I. INLEIDING

Bij recente aanslagen werden herhaaldelijk openbare ruimten als doelwit gekozen, die door hun open karakter en als zacht doelwit ("soft target") van nature kwetsbaar zijn. Het gaat onder meer om voetgangerszones, toeristische trekpleisters, vervoersknooppunten, winkelcentra, gebedsplaatsen, niet-overdekte markten, concertzalen en stadspleinen. Onder meer de aanslagen in Barcelona, Berlijn, Brussel, Londen, Manchester, Nice en Stockholm waren tegen dergelijke doelwitten gericht. Naast hoogintensieve aanslagen met vuurwapens en explosieven wordt Europa ook getroffen door een groeiend aantal aanslagen in openbare ruimten waarbij niet zozeer gebruik wordt gemaakt van technologie, maar wel van alledaagse objecten zoals voertuigen en steekwapens. De plaatsen worden vaak uitgekozen met het doel zo veel mogelijk slachtoffers te maken. De dreigingsbeoordeling door Europol en het EU-Centrum voor de analyse van inlichtingen (EU INTCEN) bevestigt de focus op openbare ruimten als doelwit en in terroristische berichten op het internet wordt openlijk tot dergelijke aanslagen opgeroepen.

De bescherming van openbare ruimten vormt een bijzondere uitdaging voor de lidstaten. Dit komt door de veelheid aan openbare ruimten die een doelwit zijn geweest of zouden kunnen worden. Openbare ruimten kunnen volledig open of toch in enige mate beschermd zijn, verschillende actoren spelen een rol bij hun bescherming, er kunnen veel slachtoffers worden gemaakt en er moet bovenal een evenwicht worden gevonden tussen betere beveiliging en behoud van het open karakter van openbare ruimten, zodat burgers niet gehinderd worden in hun dagelijkse leven.

In eerste instantie zijn de lidstaten verantwoordelijk voor de bescherming van openbare ruimten, maar de EU kan en moet meer doen om de lidstaten te helpen. Zoals aangekondigd in de intentieverklaring aan het Europees Parlement en het voorzitterschap van de Raad en de bijgevoegde Routekaart naar een meer verenigde, sterkere en democratischer Unie, worden in dit actieplan maatregelen uiteengezet om de lidstaten op nationaal, regionaal en lokaal niveau te begeleiden en te ondersteunen bij de bescherming van openbare ruimten. Het actieplan maakt deel uit van een pakket terrorismebestrijdingsmaatregelen die de komende zestien maanden moeten worden genomen. Deze operationele maatregelen kunnen de risico’s nooit helemaal wegnemen, maar zullen de lidstaten helpen dreigingen te detecteren, hun openbare ruimten minder kwetsbaar te maken, de gevolgen van een terreuraanslag in te perken en de samenwerking te bevorderen.

De EU kan de bescherming van openbare ruimten op twee manieren ondersteunen. Ten eerste kan de EU de grensoverschrijdende uitwisseling van beste praktijken bevorderen via gerichte financiering (hoofdstuk II), netwerken van beroepsbeoefenaars, en richtsnoeren (hoofdstuk III). Ten tweede kan zij een groot aantal belanghebbenden van het lokale niveau en de particuliere sector hierbij betrekken (hoofdstuk IV). Dit actieplan vertrekt vanuit een gemeenschappelijke benadering met focus op netwerken en brengt een aantal fora tot stand om op een meer systematische en gestructureerde wijze informatie uit te wisselen en beste praktijken te delen met betrekking tot de bescherming van openbare ruimten. Waar zinvol wordt voor de bescherming van openbare ruimten voortgebouwd op bestaande maatregelen en reeds opgedane ervaringen, bijvoorbeeld met betrekking tot de bescherming van kritieke infrastructuur en de paraatheid bij veiligheidsrisico's op chemisch, biologisch, radiologisch en nucleair gebied. Dit moet zorgen voor synergie tussen deze met elkaar verband houdende gebieden.

II. EU-FINANCIERING VOOR DE BESCHERMING VAN OPENBARE RUIMTEN

De lidstaten kunnen ook door middel van EU-financiering worden ondersteund bij de bescherming van hun openbare ruimte, waarbij kennis en beste praktijken uit andere lidstaten worden ingezet en grensoverschrijdende samenwerking wordt bevorderd. Er kunnen bijvoorbeeld maatregelen worden genomen ter bevordering en ondersteuning van de ontwikkeling van innovatieve infrastructuur die openbare ruimten beter beschermt zonder aan hun open karakter te raken. De Commissie maakt hiervoor extra middelen vrij, zowel voor de korte als voor de middellange termijn.

Met het oog op de kortetermijnbehoeften publiceert de Commissie vandaag, samen met dit actieplan, een oproep tot het indienen van projectvoorstellen in het kader van het Fonds voor interne veiligheid (Politie) voor een totaalbedrag van 18,5 miljoen EUR. Hiermee zullen transnationale projecten worden ondersteund om openbare ruimten beter te beschermen.

De steun van de EU kan ook worden gebruikt ter bevordering van de praktische operationele samenwerking. Om de samenwerking tussen hulpverleners bij terreuraanslagen te verbeteren, zal de EU bij deze oproep middelen vrijmaken voor samenwerkingsprojecten die de coördinatie tussen de rechtshandhavingsautoriteiten, civiele bescherming en medische diensten in de acute fase na een aanslag bevorderen.

Deze kortetermijnfinanciering zal in 2018 worden aangevuld met middelen in het kader van het initiatief "Stedelijke Innovatieve Acties", dat onder het Europees Fonds voor regionale ontwikkeling valt. Maatregelen die in aanmerking komen voor financiering zijn bijvoorbeeld maatregelen die de fysieke weerbaarheid van gebouwen en de fysieke bescherming van drukke plaatsen verbeteren en die voor een betere beveiliging vanaf het ontwerp zorgen. Het kan onder meer gaan om maatregelen waarbij in het kader van stedelijke heroplevingsmaatregelen via een specifiek ontwerp van openbare ruimten, specifieke verlichting van deze ruimten en voorlichtingscampagnes de openbare orde en een beter beveiligingsniveau worden gegarandeerd. Om een idee te krijgen van de belangstelling en ideeën van de steden met betrekking tot het testen van innovatieve oplossingen voor de beveiliging van openbare ruimten, heeft de Commissie op 15 september 2017 een uitnodiging gepubliceerd tot het indienen van blijken van belangstelling voor het initiatief "Stedelijke Innovatieve Acties". Dit zal nuttig zijn voor de Commissie bij het opstellen van toekomstige oproepen op dit gebied. Daarop voortbouwend zal de Commissie in oktober 2018 in het kader van het bovengenoemde initiatief een open oproep voor projecten rond beveiliging lanceren voor een totaalbedrag dat kan oplopen tot 100 miljoen EUR.

Het is belangrijk de beheersautoriteiten, lokale autoriteiten en begunstigden die bevoegd zijn voor het beheer van deze fondsen beter voor te lichten over de kwetsbaarheid van openbare ruimten en de beste praktijken om via slim ontwerp voor een hoger beveiligingsniveau te zorgen. De Commissie roept de lidstaten, steden en regio's op om bij hun investeringen in infrastructuur in het kader van het Europees Fonds voor regionale ontwikkeling en het Cohesiefonds meer aandacht te besteden aan de bescherming van openbare ruimten.

Stedelijke planning en ontwerpen kunnen bijdragen tot een betere beveiliging van openbare ruimten. Met het Pact van Amsterdam dat de EU-ministers voor stedelijke aangelegenheden in 2016 zijn overeengekomen, is de stedelijke agenda voor de EU vastgelegd. De agenda volgt een geïntegreerde en gecoördineerde aanpak voor de stedelijke dimensie van het beleid en de wetgeving op nationaal en EU-niveau. Het omvat momenteel twaalf prioriteiten. In oktober 2017 zal de Commissie voorstellen om voortaan ook met de lidstaten samen te werken inzake de beveiliging van openbare ruimten, met focus op meer kennis, betere regelgeving en meer financiering. De Commissie vraagt de lidstaten en lokale autoriteiten om hun steun hiervoor toe te zeggen.

Gezien de veranderende aard van de dreiging ten aanzien van openbare ruimten is het van belang beter inzicht te krijgen in de tendensen, risico's en mogelijke risicobeperkende maatregelen. Daartoe moeten de onderzoeksmogelijkheden op dit gebied beter worden benut. De EU heeft tot op heden 48 onderzoeksprojecten in verband met de bescherming van openbare ruimten gefinancierd in het kader van het zevende kamerprogramma en Horizon 2020, voor een totaalbedrag van 195 miljoen EUR. Veel van deze projecten leveren inmiddels resultaten op. Deze moeten nu worden gedeeld en, indien van toepassing, met de nodige financiering in praktische maatregelen worden omgezet. Om ervoor te zorgen dat de onderzoeksresultaten met betrekking tot de bescherming van openbare ruimten goed worden benut, zal de Commissie een uitwisseling organiseren tussen het forum van beroepsbeoefenaars en het Europees netwerk van technologische diensten voor wetshandhaving (ENLETS), en met het netwerk van beroepsbeoefenaars in het kader van Horizon 2020.

Verder onderzoek is nodig om te komen tot een hogere capaciteit voor het opsporen van explosieven, vuurwapens en andere wapens, of van chemische, biologische, radiologische en nucleaire materialen in openbare ruimten. Voorts moet ook worden onderzocht of de verschillende risicobeperkende maatregelen hun doel bereiken en met welke strategieën kwetsbare punten kunnen worden aangepakt en mogelijke doelwitten weerbaarder kunnen worden gemaakt. In dit verband speelt toetsing een belangrijke rol. Er zullen inspanningen worden geleverd om de onderzoeksprojecten in het kader van Horizon 2020 op deze behoeften af te stemmen.

Doelstelling Maatregel/resultaat Termijn Maatregelen van de lidstaten ter bescherming van openbare ruimten ondersteunen met kortetermijn-financiering. 18,5 miljoen EUR is beschikbaar in het kader van het Fonds voor interne veiligheid. Deze financiering is onder meer bestemd voor samenwerkingsprojecten met het oog op een betere coördinatie tussen de rechtshandhavingsautoriteiten, civiele bescherming en medische diensten in de acute fase na een aanslag. De oproep tot het indienen van projectvoorstellen is in oktober 2017 gelanceerd. Voorzien in meer structurele financiering voor de bescherming van openbare ruimten. Voorzien in financiering in het kader van het initiatief "Stedelijke Innovatieve Acties", dat onder het Europees Fonds voor regionale ontwikkeling valt. De oproep tot het indienen van projectvoorstellen zal tegen oktober 2018 worden gepubliceerd.

III. NETWERKEN VAN BEROEPSBEOEFENAARS EN EU-RICHTSNOEREN INZAKE DE BESCHERMING VAN OPENBARE RUIMTEN

Als het gaat om de bescherming van openbare ruimten, houden de lidstaten er uiteenlopende werkwijzen en ervaringen op na. De EU kan de lidstaten helpen de toenemende problemen bij de bescherming van openbare ruimten aan te pakken door te voorzien in fora voor de uitwisseling van kennis en beste praktijken. Deze uitwisseling moet plaatsvinden op alle relevante niveaus: op beleidsniveau, op het niveau van de rechtshandhavingsinstanties en op het meer operationele niveau van gespecialiseerde rechtshandhavingseenheden die de openbare ruimten beveiligen. Zoals aangekondigd in het negende verslag over de totstandbrenging van een echte en doeltreffende Veiligheidsunie en zoals benadrukt in de brede beoordeling van het veiligheidsbeleid van de EU, moet deze uitwisseling op netwerken steunen. Dit zal ervoor zorgen dat beste praktijken op een meer gestructureerde wijze worden gedeeld, zodat lessen worden getrokken uit het verleden, richtsnoeren worden ontwikkeld en innovatieve oplossingen worden gedeeld voor een betere bescherming van openbare ruimten.

Op beleidsniveau heeft de Commissie onlangs een EU-beleidsgroep inzake de bescherming van zachte doelwitten ingesteld die de samenwerking en coördinatie tussen lidstaten moet verbeteren. De groep brengt nationale beleidsmakers bijeen en zal beste praktijken verzamelen, uitwisselen en verspreiden en de Commissie advies verlenen over verder te nemen maatregelen voor de bescherming van openbare ruimten. De werkzaamheden van de groep zullen volgens twee werkstromen verlopen: Het forum van beroepsbeoefenaars en het forum van belanghebbenden (dat in hoofdstuk IV aan bod komt).