 
HOOFDSTUK II 
verwacht van de regeringen van de ACS-landen, dat hun in staat zou stellen zich de 
hervormingen en sectoriel e strategieën daadwerkelijk eigen te maken en er politiek 
verantwoordelijk voor te zijn ten opzichte van een publieke opinie die steeds luider 
roept om doorzichtigheid en participatie. 
De beoordeling van de ervaring van de communautaire samenwerking kan worden 
opgebouwd rond enkele fundamentele vragen: wat zijn de belangrijkste moeilijkheden 
waarop het beginsel van het partnerschap is gestuit? Hoe doeltreffend is de financiële 
en technische samenwerking geweest en welke landen hebben er het meest van 
geprofiteerd? Wat is het effect van de handelspreferenties geweest? 
De antwoorden op deze vragen zijn noch voor de hand liggend, noch eenduidig. Zij 
betreffen tegelijk de politieke en economische aspecten en het praktische beheer van 
de samenwerking. 
2. De ervaring van het partnerschap 
Het beginsel van het partnerschap dat in de Overeenkomst van Lomé is opgenomen, 
heeft aan soliditeit ingeboet en heeft slechts gedeeltelijk concrete vorm gekregen. Het 
is vaak beperkt gebleven tot de institutionele aspecten van de 
samenwerkingsovereenkomst en tot een gezamenlijk beheer van de steunmiddelen. 
Op politiek gebied hebben de afhankelijkheid van de hulp, de eisen op korte termijn 
en het beheer van crisissituaties geleidelijk aan de'betrekkingen tussen de twee 
partners gedomineerd. 
Op het gebied van de dialoog over de richtsnoeren voor economisch en sociaal beleid 
is gebleken dat het partnerschap moeilijk te verwezenlijken was met landen waarvan 
de institutionele capaciteiten zwak waren en de systemen voor overheidsadministratie 
vaak weinig doeltreffend. De praktijk van het opleggen van voorwaarden heeft geleid 
tot een verminderde verantwoordelijkheid van de kant van de begunstigde landen, in 
die zin dat de voorwaarden, die gebonden waren aan de door de instellingen van 
Bretton Woods toegepaste criteria, wellicht te specifiek, te talrijk of te formalistisch 
waren. In haar streven om de doeltreffendheid van de samenwerkingsmaatregelen te 
verbeteren, heeft de Gemeenschap de neiging gehad zich voor haar weinig actieve 
partners te substitueren door een meer interventionistische aanpak te volgen die 
moeilijk te verzoenen valt met de nochtans erkende noodzaak om de interiorisering 
van de ontwikkelingsprocessen door de begunstigde landen te bevorderen. In de 
context van een geleidelijk proces van politieke openstelling en economische 
liberalisering hebben de niet-gouvernementele actoren, die de particuliere sector en 
andere segmenten van de burgerlijke samenleving vertegenwoordigen, van hun kant 
blijk gegeven van hun groeiende belangstelling om op directe wijze deel te nemen aan 
een samenwerkingsrelatie waarvan zij zich, met uitzondering van de NGO's, hebben 
uitgesloten gevoeld. 
Wat de samenwerkingspraktijk betreft, heeft een zekere starheid die verband hield met 
de structuur van de instrumenten en de procedures van het gezamenlijk beheer van de 
14 
HOOFDSTUK II 
middelen, de capaciteit beperkt om ervoor te zorgen dat de samenwerkingsmaatregelen 
daadwerkelijk de beleidsprioriteiten weerspiegelen. 
3. Evaluatie van het samenwerkingsbeleid 
Vanaf 1990 is in aansluiting op de bepalingen die de Raad heeft goedgekeurd over de 
evaluatie van de instrumenten en programma's voor ontwikkelingssteun van de EU* 
een reeks evaluatie-onderzoeken opgezet voor projecten, steunsectoren, begunstigde 
landen of welbepaalde instrumenten. Dankzij deze evaluaties, die betrekking hebben 
op het gehele communautaire samenwerkingsbeleid en niet alleen op de samenwerking 
met de ACS-landen, zijn concrete maatregelen vastgesteld om de doeltreffendheid en 
de impact van de communautaire hulp te verbeteren en een aantal zwakke punten te 
corrigeren7. 
De algemene evaluatie van alle programma's en instrumenten van het beleid inzake 
ontwikkelingshulp van de EU, waartoe de Raad in juni 1995 heeft besloten, is nog aan 
de gang. Het is evenwel nu al mogelijk een aantal beoordelingselementen te halen uit 
de beschikbare sectoriële of geografische studies. 
Bij de conclusies van de evaluaties moet een onderscheid worden gemaakt tussen 
verbeteringen en aanpassingen die nog binnen het huidige kader passen en conclusies 
die dat kader of de basisbeginselen ervan op de helling zetten en zodoende de 
zwakheden van de Overeenkomst van Lomé als samenwerkingsinstrument aantonen. 
Alleen de aspecten van de tweede categorie doen ter zake binnen de discussie die door 
het Groenboek mogelijk wordt gemaakt. 
Een van de conclusies die de meeste evaluaties gemeen hebben, is dat de instellingen 
en het economisch beleid in het begunstigde land vaak een belangrijke hinderpaal 
vormen waardoor het effect van de samenwerkingsmaatregelen wordt verminderd. 
Zelfs indien een groot aantal door de EU gefinancierde projecten relevant en 
doeltreffend blijken, zoals dat het geval is voor de meeste infrastructuurprojecten en 
voor de maatregelen in de sociale sectoren, dan nog leiden ze niet automatisch tot een 
verbetering van de ontwikkelingsindicatoren op nationaal niveau. Bij gebrek aan een 
stimuleringsbeleid, efficiënte sectoriële instellingen en voldoende financiering voor de 
bedrijfs- en onderhoudskosten, is de levensvatbaarheid van de steunresultaten 
kwetsbaar. Deze vaststelling, die alle steunverleners aanbelangt, heeft ertoe geleid dat 
Resolutie van de Raad Ontwikkeling van mei 1989, mei 1990, mei 1992; 
verklaring van 24 november 1994 en tekst aangenomen op 1 juni 1995 over de 
"Procedures en organisatie van de evaluatie van de ontwikkelingsinstrumenten 
en -programma's van de Europese Unie". 
Voorbeelden van maatregelen die in deze context zijn genomen: de toepassing 
van het logisch kader voor de analyse van projecten, het overeenkomen van 
een stelsel van wederzijdse verplichtingen voor de aanwending van de Stabex-
middelen. 
15 
Kader nr. 1. Definitie van de evaluatiecriteria die door de Europese Commissie 
worden gehanteerd1. 
Noot: deze criteria stemmen in het algemeen overeen met de criteria die zijn gedefinieerd 
door het Comité Ontwikkelingshulp van de OESO bij het opstellen van de "Principes voor 
een effectieve hulp". De aanpak van de Commissie onderscheidt zich door het accent te 
leggen op de elementen van de context, de evolutie in de tijd en de consequenties voor 
het verloop van het hulpprogramma. Zo wordt bij het criterium van de relevantie 
rekening gehouden met het regeringsbeleid, activiteiten van andere donoren, enz. De 
doelmatigheid wordt niet alleen gemeten aan de hand van de verwachte resultaten en de 
situatie van de begunstigden, maar ook aan de hand van eventuele onverwachte resultaten. 
De efficiëntie blijkt niet alleen uit een kosten/batenanalyse, maar wordt ook bepaald door 
organisatie, beheer en follow-up. Het impact-criterium ten slotte kent niet alleen 
kwantitatieve, maar ook kwalitatieve aspecten. 
Relevantie. 
De relevantie van een programma of een hulpmaatregel betreft de relatie tussen de 
problemen die moeten worden opgelost en de doelstellingen van het programma. 
Hierbij spelen elementen van de fysieke en politieke context een rol, op algemeen niveau 
(macro-economisch en sectorieel beleid), en op specifiek niveau (diagnostiek van het 
probleem, begunstigden en de betrokkenen bij het project). Het beleid (expliciet en 
impliciet) van alle betrokkenen (regeringen, EU, andere geldschieters en 
belangengroepen) speelt ook een rol. 
Efficiëntie. 
De efficiëntie betreft de relatie tussen de activiteiten en de verkregen resultaten. De 
Commissie houdt rekening met de volgende factoren: i) een kosten-batenanalyse en/of een 
kosten-doelmatigheidsanalyse van het project, aan de hand van vergelijkingen tussen 
verschillende projecten met dezelfde doelstellingen, en de al dan niet adequate budgettaire 
middelen die zijn aangewend; ii) een analyse van het algemene en specifieke 
organisatiekader van het project (programmering van de activiteiten, tijdschema, 
financieel beheer, technische bijstand, enz.); iii) een evaluatie van de methoden (mate van 
betrokkenheid van de begunstigden, belang dat werd toegekend aan opleiding, enz.); iv) 
beoordeling van de follow-up uitgevoerd door de regering en door de Commissie. 
Doelmatigheid. 
De doelmatigheid heeft betrekking op de relatie tussen de resultaten en de specifieke 
doelstellingen van het project. Bepaald moet worden in hoeverre de verhoopte resultaten 
van het programma bereikt zijn, in welke mate zij hebben bijgedragen aan de 
Deze criteria zijn opgesteld overeenkomstig de terminologie van het "logisch kader" zoals 
gedefinieerd in de handleiding "Beheer van de projectcyclus" van de Commissie (1993). 
^yf S c<_ 
verwezenlijking van de specifieke doelstellingen en daar in de toekomst aan kunnen 
bijdragen, en de identiteit van de werkelijke begunstigden. 
Impact. 
De evaluatie van de impact van een programma heeft betrekking op de relatie tussen 
de specifieke doelstellingen en de algemene ontwikkelingsdoelstellingen op twee 
niveaus: de bijdrage van het programma beschouwd in het licht van de algemene 
doelstellingen, en de bijdrage aan de algemene doelstellingen zoals vastgelegd in het 
Verdrag betreffende de Europese Unie, in termen van armoedebestrijding, duurzame 
economische en sociale ontwikkeling, en integratie in de wereldeconomie. 
Levensvatbaarheid / herhaalbaarheid. 
De levensvatbaarheid betreft het duurzame karakter van de resultaten, vooral na 
stopzetting van het hulpprogramma. Bij de beoordeling van de levensvatbaarheid wordt 
vooral gekeken naar economische en financiële aspecten, sociaal-culturele integratie, 
lokale institutionele capaciteit, adequate keuze van technologie, enz. 
^T S ro 
HOOFDSTUK II 
de internationale steun zich is gaan concentreren op die landen die zich in staat tonen 
om de steun het meest doeltreffend te gebruiken, dat wil zeggen op dit ogenblik de 
landen waar een structureel aanpassingsprogramma wordt uitgevoerd. 
De geografische verdeling van de steun van de Gemeenschap en van die van de 
andere steunverleners weerspiegelt deze bezorgdheid over de benutting van de 
middelen: die worden weggehouden uit landen waar de politieke omstandigheden niet 
aan de minimumeisen beantwoorden en gaan eerder naar landen met een structureel 
aanpassingsprogramma. Terzelfdertijd wordt een criterium gebaseerd op de evaluatie 
van de relatieve behoeften toegepast voor de verdeling van de programmeerbare 
middelen: afgezien van een algemene voorrang voor de minst ontwikkelde landen 
worden die middelen bij voorrang toegekend aan de armste landen (rekening houdend 
met indicatoren voor het inkomen per hoofd, de levensverwachting en het 
analfabetisme), eilandstaten of niet aan zee grenzende landen. Het algemene beeld van 
de verdeling van de communautaire steun per land weerspiegelt evenwel deze 
prioriteiten slechts gedeeltelijk. De berekeningswijze van de toewijzingen voor 
bepaalde instrumenten zoals Stabex en Sysmin, waarvoor specifieke 
toekenningscriteria gelden, verstoort immers de algemene doelgerichtheid van de 
steun. 
Een ander aspect is in bepaalde gevallen een gebrek aan degelijkheid en 
doeltreffendheid bij gebrek aan consensus over de politieke prioriteiten. De ACS-
landen zijn vaak niet in staat gebleken een coherent sectorieel beleid uit te stippelen, 
en bij het verlenen van de Europese bijstand heeft men vaak de neiging gehad al te 
zeer te vertrouwen op de met technische bijstand belaste deskundigen om de 
procedures voor de tenuitvoerlegging van haar steun vast te leggen. Bovendien kunnen 
op bepaalde terreinen, zoals het milieu, de problemen en de prioriteiten sterk 
uiteenliggen voor de ACS-landen en de landen van de Unie. In andere sectoren is het 
sectorieel beleid vaak uitgestippeld volgens, een aanpak die is uitgewerkt door de 
steunverleners, met name de Wereldbank. Daarentegen heeft de Gemeenschap in 
bepaalde sectoren, zoals de gezondheidszorg, die in de loop van de opeenvolgende 
overeenkomsten een groeiend aandeel van de Europese bijstand heeft ontvangen, een 
sterker leiderschap op zich genomen; via institutionele en technische ondersteuning 
legt de Europese hulp de nadruk op de ontwikkeling van nationale stelsels voor 
gezondheidszorg, die zijn toegespitst op de eerstel ij nsgezondheidszorg en de toegang 
tot basisgeneesmiddelen. 
De EU heeft zich eveneens in staat getoond om belangrijke koerswijzigingen tot stand 
te brengen, zoals bijvoorbeeld blijkt uit de hervorming van de voedselhulp die onlangs 
is aangenomen. Deze hervorming, die zowel is ingegeven door de groeiende ernst van 
de problemen in verband met de veiligstelling van de voedselvoorziening in Afrika 
bezuiden de Sahara als door de geringe doeltreffendheid van het gebruikte instrument 
en zijn nefaste nevenwerkingen, is erop gericht over te schakelen van een 
bijstandsprincipe naar een ontwikkelingsprincipe, door in een aantal prioritaire landen 
een beleid inzake veiligstelling van de voedselvoorziening toe te passen. 
Vergeleken met bepaalde nieuwe doelstellingen, zoals de ontwikkeling van de 
particuliere sector, die in de vierde Overeenkomst van Lomé is versterkt, is de 
16 
HOOFDSTUK II 
communautaire hulp nog niet voldoende strategisch omdat zij is gebaseerd op een 
reeks instrumenten en maatregelen waarvan de coherentie en de complementariteit 
moeilijk te waarborgen zijn. De maatregelen die tot doel hebben de investeringen en 
het concurrentievermogen op bedrijfsniveau te stimuleren door specifieke 
ondersteuningsacties blijven onvoldoende en te weinig geïntegreerd in de maatregelen 
ter verbetering van het institutionele klimaat en het economisch beleid. Voor bepaalde 
aspecten, zoals de steun voor de regionale samenwerking en voor de ontwikkeling van 
de regionale handel of de programma's om de uitwisseling tussen bedrijven aan te 
moedigen, blijkt de bijstand van de Gemeenschap bijzonder relevant en doeltreffend. 
4. Evaluatie van de instrumenten voor financiële en technische samenwerking 
De efficiency en de impact van de communautaire samenwerking worden vaak in 
negatieve zin beïnvloed door de moeilijkheid om een goede samenhang te garanderen 
tussen de verschillende instrumenten, die interactief zijn op terreinen die vaak dicht bij 
elkaar liggen, maar toch aan specifieke criteria beantwoorden. Bepaalde recente 
communautaire initiatieven, die ontstaan zijn onder impuls van de resultaten van de 
evaluaties, hebben evenwel tot. doel deze nadelen te beperken. Aldus zou de 
hervorming van de voedselhulp met name een betere synergie in de werking van het 
EOF mogelijk moeten maken door de nadruk te leggen op een beleid voor de 
veiligstelling van de voedselvoorziening dat wordt geïntegreerd in het ruimere kader 
van de armoedebestrijding. 
a) Steunprojecten 
De impact en de doeltreffendheid van de steun in de vorm van projecten, waarvan het 
relatieve aandeel in de totale betalingsverplichtingen sterk afneemt, variëren sterk van 
sector tot sector. Zo is bijvoorbeeld uit de evaluatie van 335 projecten die in de loop 
van de jaren tachtig zijn opgezet, gebleken dat in de sector vervoer 70% van de 
projecten doeltreffend waren tegenover minder dan 30% in de sector landbouw en 
plattelandsontwikkeling. Nochtans kunnen een aantal zwakke punten worden 
aangegeven die inherent zijn aan de aard van het instrument: 
- ten eerste bestaat er bij de projecten de neiging om het belang van het macro-
economisch kader voor het tot stand brengen van voldoende impact qua verbetering 
van de levensomstandigheden en voor het waarborgen van de levensvatbaarheid van 
de projecten te onderschatten; 
- ten tweede blijken de projecten weinig relevant en dus weinig doeltreffend wanneer 
ze niet in een welomschreven sectorieel beleid zijn geïntegreerd. In bepaalde gevallen 
draagt deze vorm van steun, doordat de reële knelpunten worden verdoezeld, zelfs bij 
tot het vertragen van de nodige hervormingen; 
- ten derde draagt de geringe inzet van de regeringen en/of de begunstigden voor de 
ontwikkelingsprojecten, met name doordat de begeleidende maatregelen onvoldoende 
zijn, eveneens ertoe bij hun doeltreffendheid te verlagen; 
17 
HOOFDSTUK II 
- ten vierde, en dat geldt ook voor de andere steunvormen, verlaagt een onvoldoende 
mate van coördinatie tussen de donors aanzienlijk de doeltreffendheid van alle 
samenwerkingsprojecten. 
b) Steun voor structurele aanpassing 
De Gemeenschap is op dit terrein een belangrijke partner geworden en verstrekt aan 
de betrokken landen van 10 tot 30% van de totale bedragen voor aanpassingssteun, en 
wel uitsluitend in de vorm van schenkingen, in tegenstelling tot de meeste andere 
steunverleners. 
Uit de evaluaties blijkt het nut van dit instrument, dat de Gemeenschap in staat stelt 
doeltreffende steun te verstrekken voor de stabilisatieprogramma's, en via hetwelk zij 
ruimere doelstellingen nastreeft dan de meeste traditionele programma's die door de 
regeringen met de instellingen van Bretton Woods zijn overeengekomen: afgezien van 
de macro-economische stabilisatie en de voorwaarden voor de ontwikkeling van de 
particuliere sector blijkt de prioriteit die aan bepaalde sectoren, in het bijzonder 
gezondheidszorg en onderwijs, wordt toegekend, duidelijk uit de verdeling van de 
tegenwaardefondsen. 
Er bestaat evenwel nog een zekere speelruimte om het effect te verbeteren van dit 
instrument, dat potentieel een van de meest doeltreffende is, inzonderheid vanuit de 
volgende oogpunten: 
- verdieping van de dialoog over het beleid; een versterkte coördinatie binnen de EU 
zou de draagwijdte van deze dialoog aanzienlijk uitbreiden; 
- een versterkte samenhang tussen de steun voor structurele of sectoriële aanpassing en 
het gebruik van de andere instrumenten, die beter in het overeengekomen 
overkoepelend strategisch kader zouden moeten worden geïntegreerd; 
- steun voor de programmering en het beheer van de overheidsbegrotingen in de 
begunstigde landen; 
- een verduidelijking van de inhoud van de voorwaarden en een verbetering van de 
controleprocedures en van hun praktische draagwijdte ingeval van niet-naleving. 
5. De samenwerking inzake "basisprodukten": de compensatiemechanismen Stabex en 
Sysmin 
Hoewel de noodzaak om bijzondere steun voor de herstructurering van bepaalde 
sectoren toe te kennen niet noodzakelijk in twijfel wordt getrokken, zijn deze twee 
instrumenten als gevolg van een reeks factoren niet langer echt aangepast aan de 
huidige context: 
- de overwegingen die aan de basis van de lancering van de steunvorm lagen, zijn 
sterk geëvolueerd, met name wat betreft de rol van de Staat bij de bepaling van de 
producentenprijzen voor grondstoffen; 
HOOFDSTUK II 
- de subsidiabiliteitscriteria, die worden bepaald door de schommelingen van de 
exportopbrengsten, en het oorspronkelijk automatische karakter van de betalingen, dat 
ertoe kan bijdragen de nodige hervormingen uit te stellen, zijn grotendeels op de 
helling gezet; 
- de aanwending van de Sysmin- en Stabex-middelen blijkt doeltreffender te zijn in 
het kader van een macro-economisch en sectorieel hervormingsproces met het oog op 
diversificatie. Door hun toenemend gebruik ter bevordering van hervormingen in 
sectoren waar zich opbrengstdalingen voordoen, benaderen deze instrumenten 
inhoudelijk de structurel e-aanpassingsfaciliteit. 
De instelling van de stelsels van wederzijdse verplichtingen in Lomé IV vormde een 
sterke verbetering, in die zin dat er systematisch wordt gestreefd naar de meest 
doeltreffende aanwending van de middelen. Het feit dat de uitbetalingen lang op zich 
laten wachten, vormt evenwel een belangrijke handicap die moet worden weggewerkt. 
6. Impact van de commerciële preferenties 
Drie basisbeginselen liggen ten grondslag aan het stelsel van de commerciële 
preferenties van Lomé: 
i) de stabiliteit: de preferenties gelden voor een lange periode: de vierde 
Overeenkomst van Lomé is gesloten voor tien jaar (1990-2000); 
ii) het contractuele karakter: de preferenties zijn in overleg afgesproken en kunnen dus 
niet unilateraal door de EU worden gewijzigd; 
iiiV de non-reciprociteit: de ACS-landen zijn niet verplicht wederkerige preferenties op 
de EU-export toe te passen. 
De stabiliteit en het contractuele karakter vormen essentiële elementen van de 
commerciële preferenties van Lomé, doordat zij de uitvoer van de ACS-landen naar de 
markten van de EU een mate van verzekerde toegang verlenen die een stuk groter is 
dan die van andere bestaande preferentiële overeenkomsten op non-reciprociteitsbasis 
zoals de stelsels van algemene preferenties, waardoor voor de ondernemers de risico's 
van investeringen in exportgerichte activiteiten worden verlaagd. 
De commerciële preferenties van Lomé blijven voor de ACS-groep een belangrijke 
waarde vormen, doordat zij de rentabiliteit van de verkoop van de ACS-exporteurs op 
de markt van de EU verhogen. Afgezien van de algemene toegang met volledige 
vrijstelling van rechten voor fabrikaten en verwerkte produkten, en in het bijzonder de 
vrijstelling van de disciplines van de Multivezelovereenkomst die wordt toegepast op 
de preferenties voor textiel en kleding, hebben de verschillende ACS-landen baat 
gehad bij de genereuze prijzen en de gegarandeerde, toegang voor specifieke 
hoeveelheden in het kader van de protocollen van Lomé betreffende basisprodukten 
(bananen, suiker, rundvlees en rum) alsmede bij relatief liberale oorsprongsregels. De 
inkomsten die door de protocollen worden gegarandeerd vertegenwoordigen een 
aanzienlijk deel van de inkomsten van de betrokken landen. 
De waarde van de commerciële preferenties van Lomé is evenwel gedaald en zal 
verder worden geërodeerd als gevolg van de multilaterale liberalisatie die voortvloeit 
HOOFDSTUK II 
uit de tenuitvoerlegging van de akkoorden van de Uruguay-Ronde, de overeenkomsten 
ter voorbereiding van de toetreding met de landen van Midden- en Oost-Europa en de 
handelsovereenkomsten tussen de EU en andere regio's in de wereld. 
Bovendien zijn de handelspreferenties van Lomé vanuit het oogpunt van hun effect in 
het algemeen niet voldoende geweest om de groei en de diversificatie van de export te 
bevorderen. Een blik op de statistieken (zie tabellen) lijkt dat oordeel te bevestigen. 
De prestaties van de ACS-landen inzake export en voor het aantrekken van directe 
buitenlandse investeringen zijn achteruit gegaan tijdens de periode dat zij het grootste 
voordeel uit deze preferenties haalden. 
In de loop van de verschillende Overeenkomsten van Lomé zijn de ACS-landen er niet 
in geslaagd hun marktaandeel in de EU te verhogen of zelfs maar te handhaven, 
terwijl exporteurs die geen preferenties hadden ertoe zijn gekomen hun marktaandeel 
te verhogen. De markt van de EU is vrij belangrijk gebleven voor de ACS-landen, die 
nog steeds voor circa 40% van hun exportopbrengsten van de Unie afhangen. De 
commerciële afhankelijkheid van Europa verschilt naar gelang van de ACS-regio's en 
ligt hoger voor Afrika (46%) dan voor het Caribisch gebied en de Stille Oceaan 
(respectievelijk 18% en 23%). 
Vergeleken met de groep van de minst ontwikkelde landen hebben de ACS-landen in 
de loop van de jongste tien jaar eveneens een lagere totale handelsprestatie behaald. 
De ACS-landen zijn er evenmin in geslaagd hun export significant te diversifiëren, en 
de meeste onder hen concentreren zich nog steeds op enkele basisprodukten8. De 
directe buitenlandse investeringen in de Afrikaanse ACS-landen zijn van het midden 
van de jaren tachtig tot het begin van de jaren negentig verdubbeld, uitgedrukt als 
procent van het BBP, en hebben zodoende 1,2% bereikt. In tegenstelling tot andere 
ontwikkelingslanden is het aandeel van de directe buitenlandse investeringen in Afrika 
evenwel gezakt van 6% naar 4% van alle directe buitenlandse investeringen in alle 
minst ontwikkelde landen (met uitsluiting van China). Bovendien zijn de meeste 
directe buitenlandse investeringen in Afrika geconcentreerd op aardolieproducerende 
landen. 
Toch bestaan er individuele successen inzake groei en diversificatie van de export. 
Een aantal uitvoerstromen waarvoor een vrij grote preferentiële marge gold in de vorm 
van tariefpreferenties of contingentvrijstellingen hebben zich uitgebreid. Een aantal 
landen, in het bijzonder die welke een maximaal gebruik van de preferenties maken, 
hebben aanzienlijke buitenlandse investeringen kunnen aantrekken. De ACS-landen die 
erin zijn geslaagd hun export ten gunste van niet-traditionele produkten te diversifiëren 
of van de protocollen hebben geprofiteerd, zoals Mauritius, Botswana, Ivoorkust, 
Jamaica en Zimbabwe, hebben profijt uit de preferenties van Lomé gehaald. 
In totaal zijn de exportopbrengslen van de ACS-landen nog voor meer dan 
80% afkomstig van basisprodukten. 
20 
HOOFDSTUK II 
De zwakke algemene prestaties van de ACS-landen inzake uitvoer en groei, ondanks 
de uitgebreide en verreikende preferenties van Lomé, zijn toe te schrijven aan een 
groot aantal factoren. Het ontbreken van essentiële elementen zoals infrastructuur, 
ondernemersgeest, de geringe aanwezigheid van materiële en menselijke middelen, het 
lage niveau van spaargelden en investeringen en de ni et-ontwikkel de financiële sector 
hebben van de zijde van de leveranciers de voordelen beperkt die de preferenties 
hadden kunnen opleveren. De sterke afhankelijkheid van een aantal basisprodukten 
waarvoor zich aanzienlijke prijsschommelingen en een sterke achteruitgang van de 
ruilvoet voordoen, vormt eveneens een belangrijke verklarende factor. 
Voorts wordt thans algemeen aanvaard dat afgezien van de politieke stabiliteit, die een 
fundamentele prealabele voorwaarde voor de groei vormt, en van de initiële 
toewijzingen, een gezond beleid een zeer belangrijke rol speelt bij de beïnvloeding van 
de export en de groei. De macro-economische stabiliteit, realistische en stabiele 
wisselkoersefi, solide instellingen en een goed beheer alsmede een doeltreffend beleid 
voor toewijzing van de middelen, met name stabiele en geloofwaardige invoer- en 
heffingsregelingen alsmede een beperkte handelsbescherming, die een transparante 
bekendmaking van de bewegingen van de wereldmarktprijzen aan de nationale 
producenten mogelijk maakt, zijn doorslaggevende factoren voor het 
concurrentievermogen en dus voor de exportprestaties. Deze factoren van de kant van 
het aanbod worden thans veel belangrijker dan de handelspreferenties geacht om te 
zorgen voor goede resultaten inzake uitvoer en economische groei. 
Als groep zijn de ACS-landen, en met name de landen van Afrika bezuiden de Sahara, 
er niet in geslaagd te voldoen aan deze prealabele voorwaarden om een groei te 
creëren onder de impuls van de export. Deze landen, die zwak staan als gevolg van de 
aanvankelijke lage toewijzingen, hebben eveneens gefaald wat betreft het beleid dat ze 
hebben aangenomen, of indien zij een correct beleid hebben uitgestippeld, hebben zij 
het niet met voldoende overtuiging ten uitvoer gelegd en vaak een stap achteruit gezet. 
Bijgevolg is het economisch beleid van de Afrikaanse landen ten zuiden van de Sahara 
en uiteindelijk ook de politieke hervormingen het slachtoffer geweest van een zeer 
geringe geloofwaardigheid in de ogen van zowel de binnenlandse als de buitenlandse 
ondernemers. Hierdoor is niet alleen de reactie van de aanbodzijde op de 
handelspreferenties, maar ook de respons op iedere geplande politieke hervorming 
uitgehold. 
Ten slotte heeft de juridische strijd die de EU en de ACS binnen de GATT voerden na 
de totstandbrenging van de eenheidsmarkt voor bananen, er de Europese Gemeenschap 
toe gebracht in 1994 te verzoeken om een "afwijking" voor het gehele commerciële 
gedeelte van de Overeenkomst van Lomé nadat een (niet door de Raad van de GATT 
aangenomen) panel had geoordeeld dat de Overeenkomst van Lomé incompatibel was 
met de GATT op grond van de non-reciprociteit (waardoor de overeenkomst niet kan 
worden beschouwd als een vrijhandelsovereenkomst) en van de discriminatie ten 
aanzien van andere minder ontwikkelde landen, wat betekent dat zij niet valt onder de 
machtigingsclausule waarbij toestemming tot de stelsels van algemene preferenties 
wordt verleend. 
21 
HOOFDSTUK II 
Het feit dat de afwijking slechts geldig is tot aan het eind van de huidige 
overeenkomst, dat zij ieder jaar opnieuw moet worden onderzocht en dat de 
vraagstukken in verband met het door de EU toegepaste handelsstelsel voor bananen 
nog niet zijn geregeld, heeft de basisbeginselen van de handelspreferenties van Lomé 
uitgehold, in het bijzonder die inzake non-reciprociteit en stabiliteit. De zekerheid in 
verband met deze preferenties is hierdoor naar verhouding gedaald. 
C. Implicaties voor het toekomstige partnerschap 
De voornaamste conclusie die men uit deze kritische blik op het verleden kan trekken 
is dat de verplichting tot het behalen van resultaten steeds meer bepalend wordt voor 
het communautaire beleid inzake ontwikkelingssamenwerking. Op talrijke gebieden 
worden belangrijke koerswijzigingen toegepast, waarbij rekening wordt gehouden met 
de conclusies van de evaluaties ten einde de doeltreffendheid en de impact van het 
communautaire optreden te verhogen. De kritiek dat de communautaire samenwerking 
minder doeltreffend zou zijn dan die van andere steunverleners lijkt van iedere grond 
ontdaan, aangezien geen enkele vergelijkende en objectieve studie dit oordeel 
ondersteunt. Alle donors worden geconfronteerd met de noodzaak om hun werking 
regelmatig opnieuw te evalueren en te zoeken naar middelen om de impact van hun 
programma's te verbeteren. De beoordeling van de voornaamste hinderpalen voor de 
doeltreffendheid van de samenwerking EU-ACS in het kader van de Overeenkomst 
van Lomé zou moeten leiden tot het vastleggen van de voorwaarden voor een beleid 
dat betere kansen op slagen zou hebben. Daarbij zouden met name de volgende 
vraagstukken moeten worden besproken: 
- de grondslagen van het toekomstige partnerschap. De moeilijkheden die zijn 
opgetreden bij de concrete verwezenlijking van het partnerschapsbeginsel hebben 
zwaar gedrukt op de algemene doeltreffendheid van de Overeenkomst van Lomé. In 
deze context heeft de EU de neiging gehad een meer eenzijdige en meer 
interventionistische aanpak toe te passen, wat er niet bepaald toe geleid heeft dat de 
ACS-landen zich achter het ontwikkelingsbeleid hebben geschaard of dat de eigen 
verantwoordelijkheid van iedere partner werd erkend. Deze neiging om zich in de 
plaats van het ontwikkelingsland te stellen, die in een welomschreven overgangsfase 
verantwoord kan zijn, vormt noch een waarborg voor doeltreffendheid, noch op 
langere termijn een levensvatbare oplossing. Om deze vicieuze cirkel te doorbreken is 
een fundamentele herwaardering van het partnerschapsbeginsel nodig, dat eerder als 
een doelstelling dan een basisbeginsel moet worden gezien. Een dergelijke hervorming 
kan slechts berusten op nieuwe politieke grondslagen en op een meer doeltreffende 
dialoog, die steunt op de wil van de ACS-regeringen om daadwerkelijk een 
hervormingsproces op gang te brengen. Zij zal ook een grotere flexibiliteit bij de 
tenuitvoerlegging van het samenwerkingsbeleid vereisen. 
- prioriteiten van de Unie en criteria voor toewijzing van de middelen. Als uit de 
analyse van de verdeling van de middelen naar land in de loop van de voorbije 
decennia geen duidelijke prioriteiten blijken, is dat in hoofdzaak te wijten aan de 
superpositie van specifieke criteria die voor de verschillende instrumenten gelden. Bij 
de tussentijdse herziening van de Overeenkomst van Lomé IV heeft de Unie haar wil 
te kennen gegeven om twee prioriteiten na te leven: aan de ene kant een bijzondere 
22 
HOOFDSTUK II 
aandacht voor de armste landen, overeenkomstig de bepalingen van het Verdrag, en 
aan de andere kant zorgen voor de voorwaarden van een doeltreffender aanwending 
van de middelen. Deze beginselen en de praktische toepassing ervan zullen grondig 
moeten worden besproken in het kader van het toekomstige partnerschap. 
- voorwaarden voor en selectiviteit van de steun. Een ander vraagstuk dat is gekoppeld 
aan de criteria voor toewijzing van de communautaire middelen, betreft de 
voorwaarden voor de uitvoering van hulpprogramma's. De voorwaarden versterken het 
gewicht van het criterium "prestatie" bij de toewijzing van de middelen, en een 
coherente algemene aanpak van deze vraagstukken zal moeten worden uitgestippeld. 
Een zekere flexibiliteit bij de praktijk van het stellen van voorwaarden zal zonder 
twijfel moeten worden toegepast, ten einde het begunstigde land meer initiatiefruimte 
over te laten en zijn verantwoordelijkheden te bevestigen. De antwoorden op deze 
vragen zullen uiteindelijk de mate van selectiviteit van de communautaire hulp 
beïnvloeden. 
- het probleem van de ontwikkeling van de capaciteiten. In de evaluaties is 
geconcludeerd dat het noodzakelijk is systematisch aan te geven welke knelpunten 
inzake instellingen of economisch beleid in de begunstigde landen doorwegen op de 
slaagkansen van een samenwerkingsproject, en de nodige middelen te onderzoeken om 
ze weg te werken. Uitgaande van deze vaststelling dient de Unie zich af te vragen of 
binnen haar samenwerkingsbeleid geen grotere prioriteit zou kunnen gaan naar de 
verbetering van het institutionele kader en van de capaciteit om het economisch en 
sectorieel beleid in de ACS-landen uit te werken, toe te passen en in de tijd aan te 
houden. De noodzaak om een capaciteit voor planning en toekomstanalyse in de ACS-
landen te herstellen moet worden onderzocht. Dit vraagstuk moet worden bekeken 
vanuit zijn eigen institutionele dimensie maar ook vanuit een politieke dimensie. 
- een nieuw commercieel gedeelte. Terwijl de in de Overeenkomst van Lomé 
vastgestelde handelspreferenties een aanzienlijke waarde hebben, niet alleen in de 
vorm van concrete concessies maar ook wat betreft de basisbeginselen die ten 
grondslag liggen aan het commercieel partnerschap tussen beide partijen (non-
reciprociteit, stabiliteit, contractueel karakter), wordt in verband met hun impact in het 
algemeen geoordeeld dat zij onvoldoende zijn geweest om de groei en de diversificatie 
te bevorderen. 
Er zal rekening moeten worden gehouden met een aantal tendensen en karakteristieken 
van de nieuwe wereldcontext, zoals de multilaterale en regionale liberalisatie, en met 
name de noodzaak om de regels van de Wereldhandelsorganisatie te respecteren. 
In ieder geval zal de nadruk ook meer moeten worden gelegd op de structurele 
aspecten van de ontwikkeling van de handel, op de voorwaarden voor een 
diversificatie van de produktie en op het creëren van een gunstig kader voor de 
ontwikkeling van de uitvoersector. Preferenties zijn op zich niet voldoende om groei 
en diversificatie te stimuleren, maar ze houden mogelijkheden in die de 
ondernemingen en de economische actoren ertoe kunnen aanzetten produktieprocessen 
binnen een bepaald strategisch kader te ontwikkelen. Een meer overkoepelende aanpak 
van de handelssamenwerking, die plaatsvindt in samenhang met de steun voor 
23 
HOOFDSTUK II 
structurele aanpassing en de steun voor de particuliere sector, en waarbij rekening 
wordt gehouden met de noodzaak voor de ACS-landen om de politieke en 
institutionele voorwaarden te creëren die gunstig zijn voor buitenlandse investeringen, 
zou het mogelijk moeten maken hun vermogen te verbeteren om profijt uit een 
preferentiële regeling te halen en daarenboven hun buitenlandse economische 
betrekkingen te diversifiëren. 
- het bijsturen van de instrumenten en de aard van de hulp. Het gelijktijdig gebruik 
van verschillende instrumenten waarvoor verschillende basisprincipes gelden, heeft een 
negatief e'ffect op de algemene doeltreffendheid van het communautaire optreden. De 
overgang op een thematische aanpak en het opnieuw toespitsen van de communautaire 
hulp op een sectorieel beleid en in onderling overleg afgesproken hervormingen 
zouden het mogelijk moeten maken de doeltreffendheid en de impact op de 
economische en sociale omstandigheden in de ACS-landen te verhogen. De hulp in 
de vorm van projecten zou slechts moeten worden gehandhaafd onder nauwkeurig 
omschreven omstandigheden inzake medewerking van de instellingen en inzake beleid, 
ten einde duidelijk aangegeven specifieke knelpunten weg te werken en voorzover zij 
een overdracht van know-how kan opleveren. De rol van de projectwerking zou er dan 
in bestaan de op algemeen of sectorieel niveau overeengekomen hervormingsprocessen 
meer doelgericht te maken en te versnellen. 
- de noodzaak van coördinatie. Alle evaluaties zijn het eens over de conclusie dat een 
betere coördinatie tussen de donors het mogelijk zou maken, in het bijzonder in het 
kader van de beleidsdialoog, het effect van talrijke samenwerkingsmaatregelen te 
vergroten. 
24 
HOOFDSTUK III 
HOOFDSTUK m. DE SOCIAAL-ECONOMISCHE ONTWIKKELINGEN IN 
DE ACS-LANDEN: BEPERKINGEN EN MOGELIJKHEDEN 
A. De problemen voor het economisch beleid in een fundamenteel instabiel 
klimaat 
1. Over het algemeen middelmatige sociaal-economische resultaten: ieder land 
vertoont echter weer een ander beeld 
Sedert twee jaar is de economische situatie in een groeiend aantal landen aanzienlijk 
verbeterd. Dit, zij het nog fragiele herstel, zou wel eens van duurzame aard kunnen 
zijn en een sneeuwbaleffect kunnen hebben voor andere landen indien deze opgaande 
lijn zich zal kunnen voortzetten. 
Over een langere periode beschouwd hebben de ACS-landen tot op heden echter 
middelmatige prestaties geleverd die over het algemeen onder het niveau liggen van 
dat van de andere ontwikkelingslanden. Dit geldt met name voor Afrika bezuiden de 
Sahara dat momenteel het gebied lijkt te zijn met de meeste moeilijkheden ter wereld. 
Dit kan worden geïllustreerd aan de hand van talloze indicatoren: 
- het produkt per hoofd van de bevolking in Afrika bezuiden de Sahara is in de 
periode 1960-1992 slechts met 0,4% per jaar gestegen, vergeleken met 2,3% voor alle 
ontwikkelingslanden. Dit cijfer weerspiegelt niet alleen een duidelijk lager gemiddeld 
economisch groeicijfer (3,3% per jaar) maar ook een zeer hoog demografisch 
groeipercentage (2,9% per jaar). Het verschil tussen het produkt per hoofd van de 
bevolking in Afrika ten zuiden van de Sahara en dat van de andere 
ontwikkelingslanden is derhalve alleen maar groter geworden: deze verhouding is 
momenteel 1 tot 4 en wanneer het verschil tussen de groeipercentages de komende 
vijftien jaar gelijk blijft, zou dit verschil oplopen tot 1 tot 6; 
- in deze context van geringe groei baart de aanhoudende armoede in Afrika ten 
zuiden van de Sahara bijzondere zorgen, hetgeen geïllustreerd wordt door de zeer 
ongunstige indicatoren voor inkomen, volksgezondheid, voeding, onderwijs, toegang 
tot drinkwater. Op grond van de indicator die het meest gehanteerd wordt om armoede 
te meten, namelijk het niveau van het inkomen of het verbruik per hoofd van de 
bevolking, schat de Wereldbank dat 1300 miljoen mensen onder de armoedegrens 
leven9 in ontwikkelingslanden, waarvan 515 miljoen in Zuid-Azië en 220 miljoen in 
Afrika ten zuiden van de Sahara. Armoede neemt met name in Afrika ten zuiden van 
de Sahara een schrijnende omvang aan waar groepen een gemiddeld inkomen hebben 
dat 15% onder de armoedegrens ligt. Ondanks de belangrijke vooruitgang die de 
Definitie Wereldbank, 1996. Voor een vergelijking tussen landen werd de 
armoedegrens vastgesteld op 1 USD per persoon, per dag (met een 
koopkrachtpariteit van 1985) waarbij de omwisseling in de nationale valuta 
gebeurde aan de hand van de herziene koopkrachtpariteit. 
25 
HOOFDSTUK III 
afgelopen jaren is geboekt bij de analyse van de sociale ontwikkeling (met name de 
werkzaamheden van het ontwikkelingsprogramma van de Verenigde Naties (PNUD) 
en de Wereldbank) blijft het moeilijk de realiteit van de armoede te bevatten en met 
name de dynamiek ervan te beoordelen omdat voor talrijke landen over een langere 
periode geen betrouwbare gegevens beschikbaar zijn. Uit de beschikbare ramingen 
blijkt dat zo'n 39% van de bevolking in Afrika ten zuiden van de Sahara in armoede 
leeft waarbij de soms positieve verbeteringen die in een aantal landen werden 
vastgesteld (Nigeria, Ghana, Tanzania, Ethiopië) werden teniet gedaan door een vaak 
onverwachte verslechtering in andere; 
- uitgaande van een bijzonder zwakke positie in het begin van de jaren zestig toonde 
het onderwijs- en opleidingsniveau een vooruitgang. Het percentage volwassen 
analfabeten in Afrika ten zuiden van de Sahara bedraagt echter nog steeds meer dan 
40% en het percentage schoolgaande leerplichtigen blijft aanzienlijk lager dan in 
andere ontwikkelingslanden (36% van de bevolking tussen de 6 en 23 jaar voor alle 
niveaus, vergeleken met 47% voor alle ontwikkelingslanden in 1990); 
- de levensverwachting is weliswaar gestegen (van 40 jaar in 1960 tot 51 jaar in 1993) 
en het sterftecijfer gedaald (van 167 tot 97 per duizend levend geborenen), maar deze 
vooruitgang was minder dan in andere ontwikkelingsgebieden. Er is nog steeds een 
aanzienlijk percentage van de bevolking dat geen toegang heeft tot openbare 
gezondheidszorg (meer dan 40% vergeleken met gemiddeld 20% voor de 
ontwikkelingslanden); 
- verder kent Afrika ten zuiden van de Sahara de snelst stijgende, bevolkingsgroei ter 
wereld die geen tekenen van vertraging vertoont. Bij de huidige groei zou de 
bevolking tussen 1992 en 2017 verdubbelen. De versnelling van de verstedelijking 
brengt steeds meer schrijnende problemen op het gebied van de levensomstandigheden 
met zich mee waardoor het beheer van de infrastructuur (overbevolkte scholen, 
overbelasting van de gezondheidsdiensten, ontoereikende kwantiteit en kwaliteit van 
water, problemen bij de water- en elektriciteitsvoorziening) steeds moeilijker wordt. 
Volgens recente prognoses van het Fonds van de Verenigde Naties voor 
bevolkingsactiviteiten (FNUAP) zal rond 2015 bijna 20% van de Afrikaanse bevolking 
in steden wonen met meer dan 5 miljoen inwoners, vergeleken met 8% in 1994; 
- de voedselproduktie is ontoereikend om te kunnen voorzien in de behoeften van de 
bevolking en dit structurele tekort zou wel eens kunnen verergeren. De afgelopen 
vijftien jaar is de voedselproduktie per inwoner van Afrika ten zuiden van de Sahara 
met 5% gedaald. Met het huidige ritme groeit de bevolking te snel om het 
voedseltekort in de nabije toekomst te kunnen opheffen, met name in de lage 
inkomenslanden. Het potentieel van de landbouwproduktie in deze landen kan echter 
nog veel beter worden benut. Dit gebied blijft dan ook in belangrijke mate afhankelijk 
van invoer - en derhalve van uitvoermogelijkheden - en van voedselhulp; 
- de afbraak van het natuurlijk milieu betekent een steeds sterkere rem op de 
economische en sociale ontwikkeling. De armere groepen in de samenleving worden 
het meest rechtstreekse slachtoffer van de gevolgen van de ontbossing en de 
26 
Kader nr. 2: Ontwikkelingslanden - Sociaal-economische indicatoren (grote regio's) 
Afrika bezuiden de Sahara 
Midden-Oosten, Noord-
Af ri ka 
Oost-Azië & Pacifische regio 
Zuid-Azië 
Latijns-Amerika, Caribisch 
gebied Bevolking 
milj. 
1994 
572 
267 
1735 
1220 
471 %/jaar 
1990-94 
2,7 
2,8 
1,4 
1,9 
1,8 BBP/hoofd 
USD 
1994 
460 
1580 
860 
320 
3340 %/jaar 
1985-94 
-1,2 
-0,4 
6,9 
2,7 
0,6 Mortaliteit 
kinderen 
0/00 
92 
49 
35 
73 
41 Analfabetisme 
(+ 15 jaar) 
% 
43 
39 
17 
50 
13 Export 
%/jaar 
1990-94 
0,9 
1,1 
14,4 
8,5 officiële 
ontwikke­
lingshulp 
(% BNP) 
1994 
12,4 
1,6 
0,8 
1,4 
0,3 Investeringen 
Directe 
%BBP in 94 
1,9 
1,6 
Bron: Wereldbank: "Social Indicators of Development", World Development Report 1996 
UNCTAD: World Investment Report 1996 
f 
HOOFDSTUK III 
bodemuitputting. Problemen met betrekking tot de water- en luchtvervuiling worden 
steeds schrijnender in overbevolkte gebieden; 
- de uitvoer blijft gebaseerd op de primaire exploitatie van natuurlijke hulpbronnen. 
Afrika ten zuiden van de Sahara is sedert de jaren zeventig bezig zijn aandeel op de 
internationale markten te verliezen en deze trend zette zich in de loop van de jaren 
tachtig en tot 1993 voort. Dit deel van de wereld dat als geheel, op enige 
uitzonderingen na10, zeer weinig rechtstreekse buitenlandse investeringen kan 
aantrekken, heeft tot op heden dan ook niet kunnen profiteren van de stijging van 
investeringen in ontwikkelingslanden. In 1995 ging dan ook slechts 2 miljard op een 
totaal van 90 miljard USD aan investeringen bestemd voor ontwikkelingslanden naar 
Afrika ten zuiden van de Sahara. Terwijl buitenlandse investeringen langzamerhand de 
voornaamste externe financieringsbron worden voor talrijke ontwikkelingslanden, 
vertegenwoordigen deze voor Afrika ten zuiden van de Sahara slechts iets meer dan 
10% van deze stroom. Dit gebied valt over het geheel genomen momenteel enigszins 
buiten het economische wereldstelsel, daar het 2% van de internationale handel en 
minder dan 1% van de rechtstreekse buitenlandse investeringen voor zijn rekening 
neemt; 
- de aanhoudende belangrijke macro-economische onevenwichtigheden, met name een 
zeer ontoereikend spaarquote, gecombineerd met een geringe groei, leidde tot een 
verhoging van de externe schuldenlast die voor een aantal landen onhoudbaar is 
geworden. Afrika ten zuiden van de Sahara heeft de hoogste schuld ter wereld die 
270% vertegenwoordigt van de exportinkomsten en 75% van het BNP en heeft te 
kampen met chronische achterstallige betalingen. 
Deze algemene balans bestrijkt echter zeer uiteenlopende situaties en zoals in andere 
ontwikkelingsgebieden heeft de kloof tussen Afrikaanse landen de neiging zich te 
verbreden. 
Het gemiddelde niveau van de inkomsten per hoofd van de bevolking dat in 1994 voor 
Afrika ten zuiden van de Sahara 460 USD bedroeg" loopt uiteen van 80 en 90 USD 
in Ruanda en Mozambique tot 600 USD in Ivoorkust of Senegal en ongeveer 3000 
USD in Botswana en Mauritius. 
De vooruitzichten voor de ontwikkeling in de komende jaren suggereren bovendien 
een steeds scherpere differentiëring tussen landen die hebben laten zien een 
10 
u De rechtstreekse buitenlandse investeringen in Afrika ten zuiden van de Sahara 
blijven geconcentreerd op aardolie en ertssectoren en toerisme. Het ging tot op 
heden om een zeer beperkt aantal landen (Nigeria, Angola, Zambia, Namibië, 
Ivoorkust, Swaziland). In het Caribisch gebied zijn de buitenlandse 
investeringen daarentegen sedert hel begin van de jaren negentig aanzienlijk 
gestegen. 
Wereldbank, methode Atlas. Met inbegrip van Zuid-Afrika (3040 USD). 
27 
HOOFDSTUK III 
geloofwaardig ontwikkelingsbeleid te kunnen voeren en landen die ten prooi zijn 
gevallen aan de vicieuze cirkel van geweld en armoede. De landen die deel uitmaken 
van het SPA (Speciaal programma voor bijstand aan Afrika)12 hebben de afgelopen 
paar jaar bijzonder bemoedigende groeicijfers geboekt; de groei van het BIP was 
gemiddeld 1,5 punt hoger dan dat van andere landen bezuiden de Sahara in de periode 
1994-96 (in médiane waarden). Deze versnelling van de groei hield verband met een 
toename van de uitvoer en een stijging van het investeringsquote die nu in de buurt 
ligt van 20% van het BIP. De stijging van de particuliere investeringen is kenmerkend 
voor een opmerkelijke verbetering van het economisch klimaat in deze landen. Een 
andere bemoedigende tendens, een verbetering van de resultaten, heeft zich 
ononderbroken sedert de tenuitvoerlegging van het SPA in 1987 vrijwel voortgezet. 
In het Caribisch gebied, met uitzondering van Haïti dat één van de armste landen op 
deze aardbol is met een gemiddeld inkomen van 230 USD per hoofd van de 
bevolking, en Guyana en Suriname, bevinden de meeste van deze landen zich in de 
categorie landen met een middelhoog inkomen, en een aantal in de hoogste categorie 
zoals Trinidad en Tobago (3740 USD per hoofd van de bevolking); Barbados behoort 
tot de- economische elite van het gebied13. Over het geheel genomen blijven de 
groeicijfers echter zeer gering - zelfs wanneer geen rekening wordt gehouden met 
Haïti waar het gemiddelde groeicijfer van het BNP per hoofd van de bevolking sedert 
1990 lager was dan 1% per jaar -, en blijft armoede een groot probleem. Uit de 
sociale indicatoren blijkt evenwel dat bij een zelfde inkomensniveau de situatie op het 
gebied van de volksgezondheid en het onderwijs minder gunstig is dan in Afrika 
bezuiden de Sahara; dit weerspiegelt de vooruitgang die de afgelopen decennia is 
geboekt bij het beleid waar de nadruk werd gelegd op de fundamentele behoeften. 
Deze verworvenheden worden sedert enkele jaren echter bedreigd door de gevolgen 
van de begrotingsdruk die met name gericht was op bepaalde sociale uitgaven, in het 
kader van de inspanningen tot macro-economische stabilisatie en structurele 
aanpassing. 
Als reactie op de verbetering van het economisch beleid begonnen de rechtstreekse 
buitenlandse investeringen sedert het begin van de jaren negentig in de meeste landen 
van het Caribisch gebied, met uitzondering van de armste landen, een stijging te 
vertonen. Er is echter nog lang niet voldaan aan de voorwaarden voor diversifiëring 
van de activiteiten van de particuliere sectoren en de afhankelijkheid ten aanzien van 
de uitvoer van een aantal landbouwprodukten (hoofdzakelijk bananen, suiker en rijst) 
en mijnbouwprodukten blijft groot. Omdat het om eilanden gaat zijn de meeste van 
12 
13 Het Speciaal programma voor bijstand aan Afrika (SPA) waarvoor landen in 
aanmerking komen met lage inkomsten en hoge schulden, die zich ertoe hebben 
verbonden een programma voor structurele aanpassing met steun van de 
Wereldbank uit te voeren, omvat momenteel een dertigtal landen, en 
vertegenwoordigt 45% van het BIP van Afrika bezuiden de Sahara en 57% van 
de bevolking. 
De Bahamas (11.500 USD) blijven een extreem geval. 
28 
HOOFDSTUK III 
deze landen bovendien bijzonder kwetsbaar voor klimatologische factoren en 
natuurverschijnselen, hetgeen de kosten per inwoner van economische en sociale 
investeringen en infrastructuur aanzienlijk doet oplopen. 
De acht ACS-landen in de Stille Oceaan vormen zowel uit economisch als uit 
cultureel oogpunt een relatief heterogene groep. Het belangrijkste land, Papoea-Nieuw-
Guinea, vertegenwoordigt 70% van de bevolking van deze groep, dat wil zeggen iets 
meer dan 5 miljoen personen, het kleinste, Tuvalu, omvat nauwelijks 9.000 inwoners. 
In dit gebied loopt de levensstandaard eveneens aanzienlijk uiteen, variërend van 710 
USD per hoofd van de bevolking in Kiribati tot 2.130 USD in Fiji. Het insulaire 
karakter en de zeer kleine omvang van deze economieën maken hen zeer kwetsbaar 
voor externe factoren; ze zijn in hoge mate afhankelijk van het handelsverkeer en zijn 
kwetsbaar voor natuurrampen (wervelstormen, enz.). 
Het toenemende onderscheid wat betreft de economische en sociale omstandigheden 
was aanleiding tot een onderverdeling van de ACS-landen in verschillende 
categorieën. Op basis van de huidige situatie kan een onderscheid worden gemaakt 
tussen: 
- landen die zich in een situatie van ernstige politieke en economische moeilijkheden 
bevinden. Hiertoe worden momenteel landen als Somalia, Liberia, Soedan, Zaïre, 
Ruanda, Burundi gerekend; 
- landen die met hei-vormingen zijn begonnen maar hier nog niet de vruchten van 
hebben kunnen plukken in de zin van versnelde groei en waarvan de economie 
stagneert. Dit is momenteel het geval voor de meeste landen van Afrika bezuiden de 
Sahara; 
- opkomende landen die de afgelopen paar jaar (sedert 1992-1993) hebben aangetoond 
over een zekere capaciteit te beschikken om de nodige transformaties te kunnen 
uitvoeren en waar het vooruitzicht op groei momenteel beter lijkt te zijn (de kern 
Ivoorkust / Ghana / Mali / Burkina Faso, Oeganda, Namibië). In het Caribisch gebied 
hebben Jamaica, Trinidad en Tobago, de Dominicaanse Republiek, meer vaart gezet 
achter het hervormingsproces om te kunnen deelnemen aan de Noordamerikaanse 
Vrijhandelsovereenkomst. In de Stille Oceaan neemt Papoea-Nieuw-Guinea sedert 
1989 deel aan het liberaliseringsproces dat werd gestart in het kader van de APEC 
(Asia Pacific Economie Cooperation). Onder de ACS-landen zijn er eveneens 
uitzonderlijke "success stories": Botswana en Mauritius. 
Hoewel deze indeling zeker nuttig kan zijn voor een analyse kleven er ook nadelen 
aan voor het samenwerkingsbeleid. Deze categorieën blijken namelijk zeer instabiel en 
bezien over een langere periode kregen talrijke Afrikaanse landen te maken met 
plotselinge omwentelingen. Landen die bij voorbeeld eerst vrij behoorlijke resultaten 
hadden geboekt ondergingen later een belangrijke omwenteling. Voorbeelden hiervan 
zijn Ruanda en .Nigeria waar een politieke omwenteling een abrupt einde maakte aan 
de hervormingen. Daar staat weer tegenover dat er bepaalde landen zijn die na een 
langdurige recessie momenteel een periode van geslaagde hervormingen doormaken 
zoals Ghana en Oeganda. 
29 
HOOFDSTUK III 
In deze context is het dan ook noodzakelijk alle moeilijkheden op een rij te zetten die 
de Afrikaanse landen in het verleden moesten overwinnen of die een blijvende 
bedreiging voor hen vormen. 
2. De oorzaken van de zwakkere groei in Afrika bezuiden de Sahara 
De zwakkere groei van het produkt per hoofd van de bevolking in Afrika bezuiden de 
Sahara vergeleken met andere ontwikkelingsregio's houdt verband met verschillende 
factoren. Uit economisch oogpunt is deze niet alleen het resultaat van een geringere 
investeringsquote, een sterkere demografische groei en een geringere stijging van de 
produktiefactoren, maar houdt zij tevens verband met een inadequaat economisch 
beleid. Afrika heeft ontegenzeggelijk geleden onder een slecht economisch beleid dat 
gekenmerkt werd door hoge overheidsschulden, overgewaardeerde wisselkoersen, een 
buitensporige marktregulering, distorsie als gevolg van protectionisme, een slecht 
beheerde overheidssector; factoren die allen de privésector sterk hebben ontmoedigd. 
Ook externe factoren waren zonder enige twijfel tot op zekere hoogte debet aan deze 
slechte resultaten, omdat de ACS-landen bijzonder gevoelig zijn voor fluctuaties op de 
markten voor grondstoffen, de internationale monetaire voorwaarden en de 
beperkingen van de externe schuldenlast. 
Wanneer de analyse verder wordt doorgetrokken en getracht wordt elementen te 
identificeren die op lange termijn hetzij de doeltreffendheid van het 
ontwikkelingsbeleid in Afrika hebben uitgehold, hetzij erop duiden dat Afrikaanse 
landen een beleid hanteren dat de groei minder in de hand werkt dan andere landen in 
andere gebieden, komen twee soorten factoren naar voren: structureel ongunstige 
kenmerken en een omgeving met grote inherente risico's. De moeilijkheid om een 
goed economisch beleid te voeren, het feit dat de aanpassingen en hervormingen in 
Afrika meer problemen lijken op te leveren dan elders, schijnen verband te houden 
met het bestaan van initiële handicaps enerzijds en voor Afrika kenmerkende 
instabiliteitsfactoren anderzijds. 
Onder de initiële handicaps, die reeds aanwezig waren bij de aanvang van de 
onafhankelijkheid en die een langdurige invloed schijnen te hebben uitgeoefend op de 
ontwikkelingsvoorwaarden in Afrika bezuiden de Sahara, hebben de bijzonder lage 
onderwijsniveaus, zelfs indien men deze beschouwt in het licht van het niveau van het 
produkt per hoofd van de bevolking, en de snelle bevolkingsaanwas (sneller dan in 
alle andere ontwikkelingsgebieden) ongetwijfeld geleid tot de enorme behoeften die 
niet in verhouding staan tot de capaciteit van deze landen. 
Het gebrek aan animo voor stimuleringsmaatregelen valt te verklaren uit de schaars 
aanwezige ondernemingszin na decennia van administratief interventionisme. 
Afrika bezuiden de Sahara was tevens het gebied dat te maken kreeg met ernstige 
instabiliteit. De klimaatsomstandigheden veroorzaken bijzondere moeilijkheden die 
geleid hebben tot een instabiele landbouwproduktie die economisch en sociaal gezien 
van belang blijft. Groei wordt verder belemmerd door het instabiele karakter van de 
exportinkomsten, van de overdracht van overheidssteun en van de externe 
financieringsstroom die op hun beurt weer leiden tot een fluctuerende invoer alsmede 
30 
HOOFDSTUK III 
interne monetaire instabiliteit, waarvan slechts enkele landen alsmede de landen van 
de frankzone gevrijwaard bleven. 
Bij deze verschillende factoren van economische instabiliteit komt nog een sterke 
politieke instabiliteit die zwaar drukt op het investeringsklimaat en op de ontwikkeling 
van de economische bedrijvigheid in het algemeen. Het gebrek aan doorzichtigheid bij 
het overheidsbeheer, de renteniersmentaliteit en de klanten werving van de elite die aan 
de macht is, hebben ertoe geleid dat deze landen minder goed in staat zijn om hun 
verantwoordelijkheden op zich te nemen. Deze problemen m.b.t. de "governance" 
brengen de inspanningen op het gebied van de sociale ontwikkeling in gevaar 
waarvoor continuïteit en een visie lange termijn zijn vereist en dragen ertoe bij dat de 
resultaten van de structurele aanpassing langer op zich laten wachten omdat zij leiden 
tot een afwachtende houding van investeerders. 
3. Politieke instabiliteit en het disfunctioneren van de overheid 
De recente ontwikkelingen gingen in een aantal ACS-landen gepaard met politieke 
instabiliteit, een verzwakking van het overheidsapparaat en onvermogen om het 
ontwikkelingsbeleid ten uitvoer te leggen/ toenemende misdaad in de samenleving, 
georganiseerd geweld en uitbreiding van een nieuw soort gewapend conflicten14. 
Verder hebben deze ontwikkelingen in een aantal ACS-landen gevolgen gehad op 
humanitair, sociaal, economisch en milieugebied. 
De redenen voor deze crises zijn vaak te achterhalen in het koloniale verleden waar 
een sterk gecentraliseerd en interventionistisch beheer werd gevoerd en de grenzen 
geen verband hielden met de sociologische overeenkomsten. 
Voorts werd de eerste twee à drie decennia na de onafhankelijkheid als gevolg van het 
oost-west-conflict nogal eens afgedreven naar autoritaire regimes en werd macht vaak 
misbruikt voor particuliere en belangen op korte termijn. Het slecht functioneren van 
de overheidsdiensten, de excessieve uitbreiding van de semi-overheidssector, de 
afbraak van de infrastructuur en de moeilijkheden om overheidsinkomsten te 
mobiliseren zijn verdere onmiskenbare tekens van verregaande ontregeling. 
De aanhoudende economische crisis, die in het begin van de jaren tachtig nog werd 
verscherpt door de daling van de grondstofprijzen, de stijging van de olieprijzen en de 
internationale monetaire ontregeling, hebben de staatsinkomsten en de reële waarde 
van de salarissen omlaag gehaald, de structuur van de rente en de verdeling van de 
rijkdom gewijzigd zodat zich een verschuiving voordeed naar informele activiteiten 
hetgeen tevens bijdroeg tot een uitbreiding van fraude en illegaal handelsverkeer die 
zijn weerga niet kende en in de internationale netwerken is geslopen. 
14 Momenteel woeden in zes landen burgeroorlogen. Hierbij zijn in totaal 60 
miljoen mensen betrokken, dat wil zeggen 11% van de bevolking van Afrika 
bezuiden de Sahara. 
31 
HOOFDSTUK III 
Het is in deze context dat drie nieuwe factoren de afgelopen vijftien jaar hebben 
bijgedragen tot de afbrokkeling van de overheidsstructuur en tot sociale desintegratie: 
- de eerste pogingen tot aanpassing en economische hervorming waarmee in het begin 
van de jaren tachtig werd aangevangen leverde onverwachte problemen op. De eerste 
maatregelen die met name beoogden de overheidssector in te krimpen tastten de 
doeltreffendheid van de overheidsdiensten aan zodat de economische en sociale 
grondslag van de overheid werd uitgehold en dus ook haar politieke autoriteit en 
legitimiteit. De externe steun aan de economische hervormingen hadden over het 
algemeen belangrijke en op politiek niveau onverwachte gevolgen. Pas later wezen 
met name de instellingen van Bretton Woods en de EU in het kader van haar beleid 
voor steun ten behoeve van de aanpassing dat in 1990 werd gestart, op de noodzaak 
de werking van de overheidsinstellingen te .verbeteren om de impact van de 
aanpassingsprogramma's te verhogen. Langzaam begon zich toen een meer algemene 
visie op de rol van de overheid in een nieuw economisch klimaat te ontwikkelen; 
- het einde van de koude oorlog en het ineenstorten van het Oostblok in 1989 
betekende een belangrijke verandering in de houding van de geïndustrialiseerde landen 
ten aanzien van de ACS-landen vanwege hun nieuwe geostrategische belang. Deze 
verandering kwam op twee concrete manieren tot uitdrukking: enerzijds verloren tal 
van landen de onvoorwaardelijke financiële steun die zij vroeger genoten; anderzijds 
heeft de internationale gemeenschap strengere eisen ontwikkeld ten aanzien van de 
eerbiediging van de rechten van de mens en de democratische beginselen. De aanpak 
die hierbij echter werd gehanteerd in de vorm van waarschijnlijk te formele politieke 
voorwaarden naast de economische voorwaarden heeft niet geleid tot een- grotere 
politieke stabiliteit en een belangrijke verbetering van de rechtsstaat. In bepaalde 
gevallen heeft de door de internationale gemeenschap gesteunde "democratisering" 
geleid tot de opzet van schijnstructuren of façade-instellingen; 
-de overgang naar een democratie in de ACS-landen die tegelijk met de beëindiging 
van de Koude Oorlog aanving, blijkt tenslotte bijzonder moeilijk. Het 
democratiseringsproces gaat nog niet gepaard met een versterking van de rechtsstaat. 
Vooral in het Afrika ten zuiden van de Sahara doet het ontbreken van modellen voor 
politieke en sociale organisatie die kunnen beantwoorden aan de eisen van de huidige 
situatie zich duidelijk gevoelen: het bestuur houdt verband met de wijze van 
functioneren van de Afrikaanse maatschappij waar de groep voorrang heeft boven het 
individu. De bijzondere belangen van de groep die bovendien de macht in handen 
heeft zonder deze te delen noch het beginsel van afwisseling van de macht te 
aanvaarden, komt vaak in de plaats van het algemeen belang; dit bemoeilijkt de taak 
van de overheid die economische en sociale vooruitgang moet stimuleren in een 
wereld waar concurrentie een steeds belangrijkere rol gaat spelen en die de door de 
internationale gemeenschap erkende democratische beginselen moet eerbiedigen. De 
terugkeer tot de macht, via verkiezingen, van de voormalige regerende elite in talrijke 
landen getuigt van deze moeilijkheid in de context van economische hervormingen en 
begrotingsaanpassingen waaraan, op korte termijn vaak een sociaal prijskaartje hangt 
waardoor de verwachtingen van de bevolking teleur worden gesteld. Deze situatie staat 
in schril contrast met de naoorlogse Europese ervaring omdat de sociale vooruitgang 
32 
HOOFDSTUK III 
en de oprichting van zeer goed ontwikkelde sociale stelsels in Europa een politiek 
antwoord konden verschaffen op de noodzaak van versterking van de democratie. 
Positieve signalen zijn er echter ook zoals de verkiezingen, grotere persvrijheid, de 
invoering van raadgevende structuren zodat de particuliere sector, de gewone 
bevolking, vrouwenorganisaties, NGO's, hun stem kunnen laten horen en een debat 
mogelijk wordt; deze vormen belangrijke etappes op weg naar een meer doorzichtig 
beheer. De groeiende vraag van de samenleving in de ACS-landen naar een meer 
participatieve ontwikkeling waarbij meer rekening wordt gehouden met de individuele 
behoeften vormt een belangrijke aanzet tot verandering. 
Problemen op het gebied van politiek beheer zijn er inderdaad, zij het voor elk land in 
verschillende mate. Deze houden echter ook een algemeen gevoel van onzekerheid in 
stand dat niet alleen van invloed is op de landen die de ernstigste problemen kennen 
maar tevens, ten minste wat het Afrika ten zuiden van de Sahara betreft, de neiging 
heeft het vertrouwen ten aanzien van het gehele continent af te brokkelen. Dit gebrek 
aan vertrouwen draagt in belangrijke toe aan de geringe en instabiele investeringen in 
Afrika, met name de buitenlandse investeringen en plaatst tegelijkertijd vraagtekens bij 
de legitimiteit van de ontwikkelingssteun. 
B. Risico's die moeten worden voorkomen, mogelijkheden die moeten worden 
aangemoedigd 
1. De basisvoorwaarden voor ontwikkeling en economische hervormingen 
De twee voornaamste plagen van Afrika ten zuiden van de Sahara vandaag de dag 
blijken de vaak ernstige problemen te zijn, die verband houden met de politieke en 
sociale destabilisering alsmede de problemen bij.de tenuitvoerlegging van economisch 
groeibeleid, die blijven voortbestaan ondanks vijftien jaar van aanpassing en bijstand 
van de internationale financiële instellingen. 
In talloze landen wordt niet voldaan aan de minimumvoorwaarden voor vrede en een 
adequaat economisch beheer. Volgens ramingen zou slechts 30% van de bevolking 
van Afrika ten zuiden van de Sahara in landen wonen waar de levensomstandigheden 
nauwelijks redelijk kunnen worden genoemd. Dit sluit landen uit waar een 
burgeroorlog woedt en landen waar het economisch beheer niet in staat is de 
minimumvoorwaarden te creëren voor ontwikkeling15. 
15 Deze omstandigheden zijn als volgt gedefinieerd: een minimale sociale 
samenhang (geen burgeroorlog); een minimum aan macro-economische 
stabiliteit (w>at betreft inflatie, begrotingssaldo, saldo op de betalingsbalans en 
schuldenbeheer); minimumvoorwaarden voor een doeltreffende toekenning van 
hulpmiddelen, de functie van hel handels- en wisselkoersstelsel, van de 
financiële sector, de markten van grondstoffen en produkten, de toestand van 
de semi-overheidsinstanties, de samenstelling van de overheidsuitgaven. Voor 
al deze criteria werd een minimumdrempel bepaald. Deze drie categorieën 
vormen een hiërarchie: wanneer de minimale sociale stabiliteit ontbreekt kan 
33 
HOOFDSTUK III 
Er zijn zes los van elkaar staande aspecten die van fundamenteel belang blijken te zijn 
bij elke beoordeling van de mogelijkheden voor ontwikkeling in de toekomst: 
i) Vrede en veiligheid, minimumvoorwaarden voor ontwikkeling 
De kosten van DE burgeroorlogen wegen zeer zwaar door op de betalingsbalans van 
alle ACS-landen16. Op korte termijn zal dit soort conflicten het beeld blijven bepalen. 
Afgezien van de rechtstreekse verwoestende gevolgen in de betrokken landen vindt er 
een soort van "besmetting" plaats omdat dramatische gebeurtenissen in een land 
negatief doorwerken op het gehele gebied, omdat met name het vertrouwen van het 
bedrijfsleven verder wordt uitgehold. 
Afgezien van deze verontrustende vaststelling, zijn er ook enkele redenen tot 
optimisme: er moet namelijk ook worden vastgesteld dat landen, die al is het maar een 
minimum aan sociale stabiliteit kennen, groeicijfers registreren die weliswaar 
bescheiden zijn in verhouding tot hun potentieel, maar voldoende om een stijging van 
het inkomen per hoofd van de bevolking te verwezenlijken17. 
ii) De vereiste economische en institutionele hervormingen 
In verschillende landen blijft de investeringsquote te laag. Van de factoren die onder 
meer van invloed zijn op besluiten om te investeren is de aanduiding van "risico­
landen", dat wil zeggen landen die politiek instabiel zijn en waar het economisch en 
handelsbeleid een plotselinge ommezwaai zou kunnen nemen, in dit stadium vaak van 
doorslaggevend belang. 
De verbintenis tot economische hei-vormingen in een groeiend aantal landen sedert het 
eind van de jaren tachtig draagt in dit opzicht bij tot een meer positief kader. Evenals 
in andere gebieden van de wereld gaan deze hervormingen, die over het algemeen 
worden gestart wanneer de macro-economische situatie zich stabiliseert, verder dan de 
16 
11 er niet gesproken worden van macro-economische stabiliteit; bij een relatieve 
sociale stabiliteit waarbij echter een minimale mar co-economische stabiliteit 
ontbreekt komt de kwestie van de toewijzing van de hulpmiddelen niet eens aan 
de orde. 
Een recente studie (P. Collier, CS A E Oxford University, 1995) meent bij 
voorbeeld dat het BIP in Mozambique, in Ethiopië, in Oeganda ongeveer 40% 
meer zou kunnen bedragen wanneer er geen burgeroorlog zou zijn. 
De acht landen die geanalyseerd werden over de periode 1993-95 voldeden 
aan de basiscriteria die hierboven zijn vastgesteld wat betreft de sociale 
samenhang en het minimale economische beleid (Kaap-Verdië, Ethiopië, 
Gambia, Ghana, Guinée Bissau, Mauritanië, Oeganda, Zambia) kenden een 
gemiddelde economisch groei van iets meer dan 6% per jaar tijdens deze 
periode. De keuze van de periode is vanzelfsprekend van doorslaggevend 
belang om te kunnen bepalen welke landen aan deze criteria voldoen; met de 
landen in de frankzone bij voorbeeld, waar het macro-economisch klimaat na 
de devaluatie in 1994 een verbetering vertoonde, werd hier geen rekening 
gehouden hetgeen later wel zou kunnen gebeuren. 
HOOFDSTUK III 
aanpassingsproblematiek op korte termijn en hebben zij betrekking op het geheel van 
economisch beleid en institutionele omschakelingen. Afgezien van het herstel van een 
duurzaam stabiel macro-economisch kader pogen de hervormingen over het algemeen 
het concurrentievermogen van de economieën te verbeteren door een meer realistisch 
wisselkoersbeleid, efficiëntere markten, handelsliberalisering en de openstelling voor 
buitenlandse investeringen. De hei-vorming van de overheidssector dient zich 
bovendien te concentreren op fundamentele taken, dat wil zeggen het aanbieden van 
wezenlijke diensten en het leveren van basisinfrastructuur. 
Institutionele hervormingen nemen meer tijd in beslag en zijn moeilijker te 
verwezenlijken dan het liberaliseringsbeleid; deze hebben betrekking op de 
ontwikkeling en modernisering van het financieel stelsel, fiscale hervormingen, het 
beheer van de overheidsuitgaven, verbetering van het reglementair kader en het 
rechtsstelsel, de hervorming van de overheidsbedrijven en privatiseringen. 
Deze constateringen die vooral betrekking hebben op Afrika ten zuiden van de Sahara 
gelden eveneens voor de landen in het Caribisch gebied die op een andere schaal te 
maken hebben met dezelfde problematiek. De hervormingen die de afgelopen jaren in 
een aantal van deze landen zijn gepland om de ontwikkeling van de particuliere sector 
en het exportpotentieel te bevorderen zijn nog zeer onvolledig. De liberalisering van 
de handel, verbetering van het reglementair kader, de ontwikkeling van het financieel 
stelsel, de werking van de arbeidsmarkt en de noodzaak ruimte te vinden voor een 
sociaal beleid zullen dan ook nog geruime tijd boven aan de agenda van het 
economisch beleid in dit gebied blijven staan. 
Op bepaalde gebieden zijn echter reeds tastbare resultaten zichtbaar. Hoewel moeilijk 
exact kan worden aangegeven waarom de groeicurve een stijgende lijn vertoont, met 
name in landen die onder het Speciale programma voor Afrika vallen, is het 
desalniettemin duidelijk dat de financiële steun van de internationale gemeenschap18 
een belangrijke rol heeft gespeeld omdat met behulp van deze steun kon worden 
gezorgd voor een bepaalde continuïteit van het economisch beleid en de 
hervormingen. 
iii) Democratisering en economische liberalisering 
Het dubbele proces van economische overgang (naar een markteconomie) en politieke 
omschakeling (naar een pluralistisch regime) gaat gepaard met zowel synergieën als 
bijzondere moeilijkheden. Synergieën in die gevallen waar regering en samenleving, 
met name de vertegenwoordigers van de particuliere sector een uitgebreide discussie 
voeren over de hervormingen op voorwaarde dat het engagement van de regering 
geloofwaardig is. Daarentegen doen zich problemen voor omdat de tenuitvoerlegging 
van een stabiliseringsbeleid ter begeleiding van de liberalisering tijdelijk bemoeilijkt 
wordt door de democratische openstelling. ' Dit is met name het geval wanneer 
langzaam en bescheiden vooruitgang wordt geboekt zodat langer moet worden 
18 Voor de landen van het Speciale programma voor Afrika vertegetm>oordigt 
deze steun ruwweg meer dan 40% van de waarde van de invoer van goederen 
en diensten (afgezien van de interesten). 
HOOFDSTUK III 
gewacht op positieve resultaten bij de verbetering van het aanbod hetgeen een 
verlenging betekent van de periode waarin het sociaal-economisch beleid in het teken 
staat van begrotingsbeperkingen. Onder deze omstandigheden is het, moeilijker de 
steun te behouden van de kiezers en de consensus ten behoeve van hervormingen en 
loopt de continuïteit van het economisch beleid gevaar. 
iv) Vraagstukken in verband met de sociale omschakeling 
Er bestaat een consensus over een minimum aan economische hervormingen; de 
structurele hervormingen die verder gaande gevolgen hebben en moeilijker af te 
bakenen zijn wat betreft hun verdelend effect, worden daarentegen in sterkere mate 
betwist en stuiten op meer weerstand. In Afrika ten zuiden van de Sahara wordt deze 
weerstand gevoed door de groepen die aan de macht zijn en steunt deze op één van de 
voornaamste kenmerken van de werking van de Afrikaanse samenleving, namelijk het 
niet aanvaarden van individuele accumulatie. De groepssolidariteit vertoont nu de 
tendens af te drijven naar een steeds verdere herverdeling van het produkt van de 
economische bedrijvigheid, naar een "rooflogica" waarbij de groepen die zich het 
dichtst bij de macht bevinden alleen nog maar solidair zijn met een zeer klein gedeelte 
van de bevolking. Deze omstandigheden bij de sociale organisatie betekenen een 
beperking van de voorwaarden die donors kunnen stellen met betrekking tot het 
economisch beleid omdat afgezien van een gemeenschappelijke minimumbasis, impact 
en levensvatbaarheid van de hei-vormingen moeilijk kunnen worden voorspeld. De 
internationale gemeenschap als geheel, wordt verder geconfronteerd met het feit dat de 
belangrijke politieke verbintenissen die zijn aangegaan in Rio, in Cairo, in 
Kopenhagen en in Peking, ten behoeve van een duurzame ontwikkeling die vooral 
gericht is op de noden van de mens, moeilijk te verenigen zijn met de realiteiten van 
de economische ontwikkeling in een wereld waar mededinging steeds belangrijker 
wordt; 
v) Armoedebestrijding 
Dankzij de recente stijging van de groei kon de uitbreiding van de armoede in een 
aantal landen weliswaar een halt worden toegeroepen of worden beperkt, maar kon 
armoede niet worden teruggedrongen. Hiervoor is enerzijds een aanhoudende 
economische groei noodzakelijk. De Wereldbank is van mening dat gezien de 
structuur van de economieën en het demografische groeicijfer, een groei van het BIP 
van 5% per jaar in Afrika ten zuiden van de Sahara nauwelijks voldoende is om 
ervoor te zorgen dat het aantal personen dat net boven de armoedegrens leeft zich kan 
stabiliseren; de afgelopen tien jaaï hebben, van de landen met meer dan één miljoen 
inwoners, slechts zes landen in Afrika ten zuiden van de Sahara deze drempel 
overschreden. 
Anderzijds zijn er mogelijkheden om de gevolgen van de groei voor de armoede te 
verzachten: de toegang tot de sociale basisdienstverlening moet nog worden uitgebreid 
en het blijft in talrijke landen nog schorten aan de toegang tot produktieve middelen 
(onderwijs, opleiding, grondbezit, toegang tot kapitaal en krediet, enz.). Hele 
bevolkingsgroepen zijn vrijwel uitgesloten van de gestructureerde sector van de 
economie. Vrouwen zijn in dit opzicht bijzonder kwetsbaar en een verbetering van hun 
sociaal-economische situatie zou wel eens een stuwende werking kunnen hebben bij 
het terugdringen van de armoede. De informele sector is in ieder geval vaak zeer 
dynamisch, maar biedt over het algemeen geen mogelijkheden om de 
36 
HOOFDSTUK III 
levensomstandigheden van de bevolking duurzaam te verbeteren. Iedere economische 
overgang betekent dat de positie van de verschillende bevolkingsgroepen een relatieve 
wijziging ondergaat; met de bestaande sociale stelsels die hoofdzakelijk gebaseerd zijn 
op de groepssolidariteit maar eveneens op afhankelijkheidsbetrekkingen kan geen 
doeltreffend antwoord worden gevonden voor deze problemen. 
vi) De integratie in de wereldeconomie 
De integratie van de ACS-landen in de internationale handel zal afhangen van zowel 
het welslagen van het intern economisch beleid als van de verbetering van het 
concurrentievermogen van de economieën en de toegang tot de buitenlandse markten. 
Hoewel de globalisering de handelsobstakels heeft afgebroken en de kosten die 
samenhangen met de internationale handel heeft teruggedrongen is de toegang tot de 
internationale markten steeds complexer geworden en afhankelijk van andere 
overwegingen die geen verband houden met tariefobstakels. Bij de vergelijking van de 
toegang tot de markt speelt het niveau van de tarieven een steeds kleinere rol en 
worden andere aspecten zoals het concurrentiebeleid, de technische gezondheids- en 
fytosanitaire normen, subsidies, het beleid inzake anti-dumping en compenserende 
rechten, de verordeningen op het gebied van het milieu en het sociaal beleid, de 
wetgevingen inzake de intellectuele eigendom, de wetgeving op het gebied van 
investeringen, enz. factoren die van steeds meer belang zijn voor de toegang tot de 
markt. 
De multilaterale liberalisering die voortvloeit uit de overeenkomst van Uruguay-Ronde 
was weliswaar zeer geslaagd, maar er blijven nog talrijke gebieden in verband met de 
hierboven genoemde handel waar de Wereldhandelsorganisatie wat de regelgeving 
betreft in gebreke is gebleven. Dit heeft ertoe geleid dat multinationale ondernemingen 
en handelvoerende landen concurrentiebeperkend gedrag zijn gaan vertonen zodat het 
gevaar ontstaat dat weer daadwerkelijke obstakels worden gevormd die de toegang tot 
de internationale markten belemmeren. Een belangrijke taak van de 
Wereldhandelsorganisatie zal de komende jaren de ontwikkeling zijn van op 
multilateraal niveau op deze nieuwe gebieden overeengekomen vakgebieden die 
verband houden met de handel alsmede met de versterking van de geloofwaardigheid 
van de voorschriften inzake de geschillenregeling bij de toepassing van de nieuwe 
overeenkomsten inzake de THB (technische handelsbelemmeringen) en andere niet-
tarifaire belemmeringen. 'cv 
De multilaterale liberalisering die voortvloeit uit de overeenkomst van de Uruguay-
Ronde vormde geen beletsel voor de toegenomen belangstelling voor het régionalisme 
die aan het eind van de jaren tachtig de kop op stak. Handelvoerende landen, zowel 
industrie- als ontwikkelingslanden, schijnen het te beschouwen als een toegevoegde 
waarde dat op een geografisch kleinere schaal verder wordt gegaan dan het "acquis" 
van de Uruguay-Ronde dat nog niet beantwoordt aan de toegenomen vraag naar een 
vrijere handel en meer zekerheid en harmonisatie op nieuwe gebieden die verband 
houden met de handel. 
De Noord-Zuid-handelsovereenkomsten brachten niet alleen de verwachte handel en 
heroriëntering van de uitvoer op gang, maar verhoogden tevens de politieke 
37 
Kader 3. Handelsstrategieën van de ACS 
Een van de hoofddoelstellingen van de ACS-landen aan de vooravond van de 
eenentwintigste eeuw is een optimale integratie in de wereldeconomie, waarbij het 
risico van marginalisatie tot een minimum wordt beperkt, de huidige tendens in die 
richting wordt omgedraaid, en optimaal gebruik wordt gemaakt van de door 
mondiale ontwikkelingen geboden mogelijkheden om op rendabele wijze deel te 
nemen aan de internationale markten voor goederen, kapitaal, diensten en 
werkgelegenheid. 
De ACS-staten kunnen diverse integratiestrategieën opstellen naar gelang hun 
specifieke situatie, en daaruit de meest geschikte modellen of wegen kiezen voor een 
optimale integratie in de wereldeconomie: 
a) Niet-wederkerigheid. Handhaving van het huidige (ten opzichte van andere MOL) 
gedifferentieerde systeem van niet-wederkerige op overeenkomsten gebaseerde 
preferenties van de EU, en daarbij verzoeken om betere markttoegang en een 
versoepeling van de procedures en regels die als obstakels voor de ontwikkeling van 
de export worden beschouwd; 
b) multilateralisme. Afzien van alle gedifferentieerde preferentiële behandelingen, en 
de uit de GATT voortvloeiende tariefvoorwaarden rationaliseren, terugbrengen en 
respecteren. Streven naar verdere liberalisering van de handel op multilateraal 
niveau met nadruk op produkten en sectoren die voor alle MOL van belang zijn. De 
nieuwe disciplines van de WTO ten volle uitbuiten om de handelsbelangen te 
verdedigen; 
c) unilaterale liberalisering. Streven naar autonome liberalisering van het 
handelsverkeer dat niet onder de GATT-bepalingen valt, in het kader van autonome 
structurele aanpassingsprogramma's of programma's die worden gesteund door de 
instellingen van Bretton Woods. Volledige handhaving van de flexibiliteit die 
voortvloeit uit de GATT in termen van verplichtingen en tijdschema's voor de 
handelspolitiek; 
d) wederkerigheid zuid-zuid. Uitbreiding en verdieping van het lopende regionale 
economische integratieproces. Eventueel verder kijken dan de ACS-buurlanden bij 
het zoeken naar de meest "natuurlijke" handelsstromen en complementariteiten; 
e) wederkerigheid noord-zuid. Het aangaan van regionale integratie-overeenkomsten 
met zowel ontwikkelde economieën als economieën in ontwikkeling teneinde op 
dynamische wijze de eigen economie in de grote handelsblokken te verankeren. Dit 
kan een tegenwicht bieden aan de heroriëntering op het gebied van handel en 
investeringen waarvan de andere MOL zouden kunnen profiteren of dat reeds 
hebben gedaan (de Caribische landen in de NAFTA of de FTAA). 
Deze opties sluiten elkaar niet uit. Er zijn vele combinaties mogelijk. De EU moet 
onderzoeken welke mogelijkheden er zijn voor handelsovereenkomsten die zij met 
s> <3^ 
haar partners wenst te sluiten aan de hand van de opties waarover de ACS-staten 
beschikken. 
3} A, 
HOOFDSTUK III 
geloofwaardigheid van de MOL (minst ontwikkelde landen) die deelnemen, zodat 
meer investeringen kunnen worden aangetrokken, zowel nationale als buitenlandse, het 
concurrentievermogen kan worden verhoogd, wordt gezorgd voor een betere toegang 
tot de technologie en niet te vergeten kan worden gezorgd voor een zekere mate van 
bescherming wat de politieke ontwikkelingen betreft op met de handel verwante 
gebieden. 
De multilaterale liberalisering en de toenemende tendens tot régionalisme betekenen 
dat de economische mogelijkheden voor de MOL een verschuiving zullen gaan 
vertonen. Enerzijds moeten landen die in het kader van het APS of andere 
preferentiële regelingen zoals Lomé een ni et-wederkerige voorkeursbehandeling 
ontvangen vaststellen dat de waarde van hun preferentie wordt uitgehold. Bovendien 
lopen MOL die worden buitengesloten van regionale blokken het gevaar dat hun 
handelsverkeer wordt omgebogen en investeerders hen links laten liggen. Anderzijds 
zou multilaterale en regionale liberalisering meer afzetmarkten moeten opleveren voor 
de MOL omdat deze een verlaging van de tariefobstakels inhoudt niet alleen tussen 
partners maar eveneens ten aanzien van de rest van de wereld. 
Ontwikkelingslanden die zijn achter gebleven op het gebied van groei en integratie 
worden geconfronteerd met de noodzaak deze negatieve tendensen om te keren en 
staan voor moeilijke beslissingen inzake omvang en snelheid van de liberalisering en 
met name de beste strategiekeuze om hun economie te integreren in de 
wereldeconomie: is de multilaterale of unilaterale liberalisatie de beste optie? Moeten 
zij het pad van régionalisme inslaan (Zuid-Zuid en/of Noord-Zuid)? Of moeten zij een 
combinatie van deze opties kiezen? 
2. Bemoedigende resultaten die een keerpunt zouden kunnen betekenen 
De recente verbetering van de groeicijfers in Afrika ten zuiden van de Sahara (3,5 à 
4% voor het gebied als geheel in 1995 en 7% voor de 31 landen van het SPA) kan 
voor een.deel zeker worden toegeschreven aan korte-termijnfactoren zoals de stijging 
van de grondstofprijzen op de internationale markten. Maar deze ontwikkeling is 
verder bemoedigend omdat zij plaatsvindt in een groot aantal landen en anderzijds 
verband houdt met de verbetering van het sociaal-economisch beheer en de 
goedkeuring*van de hervormingen die vruchten beginnen af te werpen en met name 
hebben geleid tot een verhoging van de uitvoer. 
De opkomst van Zuid-Afrika na de apartheid vormt ongetwijfeld één van de meest 
duidelijke positieve elementen. De vooruitzichten voor ontwikkeling in dat land 
blijven afhankelijk van zijn vermogen om de sociale spanning te verminderen en de 
situatie op de arbeidsmarkt te verbeteren. Zuid-Afrika beschikt echter over een 
belangrijk groeipotentieel en de gunstige tendensen die zich aftekenen t.a.v. de 
buitenlandse investeringen en de handelsbetrekkingen zullen in het gehele gebied door 
werken via het economische sneeuwbaleffect en dankzij een verbetering van de 
binnenlandse situatie in andere landen in het gebied. 
De landen in de frankzone in West-Afrika dragen eveneens bij tot het herstel van het 
imago van het gehele continent: de devaluatie in 1994 had positieve gevolgen die des 
HOOFDSTUK III 
te duidelijker waren in landen waar deze vergezeld ging van een aanpassings- en 
hervormingsbeleid. Het regionaal proces van economische integratie in West-Afrika 
opent bovendien gunstige vooruitzichten en zou een belangrijk keerpunt kunnen 
betekenen voor de economische ontwikkeling van de landen in het gebied enerzijds 
door de positieve gevolgen in de zin van een intensiever handelsverkeer en een 
verbetering van het concurrentievermogen en anderzijds omdat deze regionale 
economische integratie een houvast vormt voor een op stabiliteit gericht macro-
economisch beleid dat zo meer geloofwaardigheid krijgt, hetgeen weer een 
sleutelfactor is om zowel binnenlandse als buitenlandse investeringen te stimuleren. 
Ook in Oost-Afrika zag een aantal landen de afgelopen twee jaar aanzienlijke 
verbetering komen in hun situatie (Kenya, Tanzania, Oeganda). Deze drie landen zijn 
eveneens een proces van regionale samenwerking en integratie gestart dat momenteel 
betrekking heeft op samenwerking op het gebied van het vervoer, communicatie en het 
betalingsverkeer. 
Verschillende landen in het Caribisch gebied hebben belangrijke vooruitgang geboekt 
bij de stabilisering van hun economie en hebben een gunstiger klimaat in het 
buitenland in de jaren tachtig benut om fiscale en monetaire hervormingen door te 
voeren en een handelsliberalisering aan te vatten in het kader van een proces van 
regionale samenwerking en integratie waarbij op lange termijn wordt gemikt op 
integratie in de economie van het westelijk halfrond (zie kader 4). 
In al deze landen zijn de vooruitzichten op middellange termijn echter afhankelijk van 
de vooruitgang die in het economisch beleid kan worden verwezenlijkt. Maar de 
structurele handicaps blijven een zeer zwakke plek. Zolang nieuwe investeringen 
waarmee de export gediversifieerd zou kunnen worden, uitblijen, zal de evolutie van 
de handelsvoorwaarden in sterke mate afhankelijk blijven van de schommelingen van 
de grondstofprijzen zodat deze landen zich op elk moment gedwongen zouden kunnen 
zien het ritme van de hervormingen te wijzigen en het acquis van de aanpassingen op 
losse schroeven te zetten. 
Wanneer belangrijke externe schokken achterwege blijven en men ervan uitgaat dat de 
grondstofprijzen over een langere periode langzaam zullen blijven dalen terwijl tevens 
rekening wordt gehouden met het zeer precaire karakter van de huidige situatie in deze 
landen die geconfronteerd worden met al dan niet verregaande maatschappelijke 
desintegratie en politieke destabilisatie, zou volgens de Wereldbank op middellange 
termijn een gemiddelde groei kunnen worden verwacht van 3,8% per jaar voor de 
komende tien jaar (1996-2005) voor alle landen in Afrika ten zuiden van de Sahara 
(met inbegrip van Zuid-Afrika). Dit cijfer waarbij men ervan uitgaat dat de 
hervormingen in hetzelfde ritme worden voortgezet, zou een belangrijke vooruitgang 
betekenen vergeleken met de afgelopen tien jaar (1,7% per jaar tussen 1986 en 1995) 
en een kleine stijging van het inkomen per hoofd van de bevolking betekenen (+0,9% 
per jaar). Hierdoor zou de armoede in talrijke landen echter niet voldoende kunnen 
worden teruggedrongen; dit betekent wel een belangrijke uitdaging voor de regeringen 
van deze landen en voor iedereen die zich met ontwikkelingssamenwerking 
bezighoudt. 
Kader nr. 4. Het Caribisch gebied: regionale integratieperspectieven 
In de meest ruime geografische definitie omvat het Caribisch gebied zevenendertig 
landen en gebieden in de kleine en grote Antillen en langs de Latijns-Amerikaanse 
kust: de vijftien onafhankelijke ACS-staten van het Caribisch gebied; twee 
Nederlandse en vijf Britse landen en gebieden over zee (LGO); drie Franse 
overzeese departementen (DOM); twee met de Verenigde Staten geassocieerde 
gebieden; Cuba en negen aan de Caribische Zee grenzende Spaanstalige 
onafhankelijke landen van Centraal- en Zuid-Amerika (Centraal-Amerikaanse 
gemeenschappelijke markt, Mexico, Venezuela en Colombia). De grote meerderheid 
hiervan is opgenomen in de zeer recente Associatie van Caribische Staten die een 
potentiële economische ruimte van 205 miljoen inwoners vertegenwoordigt. 
Het Caribisch gebied onderscheidt zich van andere regio's in het ACS-gebied door 
hun situatie en hun geografische structuur. De economische toekomst van de landen 
van de regio ligt ongetwijfeld in een geleidelijke integratie in beide Amerika's, met 
als tegenwicht nauwe en duurzame banden met Europa. Het streven naar dit 
evenwicht wordt ingegeven door twee motieven: behoud van de nationale 
soevereiniteit en regionale identiteit van de landen van het Caribisch gebied die 
overspoeld dreigen te worden door de economische, culturele en technologische 
expansie van de Verenigde Staten, en hun streven naar mogelijke alternatieve 
handelsallianties. Desalniettemin dwingen de strategie van de liberalisering van het 
handelsverkeer die op het westelijk halfrond is ingezet, en het principe van 
wederkerigheid op handelsgebied dat is vastgesteld in het kader van de NAFTA1 het 
Caribisch gebied tot een snellere verandering dan in Afrika. 
Het vooruitzicht op vrijhandelsovereenkomsten en grotere samenwerking op 
economisch gebied op het westers halfrond geeft nieuwe betekenis aan een strategie 
voor regionale economische integratie. Hoofddoelstelling hiervan is het instellen van 
een economisch en commercieel kader dat een soepele integratie mogelijk maakt in 
het liberaliseringsproces, en dat de economische operatoren van de regio voorbereidt 
op de concurrentie. Daarnaast moet het Caribisch gebied het effect bepalen van de 
nieuwe internationale omgeving op de politieke duurzaamheid en het economisch 
overlevingsvermogen van de kleine eilandstaatjes waaruit de grote meerderheid van 
de landen in de regio bestaat. 
De regio streeft reeds lang naar verdere integratie. Dit gaat terug tot de mislukte 
ervaring met de West-Indische Federatie aan het eind van de jaren vijftig en het 
begin van de jaren zestig. In de loop van het laatste decennium hebben structurele 
trends van de wereldeconomie op regionaal niveau geleid tot uiteenlopende reacties, 
die een afspiegeling vormen van de diverse concentrische cirkels van regionale of 
sub-regionale integratie. Van de kleine monetaire unie van de landen van de Oost-
Noord-Amerikaanse Vrijhandelsorganisatie (North Atlantic Free Trade Association, 
NAFTA). 
3 9 G^ 
Caribische Organisatie (OECS), tot de Gemeenschap en interne markt van de 
CARICOM, tot de recente en grotere Associatie van Caribische Staten (ACS)2 wordt 
de ontwikkeling van regionale structuren gekenmerkt door een variabele geometrie 
en een trend naar uitbreiding, eerder dan een verdieping van het integratieproces3. 
Dat de balans van deze inspanningen niet onverdeeld positief is, valt te wijten aan 
het groeiend aantal uitdagingen van steeds grotere complexiteit waarvoor de 
Caribische landen zich gesteld zien. De belangrijkste uitdagingen zijn: 
- consolidering van de democratie, politieke overgang in Haïti en het opnemen van 
Cuba in de nieuwe regionale en internationale omgeving; 
- tegengaan van de marginalisatie van het Caribisch gebied als gevolg van de 
opkomst van regionale blokken; 
- duurzame ontwikkeling van de landen in de regio, en vooral: ontwikkeling van 
menselijke hulpbronnen en de integratie van de democratie en de particuliere sector 
in het ontwikkelingsproces; 
bescherming van natuurlijke hulpbronnen en het milieu, preventie van 
natuurrampen; bestrijding van sociaal-economische en culturele bedreigingen, in het 
bijzonder drugs, en het beheer van de migratiedruk;% 
- economische omschakeling, meer specifiek: de intrede van de Caribische 
economieën in het tijdperk van diensten en technologie; omschakeling van 
handelsbescherming (bananen, suiker, rijst) naar een open en concurrerende 
economie; economische aanpassing en verzachting van de negatieve 
maatschappelijke gevolgen daarvan; 
- behoud van een duurzame aanwezigheid in de regio van de traditionele partners 
van het Caribisch gebied: Europa, Verenigde Staten, Canada. 
Een van de mogelijke strategieën voor de Caribische landen blijft de bevordering 
van een realistische en open vorm van regionale integratie, die verder moet worden 
uitgewerkt. 
De Caricom werd opgericht in 1973. de OECS in 1981 en de ACS in 1995. 
In het kader van de regionale samenwerking EG/ACS bestaat de Caribische regio uit de 
ACS-staten binnen het CAR1FORUM, dat in 1991 werd opgericht met het oog op de 
coördinatie tussen de twee nieuwe leden van de Overeenkomst van Lomé (Haïti en de 
Dominicaanse Republiek) en de traditionele ACS-partners van CARICOM: Antigua en 
Barbuda, Bahama's, Barbados, Dominica, Grenada, Guyana, Saint Lucia, Saint Kitts en 
Nevis, Saint Vincent en de Grenadines, Suriname, Trinidad en Tobago. Het betreft hier in 
totaal 21,5 miljoen inwoners. 
3 ^ k 
HOOFDSTUK III 
De vooruitzichten voor de ontwikkeling van de wereldeconomie laten een aantal 
parameters zien die potentieel gunstig zijn voor de ACS-landen: een relatief 
aanhoudende groei van de wereldhandel (meer dan 6% per jaar volgens de prognoses 
van de Wereldbank), een internationaal handelssysteem dat bij haar organisatie 
rekening houdt met de resultaten van de Uruguay-Ronde en de werkzaamheden van de 
Wereldhandelsorganisatie, belangrijke ontwikkelingsmogelijkheden in de 
dienstensector, met name het toerisme, de opkomst van nieuwe markten met een 
sterke groei in Oost-Azië, in Latijns-Amerika en mogelijk in Oost-Europa, zodat de 
ACS-landen hun economische en handelsbetrekkingen zouden kunnen diversifiëren. De 
verbetering van de toegang tot de markten van de geïndustrialiseerde landen voor de 
armste landen, waarvoor door de EU werd gepleit, werd tijdens de recente Top van de 
G7 goedgekeurd en zal eveneens een belangrijke factor vormen. 
C. Gevolgen voor het toekomstig partnerschap 
De voorwaarden voor ontwikkeling zowel op intern sociaal-politiek vlak als op 
internationaal economisch en politiek vlak, zijn radicaal gewijzigd. 
Uit de analyse van de beperkingen en mogelijkheden van de ACS-landen zijn een 
aantal belangrijke conclusies naar voren gekomen voor de bezinning op de toekomst 
van de samenwerking met het oog op een meer doelgerichte en doeltreffende steun om 
deze landen te helpen bij hun aanpassings- en ontwikkelingsbeleid. Er zal met name 
rekening worden gehouden met de volgende aspecten: 
- steun voor aanpassingsbeleid. In een groot deel van Afrika ten zuiden van de Sahara 
zullen de problemen die werden geconstateerd in de jaren zestig in het jaar 2000 nog 
niet zijn verdwenen: een weinig geïntegreerde economische structuur, een 
ontoereikende infrastructuur, een sociale en politieke organisatie die nauwelijks is 
afgestemd op economische ontwikkeling. Naast deze structurele handicaps waarmee de 
meeste landen in dit gebied te maken hebben, zijn er een aantal "success stories" die 
aantonen dat een verbetering van de levensstandaard mogelijk is en nauw samenhangt 
met de wederinschakeling van deze landen in de wereldhandel. De voornaamste 
uitdaging voor de ACS-landen is enerzijds het verbeteren van het intern politiek en 
economisch beleid om gunstiger voorwaarden te creëren voor de ontwikkeling van de 
particuliere sector en buitenlandse investeringen aan te trekken; anderzijds uitbreiding 
van de externe economische betrekkingen om rekening te houden met de nieuwe 
gegevens van de economische wereldgroei. De armste landen zullen echter nog lange 
tijd behoefte hebben aan externe steun die moet bijdragen aan de financiering van 
investeringen en de belangrijkste basisdiensten; 
- het belang van de geloofwaardigheid en van "behoorlijk bestuur". De nodige 
hervormingen kunnen alleen positieve resultaten opleveren wanneer de regering over 
geloofwaardigheid beschikt. Politieke en institutionele aspecten dienen hand in hand te 
gaan met economische aspecten. Het toekomstige partnerschap zal in het kader van 
een overgangsproces moeten passen dat van lange duur zal zijn en niet alleen 
betrekking heeft op de economische organisatie maar ook op de transformatie van een 
maatschappelijk model; 
40 
HOOFDSTUK III 
- de noodzaak bijzondere aandacht te besteden aan de milieu-aspecten van een 
duurzame ontwikkeling. De nadruk zou bij voorkeur moeten worden gelegd op de 
versterking van de capaciteiten en de prioriteiten van de ACS-landen zelf maar tevens 
zou een dialoog moeten worden aangegaan over de gevolgen van de mondiale 
veranderingen die van invloed zouden kunnen zijn op de ACS-landen en hun rol om 
schadelijke ontwikkelingen tegen te gaan; 
- de noodzaak van een gedifferentieerde aanpak. De rol, de inhoud en de modaliteiten 
van de samenwerking verschillen voor een land dat economisch en sociaal uiteenvalt 
of een land dat bezig is met een programma van economische en institutionele 
hervormingen. Het voorkomen van conflicten, de wederopbouw van de landen en van 
doeltreffende instellingen dienen een belangrijke plaats in te nemen bij de 
doelstellingen van de samenwerking. In landen waar sprake is van een minimale 
sociale samenhang kan samenwerking ertoe bijdragen dat risico's en 
instabiliteitsfactoren die investeringen en groei in de weg staan worden 
teruggedrongen. Hierbij kunnen handelsregelingen een belangrijke rol spelen voor 
zover zij al dan niet ruimte laten voor politieke omwentelingen. Bepalingen inzake de 
externe steunverlening en met name steun voor hervormingen kunnen de aanzet geven 
tot de nodige beleidsaanpassingen en vooral voor continuïteit zorgen. Verder kan 
gezocht worden naar andere vormen van samenwerking om de instabiliteitsfactoren, 
met name op monetair gebied, terug te dringen; 
- een handelsregeling waarbij rekening wordt gehouden met bepaalde criteria en 
doelstellingen. De nieuwe handelsovereenkomst EU/ACS voor de periode na het jaar 
2000 dient te worden geëvalueerd aan de hand van het vermogen van de ACS-landen 
om uitdagingen aan te nemen en oplossingen te kunnen vinden voor de beperkingen 
en problemen waarmee zij geconfronteerd zullen worden. Deze overeenkomst dient: 
- de overeenkomstige voorschriften van- de Wereldhandelsorganisatie in acht te 
nemen om te zorgen voor de nodige veiligheid en stabiliteit wat betreft de toegang 
tot de markten; 
- meer volledige en meer actieve deelneming van de ACS-landen, afzonderlijk of 
collectief, aan de Wereldhandelsorganisatie aan te moedigen; 
- het huidige niveau van de toegang tot de markten van de Europese Unie in stand 
te houden en indien mogelijk door de beperkende regels en procedures te 
versoepelen en zoveel mogelijk de voordelen van de protocollen voor de 
basisprodukten in stand te houden; 
- de gevolgen te compenseren van de nieuwe koers van de handel en de 
investeringen die ten koste is gegaan van de ACS-landen, en voortvloeit uit het op 
de EU gerichte régionalisme; 
- uit internationaal oogpunt te zorgen voor meer geloofwaardigheid, een vast en 
stabiel handels- en reglementair kader (regeling voor invoer en uitvoer) van de 
ACS-landen als voorwaarde voor betere exportresultaten en om rechtstreekse 
buitenlandse investeringen aan te trekken en sterkere groei te verwezenlijken; 
41 
HOOFDSTUK III 
- concurrentie aan te moedigen alsmede een betere toewijzing van de 
hulpmiddelen en meer concurrentie tussen de ACS-landen onderling, het aanbod 
beter af te stemmen op gunstige prijzen en de mogelijkheden van toegang tot 
nieuwe markten; 
- het regionale integratieproces tussen de ACS-partners actief te bevorderen en 
gunstige voorwaarden voor het welslagen hiervan te creëren; 
- de ACS-landen te helpen hun weg te vinden in de doolhof van de talloze 
nationale en internationale voorschriften op nieuwe gebieden die verband houden 
met de handel en nieuwe obstakels kunnen vormen voor de toegang tot de 
markten; 
- de verschillende ACS-gebieden in staat te stellen toe te treden tot verschillende 
elkaar overlappende handelsovereenkomsten, afhankelijk van hun 
ontwikkelingsbehoeften ter compensering van de nadelige gevolgen die zij zouden 
kunnen ondergaan als gevolg van de opkomst van nieuwe regionale blokken; 
- rekening te houden met de verschillen tussen de ACS-landen wat betreft hun 
niveau van integratie in de wereldeconomie, en hun behoeften; 
- de noodzaak vooruitgang te boeken bij de afhandeling van de externe schuld. Dit 
aspect is met name van belang voor talrijke landen met het oog op een normalisering 
van hun betrekkingen met hun schuldeisers om hun financiële geloofwaardigheid te 
herstellen en hen in staat te stellen weer toegang te krijgen tot de kapitaalmarkten; 
- het belang van een samenwerkingsbeleid voor het gehele gebied van Afrika ten 
zuiden van de Sahara. Samenwerking die in principe open zou moeten staan voor elk 
land, zelfs volgens gedifferentieerde voorwaarden, kan een positief sneeuwbaleffect 
hebben en bijdragen tot de verbetering van het algemene imago van het continent. Met 
dit aspect zal rekening moeten worden gehouden bij de keuze van het geografisch 
gebied van de nieuwe overeenkomst(en) inzake samenwerking; 
- de bijzondere moeilijkheden van de ACS-landen in het Caribisch gebied en hun 
handelsstrategieën in een regionaal kader dat zich snel ontwikkelt. De diversifiëring 
van de handel en de economische activiteiten zal hoofdzakelijk afhangen van de 
mogelijkheden voor regionale integratie, de toegang tot de Noordamerikaanse markt 
(ALENA) en de deelneming aan het project van de vrijhandelszone dat het gehele 
westelijk halfrond bestrijkt (FTAA). Er is echter nog geen sprake van een overgang en 
de overstap van een economie die van oudsher afhankelijk is van de 
grondstoffen sector en in aanmerking komt voor bijzondere handelspreferenties naar 
een open en concurrerende economie, zal een belangrijke inspanning vergen; 
- de specifieke problemen van kleine, eilandeconomieën in het gebied van de Stille 
Oceaan. Deze landen hebben ongetwijfeld de neiging zich te richten op de 
snelgroeiende economieën van de "Pacific Rim" met steun van Australië en Nieuw-
Zeeland. Tegelijkertijd vergen hier specifieke problemen inzake vervoer en 
42 
HOOFDSTUK III 
communicatie enerzijds, milieu en behoud van de natuurlijke bronnen, de voornaamste 
hulpbron die kan worden geëxploiteerd, anderzijds bijzondere aandacht. 
Uit de in dit eerste deel uiteengezette analyses blijkt dat de 
samenwerkingsbetrekkingen tussen de EU en de ACS-landen van nu af aan in een 
totaal ander internationaal klimaat tot stand moeten komen waarbij ook rekening moet 
worden gehouden met een ingrijpende verandering van de Europese Unie en zeer 
uiteenlopende sociaal-economische en politieke ontwikkelingen in de verschillende 
landen van de ACS-zone. Geconfronteerd met een verlies aan legitimiteit, dat het 
beginsel van ontwikkelingshulp op losse schroeven stelt, en tegen de achtergrond van 
begrotingsbeperkingen en de Europese sociale crisis moet het aan de hand van de 
lering die kan worden getrokken uit de successen en mislukkingen in het verleden 
mogelijk zijn de doelmatigheid en het effect van de samenwerking te verbeteren. 
Voor de Unie zal het er vooral om gaan de individualistische tendenties binnen de 
perken te houden en de fundamentele solidariteit te onderstrepen. Daartoe moet de 
Unie zich vooral ten doel stellen "het beter te doen" en ervoor te zorgen dat haar 
samenwerking met de ACS-landen meer kansen krijgt te slagen. Vele recente 
communautaire initiatieven houden dat doel voor ogen en men moet erop uit zijn te 
bezien welke verworvenheden men van een beleid met vele facetten wil behouden. 
Anderzijds zullen er vele parameters op losse schroeven moeten worden gesteld. De 
Unie zal lange-termijn-politieke keuzen moeten maken en verschillende opties moeten 
overwegen. 
* 
* * 
HOOFDSTUK IV 
TWEEDE DEEL: IDEEËN VOOR DE EU-ACS-BETREKKINGEN 
OP DE DREMPEL VAN DE 21e EEUW 
HOOFDSTUK IV. OP WEG NAAR EEN NIEUW PARTNERSCHAP 
Op de drempel van de 21e eeuw zullen de Europese Unie en de ACS-landen de 
grondslagen moeten leggen voor een nieuw partnerschap, waarin met verschillende 
aspecten rekening wordt gehouden: 
- er moet aan de wensen van de Europeanen tegemoet worden gekomen via het maken 
van lange-termijn-politieke keuzen; 
- er moet worden voldaan aan de absolute noodzaak van versterking van de politieke 
dimensie van de betrekkingen EU-ASC om hieraan een nieuwe dynamiek te geven; 
- het samenwerkingskader moet worden opengebroken om een Europees antwoord te 
geven dat beter is afgestemd op de huidige behoeften van de ACS-landen, hun 
particuliere sectoren en hun burgermaatschappijen; 
- het geografisch kader van de samenwerkingsovereenkomst moet eventueel worden 
herzien; 
- er moeten op Europees niveau verhoogde samenhangsinspanningen worden verricht. 
A. De plaats die het EU-ACS-partnerschap in het buitenlands beleid van de Unie 
inneemt 
De- Europese Unie speelt een zeer belangrijke rol op het internationale toneel. Zij is 
het voornaamste handelsblok (de EU neemt 20% van de internationale handel19 voor 
haar rekening en een derde van haar invoer is afkomstig uit de ontwikkelingslanden) 
en er is voor haar een belangrijke rol weggelegd in de multilaterale fora, met name in 
de WTO en, op het niveau van de Lid-Staten, in de instellingen van Bretton Woods. 
Op politiek niveau streeft de Unie naar ontwikkeling van haar actiecapaciteit. Ook is 
de Unie sedert lange tijd de voornaamste leverancier van ontwikkelingshulp en is haar 
aandeel in de internationale hulpinspanningen de afgelopen jaren toegenomen, met 
name omdat de Verenigde Staten aanzienlijk minder inspanningen op dit terrein zijn 
gaan verrichten. 
De Unie heeft de middelen om de ongelijkheden op ontwikkelingsgebied te 
verminderen; het is haar taak om met het oog hierop een actief en coherent 
ontwikkelingsbeleid uit te stippelen. De EU-ACS-betrekkingen passen in de 
wereldwijde activiteiten van de internationale .gemeenschap die terugdringing van de 
armoede in de wereld ten doel hebben. 
19 Het handelsverkeer binnen de EU niet meegerekend. 
44 
HOOFDSTUK IV 
Afgezien ' van de fundamentele rechtvaardigingen om een Europees 
ontwikkelingsbeleid als essentieel aspect van de identiteit van de Unie te voeren, zijn 
hiervoor ook nog redenen verband houdende met de objectieve belangen van de 
Europeanen aan te voeren. Deze belangen zijn met name van bijzondere betekenis wat 
betreft de ACS-landen, en speciaal de Afrikaanse landen ten zuiden van de Sahara. 
Het relatieve falen Afrika te ontwikkelen, geeft aanleiding tot een zeker scepticisme 
ten aanzien van de efficiëntie van de internationale en met name de Europese 
samenwerking, ja zelfs ten aanzien van de reële mogelijkheden dit continent te 
ontwikkelen. 
Wat evenwel de op lange termijn te maken keuzen betreft, werpen de motiveringen 
voor en de inzet van een nieuwe samenwerkingsrelatie tussen de EU en de ACS-
landen vragen op die essentieel zijn voor Europa en de Europese burger. Voor de Unie 
gaat het in de huidige en voorzienbare internationale context om bevordering van: 
- vrede en stabiliteit, door te verhinderen dat er instabiele zones in de wereld ontstaan 
of blijven bestaan. De tendentie tot marginalisering van hele samenlevingen en de 
consequentie hiervan, politieke destabilisering en structuurverlies van staten, moet 
absoluut worden gekeerd. Samenwerking kan en moet bijdragen aan de instandhouding 
en de ontwikkeling van de rechtsstaat in alle landen en ervoor zorgen dat er een 
bevredigende graad van sociale samenhang blijft bestaan; 
- doelmatigere internationale samenwerking met het oog op de beheersing van 
wereldwijde dreigingen. De Europese samenlevingen krijgen steeds meer te maken 
met toegenomen migratoire druk, die voornamelijk het gevolg is van de 
ontwikkelingsverschillen en vraagt om een coherent politiek antwoord. De uitbreiding 
van het terrorisme, de strijd tegen illegale handel, de beperking van pandemieën, zijn 
eveneens belangrijke zaken die niet eenzijdig door de EU kunnen worden aangepakt. 
De Unie moet pogen een zo groot mogelijk aantal landen ertoe te brengen hun 
verantwoordelijkheid te aanvaarden en deel te nemen aan de beheersing van de 
wereldwijde problemen; 
- solidariteit. De bestrijding van absolute armoede en de strijd voor eerbiediging van 
de democratie, de burger- en politieke rechten alsmede economische, sociale en 
culturele rechten vragen om grensoverschrijdende samenwerking; 
- economische ontwikkeling en het wederzijds belang. De Unie kan de landen die 
thans ten opzichte van het internationale economische stelsel zijn gemarginaliseerd, 
helpen interne capaciteiten te ontwikkelen en de basisvoorwaarden voor duurzame 
ontwikkeling te scheppen; zij kan de ontwikkelingsprocessen in de meest ontwikkelde 
landen begeleiden, het tempo van hun economische en sociale vooruitgang versnellen 
en hun harmonieuze opneming in de wereldeconomie bevorderen. Wellicht gaan de 
ACS-landen in de nabije toekomst grote economische groei kennen. Het zou 
kortzichtig zijn om de invloed van Europa in deze landen te verminderen; 
- de sociale en milieu-aspecten van ontwikkeling. De Unie heeft er groot belang bij 
een ontwikkelingswijze te bevorderen i) die sociale vooruitgang, eerbiediging van de 
45 
HOOFDSTUK IV 
mensenrechten en met name de sociale grondrechten garandeert en ii) attent is op 
problemen, zoals milieudegradatie en vernietiging van de natuurlijke rijkdommen. Bij 
het ontbreken van een beleid dat bewust is toegespitst op sociale ontwikkelings- en 
milieubeschermingsdoelen dreigen de beperkingen, maar ook de mogelijkheden van 
het nieuwe internationale economische klimaat te leiden tot een ontwikkelingswijze 
die onverenigbaar is met de Europese politieke en sociale waarden. Er dient dan ook 
te worden gezorgd voor samenhang tussen de binnen de Unie nagestreefde 
doelstellingen en de invloed die de Unie kan hebben op de ontwikkelingswijze in 
bepaalde regio's van de wereld. 
B. Het nieuw leven in blazen aan het EU-ACS-partnerschap via versterking van 
de politieke dimensie hiervan 
Door de jaren heen is een originele relatie EU-ACS opgebouwd die een "cultuur" met 
essentiële verworvenheden heeft doen ontstaan. Deze cultuur is in hoge mate 
gebaseerd op een partnerschap tussen elk ACS-land en de Unie. In verband met de 
nieuwe internationale ontwikkelingen zou dit partnerschap niet moeten worden 
verzwakt, maar juist worden versterkt via verdieping van het wederzijds politiek 
engagement. 
De ervaring met partnerschap opgedaan in het kader van de Overeenkomst van Lomé 
stuitte op een aantal moeilijkheden die in hoofdstuk II.B worden behandeld. Het is 
namelijk moeilijk gebleken de oorspronkelijke opzet, die was gebaseerd op het 
beginsel van gelijkwaardige partners, te concretiseren, omdat de institutionele zwakte 
van de begunstigde landen, hun afhankelijkheid van hulp, de vele gestelde 
voorwaarden door en de tendentie van de Gemeenschap èn andere crediteuren om de 
plaats in te nemen van de falende partner, tendentie die wordt ingegeven door een 
toenemende drang naar efficiëntie, het beginsel van partnerschap sterk hebben 
uitgehold. 
Partnerschap blijft ongetwijfeld de ideale vorm van een samenwerkingsrelatie en bij 
iedere toekomstige overeenkomst tussen de EU en de ACS zou erop moeten worden 
toegezien dat het in ere wordt hersteld. Dit betekent dat de samenwerkingsmodaliteiten 
ingrijpend moeten worden gewijzigd en de verschillende mogelijke opties goed tegen 
elkaar moeten worden afgewogen ten einde de noodzaak van het volgen van een 
gedifferentieerde aanpak, van het verzekeren van een voldoende mate van soepelheid, 
van het stellen van voorwaarden met het doel te stimuleren en van het blijk geven van 
een zekere selectiviteit te verzoenen met het doel, dat neerkomt op het verwezenlijken 
van een volwassen, verantwoordelijk, efficiënt en voorspelbaar partnerschap. 
De enorme uitdagingen waarvoor vele ACS-landen zich gesteld zien, rechtvaardigen 
het behoud van de specifieke kwaliteiten van de samenwerkingsrelatie, met name de 
voorspelbaarheid en het op een overeenkomst berustende karakter hiervan. Voortaan 
moet aan eerbiediging van dit "contract" evenwel een duidelijkere en reëlere 
wederzijdse politieke verbintenis worden verbonden. 
Voor het nieuw leven inblazen aan het partnerschap is dus versterking van zijn 
politieke dimensie nodig en wel in twee opzichten: 
46 
HOOFDSTUK IV 
- de eerste grondslagen voor een politiek deel werden gelegd door de invoering in 
Lomé IV en de herziene overeenkomst, van een clausule betreffende eerbiediging van 
de mensenrechten, die vergezeld gaat van een bepaling die opschorting van de 
overeenkomst ingeval van schending mogelijk maakt. Deze clausule heeft eveneens 
betrekking op de democratische beginselen, de consolidatie van de rechtsstaat en het 
goed bestuur van staatszaken. De overeenkomst voorziet in een overlegprocedure20 
wanneer een van deze verplichtingen niet wordt nagekomen. Deze benadering past in 
het algemene kader van het communautair beleid op het gebied van de mensenrechten 
en de fundamentele vrijheden21, dat een essentieel onderdeel vormt van de dialoog met 
de verschillende partners waarop het partnerschap met de derde landen is gebaseerd. 
Uit formeel oogpunt lijken de huidige teksten dus betrekkelijk volledig. Het in praktijk 
brengen van dit politieke deel werpt evenwel enkele vragen op voor het beheer van de 
samenwerking in verband met de vraag welke criteria moeten worden toegepast en 
welke de gevolgen zullen zijn van het te vormen politieke oordeel - de extreme 
gevallen waarin er sprake is van opschorting van de Europese samenwerking buiten 
beschouwing gelaten -; 
- in het kader van de toeneming van georganiseerd geweld en gewapende conflicten in 
Afrika ten zuiden van de Sahara met alle gevolgen op humanitair, sociaal, economisch 
en milieugebied vandien en de uitdagingen die' zij voor elk ontwikkelingsbeleid 
vormen, heeft de Commissie een voorstel uitgewerkt ter ontwikkeling van een 
Europees beleid ter voorkoming en oplossing van conflicten22. Vraagstukken, zoals de 
totstandbrenging van preventieve diplomatie, de middelen voor uitgebreidere politieke 
samenwerking en permanente politieke analyse, zullen aan de orde moeten worden 
gesteld. De Commissie stelde een algehele strategie voor via welke gecoördineerde 
actie op politiek niveau en op het niveau van de ontwikkelingssamenwerking mogelijk 
is; het einddoel is "structurele stabiliteit", een begrip dat de doelstellingen duurzame 
economische en sociale ontwikkeling, democratie en eerbiediging van de 
mensenrechten, de totstandbrenging van levensvatbare politieke structuren en het 
vermogen wijzigingen tot stand te brengen zonder zijn toevlucht te nemen tot geweld 
omvat. 
Op deze twee terreinen zouden hechtere politieke betrekkingen tussen de EU en de 
ACS-landen moeten kunnen worden ontwikkeld, hetzij globaal met al deze landen, 
hetzij op gedifferentieerde wijze met sub-regionale groepen of andere groepen landen. 
20 
21 Behalve bij bijzondere urgentie. 
COM(9 5) 567 "De Europese Unie en de externe aspecten van het 
mensenrechtenheleid: een overzicht dat de periode van het Verdrag van Rome 
tot het Verdrag van Maastricht en de periode daarna bestrijkt". 
Zie SEC(96) 332 "De Europese Unie en de conflictsituaties in Afrika: 
vredestichting, conflictpreventie en daarmee verband houdende maatregelen". 
47 
HOOFDSTUK IV 
Versterking van de politieke dimensie heeft velerlei gevolgen. Zijn de partners daar 
klaar voor? 
In dit verband moeten er drie aspecten worden onderscheiden: 
1. Het wederzijds politiek engagement dat aan een nieuw partnerschap ten grondslag 
ligt. 
Van de zijde van de EU zal er in het gemeenschappelijk buitenlands beleid plaats 
worden ingeruimd voor de politieke dialoog met de ACS-landen. De vele conflicten in 
Afrika ten zuiden van de Sahara zijn zowel de oorzaak als het gevolg van het gebrek 
aan ontwikkeling. Zij moeten zowel aan een politieke als aan een sociaal-economische 
analyse worden onderworpen. 
De nodige wijzigingen en hei-vormingen in de ACS-landen kunnen slechts 
plaatsvinden wanneer het politieke en sociale bestel ingrijpend worden veranderd. De 
steunmaatregelen van de EU voor het economisch beleid en de institutionele 
hervormingen kunnen belangrijke politieke gevolgen voor deze landen hebben; de met 
samenwerking opgedane ervaring heeft voorts geleerd dat deze steun slechts adequaat 
blijkt, wanneer aan bepaalde, met name politieke, voorwaarden wordt voldaan. 
Verdieping van de politieke dialoog is van nu af aan een voorwaarde voor verhoging 
van de efficiënte van de EU-ACS-samenwerking: een hechte politieke relatie die het 
mogelijk maakt de essentiële vraagstukken van bestuur, democratisering en 
mensenrechten en de rechtsstaat op minder formalistische, eerlijkere en dus 
efficiëntere wijze aan te pakken, lijkt nu een absolute voorwaarde, indien Europa zijn 
samenwerkingsbeleid meer kans van slagen wil geven. 
2. De vorm van de politieke dialoog. 
Allereerst moet aandacht worden besteed aan de geografische vorm van de politieke 
dialoog, die multilateraal, bilateraal of sub-regionaal kan zijn. Hiermee komen wij 
opnieuw uit bij het in hoofdstuk IV.D behandelde. 
De vorm houdt ook nauw verband met de prioriteiten van de dialoog, die kunnen 
liggen op het gebied van de interne veiligheid, de migratieproblematiek, de strijd tegen 
illegale handel... 
Ten slotte houdt de vorm nauw verband met het niveau van de dialoog (ministeriële 
bijeenkomsten en technische werkgroepen) afhankelijk van de mate van samenwerking 
die wordt nagestreefd. 
3. De banden tussen het politieke deel en het deel samenwerking. 
Hoewel zij op termijn complementair zijn, gelden er voor de GBVB-doelen en de 
ontwikkelingssamenwerkingsdoelen volledig verschillende termijnen. Mocht het 
samenwerkingsbeleid op enigerlei wijze ondergeschikt worden gemaakt aan de 
activiteiten op het gebied van het buitenlands beleid dan zou dat de 
48 
HOOFDSTUK IV 
ontwikkelingsdoelen in gevaar kunnen brengen die vragen om continue actie op 
middellange en lange termijn. Het verband tussen de beide delen moet worden 
verzekerd op grond van het algemene beginsel van samenhang van het buitenlands 
optreden van de Unie. 
Concreter gezegd zal verdieping van de politieke dimensie van de betrekkingen leiden 
tot bestudering van verschillende mogelijkheden die beogen: 
- de selectiviteit van de hulp te verhogen afhankelijk van niet alleen de behoeften, 
maar ook de institutionele en politieke keuzen van de landen; 
- de praktische modaliteiten van de samenwerking zo te organiseren dat het deze 
landen gemakkelijker wordt gemaakt zich in de hervormingen te vinden. 
Op deze beide kwesties wordt in hoofdstuk VI nader ingegaan. 
C. Het openbreken van het samenwerkingskader EU-ACS 
Het samenwerkingskader moet van nu af aan de ACS-landen niet alleen meer 
mogelijkheden bieden tot ontwikkeling van het handelsverkeer met de EU, maar ook 
met andere partners. 
In het licht van de opgedane ervaring en gezien de beperkingen en vooruitzichten in 
de ACS-landen ziet het ernaar uit dat de Unie deze opening kan vergemakkelijken 
door wijziging van het samenwerkingskader op de volgende vier manieren: 
- differentiatie. Het feit dat de situaties in de ACS-landen verschillend zijn, maakt het 
noodzakelijk dat het samenwerkingsbeleid van de Unie wordt gedifferentieerd. 
Momenteel kunnen niet alle landen een gestandaardiseerd politiek en economisch 
partnerschap met de EU aangaan. Er zal slechts sprake kunnen zijn van effectief 
partnerschap bij wederzijdse belangen, gemeenschappelijke doelen en prioriteiten en 
strikt geëerbiedigde wederkerige rechten en plichten. Differentiatie van het 
samenwerkingsbeleid en de samenwerkingsmodaliteiten is om redenen van efficiency 
absoluut noodzakelijk geworden; 
- verdieping van de dialoog over het beleid. De Europese partners en de ACS-landen 
moeten zich afvragen hoe de volgende twee eisen met elkaar kunnen worden 
verzoend: eigen verantwoordelijkheid van de begunstigde landen en de verplichting 
verslag uit te brengen aan de Europese burger over het gebruik van de 
samenwerkingsmiddelen. De dialoog over het beleid moet zijn gebaseerd op een 
tweeledige constatering: 1) ontwikkelingssamenwerking kan slechts doeltreffend zijn, 
wanneer zij een vastgesteld hervormingsproces, dat daadwerkelijk door de autoriteiten 
van het land in kwestie wordt uitgevoerd, ondersteunt; 2) de EU kan enkel modellen 
van economische en sociale organisatie ondersteunen die een bijdrage leveren aan de 
doelstellingen van haar samenwerkingsbeleid en die de politieke en sociale waarden 
vertegenwoordigen die zij wil bevorderen. Deze door de EU geformuleerde prioriteiten 
en doelstellingen zijn zeker niet onverenigbaar met de doelstellingen van de ACS-
samenlevingen, noch met de uitstippeling van voor de ACS-landen geschikte 
49 
HOOFDSTUK IV 
ontwikkelingsstrategieën. Niettemin is een akkoord over de prioritaire hervormingen 
en de aanvaarding van de nodige sociaal-politieke veranderingen slechts mogelijk via 
verdieping van de Euro-ACS-dialoog over het economisch en sociaal beleid en 
verbetering van de plaatselijke capaciteit het ontwikkelingsbeleid te analyseren en ten 
uitvoer te leggen. 
Via een doelmatiger dialoog zou de communautaire follow-up kunnen worden 
geconcentreerd op de resultaten van de samenwerking en de per sector geboekte 
voortgang in plaats van op de ingezette middelen. Een dergelijke benadering kan 
slechts geleidelijk worden geïnstalleerd, omdat zij tijd en middelen vergt. Ter 
zelfdertijd lijkt zij het enige alternatief voor de traditionele hulpacties die op lange 
termijn vruchten plegen af te werpen; 
- een samenwerking die bestemd is om te worden uitgebreid naar andere terreinen. De 
Europese en ACS-partners moet zich als uiteindelijk doel stellen de afhankelijkheid 
van hulp te verminderen en andere samenwerkingsvormen te ontwikkelen. Op 
terreinen, zoals wetenschap en technologie, onderwijs en opleiding, industriële en 
economische samenwerking dient de wederzijdse belangstelling te worden gewekt en 
te worden gestreefd naar de uitwisseling van ervaringen. De EU heeft in deze veel te 
bieden en kan een uitgebreid gamma samenwerkingsterreinen en instrumenten 
voorstellen. Voorts zal de samenwerking op de traditionele terreinen moeten worden 
voortgezet, met name op cultureel gebied, waar de Unie reeds zeer actief is. 
Dit alles kan evenwel niet het feit verhullen dat de armste landen nog lang behoefte 
zullen hebben aan buitenlandse hulp en dat het grootste deel van de financiële 
middelen derhalve voor hen zal moeten worden bestemd. 
een actievere deelneming van niet-overheidspersoneel aan de 
samenwerkingsbetrekkingen. mensen uit de particuliere sector en andere 
vertegenwoordigers van de burgermaatschappij (uit universitaire en 
verenigingskringen, ontwikkelings- en milieu-NGO's, consumentenverenigingen, ...). 
Een dergelijke deelneming, die niet beoogt officiële partners te weren, maar streeft 
naar complementariteit, moet op twee niveaus plaatsvinden: 
i) zij moet een efficiënte dialoog ontwikkelen met de sociale en economische 
gesprekspartners over de prioriteiten van de samenwerking, met name op de terreinen 
die rechtstreeks op hen van toepassing zijn; 
ii) zij moet bedoelde mensen betrekken bij de tenuitvoerlegging van bepaalde 
samenwerkingsacties, hetgeen het mogelijk zou maken het aantal tussenpersonen te 
verminderen, de programma's beter te focussen en hun doeltreffendheid en relevantie 
te verhogen. 
Deze verschillende aspecten van het partnerschap, de noodzaak de reële werking 
hiervan te verbeteren met partners wier verantwoordelijkheden uiteraard zeer 
uiteenlopend zijn, zullen het derhalve noodzakelijk maken dat er een ingrijpende 
verandering plaatsvindt wat betreft de opvatting omtrent en de inzet van de te 
gebruiken instrumenten en gereedschappen. 
D. Het geografisch toepassingsgebied van de samenwerkingsovereenkomsten: 
opties 
50 
HOOFDSTUK IV 
De "ACS-groep" is geen echte politieke of economische groepering, maar kwam tot 
stand in het kader van de betrekkingen met de Unie, voornamelijk op historische 
gronden. Thans hebben de leden van de ACS-groep belangen en 
ontwikkelingsmogelijkheden die in vele opzichten uiteenlopen wegens hun zeer 
verschillende inkomensniveaus en levensstandaards, hun economische structuren, hun 
handelsbeleid en de relatieve aantrekkingskracht die zij voor buitenlandse 
investeringen hebben. 
Is de ACS-groep in deze context voor de Unie nog steeds een in aanmerking komende 
partner? * 
Met andere woorden, men vraagt zich af of het unieke kader waarin thans de 
betrekkingen met de zeventig ACS-landen plaatsvinden, in stand moet worden 
gehouden, moet worden opgesplitst of uitgebreid? 
Bij de behandeling van deze vraag moeten vier overwegingen in acht worden 
genomen. 
In de eerste plaats is het voor een deel de taak van de ACS-landen zelf in deze hun 
positie te bepalen. Hun keus zal met name afhangen van hun wil tot versterking van 
hun eigen dialoogstructuren binnen de ACS, tot vaststelling van hun 
gemeenschappelijke doelen en belangen in de multinationale fora en ten aanzien van 
hun verschillende partners en tot verbetering van hun onderhandelingscapaciteit als 
politieke en economische groep op het internationale toneel buiten hun betrekkingen 
met de EU. 
In de tweede plaats zou het op grond van de constatering van de gevarieerdheid van 
de situaties binnen de ACS-groep en op grond van de wil de toekomstige 
samenwerking beter af te stemmen op de uiteenlopende behoeften evenwel 
noodzakelijk kunnen zijn de vorm van een eventuele samenwerkingsovereenkomst te 
wijzigen. Voorts zou wat de handelsbepalingen betreft een wijziging van het systeem 
van niet-wederkerige discriminerende preferenties, die momenteel aan de gezamenlijke 
ACS-landen worden toegekend, onvermijdelijk kunnen worden om de verenigbaarheid 
van het systeem met de WTO-regels te verzekeren. Deze preferenties zouden bij 
voorbeeld slechts hernieuwbaar kunnen worden voor de het minst ontwikkelde 
ontwikkelingslanden (zie de desbetreffende lijst van de Verenigde Naties), terwijl voor 
de overige ACS-landen over nieuwe bepalingen zou kunnen worden gedacht. Deze 
kwesties worden nader bezien in hoofdstuk V. Deze noodzakelijke differentiatie in het 
samenwerkingsbeleid behoeft evenwel niet tot het opgeven van het ACS-concept te 
leiden. De differentiatie zou namelijk slechts voor bepaalde delen van de relatie 
kunnen gelden (voor het handelsdeel, maar eventueel ook voor de aard van de 
financiële en technische samenwerkingsinstaimenten en de omvang van de hulp). 
Maar de differentiatie zou ook radicaler kunnen zijn en afzonderlijke overeenkomsten 
tot gevolg kunnen hebben. De differentiatie, waardoor de samenwerking in het kader 
van Lomé IV bis, afhankelijk van de verschillende instrumenten reeds wordt 
gekenmerkt, zal hoe dan ook explicieter moeten worden. 
In de derde plaats zullen de doelstellingen van de Unie, haar opvatting over 
ontwikkeling en de rol van samenwerking niet alleen de inhoud van de nieuwe 
51 
HOOFDSTUK IV 
overeenkomst(en) bepalen, maar ook hun geografische configuratie. Nu is het zo dat 
de schepping van politieke en economische ruimten die de nationale grenzen 
overschrijden, stap die voor Europa noodzakelijk werd geacht, dit ook voor de ACS-
landen is. Regionale samenwerking en integratie lijken wenselijk, niet alleen wegens 
de in het algemeen onvoldoende economische dimensie van vele ACS-landen, maar 
ook omdat een dergelijke keuze de politici ertoe kan aanzetten strategischere 
maatregelen met het oog op de ontwikkeling van hun economieën te nemen. Aldus 
zouden ook de voor de invoering van een markteconomie en de wegwerking van de 
vaak op nationale basis georganiseerde nepotistische structuren noodzakelijke sociaal-
economische hervormingen kunnen worden bespoedigd. 
Ten slotte is een ander aspect, dat zou kunnen leiden tot het beginsel van graduatie. 
het idee dat samenwerkingsbetrekkingen weliswaar op permanente basis moeten 
kunnen worden opgezet en verdiept, maar dat de afhankelijkheid van buitenlandse 
hulp daarentegen geleidelijk moet worden verminderd naarmate er voortgang kan 
worden geboekt met de terbeschikkingstelling van interne middelen en met de 
verbetering van de geschiktheid en geloofwaardigheid van een land om buitenlandse 
particuliere investeringen aan te trekken. 
In het licht van deze overwegingen kunnen vier opties worden overwogen: 
1) een aangepaste status quo: een algemene overeenkomst met gedifferentieerde 
modaliteiten. Een eerste optie zou zijn handhaving van het beginsel van een algemene 
overeenkomst EU-ACS, die evenwel voorziet in verschillende modaliteiten, afhankelijk 
van de vraag hoe het ontwikkelingsniveau van de begunstigde landen zich ontwikkelt. 
In het gemeenschappelijk gedeelte zouden de basiskenmerken worden vastgesteld 
(doelstellingen, beginselen, institutionele bepalingen, duur van de overeenkomst) en 
zouden bepaalde delen van de relatie aan de orde komen (de politieke dialoog, 
veiligheidsvraagstukken, de voorwaarden voor het krijgen van toegang tot financiële 
en technische samenwerking). De commerciële bepalingen zouden, evenals de 
prioriteiten en de beheermodaliteiten van de financiële en technische samenwerking, 
daarentegen worden gedifferentieerd. 
2) algemene overeenkomst, aangevuld door bilaterale overeenkomsten. Via een 
algemene overeenkomst, waarin algemene verbintenissen zijn vervat, aangevuld door 
per land - of eventueel per groepen landen, in het geval van Afrika ten zuiden van de 
Sahara - gesloten bilaterale overeenkomsten zal het zeker mogelijk zijn de actie van 
de EU afhankelijk van de omstandigheden beter aan de verschillende landen aan te 
passen. 
3) opsplitsing van Lomé in regionale overeenkomsten. Een derde optie zou vervanging 
van de overeenkomst door een geheel van regionale overeenkomsten zijn. Deze koers 
zou volledig in overeenstemming zijn met de algemene in de afgelopen jaren in haar 
buitenlandse betrekkingen door de EU gevolgde aanpak van naar regio en sub-regio 
gedifferentieerde strategieën. Binnen de ACS-zone vormt Afrika ten zuiden van de 
Sahara duidelijk een belangrijke regio voor Europa. In bepaalde sub-regio's zouden de 
vorderingen geboekt met de regionale samenwerking voorts het overwegen van de 
sluiting van sub-regionale overeenkomsten mogelijk maken. 
52 
HOOFDSTUK IV 
De landen van het Caribisch gebied zijn nu reeds op verschillende regionale en sub­
regionale niveaus georganiseerd. Op termijn zou de EU zich ten doel kunnen stellen 
de samenwerking met deze landen in te passen in het kader van de betrekkingen die 
zij met Latijns-Amerika heeft ontwikkeld. Ook zou de Unie samenwerking kunnen 
voorstellen die tot alle landen van het Caribisch gebied wordt uitgebreid. In dit 
verband zou de associatie van Caribische staten, een nog in staat van wording 
verkerende, maar zeer ruim opgezette organisatie, waarin zevenendertig landen van het 
Caribisch gebied zijn verenigd, een passend kader kunnen bieden. De zeer 
uiteenlopende ontwikkelingsniveaus binnen deze regio, de kwetsbaarheid op grond van 
het insulaire karakter, van deze landen en de fragmentatie van de economieën, de 
specifieke problemen die zich er voordoen, met name op het gebied van drugs, het 
milieu, migratiestromen en democratische veranderingen (Haïti en Cuba), zouden 
evenwel aanleiding moeten geven tot een bijzondere aanpak zowel op het gebied van 
het buitenlands- en veiligheidsbeleid - de EU is "lijfelijk" en strategisch aanwezig in 
de regio23 - als op ontwikkelingssamenwerkingsgebied. 
De ACS-landen in de Stille Oceaan maken allen deel uit van zowel op economisch en 
politiek als op technisch gebied betrekkelijk ontwikkelde regionale organisaties. Voor 
een doeltreffende samenwerking met deze regio van de wereld zou het 
samenwerkingskader moeten worden uitgebreid tot andere insulaire staten van de Stille 
Oceaan. In dit uitgebreide kader ligt het communautaire belang op twee precieze 
terreinen: de bescherming van het milieu en de belangrijke natuurlijke rijkdommen 
waarover deze regio beschikt, en bevordering van het handelsverkeer, met name met 
de APEC-landen24. 
4) overeenkomst met de minder ontwikkelde landen. Een laatste optie zou een 
samenwerkingsovereenkomst met de minder ontwikkelde landen zijn, die eventueel 
zou kunnen worden opengesteld voor de minder ontwikkelde landen buiten de ACS, 
en het overwegen van andere soorten overeenkomsten met de landen die geen minder 
ontwikkelde landen zijn. Formeel, dat wil zeggen op het niveau van de institutionele 
maatregelen, kan de wens om rekening te houden' met het ontwikkelingsniveau en de 
behoeften van elk land bij het vaststellen van het soort voorgestelde samenwerking 
namelijk slechts worden gebaseerd op een gemaakt onderscheid tussen landen die 
minder ontwikkeld zijn en landen die dat niet zijn. Een genuanceerdere inachtneming 
van de situatie van elk land zal, zoals dat thans reeds gedeeltelijk gebeurt, kunnen 
plaatsvinden in de praktijk van de financiële en technische samenwerking. 
23 
24 Franse departementen in Amerika, Britse en Nederlandse landen en gebieden 
overzee. 
De Aziatisch-Pacifische Samenwerkingsraad heeft achttien leden: Australië, 
Brunei Darussalam, Canada, Chili, de Volksrepubliek China, Hongkong, 
Indonesië, Japan, de Republiek Korea, Maleisië, Mexico, Niemv-Zeeland, 
Papoea Nieirw-Guinea, de Filippijnen, Singapore, Taiwan, Thailand en de 
Verenigde Staten. 
HOOFDSTUK IV 
Deze optie kan weliswaar op commercieel gebied een zekere relevantie vertonen, maar 
op het gebied van de politieke dialoog en de andere samenwerkingsgebieden (steun 
aan het sociaal-economisch beleid, wetenschappelijke samenwerking, milieu, enz.) lijkt 
zij moeilijk uitvoerbaar. 
E. De coördinatie van de Europese partners: opties 
Uit de betrekkingen van de EU met de ACS-landen sprak vanaf het begin de wil tot 
een globale aanpak, immers de voornaamste instrumenten van communautaire actie -
het handelsbeleid en de hulp - werden in eenzelfde contractueel kader opgenomen. 
Voorts werden vanaf 1990 bepalingen betreffende eerbiediging van de mensenrechten, 
de rechtsstaat, goed bestuur van staatszaken en het beginsel van een politieke dialoog 
in de samenwerkingsovereenkomst ingelast. 
De geïntegreerde aanpak heeft het voordeel een coherent gebruik van de verschillende 
betrokken instrumenten voor samenwerking en dialoog in de hand te werken. De 
draagwijdte van de Europese samenwerking werd evenwel met name beperkt door drie 
factoren .verband houdende met de activiteiten van de EU: de niet altijd voorziene 
gevolgen voor de ACS-landen van het beleid van de Gemeenschap of de Lid-Staten 
dat geen ontwikkelingssamenwerking is, de verminderde doelmatigheid en de 
moeilijkheden ondervonden door de hulp ontvangende landen als gevolg van 
onvoldoende coördinatie tussen de Lid-Staten onderling en tussen de Lid-Staten en de 
Gemeenschap, de in de huidige internationale context steeds sterker gevoelde 
ontoereikendheid van de opstelling en de gemeenschappelijke politieke actie van de 
Europese landen ten opzichte van de ACS-landen. 
In welke mate kan de Unie de samenhang - in ruime zin - van haar actie ten aanzien 
van de ACS-landen verbeteren? 
Het is duidelijk dat de in punt B vermelde versterking van de politieke dimensie van 
het partnerschap een sleutelelement in het debat over de samenhang in ruime zin 
vormt. Naast deze fundamentele dimensie kunnen nog twee aspecten worden vermeld: 
de samenhang van het overige communautaire - en nationale - beleid met de 
ontwikkelingsdoelstellingen, en de complementariteit en coördinatie van het 
ontwikkelingsbeleid van de Gemeenschap en van de Lid-Staten. Op deze twee 
aspecten werd breedvoerig ingegaan in de mededeling van de Commissie van 199225; 
effect van de sedertdien door de EU genomen maatregelen is evenwel nog steeds te 
gering en ook is er nog steeds een gebrek aan samenhang en coördinatie. 
Wat de samenhang in strikte zin betreft, dat wil zeggen het extern effect van ander 
beleid dan ontwikkelingssamenwerking, deze kan hoe dan ook niet het voorwerp van 
een internationale verbintenis van de Gemeenschap vormen. Samenhang blijft een 
SEC(92) 915 van 15 mei 1992 "Het ontwikkelingssamenwerkingsbeleid in het 
jaar 2000" en Verklaring van de Raad van november 1992 over hetzelfde 
onderwerp. 
54 
HOOFDSTUK IV 
politiek moeilijk begrip, omdat interne en externe doelstellingen nog wel eens met 
elkaar in strijd kunnen zijn of in het kader van met andere landen aangegane 
betrekkingen nog wel eens in de weg kunnen zitten. Het Verdrag betreffende de 
Europese Unie geeft antwoord in deze uitsluitsel door het beginsel van samenhang 
voor te schrijven, met name op het gebied van het externe optreden (artikel C van het 
Verdrag), en wel voor wat de ontwikkelingssamenwerking betreft op expliciete wijze 
(artikel 130 V). Dit vraagstuk is herhaaldelijk door de Commissie en de Raad26 aan de 
orde gesteld en in dit verband werd steeds een aanpak per geval gevolgd. 
Wat daarentegen de coördinatie van de Europese partners betreft, kunnen verschillende 
mogelijkheden ter verbetering van de situatie worden overwogen. Naast de in 
hoofdstuk I.C vermelde coördinatie-inspanningen, die op operationeel niveau, op het 
niveau van de koers van het sectorieel beleid en in de internationale fora moeten 
worden verricht, zou de Unie kunnen overwegen om: 
- hetzij een algemene Europese strategie ten aanzien van de ACS-landen uit te 
stippelen, die zowel de Lid-Staten bij hun nationale acties als de Gemeenschap zou 
binden. Het zou hierbij niet gaan om een sterkere "communautarisering" van de 
ontwikkelingssamenwerking, maar om een onderlinge aanpassing van de strategieën. 
Het streven naar grotere complementariteit tussen de verschillende nationale en 
Europese steunacties, een in het Verdrag vastgelegd beginsel, zal worden 
vergemakkelijkt door het bestaan van een gemeenschappelijk referentiekader; 
- hetzij in de nieuwe samenwerkingsovereenkomst(en) te voorzien in een informatie-, 
bewakings- en coördinatiemechanisme op de sleutelterreinen van steunverlening door 
de Lid-Staten en de Gemeenschap. Het zou nierbij gaan om een verbintenis van de 
Unie tot verhoogde coördinatie. 
Het doel van deze beide opties zal niet het uniform maken van het Europese 
samenwerkingsbeleid zijn, het bestaan en de variëteit waarvan een bewijs van 
pluralisme zijn maar vooral enerzijds verbetering van het effect en de efficiëntie van 
de Europese ontwikkelingsacties en verzekering van het effect van een kritische massa 
en anderzijds het op expliciete wijze aanvaarden van de dienovereenkomstige politieke 
verantwoordel ijkheid. 
Verhoogde Europese coördinatie kan het boeken van vorderingen betekenen met de 
coördinatie-inspanningen op het niveau van de gezamenlijke donors en binnen het 
multilaterale systeem, in het kader van de tijdens de recente Top van de G7 
overeengekomen institutionele toenadering, die bijzondere aandacht besteedt aan 
Afrika, met name op basis van het in maart 1996 aangekondigde initiatief van de 
Verenigde Naties voor Afrika. 
26 Zie met name de conclusies van de Raad Ontwikkeling van 25 november 1994 
en 20 december 1995. 
55 
HOOFDSTUK V 
HOOFDSTUK V. OPTIES VOOR EEN NIEUW BELEID VOOR DE 
SAMENWERKING VAN DE EU MET DÉ ACS-LANDEN 
Het is niet zo dat met het aanbreken van het jaar 2000 alle onderdelen van het huidige 
samenwerkingsbeleid opeens komen te vervalIen. Integendeel, een groot deel van de in 
de loop der tijd'uitgestippelde richtsnoeren, in het bijzonder die van de laatste jaren, 
moeten bevestigd en in sommige gevallen verdiept worden. Het samenwerkingsbeleid 
is voortdurend in beweging, op talrijke gebieden worden langzamerhand nieuwe 
benaderingen ingevoerd en men moet inzien dat die juist zijn. 
Aan de hand van deze recente richtsnoeren, en rekening houdend met de algemene 
doelstellingen die de Unie krachtens het Verdrag met haar ontwikkelingssamenwerking 
moet nastreven, met de ervaringen met de Overeenkomst van Lomé en de beperkingen 
en mogelijkheden van de ACS-landen voor de toekomst, moet de toekomstige 
samenwerking tussen de EU en de ACS-landen deze landen steunen in hun pogingen 
om de voorwaarden voor duurzame ontwikkeling te scheppen. Deze voorwaarden zijn 
zowel van politieke en economische als sociale aard. Een betere concurrentiepositie 
van de ACS-landen, die onontbeerlijk is voor verhoging van de werkgelegenheid en 
van de levensstandaard in het algemeen, kan worden bevorderd met een reeks 
maatregelen op het gebied van het externe beleid - voor ontwikkeling en diversificatie 
van het economische en handelsverkeer - en het binnenlandse beleid - voor verbetering 
van de aanbodcapaciteit. Uitgaande van deze vaststelling zou het EU-
samenwerkingsbeleid rondom drie zwaartepunten kunnen worden opgebouwd: 
- de economische en sociale dimensie. Verlichting van de armoede staat centraal in 
talrijke acties die de EU in het kader van haar financiële samenwerking heeft 
ondernomen. Vele ACS-Staten horen nog steeds bij 's werelds armste landen en om 
hun stagnatie en marginalisering tegen te gaan is een hele reeks sectorale en algemene 
beleidsvormen nodig. Verschillende opties kunnen worden overwogen om het 
actieterrein van de EU voor economische groei, investeringen en de particuliere sector, 
sociale ontwikkeling en vermindering van de armoede te verruimen. 
- de institutionele dimensie en steun aan de overheidssector. De wijze waarop de staat 
zich van zijn functies kwijt, de kwesties van "behoorlijk bestuur" en politiek en 
economisch beheer blijken in talrijke ACS-landen vaak essentieel om de voorwaarden 
voor ontwikkeling tot stand te brengen. Naast een essentiële politieke dimensie, die 
vraagt om versterking van de politieke dialoog EU-ACS, zoals in hoofdstuk VI.B is 
aangegeven, zitten aan deze problemen tevens belangrijke "technische" aspecten die in 
het kader van de samenwerking moeten worden aangepakt. Iedereen is het er 
tegenwoordig over eens dat een samenwerkingsbeleid altijd gepaard moet gaan met 
steun voor institutionele hervormingen en capaciteitsopbouw. Zeker, de EU is op dit 
gebied reeds actief. Maar zij zou kunnen overwegen haar steun voor de hervorming 
van het institutionele en juridische kader en capaciteitsopbouw bij de 
overheidsdiensten te versterken. Verbetering van de overheidscapaciteit is namelijk een 
actiegebied waarvan men grote resultaten kan verwachten, omdat dit in veel ACS-
landen rechtstreeks te maken heeft met het beheer van een groot deel van de hulp en 
vaak bepalend is voor het effect en de levensvatbaarheid daarvan. 
56 
HOOFDSTUK V 
handel en investeringen. Het Lomé-handelsakkoord waarin de nadruk ligt op 
preferentiële tarieven en quota, is ontoereikend gebleken om de ACS-landen, in 
tegenstelling tot de MOL-groep die veel betere resultaten behaalde, in staat te stellen 
hun aandeel op de wereldmarkt van goederen, diensten en kapitaal te handhaven, laat 
staan verbeteren. Tariefvoordelen zijn dus niet voldoende en ook niet noodzakelijk 
voor goede exportresultaten en groei. De factoren aan de aanbodzijde, met name goed 
beheer en een gezond macro- en micro-economisch beleid, stabiele, trefzekere en 
doeltreffende beleidsvormen inzake binnenlandse handel en investeringen geven, veel 
meer dan unilaterale tariefpreferenties, de doorslag wanneer het gaat om goede 
resultaten op het gebied van export en economische groei. Gezien het geringe effect 
van de "Lomé-preferenties", de voorspelbare uitholling van de preferentiemarges en de 
noodzaak bepalingen uit te stippelen die voldoen aan de nieuwe WTO-regels, is het 
noodzakelijk te onderzoeken welke opties de EU en de ACS-landen ter beschikking 
staan voor het vaststellen van nieuwe handelsregelingen. Hét beoogde doel is bij te 
dragen aan een betere integratie van de ACS-landen in het internationale economische 
en handelsverkeer, deze landen te helpen hun ontwikkelingsmogelijkheden beter te 
benutten en het gevaar van toenemende marginalisering af te wenden. 
In elk van de hierboven genoemde samenwerkingsgebieden heeft de Gemeenschap 
reeds haar sporen verdiend, zij het in uiteenlopende mate. Wij geven hiervan een kort 
overzicht, onder verwijzing naar de teksten van de Raad die voor deze gebieden het 
belangrijkst worden geacht. Maar ook nieuwe opties moeten worden overwogen, hetzij 
uit institutionele noodzaak - zoals bij de handelsbepalingen -, hetzij om de actie van 
de EU te verdiepen, versterken en uiteindelijk doeltreffender te maken in het licht van 
de oogmerken die zij met haar beleid voor ontwikkelingssamenwerking nastreeft. 
A. De sociaal-economische dimensie 
In de hoofdstukken I en III is erop gewezen dat de economische en sociale 
ontwikkelingsvoorwaarden volop in beweging zijn, internationaal en binnen de ACS-
landen. Met name de roep om democratisering en meer participatie van de particuliere 
sector en de burgersamenleving wordt steeds sterker. De ACS-landen zijn voor het 
merendeel de richting van de markteconomie en vrije handel ingeslagen, spannen zich 
in om gunstigere voorwaarden te scheppen voor de ontwikkeling van de particuliere 
sector en erkennen de heilzame effecten van buitenlandse investeringen. Een aantal 
van hen heeft, met uiteenlopend succes en in verschillende mate, economische 
hervormingen in deze richting ondernomen. De particuliere investeerders zijn echter 
zeer terughoudend gebleven, en slechts in een beperkt aantal landen en sectoren 
kwamen buitenlandse investeringen van enige betekenis tot stand. Nochtans zijn de 
vooruitzichten op groei in een groot aantal landen verbeterd, maar de armoede is er 
hoegenaamd niet minder om geworden. De conclusie luidde dat het van belang is het 
hervormingsbeleid geloofwaardiger te maken en de komst van de van dat beleid 
verwachte gunstige effecten te bespoedigen door te werken aan een minder riskante en 
onstabiele economische omgeving. De vereiste economische en institutionele 
hervormingen moeten bovendien gepaard gaan met ingrijpende wijzigingen in de 
werking van de samenleving, wat uiteraard een langdurig en moeizaam proces is. 
57 
HOOFDSTUK V 
De ACS-landen hebben behoefte aan snellere economische groei. Maar tevens is er 
nog veel speelruimte om het effect van de groei qua verlichting van de armoede te 
verhogen. Deelneming van het gros van de bevolking aan de economische 
bedrijvigheid, toegang tot produktiemiddelen (grond, kapitaal en krediet, scholing, 
informatie) en sociale basisvoorzieningen (onderwijs, gezondheidszorg, voedsel, 
drinkwater), verbetering van de sociaal-economische situatie van vrouwen en jongeren, 
het zijn stuk voor stuk essentiële en elkaar aanvullende elementen van een beleid voor 
armoedebestrijding en horen in de eerste plaats bij de interne economische en sociale 
politiek. De rol van de samenwerking is de'noodzakelijke politieke evolutie in een 
land aan te moedigen en deze met financiële en technische bijstand te ondersteunen. 
Geen enkele actie voor verlichting van de armoede kan echt doeltreffend zijn en 
duurzame effecten sorteren indien een verbintenis en een duidelijke wil bij het 
ontvangende land ontbreekt. 
Het begrip duurzame ontwikkeling waarin de mens centraal moet staan, is de 
afgelopen jaren in internationaal verband uitgebreid besproken; met name tijdens de 
grote internationale conferenties van Rio, Cairo, Kopenhagen, Peking en Rome27 heeft 
een groot aantal landen gemeenschappelijke beginselen en waarden aangenomen en 
prioriteiten voor actie aangewezen. De algemene strategie en het economisch en 
sociaal beleid zijn dus reeds in grote lijnen uitgestippeld. Waar het Europese 
gedachtengoed vandaan komt is duidelijk: de EU verwerkt in haar 
samenwerkingsbetrekkingen haar eigen visie op economische en sociale ontwikkeling, 
die op zijn beurt de vrucht is'van allerlei nationale ervaringen. Voor de EU is het dus 
thans zaak de meest doeltreffende middelen te vinden om de tenuitvoerlegging van 
deze strategieën en de naleving van de verkondigde beginselen te bevorderen. 
Uit de analyse van de sociaal-economische situatie in de ACS-zone blijkt tevens dat 
de verschillen tussen deze landen steeds groter worden. De EU moet gaan denken aan 
een variabel samenwerkingsmodel dat, naarmate een land of landengroep vordert op 
de weg van stabilisering en hervormingen, ruimte laat voor de overgang van een 
beleid dat gebaseerd is op steun voor het hervormingsproces naar een relatie die is 
uitgebreid tot nieuwe samenwerkingsgebieden en een meer gediversifieerd 
partnerschap, in de trant van wat de EU in andere ontwikkelingsregio's doet (meer 
geavanceerde economische samenwerking, wetenschappelijke en technische 
samenwerking, enz.). 
Dit is dus de invalshoek voor de inschatting van de opties inzake steun voor sociaal-
economische ontwikkeling: niet alleen strategische prioriteiten die per land verschillen, 
maar ook samenwerkingsgebieden die van land tot land anders kunnen zijn. 
Deze opties kunnen ingedeeld worden in twee hoofdcategorieën, die allebei 
gekenmerkt worden door een streven naar integratie: integratie van de ACS-landen in 
27 Top van de Aarde, Conferentie over Bevolkingskwesties, Wereldtop voor 
sociale ontwikkeling, Vrouwenconferentie, Voedseltop. 
58 
HOOFDSTUK V 
het internationale economische stelsel en integratie van arme bevolkingsgroepen in de 
economische en sociale bedrijvigheid. 
1. De economische groei stimuleren door de ontwikkeling van een concurrerende 
particuliere sector. 
Veel samenwerkingsacties van de EG zijn tegenwoordig gericht op bevordering van 
een snellere groei en op ruimere integratie in de wereldeconomie via handel en 
investeringen. Deze acties bestaan uit financiële en technische steun aan de 
hervormingen voor structurele aanpassing, . bijstand in de sectoren infrastructuur, 
landbouw, industrie, diensten en ontwikkeling van het menselijk potentieel en 
rechtstreekse steun aan de particuliere sector door maatregelen voor de ontwikkeling 
van het bedrijfsleven, de investeringen en het handelsverkeer en door financiële en 
technische bijstand van de EIB en het CIO. Een soliede particuliere sector is essentieel 
voor voortdurende, blijvende verbetering van de levensstandaard en de mogelijkheden. 
Gezien de tot dusverre matige groeicijfers in talrijke partnerlanden is het voor de EG 
de vraag wat zij nog meer kan doen om een snellere economische groei, een sterkere 
concurrentiepositie van de ACS-bedrijven, betere exportprestaties en hogere 
particuliere investeringen te bevorderen, en welke nieuwe beleidsvormen en regelingen 
zij daartoe kan invoeren. 
Er zijn verscheidene manieren om de doelmatigheid van de bijstand in de toekomst te 
verbeteren: 
a) Meer systematische en omvattende steun voor de ontwikkeling van de particuliere 
sector 
De positieve reactie op de economische hervormingen die men van de particuliere 
sector had verwacht bleek in een aantal landen, en vooral in sub-Sahara Afrika, zwak 
en liet lang op zich wachten. Vaak volstonden de hervormingen niet om vertrouwen te 
wekken en de verwachte resultaten te bereiken, en dus om de kosten en risico's voor 
de investeerders tot redelijke proporties terug te brengen. De ervaring van de 
afgelopen jaren heeft geleerd dat landen die een overtuigend streven naar gezonde 
beleidsvormen en politieke hervormingen aan de dag leggen en waar een voor het 
bedrijfsleven gunstige en overzichtelijke omgeving bestaat, er ook in slagen 
investeringen aan te trekken, werkgelegenheid te scheppen en innoverende bedrijven 
op te zetten, hun exportinkomsten te verhogen en een duurzame economische groei tot 
stand te brengen. Daarom is het van belang de volgende taken aan te pakken: i) de 
overheidsinstanties en de particuliere sector overtuigen dat de hervormingen reëel en 
duurzaam zijn en dat men kan rekenen op een stabiel en betrouwbaar economisch 
beleid; ii) de beleidsvormen en instellingen die nog steeds de bron zijn van hoge 
onkosten, lage produktiviteit en gebrek aan concurrentievermogen, aanpakken; iii) de 
financiële systemen en de instellingen versterken, zodat de particuliere sector meer kan 
investeren en gemakkelijker toegang krijgt tot financiële dienstverlening; iv) de 
economische infrastructuur uitbreiden; v) bij de particuliere sector de capaciteit 
versterken om bedrijven te beheren, werknemers op te leiden, produkten te 
ontwikkelen en vermarkten en meer doeltreffend te functioneren. 
59 
HOOFDSTUK V 
Voor haar actieplan om aan de uitvoering van deze taken bij te dragen kan de EG 
kiezen uit een aantal mogelijkheden: 
• Het vertrouwen versterken. De EG kan erop wijzen, dat de economische 
hervormingen die zij steunt en de bijstand die zij verstrekt om de produktiesectoren 
van de economie vooruit te helpen, zijn opgezet in het streven de algemene 
ontwikkelingsdoelstellingen van de ACS en in het bijzonder die van de particuliere 
sector te ondersteunen. Na overleg met de bevolking moeten deze argumenten goed 
aan de niet-gouvernementele partners worden uitgelegd. 
Zij kan middelen verstrekken om de partnerregeringen te helpen hun betrekkingen 
en hun communicatie met de particuliere sector te verbeteren door deze over 
voorgenomen maatregelen te raadplegen en van zijn bezwaren en voorstellen kennis te 
nemen. Sommige ACS-landen hebben reeds organen voor overleg tussen de regering 
en de particuliere sector en deze kunnen een belangrijke bijdrage leveren om het 
vertrouwen te versterken, mits zij over de nodige middelen beschikken. In dit verband 
is het van groot belang de vakorganisaties en de kamers van koophandel te versterken, 
zodat deze in staat zijn zich goed van hun functies te kwijten en het bedrijfsleven 
nuttige diensten te verlenen. 
• Politieke en institutionele omgeving. De EG kan de partnerregeringen helpen om 
hun bestuurlijke en institutionele hervormingen (met name hervorming van de 
belastingadministratie) voort te zetten en de rechtsstaat en het justitie-apparaat te 
versterken, want ook die werken in op het bedrijfsleven. Zij kan de regeringen helpen 
bij het opsporen van ondoeltreffende en omslachtige administratieve regelingen en 
voorschriften die investeringen en het scheppen van werkgelegenheid in de weg staan 
en de kosten en risico's van normaal zakendoen onnodig verhogen. 
• Zij ,kan meer vaart zetten achter haar technische bijstand voor de planning en 
uitvoering van de privatisering van overheidsbedrijven (zie verderop onder b)) en 
samen met de partnerregeringen creatieve en duurzame oplossingen zoeken voor de 
tekortkomingen in de infrastructuur, die de particuliere sector in zijn ontwikkeling 
remmen. 
Zij kan steun verlenen voor de invoering van beleidsvormen, regels en praktijken 
op de gebieden concurrentie, bescherming van de consument28 en reglementering van 
monopolies, onderzoek, informatie en technologie-overdracht, als aanvulling op de 
economische hervormingen en de privatisering. 
• Financiële systemen en instellingen. De EG kan meer middelen ter beschikking 
stellen om de lokale kapitaalmarkten te ondersteunen en de financiële diensten voor 
het bedrijfsleven beter toegankelijk te maken. Zij kan technische adviezen verstrekken 
28 Bij de Commissie zijn momenteel discussies aan de gang over de rol van een 
consumentenbeleid binnen hel ontwikkelingsbeleid (COM(95)519 "Prioriteiten 
voor het consumentenbeleid"). 
60 
HOOFDSTUK V 
en financiële steun voor de herstructurering van zwakke financieringsinstellingen en 
versterking van het juridische en regel kader waarin op een gezonde basis nieuwe 
financiële diensten kunnen worden opgezet ten behoeve van het bedrijfsleven, kleine 
bedrijven, boeren en spaarders. Hierbij moet bijzondere aandacht worden besteed aan 
kwesties als i) versterking van de binnenlandse kapitaalvorming, ii) steun voor 
diversificatie van de instellingen en de financiële diensten en iii) verbetering van de 
betalingssystemen en -netwerken. 
• Middelen voor en capaciteit van de particuliere sector. Het EOF steunt het 
particuliere bedrijfsleven rechtstreeks via de nationale indicatieve programma's, de 
ontwikkelingsprogramma's voor het bedrijfsleven en de handel, en de actie van de 
Europese Investeringsbank (EIB) en het Centrum voor industriële ontwikkeling (CIO). 
Het CIO heeft onlangs zijn keuze aan instrumenten bijgesteld in verband met de 
gunstige resultaten van de financieringsregeling ECIP in de AL A-landen, de 
Middellandse-Zeelanden en Zuid-Afrika. 
De EG-programma's voor afzonderlijke landen omvatten financiële en technische 
bijstand voor micro-bedrijven, het MKB en ambachtelijke ondernemingen via 
kredietlijnen, garantiefondsen, adviesdiensten, scholing en technologische bijstand: 
Deze programma's hebben hun sporen verdiend en kunnen waarschijnlijk nog worden 
uitgebreid (met name met de juiste financiering). Ook de EIB heeft een belangrijke rol 
gespeeld bij het verstrekken van leningen en risicodragend kapitaal. Ook grotere 
bedrijven worden door de EG ondersteund met industriële investeringen en 
programma's voor handelsbevordering. 
De Commissie zou in samenwerking met het CIO haar bijstand kunnen verruimen 
door het financieren van consult- en adviesdiensten door plaatselijke en externe 
consulenten. Deze zouden tegen een bijdrage in de kosten ter beschikking staan van 
plaatselijke ondernemers die hun zaak willen uitbreiden. Ook zou zij meer kunnen 
doen om bij de plaatselijke handels- en vakorganisaties de capaciteit voor 
dienstverlening aan leden te versterken. 
De EIB verstrekt ook leningen en risicodragend kapitaal, met subsidie uit de 
middelen van het EOF voor meer omvangrijke particuliere projecten op de gebieden 
infrastructuur, industrie, mijnbouw en agro-industrie. Een deel van deze middelen 
wordt via plaatselijke financiële instellingen afgedragen aan kleine en middelgrote 
privé-ondernemingen. 
Als manier om de steun aan officiële bedrijven te verhogen zou men meer EOF-
middelen naar de Commissie en de EIB, elk in zijn eigen rol, kunnen kanaliseren om 
te voldoen aan de toenemende vraag naar particuliere operaties in de ACS-landen. 
Ook zouden EOF-gelden ter beschikking van andere in de EU gevestigde instanties 
voor ontwikkelingsfinanciering kunnen worden gesteld, zoals bij /oorbeeld de EDFI-
instellingen. Sommige daarvan zijn actief bezig met het opzetten van nieuwe 
financiële diensten voor de particuliere sector in de ACS-landen. Op langere termijn 
moet men zich echter toeleggen op de groei van de plaatselijke en regionale 
kapitaalmarkten en moeten de grote en goed gevestigde ondernemingen in de ACS-
landen hun ontwikkeling met middelen van de markt, en niet met officiële kredieten, 
HOOFDSTUK V 
kunnen financieren. In dit verband is het van het allergrootste belang dat in het land 
de spaargelden toenemen en voor produktieve investeringen worden gebruikt. 
Het CIO is altijd het voornaamste instrument van Lomé geweest voor de verlening 
van technische adviezen aan kleine en middelgrote industrieën, in het bijzonder voor 
de opstelling en beoordeling van projecten en voor het regelen van financieringen en 
joint ventures. Het is op talrijke ACS-markten vertegenwoordigd en verkeert daardoor 
in een goede positie om te bemiddelen tussen nieuwe bedrijven die naar uitbreiding 
streven en de instanties die de daarvoor vereiste financiële, technologische en 
managersdeskundigheid kunnen aanleveren. 
Om het aanbod van nieuwe, op de vraag afgestemde technologie en adviesdiensten 
ten behoeve van het particuliere bedrijfsleven in de ACS-landen te verhogen zou de 
Commissie het CIO en andere potentiële dienstverleners van de EU en de 
partnerlanden kunnen aanmoedigen om hun capaciteit voor steunverlening aan 
bedrijven (met gedeelde kosten) te verhogen. Voor de toekomst zou dit een 
veelbelovende ontwikkeling zijn. 
• Bevordering van investeringen. In de Overeenkomst van Lomé is altijd gewezen 
op het belang van rechtstreekse buitenlandse investeringen voor de groei en het 
concurrentievermogen van de ACS-economieën. De Commissie verstrekt technische 
bijstand voor de opstelling van investeringscodes en wetten en regelingen voor de 
bescherming van investeringen, en voor overheidsinitiatieven tot bevordering van 
investeringen. Zij heeft sectorale investeringen en partnerschapsbijeenkomsten 
gefinancierd om investeringskansen onder de aandacht van potentiële buitenlandse 
investeerders te brengen en de totstandkoming van partnerschappen te bevorderen. 
Deze activiteiten vormen een nuttige aanvulling op de hervormingen en vertrouwen 
versterkende maatregelen, die een meer gunstige omgeving scheppen voor de 
ontwikkeling van de particuliere sector. 
Dat men moet doorgaan met de pogingen om de investeringsmogelijkheden in 
landen met een behoorlijk politiek en institutioneel klimaat aantrekkelijk te etaleren, 
lijdt geen twijfel. De diverse mogelijke maatregelen voor bescherming van 
investeringen worden hieronder in deel V.C nader besproken. 
Bij de uitvoering van dit actieplan zal de EG op soepele, slagvaardige en 
praktische wijze tegemoet moeten komen aan de reële prioriteiten en behoeften van de 
betrokken partijen, die in elk land anders kunnen zijn. Zij moet selectief te werk gaan 
en zorgvuldig de keuze van haar programma's bepalen. De EG moet er echter op 
toezien dat haar aanpak voor ontwikkeling van de particuliere sector coherent is, en 
deze goed coördineren met andere (binnen- en buitenlandse) spelers die hetzelfde doel 
nastreven. Wanneer in haar samenwerkingsbeleid een belangrijke plaats is ingeruimd 
voor maatregelen om de particuliere sector te ontwikkelen en beter concurrerend te 
maken, dan moet zij in samenwerking met de andere betrokken partijen trachten 
daarvoor strategieën uit te werken die als grondslag kunnen dienen voor afzonderlijke 
programma's en projecten. 
62 
HOOFDSTUK V 
De mogelijke wijzigingen in de samenwerkingsinstrumenten met het oog op een 
verruimd en bijgesteld beleid voor stimulering van de particuliere sector, worden in 
hoofdstuk VLA besproken. Wanneer dat mogelijk is zou men kunnen .overwegen een 
deel van de nationale programmeerbare steun voor de ontwikkeling van de particuliere 
sector uit te trekken, en wel voor acties ter verbetering van de politieke en 
institutionele omgeving en rechtstreekse steun aan bedrijven. De particuliere sector zou 
kunnen worden uitgenodigd om aan de prioriteitsbepaling voor de besteding van deze 
toewijzing deel te nemen. 
b) steun voor programma's voor herstructurering of privatisering van 
overheidsbedrijven 
Privatiseringen zijn vaak een onderdeel van hervormingen die bedoeld zijn om de 
investeringen weer op gang te brengen, een meer concurrentiegerichte omgeving te 
scheppen en flexibele en gediversifieerde economische structuren op te bouwen. Toch 
zijn privatiseringen op zich zelf geen oplossing en moet elk geval afzonderlijk worden 
bekeken. Deze programma's zijn in de regel ingewikkeld en moeilijk uit te voeren en 
stellen hoge eisen qua analyse- en bestuurcapaciteit. Technische bijstand, met name 
voor het inschatten van de verschillende opties (herstructurering, opknappen van het 
produktie-apparaat, enz.), en verlichting van de sociale effecten wanneer dat 
noodzakelijk blijkt, kunnen bijdragen tot verbetering van de situatie. 
De EU is in een goede positie om privatiseringsprogramma's te ondersteunen omdat 
zij een beroep kan doen op de kennis die in de verschillende Lid-Staten is opgebouwd 
aan de hand van ervaringen in een groot aantal landen. Zij zou kunnen overwegen dit 
soort steun uit te breiden in landen waar privatiseringen kennelijk bevorderlijk zouden 
zijn voor nieuwe particuliere investeringen en een beter concurrentievermogen. 
c) de steun voor regionale integratie voortzetten en -intensiveren 
Sinds de eerste Overeenkomst van Lomé heeft de Gemeenschap talrijke vormen van 
regionale samenwerking ondersteund met financieringen op vooral de volgende 
gebieden: vervoer en verbindingen, milieu, bestrijding van veeziekten, en scholing. 
Geleidelijk werden al deze steunmaatregelen gebundeld in het algemene streven de 
economische integratie te versterken. De redenering die hieraan ten gronde ligt is dat 
regionale economische integratie voor de ACS-landen een onmisbare etappe is op weg 
naar een succesvolle aansluiting bij de wereldeconomie. Tegelijk heeft de EU de 
aandacht gevestigd op de ongunstige effecten die optreden wanneer economische 
hervormingsprogramma's in zuiver nationaal verband worden uitgestippeld en 
uitgevoerd. Tegenwoordig wordt de noodzaak om rekening te houden met de 
"regionale dimensie van de aanpassing" allerwegen erkend. 
Tijdens de afgelopen jaren heeft de EG verscheidene regionale organisaties actief 
gesteund, met name de recente UEMOA (West-Afrika) en de SADC (Zuidelijk 
Afrika), die pas geleden is gewijzigd en verruimd. In samenwerking met drie andere 
geldschieters (Afrikaanse Ontwikkelingsbank, IMF en Wereldbank) steunt de EG het 
grensoverschrijdende initiatief in Oost- en Zuidelijk Afrika en de Indische Oceaan, 
waaraan 14 landen actief deelnemen. 
HOOFDSTUK V 
Van dit initiatief verdienen twee belangrijke aspecten de nadruk: de deelneming van 
de particuliere sector en de coherentie in de nationale en regionale politieke agenda's. 
Via haar regionale programma's ondersteunt de EG initiatieven op het gebied van 
infrastructuur, het milieu, gezondheidszorg, enz., die voor meer dan één land van 
belang zijn en zich uiterst goed lenen voor opstelling en uitvoering op regionale basis. 
Om betere resultaten te behalen dan in het verleden is het noodzakelijk de regionale 
economische integratie met een samenhangende strategie te ondersteunen. Gezien de 
recente ervaring van de EU zou een dergelijke strategie moeten berusten op de 
volgende drie basiselementen: 
1. versterking van de capaciteit (onder meer technische bijstand, scholing en intern 
onderzoek inzake regionale economische integratie, zowel bij de regionale instellingen 
als de nationale regeringen; 
2. bijstand aan de particuliere sector voor het vergemakkelijken van 
herstructurering met het oog op de ruimere regionale markt en de mondiale markt. Dit 
vereist tevens verbeteringen in de financiële sector om het betalingsverkeer te 
vergemakkelijken en betalingen te garanderen; 
3. steun aan de regeringen die de regionale integratie in de praktijk wensen te 
brengen, om de effecten van de overgang op de begrotingsmiddelen op te vangen 
(steun aan de betalingsbalans of de begroting, als aanvulling en geheel afgestemd op 
de steun voor nationale economische aanpassing). 
De thans beschikbare instrumenten lenen zich perfect voor de uitvoering van een 
dergelijke samenhangende strategie. 
De EU beschikt over nog een ander, nieuw middel voor het bevorderen van regionale 
economische integratie dat nader onderzoek verdient, te weten het handelsbeleid. 
Momenteel voert de EU onderhandelingen met verscheidene (groeperingen van) 
ontwikkelingslanden voor de vestiging van een vrijhandelszone. Gezien het grote 
gewicht van de EU in handelskwesties zullen de voor deze vrijhandelszones geldende 
bepalingen invloed uitoefenen op de integratie van de ontwikkelingslanden in de 
wereldeconomie. Het is mogelijk deze bepalingen te benutten op een manier die meer 
economische coherentie tussen ontwikkelingslanden bevordert. Overeenkomstig de 
conclusies van de Commissie en de Raad van juni 1995 over vrijhandelszones moeten 
deze akkoorden de desbetreffende WTO-bepalingen respecteren en rekening houden 
met de gevolgen voor de Unie en haar voornaamste handelspartners. 
d) meer steun voor de ontwikkeling van de handel 
Handelsontwikkeling maakt deel uit van een meer algemeen beleid dat gericht is op de 
ontwikkeling van een concurrerende particuliere sector. Naast de instrumenten van de 
handels- en investeringsregeling, die in hoofdstuk V.C worden besproken, zijn er nog 
allerlei andere samenwerkingsacties die tot ontwikkeling van de handel kunnen 
bijdragen. Deze dimensie is bij de herziening van 1995 in de Overeenkomst van Lomé 
ingevoerd en de EU is begonnen dit samenwerkingsgebied rondom diverse 
steunprogramma's op te bouwen: opstelling van geïntegreerde programma's voor 
ontwikkeling van de handel op nationale of regionale schaal, meerjaren-
steunprogramma's voor handelsassociaties van zakenlieden uit de ACS en Europa, 
64 
HOOFDSTUK V 
steunprogramma's voor bedrijven in bepaalde sectoren en steunprogramma's voor de 
ontwikkeling van voor de handel belangrijke infrastructuren en diensten (vervoer en 
communicatie, instanties voor financiële en andere bemiddeling, kamers van 
koophandel, enz.). 
Nu de mondialisering en de concurrentiestrijd de structuur van het internationale 
handelsverkeer fundamenteel gaan wijzigen moet de EU haar verbintenissen versterken 
en intensiveren om de ACS-Staten te steunen in hun pogingen om te profiteren van de 
potentiële voordelen die aan de nieuwe handelsmogelijkheden verbonden zijn. 
De particuliere sector moet bijzondere aandacht krijgen en de steun moet 
geconcentreerd worden op de vraag van de klanten en op participatie, met voorrang 
voor het opzetten van internationale partnernetwerken, bevordering van investeringen 
en de ontwikkeling van industrieën en instellingen voor ondersteunende diensten. 
De regelingen voor verbetering van de contacten tussen de particuliere sector in 
Europa en in de ACS-landen moeten worden versterkt. 
In verband met de revolutie in de algemene informatietechnologie die voor het 
komende millenium wordt verwacht moet de EU bovendien haar steun intensiveren 
om de ACS-Staten in staat te stellen de bijbehorende apparatuur en software te 
bemachtigen en optimaal te benutten. 
e) steun voor de ontwikkeling van wetenschappelijke en technische kennis als 
hoeksteen van duurzame ontwikkeling 
De versnelde ontwikkeling van steeds ingewikkelder technologieën op met name de 
gebieden gezondheidszorg, voeding en communicatie, en de steeds grotere 
wetenschappelijke en technologische kloof tussen het merendeel van de ACS-landen 
en de geïndustrialiseerde wereld zouden de EU tot een speciale actie op dit gebied 
moeten bewegen, want in de Lomé Overeenkomst wordt deze dimensie wel vermeld, 
maar een samenhangend en langdurig actieplan bestaat tot nu toe niet. 
Steunend op de Gemeenschapservaring is de EU goed uitgerust voor het opzetten van 
wetenschappelijke en technologische partnerschappen tussen overheidsinstellingen voor 
onderzoek en ontwikkeling en particuliere bedrijven in de betreffende sectoren, in 
noord en zuid. Deze acties zouden moeten steunen op een dialoog met de ACS-landen, 
vooral in regionaal verband, over wat er bij O&O op het spel staat. Het doel van dit 
overleg is deze landen aan te moedigen om hun regelgeving bij te stellen (intellectuele 
eigendomsrechten, goederen- en personenverkeer, investeringscode, ...) en hen te 
helpen het hoofd te bieden aan de begrotingskosten die aan een beleid voor 
ontwikkeling van partnerschappen tussen onderzoekers en bedrijfsleven verbonden 
zijn. 
f) de ACS-landen helpen zich voor te bereiden op de mutaties die op informatiegebied 
aan de gang zijn 
De lopende ontwikkeling naar de informatiemaatschappij gaat niet alleen de 
geavanceerde of opkomende economieën aan, maar ook economieën en samenlevingen 
65 
HOOFDSTUK V 
die voor de buitenwereld openstaan of zich willen openstellen. Zoals de deelnemers 
aan de recente Conferentie van Midrand29 betoogden, moeten deze veranderingen 
worden opgenomen in een "gemeenschappelijke toekomstvisie" die geïndustrialiseerde 
en ontwikkelingslanden met elkaar delen. Maar tevens legde de Conferentie in de 
conclusies van haar voorzitterschap de nadruk op de verantwoordelijkheid van de 
landen en op de onvervangbare rol die daarbij voor de particuliere sector is 
weggelegd. 
Als eerste etappe moeten de telecommunicatiediensten worden verbeterd, want evenals 
water en elektriciteit worden deze door alle takken van de economie gebruikt. 
Dit is een bijzonder aantrekkelijk gebied voor de particuliere sector, vanwege zijn 
groeipotentieel (in alle staten is de uitrusting beneden peil) en de recente opkomst van 
nieuwe technologieën die beter beantwoorden aan de behoeften Van landen als de 
ACS, met name satellietverbindingen en vaste of mobiele cellulaire telefonie. De 
Europese ervaring op dit gebied is zo uitgebreid en gediversifieerd dat de landen die 
dat wensen bijstand op maat kunnen krijgen. 
Daarnaast zijn er pas opgekomen diensten zoals INTERNET, dat reeds in talrijke 
landen toegankelijk is en dat zijn gebruikers, onderzoekers, academici of ondernemers 
een reële kans biedt om deel te nemen aan de mondiale netwerken voor uitwisseling 
van informatie. 
In een latere fase kan de toepassing van telematica voor met name gezondheidszorg, 
onderwijs, onderzoeksnetwerken, maar ook elektronisch handelsverkeer, bijdragen aan 
de oplossing van bepaalde problemen in de ACS-landen. Deze acties zullen het best 
hun doel bereiken indien de doelgroepen betrokken worden bij de bepaling van de 
inhoud daarvan en via proefprojecten vertrouwd worden gemaakt met de toepassingen. 
De hoofdzakelijk individuele toepassingen in geavanceerde economieën kunnen heel 
goed vervangen worden door gemeenschapsmodellen: een goed voorbeeld hiervan zijn 
de tele-winkels. 
g) voorstel voor monetaire samenwerking 
In veel ACS-landen is de sterke politieke en economische onstabiliteit een grote 
belemmering voor meer investeringen en snellere groei in een economisch beleid dat 
gericht is op evenwichtige en duurzame groei is een stabiele monetaire en financiële 
omgeving een onmisbaar element. Daarvoor zijn niet alleen efficiënte en 
onafhankelijke instellingen, een op stabiliteit gericht monetair en wisselkoersbeleid en 
een haalbare begrotingspolitiek nodig, maar ook moet het banksysteem meer bij de 
besteding van spaargelden worden betrokken. 
De Conferentie over de Informatiemaatschappij (ISAD) werd in mei 1996 
gehouden op initiatief van President Mandela, de leden van de G7, en sommige 
geïndustrialiseerde en ontwikkelingslanden. 
66 
HOOFDSTUK V 
Europa zou de ACS-landen kunnen steunen in hun pogingen tot modernisering en 
aanpassing en zou zich daarbij allereerst richten op consolidering van de instellingen 
en modernisering van de monetaire en budgettaire beheermethoden, ontwikkeling van 
het banksysteem, het bereiken van inwisselbaarheid voor lopende transacties en de 
geleidelijke liberalisering van het kapitaalverkeer, daarbij rekening houdend met het 
peil van ontwikkeling en macro-economische stabiliteit dat een land heeft bereikt. 
Daarnaast zou de Unie het streven naar regionale samenwerking op het gebied van 
macro-economisch en monetair beleid moeten blijven aanmoedigen. 
Aan de monetaire unie en de invoering van de euro zitten nieuwe kansen vast voor de 
ACS-landen, met name de landen waarvoor de EU de voornaamste handelspartner is. 
Hun monetaire beleid zou aan geloofwaardigheid en doelmatigheid winnen indien zij 
hun wisselkoersbeleid zouden koppelen aan een stabiele geldsoort, uiteraard zonder de 
concurrentiepositie van hun economieën aan te tasten. Bovendien zou de keuze van 
één enkele externe referentie helpen om de bilaterale wisselkoersen tussen deze landen 
stabieler te houden, wat op zijn beurt de economische en handelsbetrekkingen en de 
uitvoering van projecten voor regionale integratie zou vergemakkelijken. 
Deze verschillende elementen kunnen als basis dienen om de samenwerking tussen de 
EU en de ACS-landen op macro-economisch en monetair gebied langzamerhand te 
versterken. 
h) een steunactie van de EU om de last van de buitenlandse schuld te verlichten 
Gezien het belang van de schuldproblematiek voor een groot aantal ACS-landen kan 
de Gemeenschap moeilijk ongevoelig blijven voor de internationale initiatieven 
terzake. De Gemeenschap verstrekt haar financiële steun bijna uitsluitend als gift en 
heeft dus part noch deel aan de stijgende schuld. Toch zou de Gemeenschap in haar 
hoedanigheid van schuldeiser, maar ook van donor, tussenbeide kunnen komen met 
steunregelingen en instrumenten om de wurggreep van de schuld te verlichten voor 
ACS-landen die aanpassings- en hervormingsprogramma's uitvoeren. 
2. Bevordering van meer werkgelegenheid en steun voor sociaal beleid in het 
kader van de strijd tegen armoede 
Aan Europese zijde zijn er sterke beweegredenen om de samenwerking met de ACS-
landen te concentreren op bestrijding van de armoede: niet alleen gaat het erom 
voorrang te geven aan een probleem dat in een groot aantal van die landen bijzonder 
verontrustende afmetingen aanneemt en dat leidt tot allerlei negatieve vormen van 
interdependentie die doorwerken in Europa, zoals massa's migranten en 
veiligheidskwesties; maar tevens gaat het erom één van de grondbeginselen van de 
Unie - sociale vooruitgang - dat in het Verdrag uitgebreid in het protocol over het 
sociale beleid30 wordt behandeld en in zijn verschillende aspecten.(werkgelegenheid, 
30 Hef Protocol over sociaal beleid gaat. over de uitvoering van het sociale 
handvest van 1989, uitgaande van de communautaire verworvenheden. 
67 
HOOFDSTUK V 
onderwijs en scholing, gelijkheid mannen/vrouwen, enz.) in de communautaire 
beleidsvormen is ingebouwd, buiten de Gemeenschap concreet in te vullen. 
Armoedebestrijding is reeds nu een zwaartepunt in het samenwerkingsbeleid, dat in de 
laatste jaren met een aantal nieuwe richtsnoeren is versterkt: 
- bij de structurele aanpassingssteun aan de ACS-landen en de besteding van de 
tegenwaardefondsen wordt voorrang verleend aan uitgaven in de sociale sectoren; 
- in 1993 is een resolutie over de strijd tegen armoede aangenomen, met een reeks 
beginselen om dit oogmerk beter in het samenwerkingsbeleid van de Unie te 
verwerken. In het bijzonder wordt gehamerd op de noodzaak om het doel van 
armoedeverlichting in alle vormen van binnenlands beleid in de ontwikkelingslanden 
en in alle samenwerkingsmaatregelen op te nemen, en daarnaast in de mogelijkheid te 
voorzien om acties rechtstreeks op arme bevolkingsgroepen te richten; 
- bijzondere aandacht voor de rol van vrouwen is een essentieel aspect in elke 
strategie voor verlichting van de armoede. De resolutie van november 1995 over dit 
onderwerp, die de problematiek van de deelneming van vrouwen in een ruimer 
verband plaatst, vormt in dit opzicht grotendeels een aanvulling op de resolutie van 
1993 over de armoede; 
- de maatregelen van de Gemeenschap in de sociale sectoren dragen ruimschoots 
hiertoe bij, vooral sinds de goedkeuring van de nieuwe resoluties over 
gezondheidszorg en onderwijs/scholing, waarin zeer duidelijk prioriteit wordt 
toegekend aan de primaire gezondheidszorg, lager onderwijs en scholing, die meer aan 
de armste bevolkingsgroepen ten goede komen; 
- de onlangs ingevoerde wijzigingen in de voedselhulp en meer in het bijzonder de 
nadruk op voedselveiligheid en de toegang tot voedingsmiddelen met name door de 
instandhouding van inheemse culturen en voedingspatronen, zijn een ander belangrijk 
element in de strijd tegen armoede; 
- deze domeinen (gezondheidszorg, onderwijs, voedselveiligheid, vrouwen en 
ontwikkeling) genieten overigens prioriteit bij de versterking van de coördinatie tussen 
de Lid-Staten en de Gemeenschap voor de praktische uitvoering van hun beleid en de 
koersbepaling; 
- ook het milieu is een belangrijke factor in de armoedeproblematiek, zowel op het 
platteland (bodembederf, duurzame benutting van de natuurlijke hulpbronnen) als in de 
steden, waar de sanitaire- en infrastructuurproblemen steeds erger worden omdat de 
verstedelijking in de ACS-landen uitzonderlijk snel gaat. Het verreikende verband 
tussen armoede en milieu vond op de Top van de Aard ruime erkenning. De zorg voor 
het milieu werkt steeds meer door in het communautaire samenwerkingsbeleid, via 
systematische milieu-effectstudies en specifieke milieuprogramma's; 
- ten slotte zijn er nog andere samenwerkingsacties die aan vermindering van de 
armoede kunnen bijdragen: maatregelen voor plattelandsontwikkeling, vakscholing, 
68 
HOOFDSTUK V 
micro-projecten en steun voor particuliere initiatieven waarin het scheppen van 
werkgelegenheid vaak centraal staat, co-financieringen met NGO's, steun voor 
demografische maatregelen of bescherming van de consument31. 
Deze koers moet zonder enige twijfel worden aangehouden en bevestigd. Voor de 
toekomst zullen de EU en haar ACS-partners evenwel moeten uitmaken of en hoe het 
effect van de Gemeenschapssamenwerking qua verlichting van de armoede verbeterd 
zou kunnen worden. 
Gezien de uiteenlopende armoedesituaties in de ACS-landen is het zonder enige twijfel 
noodzakelijk de ruime aanpak met een grote keuze aan maatregelen te handhaven. Wel 
zou de Unie haar partners kunnen voorstellen een meer strategische benadering te 
volgen, en wel in twee richtingen: 
a) toegang tot produktiemiddelen. banen en scholing. Het tempo waarin nieuwe 
werkgelegenheid tot stand komt hangt af van een aantal parameters waarop men 
rechtstreeks of indirect invloed kan uitoefenen met allerlei algemene en sectorale 
maatregelen of beleidsvormen. De EU kan daaraan een bijdrage leveren met: 
- steun voor verbetering van de analysecapaciteit en voor het uitstippelen van 
beleidsvormen die meer produktieye banen moeten opleveren; 
- steun voor hei-vormingen die gericht zijn op betere toegang tot produktiemiddelen 
zoals met name onderwijs, vakscholing, krediet, bezit en grond. Dit soort steun kan 
zeer effectief zijn, want betere toegang tot inkomensgenererende activiteiten kan de 
levensomstandigheden snel verbeteren. 
- steun voor een arbeidsmarktbeleid dat gericht is op het kweken van een vakkundig, 
mobiel en gemotiveerd arbeidsleger. 
b) steun voor sociale beleidsvormen. De EU heeft reeds veel samenwerkingsacties in 
de sociale sectoren en tracht het effect van haar hulp te verhogen door de 
projectaanpak langzamerhand te laten varen voor een meer algemene benadering per 
sector. Deze trend zou nog kunnen worden versterkt, op basis van: 
- een diepgaande, voortdurende dialoog over het sociale beleid om een algemene 
strategie en prioriteiten uit te stippelen en te kijken naar de koppelingen tussen de 
economische doelstellingen en de sociale doelstellingen, die elkaar vaak aanvullen 
maar soms ook met elkaar botsen; 
31 In de ontwikkelingslanden zijn problemen als de overplaatsing van ongezonde 
of gevaarlijke industrieën, de veiligheid van produkten, het gebruik van 
geneesmiddelen, enz., bijzonder actueel. 
69 
HOOFDSTUK V 
- financiële steun, vooral voor de lopende uitgaven in deze sectoren, in nauwe 
samenhang met de macro-economische dialoog en het structurele aanpassingsproces. 
De discussies binnen de internationale gemeenschap rondom het concept 20/2032 
hebben dé aandacht gevestigd op het nut van concrete wederzijdse verbintenissen 
tussen gevers en ontvangers inzake sociale ontwikkeling. Hoewel de EU de juistheid 
van dit beginsel van wederzijdse verbintenissen erkent geeft zij, in verband met de 
aard van haar beleid, de voorkeur aan een meer algemene en omstandige aanpak. 
Indien bij het toekomstige partnerschap EU-ACS de hulp selectiever zou worden 
toegekend op basis van een inschatting van "behoorlijk bestuur" is het heel goed 
mogelijk dat het sociale beleid en de maatregelen om toegang tot de 
produktiemiddelen en groei van de werkgelegenheid te bevorderen één van de criteria 
voor de beoordeling wordt. 
3. Milieubehoud inlijven bij het ontwikkelingsproces 
Een van de voornaamste lessen die de theorie en de praktijk van duurzame 
ontwikkeling hebben opgeleverd is dat men geen doeltreffend milieubeleid kan 
opzetten zolang het sociale en economische beleid onveranderd blijft. Integendeel, de 
milieuzorg moet in de opzet, uitvoering en evaluatie van alle beleidsvormen, 
programma's en projecten worden ingebouwd. 
Hoewel de Gemeenschap een grote stapel politieke verklaringen over het beheer van 
het milieu heeft liggen, heeft zij nog steeds geen duidelijke strategie en evenmin de 
wil die nodig zou zijn voor de concrete toepassing daarvan. Aan de in Rio bereikte 
consensus kan men voor ontwikkelingssamenwerking vier prioriteiten ontlenen: 
*in de behoeften voorzien en armoede bestrijden. Hoewel het oorzakelijk verband 
tussen armoede en milieubederf ingewikkeld in elkaar zit, kunnen zowel armoede als 
vervuiling beschouwd worden als gevolgen van economische en sociale processen 
waarin de menselijke en ecologische kosten op de huidige en toekomstige generaties 
worden afgewenteld; 
* zich van de marktkrachten bedienen om milieukosten en milieuwinst te 
concretiseren. Agenda 21 berust op het besef dat de markten de sociale en 
milieukosten langzamerhand moeten gaan doorberekenen en hun prijzen in 
overeenstemming brengen met de "ecologische waarheid"; 
32 Het UNDP heeft het concept "20/20" voor het eerst gelanceerd in zijn Rapport 
Menselijke Ontwikkeling van 1994; hel duikt opnieuw op in het 
actieprogramma van de Wereldtop voor sociale ontwikkeling (Kopenhagen, 
maart 1995). Hel idee is dat gevers en ontvangers wederzijds de verbintenis 
aangaan minstens 20% van de binnenlandse begrotingsmiddelen en de 
buitenlandse hulp aan de sociale basissectoren te besteden. 
70 
HOOFDSTUK V 
* de ecologische oogmerken opnemen in het algemene beleid en de beheersystemen, 
zodat milieubehoud een vast onderdeel wordt van het ontwikkelingsproces en niet een 
apart doel. Dit vereist versterking van de ecologische capaciteit en een participerende 
aanpak; 
* trachten investeringsportefeuilles voor de "groene zaak" te winnen door tijdens de 
hele duur van het project het milieu-effect te meten en door dringende investeringen 
voor milieubehoud en tegen vervuiling te financieren. 
Sommige punten verdienen bijzondere aandacht: 
- in veel ACS-landen is de hoeveelheid en kwaliteit van het water een kritiek 
probleem aan het worden, zowel in de steden als op het land. Men ziet daar steeds 
meer het verband tussen waterreserves, bevolkingsdruk en bodembederf; 
- het verdwijnen van de bossen is in veel landen een groot probleem, met effecten die 
verder gaan dan alleen maar het plaatselijke niveau, want de biodiversiteit wordt 
daardoor aangetast; 
- de insulaire ACS-landen staan bijzonder sterk bloot aan de potentiële gevaren die de 
wereldwijde klimaatverandering met zich brengt, in het bijzonder een toenemende 
frequentie van hevige stormen. Ook zouden in sub-Sahara Afrika de droogten erger 
kunnen worden; 
- de ACS-landen hebben bijstand nodig om capaciteit voor de opstelling en uitvoering 
van een milieubeleid te ontwikkelen, met name in verband met de follow-up van de 
internationale overeenkomsten die reeds bekrachtigd zijn of op stapel staan. 
B. De institutionele dimensie 
Het overzicht van de sociaal-economische en politieke ontwikkelingen in de ACS-
landen in hoofdstuk III wijst op de grote tekortkomingen in de werking van de staat 
en de nijpende problemen met de "governance". Deze problemen staan in talrijke 
landen de ontwikkeling in de weg, vertragen de uitvoering van de structurele 
aanpassingsprogramma's of beletten de voltooiing ervan, versterken de onstabiliteit en 
het "gebrek aan vertrouwen" dat investeringen bemoeilijkt en afbreuk doet aan de 
legitimiteit van de ontwikkelingshulp. Tevens legt deze analyse de vinger op de 
noodzaak om de rechtsstaat te herstellen of versterken, om de minimumvoorwaarden 
te scheppen die nodig zijn voor ontwikkeling, en minder ongelijkheid en armoede. In 
de teksten van de Lomé-Overeenkomst IV bis worden sinds 1995 deze elementen als 
essentieel erkend. 
Echter, voor hervorming van de bestuurs- en rechtssystemen, verbetering van de 
capaciteit voor het analyseren en opstellen van een ontwikkelingsbeleid, versterking 
van instellingen uit de burgersamenleving die een tegenwicht kunnen vormen voor de 
macht van de overheid, voor al deze kwesties heeft de EU tot dusverre geen 
uitgesproken beleid. De Gemeenschapsacties voor steun aan de instellingen en de 
"governance" bestonden hoofdzakelijk uit het aanmoedigen van democratische 
71 
HOOFDSTUK V 
verkiezingen, technische bijstand bij samenwerkingsprojecten of -programma's en 
gerichte financiële steun om bepaalde hervormingen te vergemakkelijken of de 
gevolgen ervan te verzachten. De laatste jaren is er echter meer aandacht voor het 
gehele institutionele bestel, en niet langer alleen voor het orgaan of de instantie die 
met de uitvoering van een bepaald project is belast. De steun voor structurele 
aanpassing en sectorbeleid heeft deze ontwikkeling in de hand gewerkt, want daardoor 
kon.de Gemeenschap zich actiever bemoeien met de verbetering van de sectorale of 
meer algemene beleidsomgeving. Deze trend zal in de toekomst nog sterker worden, 
met name om gevolg te geven aan de conclusies van de evaluaties, waaruit blijkt dat 
de Gemeenschapshulp alleen doeltreffender kan worden indien de institutionele 
aspecten meer systematisch en grondig worden aangepakt. 
Maar moet men niet verder gaan dan deze aanpassingen, die hoe dan ook reeds nu in 
het beleid zouden kunnen worden verwerkt? In de nieuwe internationale politiek-
economische omgeving, waarin de rol van de staat zich ontwikkelt tot een structuur 
die tot taak heeft een aantal fundamentele voorwaarden tot stand te brengen die 
noodzakelijk zijn om een duurzame en rechtvaardige ontwikkeling op gang te brengen, 
is er alle reden om dit aspect van de betrekkingen tussen de EU en de ACS in een 
nieuw licht te bezien: zou de EU het politieke en sociale overgangsproces dat nodig is 
niet op meer strategische wijze moeten ondersteunen? 
De ontwikkeling van de instellingen in een land is in wezen een politiek proces; een 
hervorming kan niet slagen indien zij niet ter plaatse ingeburgerd raakt en daarbij 
talrijke obstakels overwint, want zij raakt aan de machtsstructuren en stuit 
onvermijdelijk op sterke weerstand. Institutionele ontwikkeling heeft dus twee 
aspecten die elkaar aanvullen: een politiek aspect en een meer "technisch" aspect. 
Aangezien het er zo voor staat is het de vraag of de EU op het gebied van de 
institutionele ontwikkeling een actievere rol moet gaan spelen door voortaan deel te 
nemen aan de lopende dialoog met andere donors over deze kwesties, en hoe zij deze 
rol kan spelen. 
1. Er zijn doorslaggevende redenen om de actie van de EU op dit gebied meer 
diepgang en hogere prioriteit te verlenen, zo zelfs dat zij een strategische plaats krijgt 
in de betrekkingen met de ACS-landen: 
- de ACS-landen staan vandaag voor de noodzaak om hun opvattingen over de 
functies van de staat te herdefiniëren en de manier waarop de staat deze functies 
vervult te verbeteren, met als uiteindelijk doel het algemene belang te dienen. De 
politieke dimensie die aan de actie van de EU op dit gebied ten gronde ligt is geheel 
vrij van overwegingen inzake zuiver nationale belangen. Er is geen specifiek model 
dat de EU wil aanprijzen - in haar Lid-Staten bestaan allerlei systemen van sociale en 
politieke ordening; 
- voor de Unie zijn eerbiediging van de mensenrechten- en de fundamentele vrijheden, 
en toepassing van de democratische beginselen essentieel. Welnu, de in hoofdstuk III 
vermelde moeilijkheden met het huidige beleid van steun voor democratisering moeten 
een aansporing zijn voor een minder formalistische en meer constructieve aanpak; 
72 
HOOFDSTUK V 
- de doelmatigheid en het effect van de Gemeenschapshulp zijn grotendeels 
afhankelijk van deze institutionele aspecten. De communautaire 
samenwerkingsmaatregelen op economisch en sociaal gebied zullen voor het 
merendeel een veel groter effect hebben indien de insuiutionele ontwikkeling 
krachtiger wordt aangepakt. De evaluaties hebben namelijk aangetoond dat het effect 
en de levensvatbaarheid van de communautaire hulpprogramma's vaak te lijden hebben 
van aan het institutionele kader te wijten knelpunten en obstakels waarmee 
onvoldoende rekening is gehouden. Bovendien heeft de EU, wanneer zij economische 
hervormingen ondersteunt er vanuit het oogpunt van doelmatigheid belang bij ook de 
daarmee samenhangende institutionele aspecten aan te pakken. Een betrouwbaar en 
goed werkend juridisch kader, overzichtelijke besluitvormingsprocessen en methoden 
van administratief en begrotingsbeheer, en goede openbare diensten zijn onmisbare 
voorwaarden voor het slagen van de aanpassingsprocessen in de ACS-landen. 
De partnerschapsrelatie die de EU met de ACS-landen wil opbouwen schept een 
gunstige sfeer om de kwesties van institutionele ontwikkeling aan de orde te stellen, 
omdat in deze relatie de hoofdverantwoordelijkheid voor de hervormingen bij de 
betrokken landen wordt gelegd en de EU hun daarbij technische, financiële en 
politieke steun kan bieden in het kader van wederkerige verbintenissen op middellange 
termijn. 
Door haar ervaring met de opbouw van Europa heeft de Unie bovendien bijzondere 
deskundigheid ontwikkeld op het gebied van hervormingen. 
2. Met betrekking tot de inhoud en de methoden van een versterkte Europese actie 
voor institutionele en capaciteitsopbouw komen drie elkaar aanvullende opties in 
aanmerking: 
- de EU zou de middelen voor het inschakelen van plaatselijke en Europese 
deskundigen voor de overdracht van Europese know-how aan de ACS opnieuw 
kunnen bezien. Een netwerk voor analyse en gespecialiseerde technische bijstand zou 
het mogelijk maken over voldoende lange perioden continu steun te verlenen en 
concrete ervaring en know-how op te doen; 
- de EU zou specifieke vaardigheden kunnen ontwikkelen in bepaalde sectoren waar 
dat een nuttige aanvulling kan zijn op de maatregelen van de andere bi- en 
multilaterale donors. In dit verband kunnen verscheidene sectoren worden genoemd 
die samenhangen met de voornaamste actiegebieden van de EU: 
a) bevordering van eerbiediging van de mensenrechten; 
b) steun aan regionale organisaties; 
c) herstructurering van de overheidsdiensten, in overleg met de rechtstreeks 
betrokkenen, verbetering van de capaciteit voor analyse en uitstippeling van 
economisch en sociaal beleid en de voorbereiding van hervormingen, steun voor 
decentralisering van de overheidsdiensten; 
HOOFDSTUK V 
d) beheer van de begroting in verband met de steunmaatregelen voor structurele 
aanpassing; 
e) ontwikkeling van bepaalde domeinen die noodzakelijk zijn voor de goede werking 
van een markteconomie, zoals het zakenrecht, wetten voor de bescherming van 
consumenten en consumentenbonden, bescherming van investeringen, behoud van het 
milieu, concurrentieregels, enz.; 
f) gedecentraliseerde samenwerking, niet als alternatief voor samenwerking met de 
overheidssector, maar als een aanvullend actiegebied om de wisselwerking tussen de 
openbare en de particuliere sector te verbeteren en de EU-actie dichter bij de 
burgersamenleving te brengen; 
g) versterking van de parlementaire instanties, die kunnen bijdragen aan meer 
overzichtelijkheid in het beleid en het goede beheer van de openbare zaken. 
- ten slotte zou de EU kunnen kiezen voor een nieuwe opzet bij de praktische 
uitvoering van de hulp, met minder ongunstige effecten op de ontwikkeling van de 
plaatselijke capaciteit. 
Dat het van belang is meer gebruik te maken van de ter plaatse aanwezige 
deskundigheid, is reeds in de Overeenkomst van Lomé erkend. Maar ook andere, meer 
fundamentele wijzigingen moeten worden overwogen. Onder bepaalde omstandigheden 
is het wellicht onvermijdelijk de rol van de lokale deskundigen tijdelijk over te nemen. 
Maar een duidelijk politiek signaal dat men de aanpak gaat veranderen, om de 
nadelige werking van de hulp op de lokale ontwikkeling van institutionele en 
bestuurcapaciteit te verzachten, zou een aantal wijzigingen teweeg kunnen brengen 
(vereenvoudigde procedures, minder instrumenten, afschaffing van de aanpak via 
projecten, ...). Dat betekent wel degelijk een strategische koerswijziging, omdat de 
ontwikkeling van de plaatselijke capaciteit een van de voornaamste criteria zou 
worden voor de keuze van de praktische samenwerkingsmodaliteiten. In hoofdstuk VI 
worden verschillende opties in dit verband besproken. 
C. Handel en investeringen 
Een behoorlijke invoeging van de ACS-groep in de wereldeconomie en meer in het 
bijzonder de bepaling van diens plaats in het veranderende netwerk van de externe 
economische betrekkingen van de EU, als belangrijke dimensie van haar integratie in 
de wereldeconomie, dat is de uitdaging voor de nieuwe betrekkingen EU-ACS na het 
jaar 2000. Het ontbreken van een passend kader dreigt te leiden tot het uiteenvallen 
van de ACS-groep, verzwakking van de huidige banden tussen sommige ACS-landen 
en -regio's en de EU en verdere marginalisering van de armste ACS-landen. 
Handelsakkoorden 
Voor de toekomstige handelsbetrekkingen EU-ACS na het jaar 2000 zijn er allerlei 
opties. In principe zouden deze opties de ACS-landen in staat moeten stellen bij hun 
74 
HOOFDSTUK V 
streven naar integratie de strategie te volgen waaraan zij de voorkeur geven. Tevens 
zouden deze opties moeten worden beoordeeld in het licht van het 
partnerschapsbeginsel waarop de handelsbetrekkingen tussen de EU en de ACS 
berusten: 
) een of meerdere handelsakkoord(en) 
i) gedifferentieerd of algemeen, 
ii) al dan niet wederkerig 
v) contractueel (voor lange tijd gewaarborgde zekerheid), bilateraal of multilateraal, 
of unilateraal (overgelaten aan het politieke goeddunken van de EU). 
Aangezien het partnerschapsbeginsel voor de ACS-landen en voor de leden van de EU 
grote politieke waarde bezit zouden de verschillende opties moeten worden getoetst op 
hun uitwerking met betrekking tot dit beginsel: ondermijnen of versterken zij het? 
Leiden zij tot vernauwing of uitbreiding? Deze belangrijke politieke overwegingen 
moeten bij de beoordeling van de verschillende opties meespelen; tevens moet 
rekening worden gehouden met technische knelpunten, vooral bij de onderhandelingen 
over de vrijhandelszones (voor de analyse van de handelsopties zie kader nr. 5). 
Het menu dat de ACS-landen ter beoordeling zou kunnen worden voorgezet zou 
kunnen bestaan uit de volgende elementen: 
i) "Status quo". Handhaving van het huidige systeem, dus niet wederkerig, 
gedifferentieerd (ten opzichte van de andere MOL), contractueel, eenvormig en 
uitsluitend gericht op de markttoegangsvoorwaarden. Een variant, namelijk 
"verbeterde status quo" zou kunnen bestaan uit: betere toegang tot de markten, 
versoepelde regels en procedures, akkoorden over met handel samenhangende 
kwesties (normen, omgeving, concurrentiebeleid, intellectuele eigendom, enz.) en 
een akkoord over de diensten. Een andere variant zou zijn deze optie uitsluitend 
aan de minst geavanceerde ACS-landen voor te behouden en aan de meer 
geavanceerde groep één van de hiernavolgende opties aan te bieden, al naar gelang 
hun wensen of mogelijkheden. Ten slotte zou men in deze optie een element van 
wederkerigheid kunnen aanbrengen door alle ACS-landen te verzoeken een 
geconsolideerd rechtenaanbod te doen aan de GATT. 
ii) "Inlijving bij het SAP". Bij deze optie wordt het handelselement uit de Lomé-
Overeenkomst geschrapt, zodat alleen het hulpelement overblijft. De minst 
geavanceerde ACS-landen zouden zich dan bij alle andere minst geavanceerde 
landen scharen, terwijl de meer geavanceerde ACS-landen geleidelijk in het 
normale systeem zouden worden opgenomen. Om de ACS-MOL een al te groot 
verlies aan preferenties te besparen zouden de algemene preferenties voor de minst 
geavanceerde landen verhoogd kunnen worden tot het peil van de horizontale 
Lomé-preferenties. Aangezien deze concessies eenzijdig door de EU worden 
toegekend zonder enige tegenprestatie van de ACS-landen, wordt daarover met hen 
niet onderhandeld. Of anders zou het preferentiële akkoord tussen de EU en de 
MOL in een preferentiële regeling voor de MOL kunnen worden opgenomen (en 
uiteindelijk bij de GATT geconsolideerd). 
75 
Kader nr. 5. Analyse van de opties op handelsgebied 
De "status quo" handhaaft het unieke en op overeenkomsten berustende karakter van 
de huidige handelsovereenkomst, en daardoor zekerheid op lange termijn (tot op 
bepaalde hoogte, zie hieronder). Gezien het feit dat de kenmerken van de 
differentiatie (in vergelijking met andere MOL) blijven bestaan, wordt de situatie 
gehandhaafd dat voor de ACS de gunstigste handelsvoorwaarden gelden die de Unie 
aan derde landen verleent. Deze optie heeft het specifieke voordeel dat, met 
betrekking tot een aantal landbouw-grondstoffen, die gevoelig zijn voor de markt 
van de Unie, en die voor meerdere ACS-landen van bijzonder (of zelfs 
doorslaggevend) belang zijn, de Unie maatregelen kan voorstellen voor de toegang 
onder voorbehoud van exacte beperkingen. Deze beperkingen zorgen ervoor dat de 
ACS een duidelijke planning kunnen maken, en dat de landbouwmarkt van de Unie 
deze hoeveelheden kan absorberen. Deze optie geeft ook enig respijt wat betreft de 
ontwikkeling van het gemeenschappelijk landbouwbeleid in het kader van de 
volgende fase van de WTO en de uitbreiding van de Unie. 
De negatieve aspecten van deze optie zijn: 
- de differentiatie maakt een voortdurende opschorting van de WTO-regels nodig, 
die elk jaar moet worden herzien. Als gevolg daarvan wordt de zekerheid van de 
preferenties, een van de belangrijkste voordelen van het handelspakket van Lomé, 
ernstig aangetast; 
- aangezien er minder zekerheid bestaat omtrent de preferenties, zullen geen 
belangrijke directe buitenlandse investeringen worden aangetrokken, en kan evenmin 
tegenwicht worden geboden aan de mogelijke nieuwe oriëntatie van Europese 
investeringen als gevolg van andere regionale handelsakkoorden van de EU; 
- deze optie zal niet voldoende zekerheid en geloofwaardigheid verlenen aan de 
handelsregelingen (invoer en uitvoer) en de regelgeving van de ACS-landen om het 
risico te verkleinen, en daarmee de ACS-landen aantrekkelijker voor investeerders te 
maken; 
- deze optie biedt geen aanvullende stimulans voor het lopende regionale 
integratieproces van de ACS-landen; 
- deze optie verhindert elk ACS-land of groep van ACS-landen toe te treden tot 
regionale handelsakkoorden met andere ontwikkelde economieën, aangezien het 
politiek en economisch onaanvaardbaar zou zijn voor de EU om gediscrimineerd te 
worden op de ACS-markten in vergelijking met andere ontwikkelde economieën. 
Deze optie moet hoe dan ook worden 'bestudeerd vanwege de bijdrage aan een 
grotere deelname van de ACS-landen aan de wereldhandel. Zij moet verder worden 
aangevuld met de eis dat de ACS-landen een geconsolideerd douanetarief aan de 
GATT voorleggen, hetgeen nuttig zou kunnen blijken bij het aanvragen van een 
opschorting van artikel XXV.5. 
>5 <=•<_ 
De tweede optie, integratie in het SPA, heeft als belangrijk voordeel, uit EU-
oogpunt, de harmonisatie van het niet-wederkerige preferentiële handelsbeleid van 
de EU en volledige conformiteit met de WTO-regels. Zo zijn de voorwaarden voor 
toegang tot de EU-markt voor alle MOL gelijk, met uitzondering van MOL die 
partij zijn bij een regionale handelsovereenkomst met de EU. Deze optie biedt 
bepaalde ACS-landen of groepen ACS-landen de mogelijkheid regionale verbanden 
aan te gaan met andere ontwikkelde economieën (de Caribische landen binnen de 
NAFTA of de FTAA, de ACS-landen van de Stille Oceaan in het kader van de 
APEC). Nadelen van deze optie zijn: 
- zij zal het Lomé-systeem in meerdere opzichten definitief openbreken. 
Verschillende soorten ACS-landen worden op verschillende wijze behandeld naar 
gelang hun ontwikkelingsniveau. De hulp is niet langer gekoppeld aan het 
handelsbeleid dat momenteel in de Overeenkomst van Lomé is geïntegreerd; 
- de preferentiële marge waar de ACS-landen van profiteren uit hoofde van 
Overeenkomst van Lomé wordt sterk verkleind (in ieder geval voor de meest 
ontwikkelde ACS-landen), aangezien de preferenties op landbouwprodukten in 
overeenstemming moeten worden gebracht met de S AP-niveaus en de relatieve 
voordelen van de vastgestelde hoeveelheden voor onder protocollen voor 
grondstoffen vallende produkten niet langer kunnen worden toegekend. Voortzetting 
van het protocol betreffende suiker zou bij deze optie bepaalde problemen kunnen 
veroorzaken, niet in het minst van juridische aard; 
- deze optie leidt tot een vermindering van de zekerheid wat betreft de voorwaarden 
voor markttoegang, maar het verlaagde niveau van preferenties, waarvoor nog altijd 
een beleidsverandering van de EU mogelijk is, of die geleidelijk zullen worden 
geïntegreerd in de SAP, kan niet worden aangevochten in het kader van de WTO. 
De meest ontwikkelde ACS-landen zullen moeilijker directe buitenlandse 
investeringen aantrekken bij deze optie. De optie van multilaterale SAP voor de 
MOL (binnen en buiten de ACS), geconsolideerd in de GATT, zou echter zorgen 
voor een hoger veiligheidsniveau; 
- er is geen aanvullende aantrekkingskracht op directe buitenlandse investeringen, en 
er wordt geen tegenwicht geboden aan de gevolgen van de heroriëntatie van handel 
en investeringen voortvloeiend uit regionale overeenkomsten met de EU waarbij 
andere MOL zijn betrokken; 
- deze optie is neutraal wat betreft de levensvatbaarheid van het lopende regionale 
integratieproces zuid-zuid. Zij biedt geen aanvullende bescherming tegen de 
instelling van regelgeving van de EU op handelsgebied. 
Ten slotte zou deze optie het beginsel van partnerschap van de Overeenkomst van 
Lomé ernstig aantasten; deze overeenkomst wordt gereduceerd tot haar politieke, 
institutionele en hulp-dimensies. 
De derde optie: " uni forme wederkeri gheid " (in de zin van artikel XXIV van de 
GATT) is in overeenstemming met de WTO-regels. Deze optie zou het beginsel van 
partnerschap fundamenteel versterken, aangezien het contract tussen de twee partijen 
gelijkwaardiger zou worden en een onbeperkte looptijd zou krijgen (in elk geval wat 
het handelsgedeelte van de overeenkomst betreft). 
- Deze optie zou de veiligheid en voorspelbaarheid van de preferenties handhaven en 
zelfs verbeteren, en door het openbreken en afbakenen van het in voerstelsel van de 
ACS-landen geloofwaardigheid verlenen aan hun handelsbeleid in de ogen van 
binnenlandse en buitenlandse investeerders. Hiervan mag een aantrekkingskracht op 
directe buitenlandse investeerders verwacht worden, en een goede reactie van de 
binnenlandse investeerders; 
- Deze optie leidt ook tot gelijke voorwaarden in verhouding met de andere MOL 
die vrijhandelsovereenkomsten met de EU aangaan, en stelt bepaalde ACS-landen in 
staat toe te treden tot regionale handelsakkoorden met andere ontwikkelde 
economieën en te profiteren van de regionale economische dynamiek; 
- een nadeel van deze optie is dat deze door het instellen van een uniform, 
horizontaal kader voorbijgaat aan het bestaande probleem van de aanzienlijke 
differentiatie tussen de ACS-landen qua niveau van integratie en ontwikkeling, en 
wat betreft hun behoeften en capaciteit om deel te nemen aan 
vrijhandelsonderhandelingen met de EU. 
De uitvoerbaarheid is ongetwijfeld het grootste probleem: hoe zouden alle ACS-
landen het eens kunnen worden over één enkel plan en één enkel programma (zoals 
artikel XXIV.5 (c) eist) voor het instellen van een vrijhandelszone EU/ACS, die 
rekening houdt met hun handelsstelsels, met hun verschillende behoeften op het 
gebied van industriële herstructurering, met veranderingen van fiscaal beleid die 
nodig zijn in verband met de ontmanteling van de tarieven, enz.? Het zal 
onmogelijk blijken in één enkel kader de behoeften en omstandigheden van alle 
ACS-landen te integreren. Daarnaast beschikken vele ACS-landen niet over de 
nodige personele en administratieve capaciteiten om vrijhandelsonderhandelingen 
met de EU aan te gaan. 
"De gedifferentieerde wederkerigheid" zou alle voordelen omvatten van de 
voorgaande optie, en toch rekening houden met de verschillende niveaus van 
integratie en ontwikkeling, evenals met de behoeften, omstandigheden, 
mogelijkheden en bereidheid van de diverse groepen ACS-landen. Voor elke ACS-
regio zou een plan en een programma kunnen worden opgesteld om te komen tot 
vrijhandel met de EU, aangepast aan hun specifieke behoeften en capaciteiten. Deze 
optie zou een belangrijke impuls geven aan het lopende proces van regionale 
integratie van de ACS-landen. 
- Het grote nadeel van deze optie zou zijn het verlies van het unieke karakter van de 
relatie en de fragmentatie van het partnerschapsprincipe, die echter met elke 
overeenkomst weer versterkt zou worden. Verder is het zo dat, aangezien deze 
benadering gebaseerd moet zijn op lopende processen van regionale integratie tussen 
de ACS-landen (UEMOA, SADC, CARICOM, enz.), de ACS-landen die geen deel 
uitmaken of willen uitmaken aan een van deze processen, afzonderlijk 
^ c 
onderhandelingen moeten aangaan met de EU over vrijhandel. Binnen deze optie 
zouden ook vrijhandelsgebieden kunnen worden geïntegreerd die enerzijds de EU en 
anderzijds landen binnen en buiten de ACS omvatten die "natuurlijke" regionale 
zones vormen. 
- Deze optie zou eveneens leiden tot het einde van de protocollen over grondstoffen 
en het preferentiële landbouwstelsel. De onderhandelingen over preferenties in het 
kader van deze instrumenten zou zeker tot enige problemen kunnen leiden. 
- Ook hier is de uitvoerbaarheid een belangrijk probleem, aangezien niet verwacht 
kan worden dat alle ACS-landen, of alle groepen van regionale integratie binnen de 
ACS voldoen aan de voorwaarden (politiek, commercieel, administratief en 
anderszins), en in staat of bereid zijn onderhandelingen over vrijhandelszones met 
de EU te voeren. Indien na, onderhandelingen de overeenkomsten niet volledig 
voldoen aan de voorwaarden van artikel XXIV, moet een opschorting (artikel 
XXIV. 10) worden aangevraagd. Indien teveel overeenkomsten van dit type in 
overweging moeten worden genomen, zou het beheer binnen de WTO van de 
desbetreffende opschortingen een groot probleem voor de EU kunnen worden. In het 
kader van deze optie, en overeenkomstig de conclusies van de Commissie en van de 
Raad van 1995 over vrijhandelszones, zouden deze overeenkomsten moeten voldoen 
aan de desbetreffende bepalingen van de WTO en rekening houden met de gevolgen 
voor het gemeenschappelijk beleid van de Unie en voor haar belangrijkste 
handelspartners. 
^ à cX 
HOOFDSTUK V 
iii) "Eenvormige wederkerigheid". Alle ACS-landen verzoeken om na een 
gemeenschappelijke overgangsperiode de wederkerigheid overeenkomstig de 
WTO-regels uit te breiden tot de EU-exporten. Variant: verschillende 
overgangsperioden voor de ACS-MOL en voor de meer geavanceerde ACS. 
Verbeterde variant: deze optie zou ook akkoorden over met handel samenhangende 
gebieden en een akkoord over de diensten kunnen omvatten. Tevens impliceert zij 
volledige integratie van de ACS-landen in de WTO. 
iv) "Gedifferentieerde wederkerigheid". Variabele wederkerigheid (overeenkomstig de 
WTO-regels) met de EU enerzijds en met homogene regionale groeperingen van 
ACS-landen of met afzonderlijke ACS-landen anderzijds. In een verbeterde versie 
zou deze optie ook bestaan uit akkoorden over met handel samenhangende 
gebieden, een akkoord over de diensten en volledige integratie in de WTO. Een 
andere variant zou bestaan uit regionale handelsakkoorden met de EU enerzijds en 
een regionale integratiezone van ACS-landen en andere landen anderzijds. 
Dan zijn er nog twee andere mogelijkheden, waarbij de vier bovenvermelde opties 
worden gecombineerd: 
v) "Differentiëring binnen één kader". De opties i) tot iv) als elementen van een 
menu, waaruit de EU en de ACS kunnen kiezen op basis van factoren als het 
ontwikkelingspeil, de behoeften zoals men die voelt en de wil van de ACS-landen 
om de betrekking te verdiepen, de politieke omstandigheden en het peil waarop de 
ACS aan de EU wederkerigheid zouden willen toekennen. In deze optie zou de 
contractuele aard van de huidige betrekking voor alle ACS-landen gehandhaafd 
blijven, maar wel zou het noodzakelijk kunnen blijken bepaalde horizontale 
preferenties van de huidige betrekking (de grondstoffenprotocollen en de 
landbouwpreferenties) ingrijpend te wijzigen, met name voor wat betreft de landen 
die daarvoor in aanmerking komen. 
Deze optie zou bestaan uit een reeks handelsakkoorden, ingedeeld in vier niveaus: 
a) vrijhandelszones tussen regio's, volgens het model van de vierde optie; 
b) bilaterale vrijhandelszones, zoals bij optie iv), maar dan met ACS-landen die 
niet in een regionaal integratieproces zijn verwikkeld en voldoende groot en 
machtig zijn (Nigeria en Zaïre bij voorbeeld), mits de politieke omstandigheden 
daarvoor gunstig zijn; 
c) handhaving van niet-wederkerige preferenties (die unilateraal of in een 
multilateraal kader zijn vastgesteld) voor de minst ontwikkelde ACS-landen waar 
het inkomen per inwoner onder een internationaal erkend niveau ligt en die niet 
deelnemen aan een regionaal integratieproces dat onder optie a) valt; 
d) geleidelijke integratie in het SAP, met inachtneming van de horizontale niet-
wederkerige preferenties voor de ACS-landen die niet voelen voor de opties a) en 
b), maar'ook niet in aanmerking komen voor optie c) omdat hun ontwikkelingspeil 
niet hoog genoeg is; deze geleidelijk geïntegreerde ACS-landen zouden misschien 
76 
HOOFDSTUK V 
de preferenties krachtens de grondstoffenprotocollen kunnen behouden, maar dan 
alleen tijdens een overgangsperiode (in dat geval zou een ontheffing kunnen 
worden aangevraagd). 
Hierbij zouden de ACS-landen in overleg met de EU de handelsoptie kunnen 
uitkiezen die het best bij hun integratiekoers en hun behoeften en mogelijkheden 
past. Toch zullen zich tussen groepen van ACS-landen onvermijdelijk wijzigingen 
voordoen in de richting van de handel en de investeringen, omdat voor elke groep 
het preferentieschema en zijn aantrekkingskracht voor rechtstreekse buitenlandse 
investeringen afhankelijk zou zijn van de gekozen optie. 
Deze optie zou niet tornen aan de unieke aard van de bestaande Overeenkomst van 
Lomé, maar het partnerschapsbeginsel verrijken met de begrippen wederkerigheid, 
differentiëring en geleidelijke integratie, als bijkomende basiselementen. Deze 
elementen zouden een interne dynamiek bezitten waardoor de verschillende ACS-
landen van een bepaald stadium in de relatie zouden opklimmen naar hogere stadia, al 
naar gelang hun afzonderlijke omstandigheden en hun wensen. Voor de WTO zal deze 
optie waarschijnlijk vergezeld moeten gaan van een verzoek om afwijking van artikel 
XXIV. 10 (betreffende de minimaal vereiste voorwaarden voor een vrijhandelszone). 
vi) "Differentiëring die resulteert in een groot aantal akkoorden". In deze opzet lopen 
de opties i) tot iv) vanzelf uit op vele handelsakkoorden, met daarnaast eventueel 
één enkel hulppakket. Het eerste wat hierbij sneuvelt is uiteraard de unieke aard 
van de Lomé-Overeenkomst. Het contractuele element en de zekerheid, en in elk 
geval de kracht en reikwijdte van het partnerschap, zouden met de akkoorden 
variëren, en voor sommige groepen van ACS-landen zou het peil van de 
preferenties waarschijnlijk lager worden en voor andere juist ruimer, afhankelijk 
van de gekozen optie. 
Dit meervoudige kader is moeilijk te verenigen met de handhaving van de 
voordelen in het kader van de grondstoffenprotocollen en met het horizontale 
systeem van landbouwpreferenties. De problemen met betrekking tot de ongelijke 
behandeling en de herkoersing van handel en investeringen tussen groepen van 
ACS-landen zullen nog groter worden dan bij de eerder genoemde optie van één 
enkel kader. 
De voor- en nadelen van elke optie zullen dus gelden voor elke groep van 
betrokken ACS-landen. Om zich aan de regels van de WTO te houden zou men 
voor het niet-preferentiële systeem ten gunste van de minst ontwikkelde ACS-
landen toestemming moeten vragen om van artikel XXV.5 af te wijken, wat 
misschien minder moeilijkheden zal opleveren. 
Los van de optie die het uiteindelijk zal winnen is de EU overigens bezig met het 
harmoniseren van de oorsprongregels die in het kader van de preferentieregelingen 
worden toegepast33. 
33 Tot harmonisering van de oorsprongregels werd besloten op de Europese Raad 
11 
HOOFDSTUK V 
Bescherming en bevordering van investeringen 
In het kader van de vierde Overeenkomst van Lomé hebben de ACS-landen zich 
verbonden particuliere investeerders een rechtvaardige en billijke behandeling toe te 
kennen, een betrouwbaar en zeker investeringsklimaat te scheppen en te bewaren, de 
omgeving voor het bedrijfsleven te verbeteren en een juridisch, administratief en 
financieel kader in te voeren dat bevorderlijk is voor de opkomst en ontwikkeling van 
een dynamische particuliere sector (artikel 258 c-g). De landen hebben zich elk voor 
zich hiervoor ingespannen, maar bereikten daarmee niet altijd het gewenste resultaat, 
namelijk hervatting van de particuliere investeringen. De investeerders aarzelen nog, 
want ze hebben niet altijd genoeg vertrouwen in de bedrijfsomgeving en het politieke 
en institutionele klimaat. 
De landen zullen in nationaal verband doorgaan met maatregelen om het vertrouwen te 
versterken. Deze maatregelen zouden echter aan overzichtelijkheid en voorspelbaarheid 
winnen indien ze als elementen van een gemeenschappelijk, welbegrepen en 
internationaal geaccepteerd kader van rechten en verplichtingen worden gezien. In 
1992 had de EG de ACS-landen voorgesteld een reeks beginselen voor bescherming 
van investeringen te bestuderen die onder meer betrekking hadden op de nationale 
behandeling, het beginsel van de meest begunstigde natie, rechtvaardige en billijke 
behandeling, volledige rechtsbescherming, compensatie bij onteigening en de 
overdracht van inkomsten en kapitaal. De voorgestelde beginselen vervatten de 
doelstellingen van de vierde Overeenkomst van Lomé in een concrete tekst. Ze zijn 
echter niet grondig besproken, laat staan ten uitvoer gelegd. Sinds 1992 lopen bij de 
OESO uitvoerige besprekingen over het voorstel voor een multilateraal akkoord over 
investeringen, dat een ambitieuzer en vollediger raamwerk schept voor de bescherming 
van investeringen. 
De kwestie van normen voor de bescherming van investeringen is thans besproken 
binnen de WTO, waar vermoedelijk binnenkort onderhandelingen van start zullen gaan 
over beginselen die voor een groter aantal landen acceptabel zijn. Indien deze 
onderhandelingen uitmonden in een akkoord over heldere en toepasbare beginselen 
dan is het mogelijk dat investeerders en kapitaalmarkten, aangelokt door het mindere 
risico, gaan investeren in landen die deze beginselen aanvaarden. 
De ACS-landen die sneller het vertrouwen van de investeerders willen herwinnen, 
zouden kunnen overgaan tot het aannemen en toepassen van een internationaal erkende 
norm voor bescherming van investeringen die dezelfde kracht heeft als een wet. 
Uiteraard zou de EG openstaan voor elk verzoek om bijstand voor de invoering van 
deze norm in de landen die dat wensen. Hoe meer ACS-landen deze norm willen 
van Essen in 1994, omdat de aldaar aanwezige staats- en regeringshoofden 
van mening waren dat de uiteenlopende regels de handelsbetrekkingen tussen 
de EU en derde landen belemmeren, terwijl de invoering van één enkele lijst 
van oorsprongregels het handelsverkeer zou vergemakkelijken en zijn 
ontwikkeling bevorderen. 
78 
HOOFDSTUK V 
respecteren, des te groter zal het vertrouwen van de internationale investeerders zijn in 
de ACS-landen als groep. 
ACS-landen die het vertrouwen van de investeerders willen herwinnen door een meer 
geloofwaardige bescherming van investeringen beschikken over verscheidene 
mogelijkheden: 
a. Voortzetting van het huidige beleid, nl. sluiting van bilaterale akkoorden voor 
bescherming van investeringen met de landen van de EU en de herkomstlanden 
van * andere buitenlandse investeerders. Deze akkoorden omvatten de 
basiselementen van compensatie bij onteigening, maar hun reikwijdte is voor het 
overige beperkt en ze bieden weinig verhaal tegen discriminerende of 
eigenmachtige beslissingen van de regeringen van de gastheerlanden. Vooral in 
Afrika is men er niet echt in geslaagd met deze akkoorden nieuwe investeringen 
aan te trekken. 
b. Regionale akkoorden voor de bescherming van investeringen. Een voorbeeld dat 
navolging verdient is wellicht dat van de UEMOA-lid-staten, die een 
gemeenschappelijke investeringscode, een gemeenschappelijk handelsrecht en 
gemeenschappelijke normen voor de bescherming van investeringen invoeren. Met 
regionale akkoorden kan men waarschijnlijk zonder veel moeite toezicht houden 
op de naleving van regels en verbintenissen en wordt het voor investeerders die 
zich benadeeld achten vrij gemakkelijk om naar de rechtbank te stappen. 
Regionale akkoorden die de gewenste resultaten opleveren zouden kunnen worden 
uitgebreid tot andere geïnteresseerde ACS-Staten en daarmee uitgroeien tot een 
geijkte AC S-method e. 
c. Aansluiting bij een internationaal erkende norm voor de bescherming van 
investeringen, eventueel op basis van de beginselen die bij de WTO uit de bus 
zullen komen. Het voordeel van internationale normen voor de bescherming van 
investeringen is dat deze bij de investeerders beter bekend zijn en dus hun 
vertrouwen versterken. 
Aangezien echter thans nog geen internationaal erkend model bestaat is de beste 
oplossing voor de ACS-landen in afwachting daarvan om (met steun van de EG) deel 
te nemen aan regionale akkoorden die aan de boven vermelde basisbeginselen 
voldoen. In hun toekomstige belang zouden de EG- en ACS-landen tegelijk moeten 
meewerken aan de totstandkoming van een akkoord over een ruimere internationale 
norm. 
79 
HOOFDSTUK VI 
HOOFDSTUK VI. OPTIES VOOR EEN NIEUWE OPZET VAN DE 
FINANCIËLE EN TECHNISCHE SAMENWERKING 
Er zijn drie elementen die pleiten voor een fundamentele herziening van de praktische 
uitvoeringsmodaliteiten van de financiële en technische samenwerking: de 
ontwikkeling naar een partnerschap op basis van wederzijdse rechten en verplichtingen 
en een duidelijkere verdeling van de verantwoordelijkheden tussen elk van de partners; 
de noodzaak de Gemeenschapssamenwerking aan te passen in verband met het feit dat 
sommige ACS-landen veel verder zijn in hun ontwikkeling dan andere; en ten slotte 
de noodzaak de "verworvenheden" van de huidige samenwerking op het punt van 
voorzienbaarheid te verzoenen met de eis van meer doelmatige en trefzekere hulp. 
Dit alles noopt ons een nieuwe visie op de instrumenten te ontwikkelen, de 
toekomstige criteria voor hulpverlening vast te stellen, de aard van de 
steunmaatregelen te wijzigen en een nieuwe wijze van beheer van de middelen te 
propageren. Bovendien beveelt de Commissie eens te meer aan het Europees 
Ontwikkelingsfonds (EOF) in de begroting op te nemen34, iets waarop ook het 
Europees Parlement al jaren aandringt, ten einde bij te dragen aan de stroomlijning, 
samenhang en overzichtelijkheid van de externe actie van de Gemeenschap. 
A. Algemene toewijzing of verdeling in vakjes? 
Een van de voornaamste punten van kritiek op de Lomé-samenwerking zijn de veel te 
talrijke instrumenten die geleidelijk zijn ingevoerd en bij elke achtereenvolgende 
onderhandeling worden aangepast. De samenwerking met de ACS-landen lijdt 
tegenwoordig onder een wirwar van instrumenten waarvan de bestemming van tevoren 
vaststaat en die steeds moeilijker op samenhangende wijze te hanteren zijn. 
Door het opstellen van strategiestukken voor elk land beperkt men ongetwijfeld de 
kans op incoherentie. Maar de gelijktijdige inzet van een groot aantal instrumenten 
met elk zijn specifieke werkingssfeer, procedures en wijze van beheer maakt het 
beleid van de EU jegens een land onvermijdelijk minder overzichtelijk. Hoezeer de 
Gemeenschap zich ook inspant om informatie te verstrekken, het systeem is dermate 
ingewikkeld dat het met name voor instanties uit de burgersamenleving vaak moeilijk 
wordt de weg te vinden naar de diverse mogelijkheden voor financiering en technische 
bijstand. 
Zowel de EOF-instrumenten als de talrijke specifieke begrotingslijnen brengen veel 
starheid in de toepassing van de beleidsrichtsnoeren. Bij het huidige systeem is het 
namelijk moeilijk om . het samenwerkingsbeleid binnen een redelijke termijn bij te 
stellen of aan te passen. Maar in een economische en politieke context die snel kan 
veranderen doet de noodzaak daartoe zich steeds meer voor, bij voorbeeld om te 
34 Zie met name hel "Verslag over de mogelijkheden en modaliteiten voor 
budgettisering van het EOF" van de Commissie (SEC (94) 640 de f). 
80 
HOOFDSTUK VI 
reageren op nieuwe, met politieke initiatieven samenhangende strevingen en op de 
publieke opinie in Europa of de ACS-landen, of anders om de conclusies van de 
evaluatiestudies in de praktijk te brengen met het oog op meer doelmatigheid en effect 
van de samenwerking. 
Nu het er zo voor staat is het de vraag of men een hele reeks specifieke instrumenten 
moet handhaven of de aanpak radicaal veranderen en aansturen op globale financiële 
toewijzingen, waarmee de samenwerking soepeler zou kunnen inspelen op steeds meer 
gedifferentieerde en veranderlijke behoeften. 
Hierbij kan men drie opties overwegen: 
1) handhaving van de huidige indeling in vakjes. 
Aan deze optie kleven de eerder vermelde bezwaren en zij is niet bevorderlijk voor 
een ontwikkeling van de betrekkingen tussen donor en begunstigden in de richting van 
autonomie en verantwoordelijkheid. 
2) alle samenwerkingsacties bundelen in één globale financiële toewijzing. 
Hiermee zou maximale flexibiliteit verkregen worden in de organisatie en 
ontwikkeling van de financiële steun. 
3) vaststelling van twee of drie verschillende toewijzingen waarin alle gelijksoortige 
activiteiten zijn ondergebracht: 
- een toewijzing voor alle lange-termijnsteun aan de openbare sector. Met deze 
indicatieve globale toewijzing zou men, al naar gelang de behoeften en het soort 
maatregel dat het meest geschikt wordt geacht, sectorale beleidsvormen of 
institutionele hervormingen kunnen ondersteunen, begrotingssteun verstrekken of meer 
op zichzelf staande maatregelen financieren; 
- een tweede toewijzing om het. hoofd te bieden aan crisistoestanden, die men 
uiteraard niet vooruit kan zien, en voor de uitvoering van acties op zeer korte termijn; 
- ten slotte zou er behoefte kunnen zijn aan een derde toewijzing voor rechtstreekse 
steun aan niet-gouvernementele actoren, de particuliere sector, verenigingen, 
consumentenbonden, NGO's, enz. Voor het beheer van dit soort acties is namelijk een 
andere aanpak nodig, waarbij echter wel de verkiesbaarheidsnormen van de EU blijven 
gelden. 
Door uitdrukkelijk onderscheid te maken tussen maatregelen op korte en lange termijn 
zou de Gemeenschapsactie duidelijker zichtbaar worden en zou er een eind komen aan 
de verwarring die kan ontstaan omdat instrumenten zoals Stabex en de voedselhulp 
zowel gericht zijn op crisisoperaties als op lange-termijndoelstellingen. 
Over het geheel genomen zou een dergelijke ontwikkeling de flexibiliteit, de 
coherentie en de overzichtelijkheid van het communautair samenwerkingsbeleid 
kunnen verbeteren. De mogelijkheid van differentiëring en aanpassing van het 
samenwerkingsbeleid ten opzichte van een land of een groep landen hangt echter ook 
HOOFDSTUK VI 
af van de programmeringsmechanismen; deze worden behandeld in hoofdstuk VLB 
hieronder. 
B. Toekenning van steun naar behoefte of naar verdienste? 
Thans worden de middelen voor programmeerbare hulp toegekend aan de hand van 
een inschatting van de relatieve behoeften van elk land, op basis van indicatoren van 
de menselijke ontwikkeling, de omvang van het land en geografische omstandigheden, 
zoals bij ingesloten landen of eilandstaten. Daarentegen gelden voor het niet-
programmeerbare deel van de hulp specifieke criteria (steun voor structurele 
aanpassingsprogramma's, compensatie van verliezen in de exportopbrengsten, ...). 
De automatische toewijzing van de programmeerbare middelen is bij de tussentijdse 
herziening van Lomé IV reeds voor een groot deel bijgesteld. Er is namelijk een 
toewijzing in twee tranches ingevoerd (de eerste tranche bestaat uit 70% van de 
programmeerbare middelen), waarbij de toekenning van de middelen kan worden 
herzien aan de hand van een beoordeling van de mate waarin de ontvangende landen 
hun verbintenissen (met name inzake sectorale beleidsvormen) zijn nagekomen en van 
de coherentie van het door de regering gevoerde ontwikkelingsbeleid in het algemeen, 
en ten slotte om rekening te houden met eventuele externe gebeurtenissen die 
aanvankelijk niet waren voorzien. 
Met het nieuwe systeem van toewijzing in tranches komt er dus in de toewijzing van 
de middelen een nieuwe kwalitatieve norm waarmee men van nu af aan de 
hulpbedragen per land kan afstemmen op de inspanning die een regering zich in haar 
sectorbeleid en haar algemene politiek getroost. 
Deze ontwikkeling geeft aan dat de EU meer doeltreffendheid eist; tevens vloeit zij 
voort uit een nieuwe opvatting van het partnerschap, die berust op wederzijdse 
verbintenissen en het idee dat externe hulp bedoeld is als steun voor interne 
hervormingspogingen. 
Aldus gezien zou de EU dus geneigd moeten zijn op deze weg voort te gaan. Aan de 
andere kant heeft een programmering over meerdere jaren het voordeel dat de landen 
vooruit weten hoeveel buitenlandse hulp zij kunnen verwachten en dat zij een 
minimaal strategiekader vereist. Daarom is het zaak dit systeem in stand te houden en 
daarbij verscheidene opties te overwegen om flexibiliteit te combineren met 
voorzienbaarheid, en doelmatigheid met verantwoordelijkheid. 
Twee kwesties moeten aan de orde komen: welke criteria moeten bij de verdeling van 
de programmeerbare middelen tussen de verschillende ACS-landen voorop staan en 
hoe kan de programmering worden bijgesteld om weer meer flexibiliteit in het 
samenwerkingsbeleid te brengen? 
De groeiende kloof tussen de verschillende ACS-landen, tussen de armste landen en 
de andere, die over meer middelen voor hun ontwikkeling beschikken, tussen de 
landen die nog steeds ten prooi zijn aan hevige sociaal-politieke onrust en de andere, 
82 
HOOFDSTUK VI 
die de weg van hervormingen en economische en sociale vooruitgang zijn ingeslagen, 
verleent deze vraag een brandende actualiteit. 
- combinatie van stimulerende beoordelingscriteria en ontwikkelingsindicatoren. 
Omdat de EU het allergrootste belang hecht aan een goed intern beleid en met haar 
ontwikkelingsbeleid behoorlijk bestuur wil stimuleren is er alle reden om het criterium 
van de "behoeften" - vanuit het idee deze te verlichten - aan te vullen met een 
criterium van behoorlijk bestuur, aan de hand van een beoordeling van de wijze 
waarop de staat, de plaatselijke instanties, zich van hun taken kwijten. Naast de 
sociaal-economische en armoede-indicatoren zal men dus prestatienormen hanteren 
betreffende zowel het politieke als het economische beheer. Deze optie houdt in dat 
men criteria voor "governance" opstelt die door de partners worden geaccepteerd. 
Evenals bij het voorwaardenpakket (zie punt C in het volgende) blijft een algemene 
beoordeling van het beleid te verkiezen boven zeer specifieke criteria, en moeten de 
sociaal-economische criteria niet los van de historische, politieke en institutionele 
omstandigheden worden beschouwd. In elk geval zou het mogelijk moeten zijn deze 
criteria van tevoren tussen de partijen overeen te komen, ten einde willekeurige 
beoordelingen te vermijden. 
Deze optie zou onvermijdelijk uitlopen op een meer selectieve toekenning van de 
hulp. Zo zou de EU haar inspanningen kunnen concentreren op de armste landen en 
op de landen waar zij met haar actie het grootste effect kan bereiken. 
- een glijdende programmering. 
De invoering van stimulerende beoordelingsnormen voor de toekenning van hulp zou 
ertoe leiden dat men de contractuele aard van de EU-ACS-relatie anders gaat opvatten. 
Het zou immers niet erg logisch zijn prestatienormen aan te leggen en tegelijk het 
systeem van voor vijfjaar vastgelegde toewijzingen te handhaven: de omstandigheden 
van "bestuur" kunnen in een land zeer snel veranderen, ten goede of ten kwade. Een 
nieuwe financieringsregeling zou beter bij deze optie passen dan het EOF, waarvoor 
de Lid-Staten van tevoren de hoogte van hun bijdrage vaststellen. 
Begrotingsbepalingen die bij een meerjarenprogrammering van de uitgaven ruimte 
laten voor meer soepelheid zouden voor dit doel waarschijnlijker geschikter zijn. 
Om de hulpbedragen toch enigszins voorspelbaar te houden zou men een glijdende 
programmering over drie, vier of vijf jaren kunnen invoeren en deze geregeld, bij 
voorbeeld op jaarbasis, opnieuw kunnen bezien. Dit systeem bestaat met name al bij 
het Euro-Med-partnerschap en maakt het mogelijk voorzienbaarheid te combineren met 
flexibiliteit in een versie van het "contract" tussen donor en begunstigde waarin 
doelmatigheid vooropstaat. 
C. Aard van de hulp 
De kritische beoordeling van de vroegere en huidige samenwerking die in hoofdstuk II 
wordt gegeven en die hoofdzakelijk op de resultaten van recente evaluatiestudies 
berust heeft een aantal praktische conclusies opgeleverd, namelijk dat het van belang 
is de sectorale aanpak en de steun voor hei-vormingen te versterken, de nadruk te 
leggen op verbetering van het institutionele kader en de plaatselijke capaciteit voor het 
83 
HOOFDSTUK VI 
uitstippelen van economisch en sociaal beleid in het kader van een lange termijn 
strategie, en af te zien van projecthulp, behalve wanneer het gaat om zeer specifieke, 
rechtstreeks aan de hervormingsprocessen gekoppelde operaties. 
In het streven een betere verdeling van de verantwoordelijkheden te bevorderen en de 
regeringen van de ACS-landen aan te sporen een duurzaam ontwikkelingsbeleid te 
voeren, de onstabiliteit te verminderen en hun eigen ontwikkelingsstrategie uit te 
stippelen, ligt het voor de hand de Gemeenschapshulp te verstrekken in de vorm van 
algemene begrotingssteun in plaats van een reeks afzonderlijke projecten te 
financieren. Een dergelijke optie kan allicht alleen in overweging worden genomen 
indien daarnaast prestatienormen inzake economisch en sociaal beleid worden 
ingevoerd voor de vaststelling van de financiële toewijzingen, en zij kan slechts 
gelden voor landen die kunnen aantonen dat zij in staat zijn de middelen goed te 
beheren. 
Daarnaast geven de evaluatiestudies te denken dat bepaalde instrumenten (Stabex en 
Sysmin) dienen te worden afgeschaft of ten minste aangepast. Aan het principe van 
compensatie wordt niet getornd, want het blijkt verantwoord speciale hulp toe te 
kennen voor handhaving van de macro-economische koers en om de risico's voor de 
exporteurs in bepaalde sectoren, en vooral de landbouwsector, te verminderen. 
Bovendien worden deze instrumenten steeds meer gebruikt als steun voor economische 
en institutionele hervormingen in de getroffen sectoren. Maar de automatische 
toekenning doet afbreuk aan de slagvaardigheid van deze instrumenten. 
Ten slotte is er door de recente ontwikkelingen in de wereldeconomie een groter 
kapitaalaanbod voor rendabele investeringen in ontwikkelingslanden, en een 
toenemend aantal ontwikkelingslanden met goede investeringsmogelijkheden. De 
welvarende ontwikkelingslanden krijgen uit het buitenland, bijna altijd tegen 
marktvoorwaarden, financieringen en professionele en technische bijstand. Het lijkt 
dan ook redelijk dat de EG na Lomé haar giften wil concentreren op de armste landen 
met de minste kansen om buitenlandse investeringen en beleggingen aan te trekken. 
De EU zou dus kunnen overwegen een instrument op te zetten om de ACS-landen 
gemakkelijker toegang tot de kapitaalmarkten te verschaffen. 
Er rijst dus een aantal vragen over de aard van de hulp die de EU zou moeten kunnen 
verstrekken: 
Is versterkte steun voor macro-economische hervormingen en sectorbeleid nodig? 
Moet de projecthulp langzamerhand worden vervangen door rechtstreekse 
begrotingssteun? 
Moet de EU doorgaan met haar compensatieregelingen voor exportopbrengsten? 
Op welk model moet de EU haar voorwaarden gaan baseren? 
Moet de EU een nieuwe steunregeling opzetten om de ACS-landen gemakkelijker 
toegang te verschaffen tot particulier kapitaal - in de vorm van rechtstreekse 
investeringen, projectfinanciering of staatsleningen? 
- rechtstreekse begrotingssteun. 
84 
HOOFDSTUK VI 
De EU zou kunnen overwegen haar huidige wijze van steunverlening om te zetten in 
rechtstreekse steun voor de begrotingen van de ACS-landen. Dat zou een goede 
aanvulling zijn op de structurele aanpassingsfaciliteit, die echter van belang blijft voor 
het verbeteren van begrotingsplanning en -beheer in de partnerlanden. 
In dit verband zou kunnen worden overwogen de diverse instrumenten voor macro-
economische steun te stroomlijnen tot rechtstreekse begrotingssteun in een passend 
macro-economisch kader, en wel om de volgende redenen: 
- met een dergelijke ontwikkeling zou het beginsel worden bekrachtigd van een 
volwassen partnerschap, dat op een vertrouwensrelatie berust en waarbij de 
verantwoordelijkheid voor het beheer van de ontwikkelingsgelden aan de nationale 
instanties wordt overgelaten; 
- in tegenstelling tot projecthulp leidt begrotingssteun niet tot versnippering in de 
toewijzing van de uitgaven. 
De grootste hindernissen voor de overgang op begrotingssteun zijn tekortkomingen in 
het begrotingsbeheer en onoverzichtelijke besluitvorming met betrekking tot de 
besteding. Op dit punt moet dus een aantal minimumvoorwaarden worden vastgesteld. 
Aldus gezien is de weg naar begrotingssteun een proces, een mijlpaal in de 
ontwikkeling van de plaatselijke capaciteit, die de kans biedt de doelmatigheid van de 
samenwerking aanzienlijk te versterken. 
- van steun voor structurele aanpassing naar steun voor sectorbeleid. 
Wij hebben reeds betoogd dat de door de EU gesteunde hervormingen in de ACS-
landen, en wel vooral de institutionele aspecten daarvan, deel uitmaken van een proces 
van lange adem. In een snel veranderende wereld waar economische beleidsvormen en 
sociale systemen voortdurend moeten worden aangepast en bijgestuurd, krijgt het 
begrip aanpassing overal een permanente strekking. Toch kan men daarin verscheidene 
stadia onderkennen, met name de overgang van een eerste fase van 
structuurhervormingen in de algemene werking van de economie en de overheidssector 
naar een aanvullende fase, waarin meer specifieke aspecten in de sectoren aan de beurt 
komen. 
Naar mate de uitvoering van de hervormingen vordert, komen de prioriteiten anders te 
liggen en moet de EU dus haar hulp kunnen bijstellen om deze meer op sectorale en 
institutionele aanpassing te richten. 
De Gemeenschap zou dus haar instrumenten voor steun aan de hervormingspogingen 
telkens kunnen aanpassen aan de specifieke fase waarin het structurele 
aanpassingsproces zich bevindt. In het kader van het algemene voorwaardenpakket zou 
men dan een rechtstreekse begrotingssubsidie uitdrukkelijk op hervormingen in 
bepaalde sectoren kunnen richten. 
- een mogelijkheid open houden voor compensatie van exportopbrengsten. 
Bij sterke daling van de exportopbrengsten zou de EU kunnen overwegen de daardoor 
veroorzaakte moeilijkheden in een bepaalde sector op te vangen door de toekenning 
85 
HOOFDSTUK VI 
van extra middelen ter aanvulling van de algemene toewijzing voor het bewuste land. 
Al naar gelang het een probleem van structurele of voorbijgaande aard betreft kunnen 
deze extra middelen dan in de sectorale dan wel de macro-economische steun worden 
opgenomen. 
- hervorming van de voorwaarden. 
De voorwaardenkwestie is een ander essentieel aspect van de discussie over de aard 
van de toegekende hulp. Aan elk samenwerkingsprogramma zijn expliciete of 
impliciete voorwaarden verbonden, die een element van selectiviteit in de hulp 
brengen en hoofdzakelijk beogen de ontvangende landen aan te sporen hun beleid te 
wijzigen of bepaalde hervormingen aan te pakken. De voorwaarden kunnen draaien 
om de verwachte resultaten of om de middelen die voor een bepaald doel moeten 
worden uitgetrokken. Aangezien talrijke hervormingen, vooral op institutioneel gebied, 
een experimenteel karakter bezitten, lijkt een aanpak waarbij men uitgaat van een 
strikte beoordeling van het totale effect van een overheidsbeleid verre te verkiezen 
boven een hele stapel uiterst specifieke voorwaarden. 
In het kader van het speciale programma voor Afrika heeft de Commissie de andere 
donors voorgesteld met betrekking tot de voorwaarden voor structurele 
aanpassingssteun een nieuwe aanpak in te voeren die aan de volgende algemene 
criteria beantwoordt: 
- bevorderen dat de ontvangende landen zich de hervormingen eigen maken; 
- realistische voorwaarden, die rekening houden met de politieke en bestuurlijke 
omstandigheden; 
- vanuit de oogmerken van duurzame ontwikkeling een algemene inschatting maken 
van de geleverde inspanning en niet alleen maar oog hebben voor een paar specifieke 
indicatoren. Deze inschatting zou in overleg met alle donors moeten geschieden. 
Tevens kan men met deze algemene, gecoördineerde aanpak vermijden dat de hulp 
telkens wordt stopgezet en hervat. 
Indien men zich aan deze beginselen houdt vermijdt men de bezwaren van de huidige 
methode en kan de band tussen donor en begunstigde uitgroeien tot een 
partnerschapsrelatie met wederkerige verbintenissen die gericht zijn op doelstellingen 
voor de lange termijn. 
- de toegang tot investeringskapitaal vergemakkelijken. 
Om landen te helpen het noodzakelijke kapitaal voor investeringen te vinden, bedient 
de EU zich van een hele reeks instrumenten: subsidies van het EOF, risicodragend 
kapitaal, dat ook door het EOF wordt gefinancierd, en bepaalde leningen van de 
Europese Investeringsbank uit eigen middelen. 
Om de beschikbaarheid van zachte leningen voor investeringen (met name in de 
infrastructuur) te verhogen, zou men om te beginnen de toegang tot EIB-leningen 
kunnen vergemakkelijken. In het kader van de voorgestelde budgettisering van het 
EOF zouden de leningen van de EIB aan de ACS-landen dan aan dezelfde 
86 
HOOFDSTUK VI 
voorwaarden kunnen worden onderworpen als de leningen aan andere derde landen (in 
het bijzonder voor wat betreft de operaties van het Garantiefonds voor externe acties). 
Een andere oplossing die nader moet worden bekeken zou zijn de bestaande 
instrumenten aan te passen om de toegang tot particuliere financieringsbronnen te 
verbeteren. Zo zou men kunnen denken aan partiële garanties (eventueel via de EIB), 
een instrument dat door verscheidene multilaterale instanties reeds met enig succes 
wordt toegepast voor het geheel of gedeeltelijk dekken van het politieke en/of 
commerciële risico bij langlopende investeringen. 
De toepassing van deze opties in de samenwerking na Lomé vereist aanvullend 
onderzoek en overleg. De meest geavanceerde ACS-landen staan er met betrekking tot 
hun nationale solvabiliteit voor het merendeel goed voor en zouden waarschijnlijk 
weinig voordeel zien in externe waarborgen voor hun nationale leningen. Daarentegen 
kunnen zij het idee van garanties voor bijvoorbeeld grote, door de particuliere sector 
te financieren infrastructuurprojecten, zeer aantrekkelijk vinden omdat de vele risico's 
bij dergelijke contracten.het bedrijfsleven nog steeds van financiering weerhouden en 
omdat de infrastructuur van groot belang is om de economische groei te ondersteunen. 
De verstrekking van garanties of commerciële leningen via de EIB zou zowel de 
landen die solvabel zijn, of bijna, als de armere ACS-landen voordelen kunnen 
opleveren. De eerstgenoemde zouden daardoor hogere buitenlandse financieringen 
kunnen krijgen en in de loop der tijd een betere financiële reputatie zodat zij in de 
toekomst toegang zouden krijgen tot hogere leningen op voordeligere voorwaarden. De 
minder geavanceerde landen zouden een groter deel van de beschikbare EOF-gelden 
kunnen ontvangen, naarmate de meer geavanceerde landen minder behoefte hebben 
aan openbare leningen. 
D. Gezamenlijk beheer, beheer door de EU alleen of zelfstandig beheer door de 
ontvangende landen? 
De in het kader van de Overeenkomst van Lomé toegepaste regeling van gezamenlijk 
beheer die zowel geldt voor het besluit tot vastlegging van een samenwerkingsactie als 
voor het toezicht op de uitgaven, werkt niet tot voldoening. Ten eerste is zij niet erg 
praktisch: het voortdurende heen en weer tussen de nationale ordonnateur en de 
hoofdordonnateur (de Gemeenschap) vertraagt de gang van zaken en doet dus afbreuk 
aan de doelmatigheid van de samenwerking. Bovendien worden medefinancieringen 
met andere geldschieters door deze regeling bemoeilijkt. 
Ten tweede is de regeling niet functioneel: de begunstigden krijgen daardoor minder 
kans zich de door de EU gesteunde ontwikkelingsprogramma's en hervormingen eigen 
te maken. Maar dat is nu juist een voorwaarde die algemeen en met name in alle 
evaluatiestudies van de Gemeenschap essentieel wordt geacht, wil de hulp zijn doel 
bereiken. Dit geldt des te meer nu de hulp, die vroeger meer op infrastructuur gericht 
was, geleidelijk overgaat in steun voor sociaal-economisch beleid en institutionele 
hervormingen. 
87 
HOOFDSTUK VI 
Het is dus tijd het beginsel van gezamenlijk beheer van de middelen te laten vallen. 
Welke alternatieven komen in aanmerking? Deze moeten aan twee eisen 
beantwoorden: zorgen voor een betrouwbaar systeem voor het beheer van de middelen 
van de Gemeenschapshulp en tegelijk bevorderlijk zijn voor het overnemen van de 
verantwoordelijkheid door de begunstigden, als voorwaarde voor meer doeltreffende 
samenwerking. 
Er zou een gedifferentieerde en evoluerende aanpak moeten worden ingevoerd waarbij 
een link wordt gelegd tussen "goed beheer" in een ontvangend land en verruiming van 
zijn verantwoordelijkheid in het administratieve en financiële beheer van de hulp. 
Dit nieuwe beheerprincipe zou ten doel hebben de ontvangende landen langzamerhand 
meer verantwoordelijkheid te geven in het beheer van de programma's, de controle op 
en de verantwoording van de uitgaven en de evaluatie van het economische en sociale 
effect van de hulp. Rechtstreekse begrotingssteun is de vorm van steun die hierin het 
verst gaat. 
In de landen waar de institutionele en administratieve omstandigheden vooralsnog niet 
zodanig zijn dat men dit proces kan overwegen, zou het beheer van de hulp door 
alleen de EU systematisch gekoppeld moeten worden aan steun voor ontwikkeling en 
versterking van de plaatselijke capaciteit die vereist is om deze taken te kunnen 
overnemen; daarbij moet men erop toezien dat geen nieuwe specifieke eenheden 
worden opgezet, maar dat in het kader van de bestaande plaatselijke structuur wordt 
gewerkt. 
Om voor elk geval de geschikte wijze van beheer vast te stellen zou men een aantal 
criteria moeten bepalen, met name de kwaliteit van de EU-ACS-dialoog, de 
verhouding tussen de Gemeenschapsbijdrage en de nationale middelen en het bestaan 
van organen of regelingen voor coördinatie van de buitenlandse hulp. 
Deze kwestie zal evenals talrijke andere aspecten van de EU-ACS-relatie die in dit 
Groenboek worden genoemd onvermijdelijk op gedifferentieerde wijze moeten worden 
aangepakt, met op elk land of landengroep afgestemde regelingen. Het gekozen 
systeem moet kunnen evolueren, want het is de bedoeling geleidelijk in alle ACS-
landen over te gaan op een meer autonoom beheer van de hulp door de ontvangers, 
naarmate vooruitgang in de "governance" wordt bespeurd. 
Algemeen gesproken zouden de eventuele wijzigingen in de wijze van beheer van de 
middelen ten doel moeten hebben in het overleg en de dialoog over de dagelijkse 
uitvoering van de samenwerking de fundamentele kwesties weer centraal te stellen, 
namelijk de voorwaarden die het effect van de samenwerkingsprogramma's 
beïnvloeden en de manier waarop deze kunnen bijdragen tot duurzame ontwikkeling in 
het betrokken,land bepalen. Daar ligt de verantwoordelijkheid van elk van de partners 
tegenover de Europese kiezers en de kiezers van de ACS-landen. 
88 
FOLLOW-UP 
FOLLOW-UP VAN HET GROENBOEK 
Het Groenboek vormt een etappe in het door de Commissie ingeleide overlegproces 
over de toekomst van de betrekkingen tussen de EU en de ACS-landen en in de 
discussie dienaangaande die zich tussen alle bij de ontwikkeling betrokken actoren 
heeft ontsponnen. Het beoogt de opinie ervan te doordringen dat Europa jegens de 
ACS-landen een doeltreffend ontwikkelingsbeleid moet voeren en geeft een overzicht 
van de voornaamste kwesties ten aanzien waarvan de EU haar standpunt zal moeten 
bepalen voordat de onderhandelingen met de ACS-landen beginnen. Dit overzicht 
pretendeert niet volledig te zijn, of de enig mogelijke zienswijze. Het geeft alleen 
maar een aantal paden en verschillende opties aan. 
Met de publikatie van dit Groenboek wekt de Commissie alle betrokken partijen op de 
daarin weergegeven opties en argumenten te bestuderen en hun reacties en suggesties 
kenbaar te maken. De Commissie zal het debat verder stimuleren door het organiseren 
van ontmoetingen en seminars. Schriftelijke bijdragen zijn ook welkom en moeten 
worden gericht aan het Directoraat-generaal Ontwikkeling. 
Ingevolge de institutionele bepalingen zal de Commissie in de loop van het tweede 
halfjaar 1997 concrete voorstellen doen voor de vernieuwing van de betrekkingen EU-
ACS. 
89 
Groenboek over de betrekkingen tussen de EU en de ACS-landen 
Bijlage 
Tabellen - Grafieken 
Middelenstromen naar alle ACS-landen 
Middelenstromen van de EU naar de ACS-landen 
ODA van OESO-landen 1990-95 
ODA in % van het BNP 1995 
Europees Ontwikkelingsfonds : Opsplitsing van de steun naar instrument 
Handelsverkeer EU-Ontwikkelingslanden 1976-1994 
Export ACS-landen naar de VS, Japan en de EU 
Resultaten en vooruitzichten van de ontwikkelingslanden 
Economische resultaten van de SP A-landen (speciaal programma voor Afrika) 
EXTERNE MIDDELENSTROMEN NAAR ALLE ACS-LANDEN 
Netto-stromen uit alle bronnen in miljoen VS-dollar tegen lopende prijzen 
1983 1984 1985 1986 1987 1988 1989 1990 1991 1992 1993 
ODA 8306 8647 9579 11505 13353 14968 15941 18808 18275 19561 17639 
Andere officiële hulp 1972 2644 1583 2156 2988 2169 2370 3068 1604 1620 1126 
Netto particuliere stromen 2983 -247 -259 1006 779 436 2059 -1057 339 1094 1439 
Totaal 13261 11044 10903 14667 17120 17573 20370 20819 20218 22275 20204 
Bron : OESO-DAC 
miljoen USD -•-ODA 
-B— Andere officiële hulp 
-*— Netto particuliere stromen 
Totaal 
-5000 
Jaar 
•IVnpDELEN^ 
i 1983 1984 1985 | 1986 | 1987 - , 1988 | ^1989 1990 | 1991 1992 | 1993 
ODA ' * ,«.',•,.,',--
Lid-Ststen EU 
Lnstellicg€n EU 
Tolale ODA van de EU 2653 
591 
3244 2812 
- '700 
3512 ' 2869 
657 
13526 "4289 
854 
5143 5184 
915 
6099 5906 
1462 
- 7368 59JI 
1458 
7409 7387 
1655 
- 9042 6555 
1713 
8268 7081 
2432 
9513 6449 
1671 
- tf/20 
Ovenge offioüle stromen (OOF) * -
Lid-StalenEU 
Instellingen EU .. 
TotaalOOFvandeEU 151 
56 
808 1375 
, 23 
1.398 606 
r v.." :-*43 
- :-:'5^P 843 
51 
: 894 1863 
^40 
< -1903 1252 
-2 
••.: 1250 .1290 
23 
',-. 1313 1352 
45 
/3?7 789 
- 44 
. flJ3 743 
L88 
95/ . 314 
?>48 
.266 
Netto particuliere stromen . ' '" ^;.vv, V 
Netto particvTstrt stromal iiit EU 2522 -356 . 400 -1.43 ,'•• -899 • --729 1091 '12751 116 5P9 : 7679 
Totaal rtromea '•'!-. .'' ï'•• ,'"•*-'-' ""'' •'•'.•••:-•'• • ='•"-••,•. ••,.:>:•" '.~v 
Lid-Staten EU 
Iriitellingen EU 
Totaal EU 5926 
-, ' 647 
• 6573 4543 
723 
5266 3875 
700 
•J7J ; 4989 
906 
5895 .'•, 6147 
955 
7102 6428 
1460 
. 7888 B332 
' 1481 
9813 • - 7463 : 
1700 
9/<5J . 7460 
«••. 1757 
Pii7 8423 
2620 
11043 8382 
1623 
10005 
bron : OESO - DAC 
Betalingen officiële ontwikkelingshulp (ODA) van DAC-Ianden 1990-1995 
(Netto uitbetalingen tegen lopende prijzen en wisselkoersen in miljoen VS-dollar) 
Land 
Australie 
Oostenrijk 
België 
Canada 
Denemarken 
Finland 
Frankrijk 
Duitsland 
Ierland 
Italie 
Japan 
Luxemburg 
Nederland 
Nieuw-Zeeland 
Noorwegen 
Portugal 
Spanje 
Zweden 
Zwitserland 
Verenigd Koninkrijk 
Verenigde Staten 
TOTAAL DAC Totaal ODA 
955 
394 
889 
2.470 
1.171 
846 
6.874 
6.320 
57 
3.395 
9.054 
25 
2.526 
95 
1.205 
148 
965 
1.998 
750 
2.630 
10.194 
52.961 Totaal ODA 
1990 
1.050 
543 
831 
2.604 
1.200 
930 
7.386 
6.890 
72 
3.347 
10.945 
42 
2.517 
100 
1.178 
213 
1.262 
2.116 
863 
3.184 
9.407 
56.680 Totaal ODAlTotaal 
1991 
1.011 
531 
840 
2.515 
1.392 
644 
8.162 
6.963 
70 
4.122 
11.119 
38 
2.742 
97 
1.226 
302 
1.518 
2.453 
1.139 
3.153 
10.813 
60.850 ODA 
1992 
953 
544 
810 
2.373 
1.340 
355 
7.915 
6.954 
81 
3.043 
11.259 
50 
2.525 
98 
1.014 
248 
1.304 
1.769 
793 
2.920 
10.123 
56.471 Totaal ODAl 
1993 
1.091 
655 
726 
2.250 
1.446 
290 
8.466 
6.818 
109 
2.705 
13.239 
59 
2.517 
110 
1.137 
308 
1.305 
1.819 
982 
3.197 
9.927 
59.156 Totaal 
ODA 1994 
1.136 
747 
1.033 
2.113 
1.628 
387 
8.439 
7.481 
143 
1.521 
14.354 
3.321 
123 
1.247 
269 
1.309 
1.887 
1.084 
3.185 
7.303 
58.710 ODA 1995 
in % van 
totale DAC 
1,9% 
1,3% 
1,8% 
3,6% 
2,8% 
0,7% 
14,4% 
12,7% 
0,2% 
2,6% 
24,4% 
5,7% 
0,2% 
2,1% 
0,5% 
2,2% 
3,2% 
1,8% 
5,4% 
12,4% 
100,0% 
Memo : 
EU-landen (1) 
waarvan EG (2) 25.000 
3.028 26.944 
3.818 29.302 
4.461 27.190 
3.948 27.656 
4.825 31.411 
5.501 53,5% 
9,4% 
bron : OESO - DAC 
(1) - Totaal van de EU-landen eind 1994 (exclusief Oostenrijk, Finland en'Zweden), met uitzondering van Griekenland dat nog geen lid is van de 
(2) - d.w.z. dat deel van de totale ODA van de Lid-Staten dat via de Commissie wordt toegekend (EOF & Algemene Begroting van de Gemeensch 
<?? 
Verenigde Staten 
Japan 
Lid-Staten EU 
Andere DAC-landen 
TOTAAL 
waarvan EG 1990 
10.194 
9.054 
25.000 
8.713 
52.961 
3.028 ODA-betalingen van de DAC-leden 
Miljoen USD tegen lopende prijzen 
1991 
9.407 
10.945 
26.944 
9.384 
56.680 
3.818 1992 
10.813 
11.119 
29.302 
9.616 
60.850 
4.461 1993 
10.123 
11.259 
27.190 
7.899 
56.471 
3.948 1994 
9.927 
13.239 
27.656 
8.334 
59.156 
4.825 1995 
7.303 
14.354 
31.350 
5.703 
58.710 
5.501 ODA 1995 
als % van 
totaal DAC 
12% 
24% 
53% 
10% 
100% 
9% 
* De steun van de Gemeenschap is verrekend in de steun van de Lid-Staten : Griekenland is geen lid van de DAC 
35.000 
30.000 
25.000 
5.000 -•—Verenigde 
Staten 
•Japan 
~êc— Lid-Staten I 
EU 
K~ Andere 
DAC-
landen 
-*—* waarvan 
EG 
1990 1991 1992 Jaar 1993 1994 1995 
bron : OESO - DAC 
% 
ODA IN % VAN BBP IN 1995 (bron OESO - DAC) 
Denemarken 
Noorwegen 
Zweden 
Nederland 
Frankrijk 
Luxemburg (cijfer 1994) 
Canada 
België 
Zwitserland 
Australie 
Finland 
Oostenrijk 
Duitsland 
Verenigd Koninkrijk 
Japan 
Portugal 
Ierland 
Spanje 
Nieuw-Zeeland 
Italie 
Verenigde Staten 
Lid-Staten EU 
TOTAAL DAC 
0,00% 0,10% 0,20% 0,30%) 0,40% 0,50% 0,60% 0,70% 0,80% 0,90% 1,00% 
7T 
Jaarlijks aandeel van de instrumenten in de totale hulp. 
(Besluiten : alle EOF's) 
Geprogrammeerde hulp 
Structurele aanpassing 
Risicodragend kapitaal 
Rentesubsidies 
Spoedhulp 
Hulp aan vluchtelingen 
Sysmin 
Stabex 
TOTAAL 1993 
1014,39 
378,00 
53,65 
21,51 
83,15 
29,30 
50,03 
1,17 
1631,20 1994 
1041,94 
222,35 
214,43 
53,85 
249,98 
25,61 
57,25 
615,12 
2480,53 1995 
828,58 
145,50 
256,82 
35,53 
33,68 
4,40 
84,49 
131,09 
1520,09 
in miljoen ecu 
Percentage van de besluiten 
naar instrument in 1995 
Stabex 
Sysmin 9% 
6% 
Spoedhulp 
vluchtelingen 
Rentesubsidie 
Risicodragend 
kapitaal 
17% Programmeerbare 
hulp 
Hei Europees ontwikkelingsfonds (EOF) is het belangrijkste financieel instrument van de Overeenkomst van Lomé en 
de 70 ACS-Staten die partij zijn bij de overeenkomst. De middelen van het EOF zijn afkomstig van, ad hoe-bijdragen 
van de Lid-Staten en maken geen deel uit van de begroting van de Unie. Voor de financiering van elke nieuwe 
overeenkomst wordt telkens een nieuw EOF opgericht, bijvoorbeeld het 6de EOF voor Lomé III en het 7de EOF 
voor de eerste vijfjaar van Lomé IV. Het pas opgerichte 8ste EOF zal de samenwerking tijdens de laatste vijfjaar 
van Lomé IV financieren. De middelen zullen worden gebruikt om te voorzien in de prioritaire behoeften op het 
gebied van de ontwikkeling van het menselijk potentieel, de voedselzekerheid, ontwikkeling van de infrastructuur, 
investeringen in de industrie, enz. 
bron : Europese Commissie - Infofinance 1995 
<$L 
Handelsverkeer EU-Ontwikkelingslanden - 1976 - 1994 (miljard ecu) 
Invoer in de EU 
ACS 
Azië 
Latijns Amerika 
Middellandse-Zeegebied 
Alle MOL's 
Alle niet-EG-landen 1976 
10,5 
6,7 
8,3 
9,6 
70,7 
157,7 1980 
19,4 
16 
13,7 
16,4 
114,3 
269,9 1985 
26,8 
26 
25,8 
32,3 
128,9 
399,7 1990 
21,9 
50,9 
25,7 
29,8 
143,8 
461,5 1992 
18,0 
66,4 
24,8 
30,3 
145,6 
487,6 1994 
18,6 
83,9 
26,7 
30,8 
165,9 
543,2 
Uitvoer uit de EU 
ACS 
Azië 
Latijns Amerika 
Middellandse-Zeegebied 
Alle MOL's 
Alle niet-EG-landen 
Wereld 1976 
9,6 
7,5 
7,7 
12,3 
50,9 
141,3 
292,9 1980 
15,7 
13,1 
12 
19,8 
83,4 
221,1 
475,1 1985 
17,4 
29,4 
13,5 
29,8 
121,7 
380,8 
811,8 1990 
16,6 
41 
15,6 
28,5 
134,2 
415,3 
1076,6 1992 
17,0 
47,1 
20,4 
28,6 
153,1 
436,1 
1137,8 1994 
14,9 
70,7 
28,4 
33,1 
193,3 
541,8 
1297,9 
% van de invoer van 
buiten de EU 
ACS 
Azië 
Latijns-Amerika 
Middellandse-Zeegebied 
Alle MOL's 
Alle niet-EG-landen 1976 
6,7 
4,2 
5,3 
6,1 
44,8 
100 1980 
7,2 
5,9 
5,1 
, 6,1 
42,4 
100 1985 
6,7 
6,5 
6,5 
8,1 
34,7 
100 1990 
4,7 
11 
5,6 
6,5 
31,2 
100 1992 
3,7 
13,6 
5,1 
6,2 
29,9 
100 1994 
3,4 
15,5 
4,9 
5,7 
30,5 
100 
bron : EUROSTAT - ODI - Maart 1996 
<y 
Uitvoer van de ACS-Staten naar de VS, Japan en de EU 
Landen 
ANGOLA 
BENIN 
BOTSWANA 
BURKINA FASO 
BURUNDI 
KAMEROEN 
KAAPVERDIË 
CENTRAAL-AFRIKA 
COMOREN 
KONGO 
IVOORKUST 
DJIBOUTI 
ERITREA* 
ETHIOPIE 
GABON 
GAMBIA 
GHANA 
GUINEE 
GUINEE-BISSAU 
EQUAT.-GUINEA 
KENYA 
LESOTHO 
LIBERIA 
MADAGASCAR 
MALAWI 
MALI 
MAURITIUS . 
MAURITANIE 
MOZAMBIQUE 
NAMIBIE** 
NIGER 
NIGERIA 
OEGANDA 
RWANDA 
SAO TOME e PRINCIPE 
SENEGAL 
SEYCHELLEN 
SIERRA LEONE 
SOMALIE 
SOEDAN 
SWAZILAND 
TANZANIA 
TSJAAD 
TOGO 
ZAIRE 
ZAMBIA VS 
gemiddelde 
1990-92 
1453,92 
11,75 
0,00 
0,26 
6,03 
76,59 
0,02 
0,55 
6,75 
330,98 
149,52 
0,02 
8,09 
583,35 
1,08 
87,64 
97,28 
0,03 
0,10 
50,48 
0,00 
7,30 
34,85 
47,17 
1,16 
96,26 
7,46 
15,04 
2,74 
3661,32 
11,29 
. 4,26 
0,14 
8,07 
0,75 
38,72 
1,77 
9,29 
0,00 
9,33 
0,18 
3,40 
191,87 
37,94 Japan 
gemiddelde 
1990-92 
20,89 
0,93 
5,96 
5,76 
2,26 
10,57 
0,39 
0,14 
0,37 
2,04 
26,05 
0,05 
47,71 
117,98 
47,77 
68,40 
3,23 
0,14 
0,01 
20,09 
0,08 
16,26 
33,61 
64,89 
4,63 
3,25 
132,41 
18,21 
0,16 
8,56 
4,56 
1,00 
0,02 
12,39 
0,45 
2,51 
0,23 
31,23 
5,77 
25,39 
9,05 
0,73 
78,18 
338,06 ACS-uitvoer in miljoen VSD 
EU 
gemiddelde 
1990-92 
1260,30 
54,23 
98,61 
53,95 
57,12 
1543,48 
6,69 
109,86 
18,62 
785,72 
1963,90 
4,76 
129,72 
1208,74 
120,96 
645,71 
379,61 
7,47 
40,91 
657,62 
23,93 
624,42 
209,36 
195,33 
92,79 
1004,63 
295,99 
92,25 
210,02 
5571,01 
147,76 
69,79 
3,89 
398,71 
55,40 
213,77 
28,47 
137,16 
150,69 
215,57 
65,08 
97,06 
1126,72 
363,55 OESO 
gemiddelde 
1990-92 
3466,14 
77,11 
199,19 
61,18 
73,99 
1708,58 
7,24 
113,43 
27,73 
1280,67 
2293,10 
5,36 
213,85 
2229,50 
173,41 
908,31 
582,40 
7,86 
41,13 
830,62 
27,52 
1151,92 
311,30 
355,34 
108,26 
1198,65 
444,78 
148,78 
237,18 
12280,55 
177,13 
87,51 
4,40 
433,56 
57,18 
280,75 
32,42 
195,49 
195,07 
272,63 
76,67 
145,28 
1558,71 
768,65 Wereld 
gemiddelde 
1990-92 
3873,30 
109,70 
345,00 
171,00 
119,00 
2075,00 
12,30 
133,70 
29,00 
1314,00 
3525,30 
59,00 
342,30 
2700,70 
198,70 
1228,30 
687,30 
30,30 
41,30 
1387,30 
68,30 
1178,70 
783,00 
413,00 
317,70 
1267,00 
552,70 
391,70 
263,00 
14190,00 
197,00 
122,00 
14,30 
717,70 
94,30 
292,00 
131,30 
444,00 
365,70 
465,00 
95,70 
289,00 
1767,00 
1300,70 VS in % 
van wereld 
37,54 
10,71 
0,00 
0,15 
5,07 
3,69 
0,17 
0,41 
23,26 
25,19 
4,24 
0,03 
2,36 
21,60 
0,55 
7,13 
14,15 
0,11 
0,23 
3,64 
0,00 
0,62 
4,45 
11,42 
0,36 
7,60 
1,35 
3,84 
1,04 
25,80 
5,73 
3,49 
0,95 
1,12 
0,79 
13,26 
1,35 
2,09 
0,00 
2,01 
0,19 
1,18 
10,86 
2,92 EU in % 
van wereld 
32,54 
49,43 
28,58 
31,55 
48,00 
74,38 
54,37 
82,17 
64,22 
59,80 
55,71 
8,06 
37,90 
44,76 
60,88 
52,57 
55,23 
24,66 
99,05 
47,40 
35,03 
52,97 
26,74 
47,29 
29,21 
79,29 
53,55 
23,55 
79,85 
39,26 
75,00 
57,20 
27,20 
55,55 
58,75 
73,21 
21,68 
30,89 
41,21 
46,36 
68,00 
33,58 
63,76 
27,95 
p 
Landen 
ZIMBABWE 
AFRIKA 
ANTIGUA 
BAHAMAS 
BARBADOS 
BELIZE 
DOMINICA 
GRENADA 
GUYANA 
HAITI 
JAMAICA 
DOMINICAANSE REP. 
ST KITTS & NEVIS*** 
ST VINCENT 
ST. LUCIA 
SURINAME*** 
TRINITE & TOBAGO 
CARAÏBEN 
FIDJI 
KIRIBATI*** 
PAPOEA-N. GUINEA 
SALOMONSEILANDEN 
WEST-SAMOA 
TONGA 
TUVALU*** 
VANUATU 
STILLE OCEAAN 
TOTAAL ACS VS 
gemiddelde 
1990-92 
69,43 
7124,18 
3,48 
365,13 
21,28 
36,74 
3,64 
5,51 
71,31 
135,94 
420,71 
1488,05 
4,12 
17,73 
610,04 
3183,68 
41,51 
35,75 
0,52 
0,00 
3,33 
2,40 
- 83,51 
10391,37 Japan 
gemiddelde 
1990-92 
144,48 
1316,85 
0,32 
17,26 
0,86 
1,44 
1,99 
1,05 
16,27 
1,83 
16,36 
18,51 
7,17 
0,08 
25,26 
108,40 
34,91 
358,08 
45,41 
2,49 
10,78 
5,09 
456,76 
1882,01 EU 
gemiddelde 
1990-92 
586,93 
21128,26 
10,42 
239,29 
44,03 
49,46 
48,21 
12,11 
151,42 
35,21 
328,09 
182,43 
71,47 
103,52 
218,52 
1494,18 
138,16 
272,64 
21,18 
1,19 
0,70 
15,04 
448,91 
23071,35 OESO 
gemiddelde 
1990-92 
912,16 
35762,69 
17,54 
988,17 
88,10 
111,17 
57,23 
22,69 
265,86 
301,46 
1249,83 
2328,53 
92,98 
131,28 
1250,64 
6905,48 
318,83 
798,22 
69,00 
18,24 
19,09 
25,08 
1248,46 
43916,63 Wereld 
gemiddelde 
1990-92 
1616,00 
45719,30 
26,70 
1038,00 
149,30 
131,70 
111,30 
38,70 
329,00 
311,70 
1496,30 
2418,30 
120,00 
147,00 
1903,00 
8221,00 
397,00 
1375,30 
93,30 
14,70 
20,30 
28,30 
1928,90 
55869,20 VS in % 
van de 
wereld 
4,30 
15,58 
13,03 
35,18 
14,26 
27,89 
3,27 
14,23 
21,67 
43,61 
28,12 
61,53 
3,44 
12,06 
32,06 
38,73 
10,46 
2,60 
0,56 
0,00 
16,41 
8,49 
4,33 
19,00 EU in % 
van de 
wereld 
36,32 
46,21 
39,04 
23,05 
29,49 
37,56 
43,31 
31,30 
46,02 
11,30 
21,93 
7,54 
59,56 
70,42 
11,48 
18,18 
34,80 
19,82 
22,70 
8,10 
3,43 
53,15 
23,27 
41,00 
bron : EUROSTAT - ODI - Maart 1996 
* Eritrea is na zijn onafhankelijkheid in oktober 1993 de 70ste ACS-Staat geworden 
** Namibië is na zijn onafhankelijkheid in december 1990 de 69ste ACS-Staat geworden 
*** Niet-beschikbaar 
Resultaten en vooruitzichten van de ontwikkelingslanden 
Reële groei BBP 
Ontwikkelingslanden 
Oost-Azië 
Zuid-Azië 
Afrika beneden de Sahara 
Latijns-Amerika en Caribisch gebied 
Midden-Oosten en Noord-Afrika Prognoses 
1986-95 1991-94 1995(ram. 1996-97 1996-2005 
4,2 5,0 4,9 5,1 5,4 
8,1 
5,1 
1,8 
2,4 
1,1 9,4 
3,9 
0,7 
3,6 
2,4 9,2 
5,5 
3,8 
0,9 
2,5 8,2 
5,5 
3,7 
2,6 
3,2 7,9 
5,4 
3,8 
3,8 
2,9 
* Met uitzondering van Oost-Europa en de voormalige Sovjet-Unie 
Bron : Wereldbank : Global Economie Prospects 
Resultaten van de SPA-landen 
SPA-1 SPA-2 SPA-3 
1988-90 1991-93 1994-96 
Jaarlijkse groei (%) 
BBP gewogen gemiddelde 5,2 3,5 5,1 
mediaan 3,8 1,6 4,1 
Uitvoer 4,3 0,6 6,8 
Invoer ^5 -2,3 12,5| 
Besparingen en investeringen in % van het BBP 
I Besparingen 3J 2^2 5~9| 
Investeringen 19,3 18,8 19,8 
waarvan particuliere investeringen „ 9^2 10,6 
SPA-1 21 landen 
SPA-2 27 landen 
SPA-3 31 landen 
Bron : Wereldbank - SPA Fase vier, mei 1996 



ISSN 0254-1513 
COM(96) 570 def. 
DOCUMENTEN 
NL 11 
Catalogusnummer : CB-CO-96-604-NL-C 
ISBN 92-78-11796-X 
Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen 
L-2985 Luxemburg