Bevordering van het toetredingsproces — Een geloofwaardig EU-perspectief voor de Westelijke Balkan

I)Inleiding

De Europese Unie en haar lidstaten hebben sinds de toppen van Feira en Thessaloniki in 2000 en 2003 hun ondubbelzinnige steun voor het Europese perspectief van de Westelijke Balkan uitgesproken. Ook de Raad Algemene Zaken van juni 2019 bevestigde in zijn conclusies opnieuw “zich voor uitbreiding te zullen inzetten; uitbreiding blijft kernbeleid van de Europese Unie, in overeenstemming met de hernieuwde consensus over uitbreiding, die door de Europese Raad van 14 en 15 december 2006 en in de daaropvolgende Raadsconclusies is bekrachtigd”. Tijdens de Raad van november 2019 werd besloten dat het nuttig zou zijn de doeltreffendheid van het onderhandelingsproces voor de toetreding te onderzoeken.

Dit solide, op verdiensten gebaseerde perspectief van volwaardig EU-lidmaatschap voor de Westelijke Balkan is zowel politiek, economisch als op het gebied van veiligheid in het belang van de Unie zelf. In tijden van toenemende wereldwijde uitdagingen en verdeeldheid blijft het meer dan ooit een geostrategische investering in een stabiel, sterk en verenigd Europa. Een geloofwaardig toetredingsperspectief is de belangrijkste stimulans en motor voor verandering in de regio en draagt bij tot veiligheid en welvaart voor ons allemaal. Het is een belangrijk instrument ter bevordering van democratie, de rechtsstaat en de eerbiediging van de grondrechten, wat ook de belangrijkste motoren zijn van economische integratie en voor essentiële verankering van regionale verzoening en stabiliteit. Behoud en bevordering van dit beleid zijn dus onontbeerlijk voor de geloofwaardigheid en het welslagen van de EU, en voor haar invloed in de regio en daarbuiten — in het bijzonder nu de geopolitieke concurrentie steeds groter wordt.

Het is echter ook duidelijk dat de doeltreffendheid van het algemene toetredingsproces en van de uitvoering daarvan verder moet worden verbeterd. De strategische koers is nog steeds de juiste, maar het beleid moet veel meer van de grond komen.

Ondanks de opeenvolgende hervormingen, zoals de nieuwe aanpak van de rechtsstaat, de nadruk op de fundamentele kwesties en de verbeteringen in het kader van de strategie inzake de Westelijke Balkan die de Commissie in 2018 presenteerde, moeten structurele zwakke punten van de landen, met name op het gebied van de fundamentele kwesties, beter kunnen worden aangepakt.

Het is van groot belang het vertrouwen tussen alle belanghebbenden te vergroten en het toetredingsproces te verbeteren en doeltreffender te maken. Het moet voorspelbaarder en geloofwaardiger worden, op basis van objectieve criteria, strikte positieve en negatieve voorwaarden, en omkeerbaarheid, en ook dynamischer en met meer politieke sturing.

Deze mededeling bevat de concrete voorstellen van de Commissie om het hele toetredingsproces te versterken. De overkoepelende doelstelling is om de geloofwaardigheid en het vertrouwen van beide kanten te vergroten en betere resultaten op het terrein te boeken. De voorgestelde wijzigingen kunnen worden ingepast in de bestaande onderhandelingskaders, waarbij een gelijk speelveld in de regio wordt gewaarborgd. Dit betekent dat de onderhandelingskaders voor Servië en Montenegro niet zullen worden gewijzigd, maar dat de voorgestelde wijzigingen in de bestaande kaders kunnen worden ingepast, als deze twee landen daarmee instemmen.

De kerndoelstelling van de samenwerking van de Europese Unie met de Westelijke Balkan is om deze landen voor te bereiden om te voldoen aan alle vereisten voor het lidmaatschap. Dit omvat steun voor fundamentele democratische, rechtsstatelijke en economische hervormingen en aanpassing aan de fundamentele Europese waarden. Dit bevordert vervolgens solide en snellere economische groei en sociale convergentie.

Voor de doeltreffendheid van het toetredingsproces is daarnaast strategische communicatie essentieel. In de regio moet meer bekendheid wordt gegeven aan de kansen die nauwere integratie en hervormingen bieden en de invloed van kwaadwillende derde landen moet worden teruggedrongen. Dit vereist ook meer geloofwaardige inspanningen van de landen zelf. De openlijke politieke inzet van de autoriteiten voor het strategische doel van EU-toetreding zal duidelijker worden beoordeeld in de jaarverslagen.

Deze beleidsaanpak zal dus de hoeksteen van een toekomstgerichte agenda zijn, ter ondersteuning van de overgang van de Westelijke Balkan naar goed functionerende markteconomieën die in staat zijn volledig deel uit te gaan maken van de interne markt van de EU, werkgelegenheid en ondernemingskansen te creëren, het ondernemings- en investeringsklimaat te verbeteren, de rechtsstaat te bevorderen en de braindrain uit de regio te stoppen. Deze hervormingen zijn essentieel om de economieën van de Balkan een impuls te geven en deze in de EU-markten te verankeren door de noodzakelijke convergentie met de EU te versnellen. De Commissie zal met name nagaan hoe werk kan worden gemaakt van investeringen, sociaal-economische integratie, de rechtsstaat, toegang tot de interne markt van de EU, sterkere connectiviteit en de kansen van de groene economie. De Commissie zal hierover vóór de top van Zagreb in mei 2020 een mededeling presenteren.

II)Een nieuwe impuls voor het toetredingsproces

a)Meer geloofwaardigheid

Wil het toetredingsproces aan beide zijden weer aan geloofwaardigheid winnen en optimaal kunnen worden benut, dan moeten beide partijen er rotsvast in geloven, elkaar vertrouwen en duidelijke verbintenissen aangaan.

Het betekent dat de leiders van de Westelijke Balkan geloofwaardiger invulling moeten geven aan hun toezegging om de vereiste fundamentele hervormingen uit te voeren, of het nu gaat om de rechtsstaat, corruptiebestrijding, de economie, het functioneren van de democratische instellingen en de overheid, of de aanpassing van het buitenlands beleid. De lidstaten en burgers van de EU hebben legitieme zorgen en moeten kunnen rekenen op de ondubbelzinnige politieke wil van de uitbreidingslanden, die moet worden bewezen met structurele en tastbare hervormingen. De leiders van de Westelijke Balkan moeten ook verdere inspanningen leveren om de regionale samenwerking en nabuurschapsbetrekkingen te versterken met het oog op stabiliteit en welvaart voor hun burgers, en tegelijkertijd de EU het vertrouwen te geven dat de regio de erfenis van haar verleden aanpakt.