20. 2. 84 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C47/1 
II 
(Voorbereidende besluiten) 
COMMISSIE 
Ontwerp-besluit van de Raad tot goedkeuring van het werkprogramma voor 1984 van het 
Europees strategisch programma voor onderzoek en ontwikkeling op het gebied van de 
informatietechnologie ESPRIT (') 
COM(84) 56 def. 
(Door de Commissie bij de Raad ingediend op 17 februari 1984) 
(84/C 47/01) 
DE RAAD VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN, 
Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Economische Gemeenschap, 
Gelet op Besluit..../... ./EEG van de Raad van tot vaststelling van het com­
munautaire actieprogramma voor onderzoek en ontwikkeling op het gebied van de 
informatietechnologie (ESPRIT) en inzonderheid op artikel 3, punt 2, 
Gelet op het werkprogramma dat door de Commissie is voorgesteld, 
Overwegende dat de betrokken industriële en wetenschappelijke instanties in het 
kader van de door de diensten van de Commissie georganiseerde raadplegingen hun 
advies hebben uitgebracht over de inhoud van de in 1984 te beginnen projecten en 
over de prioriteit daarvan; 
Overwegende dat de vastgestelde projecten zeer wel passen op de gebieden die zijn 
aangegeven in de technische bijlage bij het besluit tot vaststelling van het ESPRIT-
programma, 
HEEFT HET VOLGENDE BESLUIT VASTGESTELD: 
Artikel 1 
Het werkprogramma ESPRIT, zoals opgenomen in bijlage, wordt voor het jaar 1984 
goedgekeurd. 
Artikel 2 
Onderhavig besluit treedt in werking op de dag van publikatie in het Publikatieblad 
van de Europese Gemeenschappen. 
(') European Strategie Programme for Research and Development in Information Technologies 
= Europees strategisch programma voor onderzoek en ontwikkeling op het gebied van de 
informatietechnologie. 
Nr. C 47/2 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 20. 2. 84 
ONTWERP ESPRIT-WERKPROGRAMMA 1984 
Bladzijde 
Inleiding en globale verdeling van de middelen 4 
1. GEAVANCEERDE MICRO-ELEKTRONIKA 7 
1.1. Submicron MOS 8 
1.2. Submicron bipolair 9 
1.3. CAD (computer gesteund ontwerp) 10 
1.3.1. CAD-beheer 11 
1.3.2. Ontwerp en layout op hoog niveau 11 
1.3.3. Onderzoek geavanceerde/innovatieve CAD 11 
1.3.4. Oprichting van CAD-centra 11 
1.4. Samengestelde halfgeleidermaterialen en IC's 11 
1.5. Opto-elektronika 12 
2. PROGRAMMATUURTECHNOLOGIE 14 
2.1. Proces — inzicht en implementatie 15 
2.1.1. Methodes, technieken en gereedschappen 17 
2.1.2. Integratie van managementaspecten en technische aspecten 17 
2.1.3. Software-methodologie 18 
2.2. Management — inzicht en implementatie 18 
2.2.1. Ondersteuning voor management van software-produktie en -onder­
houd 19 
2.2.2. Kwaliteits- en betrouwbaarheidsbewaking 20 
2.3. Omgeving — inzicht en implementatie 20 
2.3.1. Common Tool Environment 20 
2.4. Evolutie van proces, management en omgeving 21 
2.5. Demonstratieprojecten 22 
3. GEAVANCEERDE INFORMATIEVERWERKING 23 
3.1. Kennisengineering 23 
3.1.1. KBS en hun meetbaarmaking 24 
3.1.2. Dialoog en natuurlijke taal 25 
3.1.3. Kennisrepresentatie en redeneertechnieken 26 
3.1.4. Werkzaamheden ter voorbereiding van geavanceerde KBS 27 
3.2. Externe interfaces 29 
3.2.1. Fundamentele signaalanalyse en herkenning 30 
3.2.2. Herkenning van specifieke signalen 32 
3.3. Informatie en kennisopslag 35 
3.3.1. Interface tussen opslag en omgeving 36 
3.3.2. Gegevens- en kennisbestanden 36 
3.3.3. Opslagstructuren en -architecturen 37 
3.3.4. Nieuwe generatie kennismachine 37 
3.3.5. Onderzoek op middellange termijn naar opslagmedia 37 
3.3.6. Onderzoek op lange termijn naar optische schijven 37 
3.3.7. Onderzoek op lange termijn naar biologische opslag 37 
3.4. Computerarchitecturen 38 
3.4.1. Ultracomputers, multiprocessor-machines 38 
3.4.2. Niet-von-Neumann architecturen 39 
3.5. Ontwerp- en systeemaspecten 40 
3.6. Focusseringsprojecten 41 
4. KANTOORSYSTEMEN 42 
4.1. Kantoorsysteem — wetenschap en menselijke factoren 45 
4.1.1. Analyse van kantoorsystemen 46 
4.1.2. Ontwerp van kantoorsystemen 46 
4.1.3. Menselijke factoren 46 
20. 2. 84 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 47/3 
4.2. Geavanceerde werkstations 47 
4.2.1. Systeemaspecten van het werkstation 48 
4.2.2. Visuele interface 48 
4.2.3. Papier-interface 49 
4.2.4. Spraak-interface 50 
4.2.5. Kantoortalen 51 
4.3. Communicatiesystemen 51 
4.3.1. Architectuur van communicatiesystemen 52 
4.3.2. Optische breedband LAN 53 
4.3.3. Multi-mode berichtgeving 53 
4.3.4. Op ISDN gebaseerde geavanceerde videotex 53 
4.4. Geavanceerde opslag- en terugzoeksystemen 53 
4.4.1. Ontwerp en evaluatie van kantoorinformatiehulpmiddelen 54 
4.4.2. Systeemkwesties 55 
4.4.3. Gebruik en behoeften 55 
4.4.4. Componenten 55 
4.5. Ontwerp en evaluatie van geïntegreerde kantoorsystemen 55 
4.5.1. Geavanceerde prototypen van geïntegreerde kantoorsystemen 56 
4.5.2. Test- en evaluatiefaciliteiten voor kantoorsystemen 56 
5. COMPUTERGEÏNTEGREERDE FABRICAGE (CIM) 56 
5.1. Architectuur van geïntegreerde systemen 56 
5.1.1. Systeemarchitecturen 57 
5.1.2. Grafische subsystemen 57 
5.2. CAD/CAE 58 
5.2.1. CAD/CAE-faciliteiten voor produkt- en procesontwerp 59 
5.2.2. Gebruik van AI-technieken bij CAD/CAE 60 
5.3. Computergesteunde fabricage (CAM) 60 
5.4. Besturingssystemen voor machinale bewerking 61 
5.4.1. Flexibele systemen voor machinale bewerking 61 
5.4.2. Geautomatiseerde assemblage en robotica 62 
5.4.3. Beschikbaarheid van het machinepotentieel en optimalisering van de 
kwaliteit 63 
5.5. Subsystemen en componenten 64 
5.5.1. Beeldverwerking 64 
5.5.2. Micro-elektronische subsystemen 65 
5.5.3. Sensorprogrammering en normen 65 
5.6. Toepassingen van CIM-systemen 66 
5.6.1. Centra voor CIM-toepassing en -ontwikkeling 66 
5.6.2. Diverse onderwerpen voor CIM-ondersteuning 66 
Nr. C 47/4 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 20. 2. 84 
INLEIDING EN GLOBALE VERDELING VAN DE MIDDELEN 
Dit document maakt deel uit van het ESPRIT-werkprogramma 1984. Het bevat een ver­
klaring en interpretatie voor de lezer van het werkprogramma, voor zover dat nodig werd 
geacht 
1. Achtergrond 
In een zo snel veranderende sector als de infor­
matietechnologie, waar de gemiddelde levens­
duur van een produkt drie jaar bedraagt, zou het 
illusoir en misleidend zijn te trachten gedetail­
leerde activiteiten „ab initio" te omschrijven, 
evenals doelstellingen en tijdschema's voor de 
volgende vijf jaar, en wel in het bijzonder voor 
wat O & O-activiteiten betreft, ondanks het feit 
dat zij een industrieel en hoofdzakelijk toege­
past karakter hebben. 
Daarom werd besloten een meer gedetailleerd 
programma op te stellen dat noodzakelijk is 
voor de tenuitvoerlegging van het programma 
van dag tot dag met aanpassing hiervan naar 
behoefte die elk jaar ter goedkeuring wordt 
voorgelegd aan de Raad. Dit besluit werd, na 
overleg met het ESPRIT-Beheerscomité, door 
de Commissie genomen. Het onderhavige docu­
ment vormt het eerste van deze werkpro­
gramma's. 
2. Doel en kenmerken 
Het voornaamste doel van het werkprogramma 
is het verschaffen van de essentiële richtlijnen 
voorde: 
a) opstelling van de uitnodiging tot het doen 
van voorstellen en de selectie van de projec­
ten waarmede een begin wordt gemaakt; 
b) evaluatie van de lopende projecten en be­
oordeling van de voortgang daarvan zowel 
als in verhouding tot andere projecten; 
c) coördinatiewerkzaamheden in het kader 
van ESPRIT en in het kader van nationale 
IT-programma's; 
d) beoordeling van de resultaten van het pro­
gramma als geheel en met het oog op de 
evaluatie van de daarin vervatte technische 
doelstellingen en de keuzen voor het verwe­
zenlijken van de strategische doelstellingen; 
dit dient plaats te vinden in het licht van de 
bereikte resultaten en van de technologie­
programma's zowel in als buiten de 
Gemeenschap. 
3. Projecten van het type A en van het type B 
Het bestaan van en de behoefte aan verschil­
lende soorten projecten voor wat betreft de aard 
van de werkzaamheden en de omvang van de 
inspanningen in het kader van een breed O & O-programma zoals ESPRIT, is een gegeven; 
algemeen wordt gezien dat industrieel O & O 
voornamelijk berust op een tweetal grote pro­
jectcategorieën: 
a) projecten waarvoor een ruime infrastructuur 
en middelen vereist zijn, zowel menselijk 
als financieel, evenals een duidelijk en con­
stant strategisch perspectief ter waarborging 
van de continuïteit van de werkzaamheden 
en de nodige breedte om van de voordelen 
op lange termijn te kunnen profiteren. Der­
gelijke op middellange tot lange termijn 
systeem-gerichte O & O-activiteiten, die in 
dit document worden aangeduid als projec­
ten van het type A, zullen de ruggegraat 
vormen van ESPRIT waarvoor naar ver­
wachting 75 % van de totale middelen zal 
worden uitgetrokken; 
b) projecten die voornamelijk steunen op een 
flexibele infrastructuur en op oorspronke­
lijke ideeën in plaats van op een systemati­
sche benadering, en waarvoor veel minder 
middelen vereist zijn. Deze activiteiten die 
als type B zullen worden gekwalificeerd, 
kunnen zich uitstrekken van zeer speculatief 
O & O op uiterst lange termijn, tot specifiek 
georiënteerd O & O van veel kortere duur. 
Men verwacht dat voor deze activiteiten 
25 % van de totale middelen voor ESPRIT 
zullen worden besteed. 
In wezen zijn de type A-projecten omvangrijke 
ingewikkelde systeemgeoriënteerde activiteiten, 
terwijl de projecten van type B kleiner zijn en 
op het uitwerken van specifieke denkbeelden 
zijn afgestemd. 
Het nastreven van strategische doelstellingen 
van meer algemeen belang maakt het noodzake­
lijk dat een begin wordt gemaakt met een aantal 
duidelijk identificeerbare hoofdwerkzaamheden 
en dat deze worden uitgevoerd volgens overeen­
gekomen en in sommige gevallen onderling 
afhankelijke tijdschema's: projecten van het 
type A zijn opgezet om deze werkzaamheden te 
vertegenwoordigen. Ten einde de toewijzing 
van de middelen te optimaliseren en de beste 
voorwaarden voor synergisme te scheppen moe­
ten de voorstellen voor deze projecten voorzien 
zijn van gedetailleerde beschrijvingen met een 
nauwkeurige omschrijving van de doelstellingen 
en met opgave van het verwachte tijdstip 
waarop deze kunnen worden verwezenlijkt, ter­
wijl de specifieke aanpak of de keuze van de 
technologische middelen in het algemeen vrij 
wordt gelaten. 
20. 2. 84 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 47/5 
Aangezien de projecten van het type B zijn 
opgezet om eventuele leemten op te vullen tus­
sen de projecten van type A, niet alternatieve, 
aanvullende, of meer speculatieve activiteiten, 
zal de beschrijving daarvan van meer algemene 
aard moeten zijn, met het oog op een zo groot 
mogelijke en flexibele ruimte voor innovatie. 
Ook de timing daarvan zal, in het algemeen, 
minder kritisch zijn. Als gevolg daarvan en in 
tegenstelling tot de projecten van type A, wor­
den zij in de regel slechts als thema aangeduid. 
De definitie van projecten van het type A en de 
omschrijving van het O & O-gebied waarop om 
projecten van het type B wordt gevraagd, 
geschiedt tegen de achtergrond van de nage­
streefde doelstellingen. In principe kunnen 
onderwerpen die een onderdeel vormen van 
projecten van type A, ook leiden tot een project 
van type B, zoals bijvoorbeeld het geval is 
indien een alternatieve of concurrerende aanpak 
wordt nagestreefd. Wanneer echter onder die 
omstandigheden projecten van type B worden 
voorgesteld, zal er wel op worden toegezien dat 
het onderwerp, als onderdeel van een project 
van type A nog zinvol is. 
Het werkprogramma maakt duidelijk onder­
scheid tussen projecten van het type A en pro­
jecten van het type B, zodat inschrijvers van 
tevoren kunnen en moeten kiezen voor het ene 
of het andere type. Daarom zal er geen dubbel­
zinnigheid mogelijk kunnen zijn voor wat 
betreft het karakter of „type" van een bepaald 
voorstel in de selectiefase. 
Beide projecttypen zullen een onderdeel vor­
men van dezelfde strategische activiteit en wor­
den opgezet en uitgevoerd als onderdeel van 
een samenhangend programma. 
4. Proefprojecten 
De voortzetting van de projecten die in de 
proeffase zijn aangevangen is mogelijk in het 
kader van het ESPRIT-programma en is impli­
ciet of expliciet opgenomen in de projecten die 
in het werkprogramma worden voorgesteld. 
Een dergelijke voortzetting zal, in de regel, niet 
gebonden zijn aan een oproep tot het indienen 
van voorstellen in de strikte betekenis, maar de 
informatie en de voorstellen die naar aanleiding 
van een algemene oproep worden verkregen, 
kunnen aanleiding geven tot wijziging, verrui­
ming of beperking (in sommige gevallen zelfs 
tot beëindiging) van de werkzaamheden die oor­
spronkelijk beoogd werden ten einde de projec­
ten zo goed mogelijk aan te passen aan de her­
ziene doelstellingen zoals deze tot uitdrukking 
komen in het werkprogramma. 5. De geldigheid van het werkprogramma 
Wil het werkprogramma aan zijn doel beant­
woorden dan moet het zich over een redelijk 
lange tijd uitstrekken, voldoende om de volle­
dige looptijd van de langere projecten te omvat­
ten. Een periode van vijf jaar werd beschouwd 
als een goed compromis tussen een programma 
met nauwkeurige doelstellingen (op basis van 
verwachtingen op korte termijn) en het perspec­
tief van ontwikkelingen die een ruimer tijdsbe­
stek vereisen. Het vijfjarenprogramma zal elk 
jaar worden aangepast wanneer dat nodig is. 
In het licht van het bovenstaande worden de 
tussentijdse doelstellingen die in het werkpro­
gramma zijn vervat, minder nauwkeurig en 
betrouwbaar gespecificeerd naarmate men ver­
der vooruitkijkt naar de komende jaren en er 
dient de aandacht op te worden gevestigd dat, 
aangezien op een doel wordt gemikt dat zich 
voortbeweegt, zelfs de meest nabijliggende doel­
stellingen in het proces van de jaarlijkse herzie­
ning moeten kunnen worden gewijzigd in het 
licht van de vooruitgang zowel binnen als bui­
ten ESPRIT, in Europa en elders ter wereld. 
Dergelijke tussentijdse doelstellingen zijn echter 
noodzakelijk om een referentiebasis te scheppen 
voor evaluatie en verdere detaillering. Zij die­
nen derhalve in het werkschema te worden 
opgenomen als de beste inschatting van hoe, op 
dit ogenblik, de einddoelstellingen van het pro­
ject kunnen worden verwezenlijkt. In deze zin 
zijn zij indicatoren en eerste controlepunten aan 
de hand waarvan de projectvoorstellen zullen 
worden onderzocht. Zij zullen echter niet wor­
den beschouwd als verplichtend voorgeschreven 
zodat voorstellen met volmaakt aanvaardbare 
einddoelstellingen niet worden afgewezen 
alleen omdat zij zijn opgezet met andere tussen­
tijdse doelstellingen dan de in dit werkpro­
gramma voorgestelde. 
6. Geraamde middelen en beschikbare capaciteit 
In het werkprogramma is een aantal doelstellin­
gen geformuleerd en een aantal O & O-onder­
werpen voorgesteld. Voor de verwezenlijking 
van elk der hoofddoelstellingen zullen projecten 
vereist zijn van een minimale „kritische" 
omvang, waardoor zowel de gezamenlijke trans­
nationale aanpak wordt gerechtvaardigd als een 
redelijke kans op succes geboden wordt. De 
opzet van het concept werkprogramma in zijn 
huidige vorm is gebaseerd op het werk van een 
300-tal specialisten die geselecteerd zijn uit de 
bijna 1 000 kandidaten die zich bereid hadden 
verklaard een bijdrage te leveren vanuit de 
industrie en de universitaire en andere onder­
zoekcentra. 
Nr. C 47/6 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 20. 2. 84 
Deze specialisten, die in de gelegenheid waren 
bijeen te komen en hun standpunten te bespre­
ken, waren algemeen van mening dat de voorge­
stelde werkzaamheden zowel van essentieel 
belang zijn voor de verwezenlijking van de 
doelstellingen van ESPRIT, als dat zij realis­
tisch zijn in termen van de beschikbaarheid in 
Europa van het menselijke en van het weten­
schappelijke potentieel dat nodig is om deze 
taken op een succesvolle wijze uit te voeren. 
7. Verdeling van de middelen over de deelgebieden 
De in het werkprogramma opgenomen verde­
ling van middelen per gebied kan, vooral omdat 
het hier gaat om de eerste van een aantal ron­
des, wat eveneens geldt voor alle andere onder­
delen van het werkprogramma, worden gewij­
zigd naar aanleiding van de realisatie die het 
programma oproept, en van de technische evo­
lutie op wereldschaal die van invloed is op de 
industrie. 
1. 
2. 
3. 
4. 
5. Deelprogramma 
MICRO-ELEKTRONIKA 
PROGRAMMATEUR 
AIP 
KANTOORSYSTEMEN 
CIM Met name in het licht van de respons van de 
industrie naar aanleiding van de eerste oproep 
tot voorstellen moet het mogelijk zijn middelen 
van het ene naar het andere gebied over te bren­
gen. 
In dit verband wordt er de nadruk op gelegd dat 
de onderverdeling van ESPRIT in 5 gebieden 
incidenteel is en voortspruit uit overwegingen 
die verband houden met het beheer, maar dat 
deze zeker niet intrinsiek is aan de aard van de 
werkzaamheden die juist een sterk onderling 
verband vertonen. 
Een en ander zal duidelijker blijken uit de vol­
gende uitgaven van het werkprogramma wan­
neer men kan beschikken over voldoende gege­
vens inzake de werkzaamheden waarmee daad­
werkelijk een begin is gemaakt. De huidige 
verdeling van de middelen is als volgt: 
(man/jaar) 
1 
186 
177 
140 
210 
121 Jaar van het project 
2 
258 
317 
281 
310 
216 3 
360 
343 
392 
440 
215 4 
410 
318 
441 
390 
220 5 
456 
285 
441 
100 
172 Totaal 
1 670 
1 440 
1 695 
1 450 
944 
20. 2. 84 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 47/7 
DEELPROGRAMMA 1 
GEAVANCEERDE MICRO-ELEKTRONIKA 
Dit deelprogramma heeft vooral aanzienlijke verbetering van de belangrijkste strategi­
sche technologische gebieden tot doel. Daarom: 
1. Worden de meeste middelen geconcentreerd op een klein aantal projecten op het 
gebied van silicium MOS- en bipolaire technieken voor VLSI en schakelingen met 
zeer hoge prestaties. Gecombineerd met CAD, CAM en fabricagemethodes zullen 
deze projecten omstreeks 1988 op een aantal plaatsen in Europa een op een dege­
lijke basisgebouwde industriële capaciteit voor 1-microntechnologie opleveren, 
terwijl belangrijke vooruitgang met betrekking tot de ontwikkeling van een submi-
croncapaciteit zal zijn geboekt. Ook zal het CAD voorhanden zijn dat nodig is 
voor het ontwerp van de VLSI-schakelingen waarin deze technologieën worden 
toegepast. 
2. Moet de communicatie met de andere deelprogramma's worden verbeterd met het 
oog op een snelle definiëring van de vereiste VLSI-demonstratieschakelingen, het 
ontwerp en de fabricage ervan, die uit de andere deelprogramma's worden gefi­
nancierd. 
3. Moet het potentieel van wetenschappelijk en technisch personeel dat een speciale 
opleiding heeft genoten op het gebied van micro-elektronische procestechnologie 
en procesontwerp, worden vergroot. 
4. Worden werkzaamheden op langere termijn en met een lagere prioriteit, op twee 
belangrijke gebieden, die een aanvulling vormen op silicium-VLSI, namelijk geïn­
tegreerde schakelingen met samengestelde halfgeleidermaterialen (Compound 
Semiconductor Integrated Circuits) en opto-elektronika, op een redelijk niveau 
ondersteund. 
Naast het onder bovenstaand punt 1, punt 3 en punt 4 geschetste zwaartepunt van het 
programma waarop in sectie A nader wordt ingegaan, wordt tevens ruimte gelaten 
voor een aantal kleinere projecten. Geschikte onderwerpen hiervoor worden in sec­
tie B aangegeven. 
In sectie A zijn de programma's voor MOS- en bipolaire processen opgezet als grote 
integrale projecten en niet als afzonderlijke 1-micron- en submicronprojecten. Dit is 
gedaan met het oog op de efficiency, aangezien elk technologisch niveau voortbouwt 
op de in de voorafgaande niveaus verkregen kennis. Veel aspecten van een bepaald 
proces moeten voortdurend worden verbeterd, bijvoorbeeld de oxidekwaliteit in MOS, 
om te voldoen aan de eisen die elke verdere ontwikkeling op het gebied van gecompli­
ceerdere schakelingen en hogere prestaties met zich brengt. Deze continuïteit zou ver­
loren gaan als er gescheiden projecten op het 1-micron- en het submicronniveau zou­
den zijn. 
Een ander aspect van de processtrategie is dat werkzaamheden en technieken die voor 
zowel MOS als bipolair van belang zijn, in het MOS-project worden ondergebracht, 
aangezien MOS over het algemeen, wat het integratieniveau en de structuurgrootte 
betreft een voorsprong heeft, zodat hier het pionierswerk op gebieden als lithografie 
plaatsvindt. 
Het belang van CAD voor VLSI voor het algehele welslagen van ESPRIT kan niet 
genoeg worden benadrukt. Met een goede technologie en een uitstekend CAD, zal de 
sterk innovatieve Europese industrie in staat zijn met succes te concurreren op de 
wereldmarkten. 
Er wordt reeds een dertiental CAD-projecten uitgevoerd waaraan steun wordt ver­
leend in het kader van de Micro-elektronikaverordening (EEG) nr. 3744/81 en de 
ESPRIT-proeffase. Hiermee zijn tussen 1983 en 1987 ongeveer 650 manjaren gemoeid. 
De integratie van de resultaten van deze werkzaamheden en de uitbreiding ervan tot 
het ontwerp van schakelingen met enkele miljoenen componenten voor een groot aan­
tal toepassingen, vormt een belangrijke opgave. Er moet in het eerste semester van 
1984 een diepgaande analyse worden verricht om de voortgang en doelstellingen van 
Nr. C 47/8 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 20. 2. 84 
deze werkzaamheden te beoordelen, ten einde een bijdrage te leveren tot de vaststel­
ling van nieuwe projecten die vanaf 1985 moeten worden gestart. 
Er zijn veel meer organisaties met rechtstreekse belangen en deskundigheid op dit 
gebied dan op dat van de VLSI-technologie. De planning van het hier voorgestelde 
project moet flexibel genoeg zijn om de betreffende complexe technische en organisa­
torische problemen aan te kunnen. Het ESPRIT-systeem voor de uitwisseling van 
informatie zal op dit gebied een waardevolle bijdrage leveren. 
Computerbesturing van de produktie van VLSI wordt als een essentieel onderdeel van 
het programma gezien en niet slechts als een middel om het produktierendement te 
verhogen. Door de steeds kleinere structuurgrootte en laagdikte worden steeds zwaar­
dere eisen gesteld aan de procesbeheersing in een situatie waarin de uiteindelijke 
parameters van de component afhankelijk zijn van een groot aantal variabelen. Van 
essentieel belang zijn minimalisering van de menselijke handelingen en een aanval op 
de bronnen van opbrengstbeperkende contaminatie. Bij een bepaald contaminatieni­
veau neemt de opbrengst snel af naarmate de structuurgrootte kleiner wordt. In de 
submicron MOS- en bipolaire projecten zal, waar nodig, aandacht worden geschonken 
aan computergestuurde produktie. 
SECTIE A 
TYPE A-PROJECTEN 
O & O-gebied 1.1 
Submicron MOS 
Beschrijving 
Vereist is de ontwikkeling van alle afzonderlijke 
processtappen zoals lithografie, etsen, dopen, enz., 
om een submicron structuurgrootte in MOS te reali­
seren. Doelstelling is een proces waarmee het moge­
lijk is op één chip enkele miljoenen componenten 
aan logica en geheugen aan te brengen. De verwach­
ting is dat beneden ongeveer 0,7 u,m voor de litho­
grafie gebruik zal worden gemaakt van andere instru­
menten dan de optische. Ook zal worden ingegaan 
op de modelvorming van processen en componen­
ten. 
Vereisten 
— Ervaring met geavanceerde procédés. Programma 
Jaar 1: 
— Keuze van proces (CMOS of gecombineerd C-
en NMOS) en van ontwerp-methode. 
— Keuze van optische lithografie-uitrusting. 
— Start werkzaamheden aan processtappen en 
modelvorming. 
Jaar 2: 
— Optimalisatie van afzonderlijke processtappen. 
— Opstelling van voorlopige ontwerp-voorschrif-
ten. 
— Karakterisering van processtappen. 
Jaar 3: 
— Haalbaarheiddemonstratie met een chip met 
een structuurgrootte van 1 jim en 0,5 miljoen 
componenten. Gestreefd wordt naar een pro-
dukt van snelheid en vermogen van 50 femto-
joules en een vertragingstijd van 1 ns. 
— Activiteiten op het gebied van geavanceerde 
processtappen. 
— Beschikbaarheid van functionerende CAD/ 
CAT-gereedschappen. 
— Kritische omvang ten minste 200 manjaren over 
vijfjaar. Jaar 4: 
— Beoordeling van nieuwe processtappen voor 
submicrontechnologie (poortmateriaal, isolatie, 
meerlagige driedimensionele actieve structuren, 
enz.). 
— Keuze van apparatuur voor submicronlithogra-
fie. 
20. 2. 84 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 47/9 
— Blokschema van een 0,7 urn-proces met inbe­
grip van ontwerp-voorschriften. 
Jaar 5: 
— Beoordeling van het 0,7 urn-proces. 
— Demonstratie van de uitvoerbaarheid van het 
proces. 
— Ontwerp van een chip met meer dan 1 miljoen 
componenten, een produkt van snelheid en 
vermogen van 50 femtojoules en een poortver­
traging van 1 ns. 
Tussentijdse doelstellingen 
Maand na start: 
18 — Ontwerp en beoordeling van een testchip 
met meer dan duizend transistors gebaseerd 
op 1 um-ontwerp-voorschriften met een 
steek (metaal plus tussenruimte) van 3 urn. 
36 — Eerste monsters van schakelingen met 
0,5 miljoen transistors, 1 um-ontwerp-voor­
schriften, met gegevens over het produkt 
van snelheid en vermogen en over de vertra­
gingstijd. 
48 — Statistische gegevens over homogeniteit op 
een plak en opbrengst voor 1 u,m-ontwerp-
voorschriften en testschakelingen met meer 
dan duizend transistors met 0,7 um-ont­
werp-voorschriften en een steek van 2 um. 
60 — Eerste monsters van schakelingen met meer 
dan 1 miljoen transistors, 0,7 um-ontwerp-
voorschriften, met gegevens over het pro­
dukt van snelheid en vermogen en over de 
vertragingstijd. 
Activiteiten afhankelijk van 1.1 
VLSI-micro-elektronika voor de informatietechnolo­
gie. 
O & O-gebied 1.2 
Submicron bipolair (integraal project) 
Beschrijving 
De algemene doelstelling is de ontwikkeling van 
specifieke bipolaire submicronprocesstappen, met als resultaat een volledige reeks bewerkingen voor 
IC's met zeer hoge prestaties. 
Om deze doelstelling te bereiken zijn de volgende 
ontwikkelingen nodig: 
— algemene concepten voor de schakelingen waar­
van de ontwikkeling parallel moet lopen aan die 
van de technologie; 
— een verticale componentenstructuur die geschikt 
is voor submicronlithografie; 
— een geschikte technologie voor meerlagige ver­
bindingen; 
— optimale overeenstemming van componentpa­
rameters en toepassing van specifieke logische 
formuleringen; 
— geschikte houders met hoge dissipatie, groot 
aantal pennen, elektrisch aangepaste bedrading; 
behuizing. 
— modelleren van processen en componenten. 
Vereisten 
— Ervaring met VLSI en geavanceerde siliciumver-
werking; beschikbaarheid van CAD/CAT-
instrumenten. 
— Kritische omvang ten minste 200 manjaren over 
vijfjaar. 
Activiteiten afhankelijk van 1.2 
Snelle VLSI-micro-elektronika voor de informatie­
technologie. 
Programma 
Jaar 1: 
— 1-microntechnologie: start werkzaamheden aan 
processtappen, schakelingstructuren, modelvor­
ming. Evaluatie en keuze van essentiële appara­
tuur. 
— Eerste keuze van proces- en schakelingstruc­
turen. 
Jaar 2: 
— Voorlopige optimalisatie van processtappen. 
— Opstelling ontwerpvoorschriften voor 1 micron. 
Nr. C 47/10 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 20.2.84 
— Start ontwerp van demonstratiechips. 
— Start onderzoek naar nieuwe processen en struc­
turen voor submicrontechnologie. 
Jaar 3: 
— Demonstratie van de haalbaarheid van het 
1 -micronproces voor chips met 10 000 tot 20 000 
poorten en een poortvertraging van 100 ps. 
— Start werkzaamheden aan meerlagige compo­
nenten met een steek van 2 micron naast de 
voortzetting van het proefproject. 
— Voortzetting van onderzoek op het gebied van 
de submicrontechnologie. 
— Voorlopige ontwerpvoorschriften voor 0,7 
micronstructuren. 
Jaar 4: 
— Start ontwerp van een demonstratiechip voor 
0,7 micron. 
— Optimalisatie submicronprocesstappen. 
— Keuze van essentiële apparatuur. 
— Verbetering opbrengst van demonstratiechip 
voor 1 micron. 
Jaar 5: 
— Demonstratie van de haalbaarheid van een 0,7 
micronproces voor chips met 20 000 tot 50 000 
poorten en een poortvertraging van 50 ps. 
Tussentijdse doelstellingen 
Maand na start: 
12 — Evaluatie en keuze van essentiële appara­
tuur. 
24 — Opstelling ontwerp-voorschriften voor 
1 micron. 
36 — Demonstratie haalbaarheid van 1-micron­
proces voor chips met 10 000 tot 20 000 
poorten en een poort vertraging van 100 ps. 42 — Opstelling voorlopige ontwerp-voorschrif­
ten voor 0,7 micronstructuren. 
48 — Ontwerp demonstratiechip voor 0,7 micron. 
O & O-gebied 1.3 
CAD (projecten nader te omschrijven) 
Beschrijving 
ALGEMENE DOELSTELLINGEN 
a) Aanmoediging van onderzoek naar nieuwe ge­
avanceerde CAD-technieken die geschikt zijn 
voor de steeds toenemende complexiteit van de 
schakelingen. 
b) Totstandbrenging van een capaciteit voor ont­
werp van gecompliceerde VLSI-schakelingen, 
die algemeen toegankelijk is. 
CAD/CAT-DOELSTELLINGEN 
De algemene doelstelling is een geïntegreerd ont-
werp-systeem dat geschikt is voor submicron VLSI-
schakelingen met enkele miljoenen componenten. 
Het systeem moet: 
— een gebruikersvriendelijke faciliteit bieden die 
gemakkelijk kan worden aangepast aan techno­
logische veranderingen; 
— systeemontwerpers in staat stellen, snel goede 
ontwerpen te maken die kunnen worden getest 
en de bijbehorende testinformatie snel te ver­
werken ; 
— faciliteiten bieden voor de optimalisatie van 
schakelingen voor toepassingen met een groot 
volume; 
— bibliotheken bevatten met primitieve en gecom­
pliceerde cellen; 
— relevante resultaten bevatten van CAD-projec-
ten in het kader van Verordening (EEG) 
nr. 3744/81. 
20. 2. 84 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 47/11 
BELEID 
a) Het opstellen van modellen voor componenten 
en processen wordt niet gezien als onderdeel 
van de CAD-projecten en is ondergebracht in 
de projecten voor de ontwikkeling van nieuwe 
VLSI-processen (zie 1.1 en 1.2). 
b) Voor zover mogelijk zal in elke projectfase het 
gebruik van gecompliceerde demonstratiechips 
centraal staan. 
c) Na de hier beschouwde eerste vijf jaren zal dit 
project nog eens vijf jaren worden voortgezet 
om specifieke technologische vorderingen te sti­
muleren en er CAD-verbeteringen uit de gehele 
wereld aan toe te voegen. 
d) Er zal voor worden gezorgd dat contact wordt 
gehouden met, steun wordt verleend aan en 
gebruik wordt gemaakt van de resultaten van 
andere ESPRIT-activiteiten. 
EVENWICHT EN PRIORITEITEN 
a) Met de goedgekeurde projecten moet worden 
gezorgd voor een optimaal evenwicht tussen 
werkzaamheden voor het ontwikkelen van 
nieuwe geavanceerde CAD-technieken en werk­
zaamheden ter consolidering van de Europese 
capaciteit. 
b) Centraal staat onder meer het leggen van de 
grondslagen voor een algemeen kader en de uit­
wisseling van gegevens om bestaande en nieuwe 
technieken algemeen beschikbaar te maken 
voor uiteenlopende takken van industrie. Van 
essentieel belang is de bevordering van ontwik­
kelingen in samenwerkingsverband tussen uni­
versitaire en industriële groepen. 
c) Een tweede centraal punt wordt gevormd door 
die CAD-faciliteiten die specifiek nodig zijn 
voor de capaciteit voor 1-micron- en submicron-
processen om zeer grote en gecompliceerde 
chips te kunnen ontwerpen die tot 10 miljoen 
transistors bevatten. 
Belangrijkste onderwerpen 
1.3.1. CAD-beheer 
Verzorging van coördinatie en informatie 
1.3.2. Ontwerp en layout op hoog niveau 
— Hoogniveau (behavioural) hulpmiddelen voor 
het ontwerpen. — Bibliotheek van cellen en technieken voor grote 
geparametriseerde cellen. 
— Technieken voor het ontwerpen,en testen van 
layouts. 
— Verificatie van analoge niveaus en schakelni­
veaus. 
— Ontwerpmanagement. 
Het doel is, ontwerp volgens gebruikersspecificaties 
op het niveau van 500 000 transistors te realiseren in 
jaar 4. 
1.3.3. Onderzoek geavanceerde/innovatieve CA D 
— Toepassing van AIP en expertsystemen. 
— Toepassing van speciale apparatuur. 
— Nieuwe algoritmes. 
Voltooiing ontwikkeling van systeem van de tweede 
generatie in jaar 5. 
1.3.4. Oprichting van CAD-centra 
— Implementatie van systeem van de eerste gene­
ratie in jaar 4. 
O & O-gebied 1.4 
Samengestelde halfgeleidermaterialen en 
geïntegreerde schakelingen (integraal project) 
Beschrijving 
Geïntegreerde schakelingen van III-V samenge­
stelde halfgeleidermaterialen bieden het potentiële 
voordeel van een hogere snelheid, omdat de mobili­
teit van de elektronen groter is dan in siliciumscha-
kelingen. De technologie loopt qua complexiteit 
vele jaren achter op silicium en er moet dan ook 
veel onderzoek worden verricht naar materialen en 
processen. De groeiende markt voor snelle schake­
lingen met een laag vermogen vraagt om aanpak 
van deze problemen. 
De technologie behelst GaAs homojunctiestructuren 
gebaseerd op de FET en GaAs/GaAlAs heterojunc-
tiestructuren op basis van de hoge-elektronenmobi-
liteit-transistor (HEMT) of de heterojunctie bi­
polaire schakeling. Er is fundamenteel onderzoek 
vereist op het gebied van de vervaardiging van 
Nr. C 47/12 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 20. 2. 84 
materialen, ionenimplantatie en IC-procestechnolo-
gieën. 
Vereisten 
— Bron van zuivere materialen. 
— CAD-faciliteiten. 
— Geschikt laboratorium en ervaren team. 
Programma 
Jaar 1: 
— start materiaalonderzoek aan GaAs met inbe­
grip van ionenimplantatie om IC's te produce­
ren gebaseerd op GaAs-FET's; 
— start werkzaamheden op het gebied van molecu-
lebundelepitaxie (Molecular Beam Epitaxy, 
MBE) en het chemisch opdampen van organi­
sche metaalverbindingen (metallo-organic che-
mical vapour deposition, MOCVD) voor het 
groeien van geschikte heterojunctiestructuren in 
GaAlAs. 
Jaar 2: 
— voortzetting van materiaalonderzoek; 
— ontwikkeling van fabricageproces voor GaAs-
IC's op 2-inch-plakken met een structuurgrootte 
van 1 micron, gebruik makend van meerlagige 
metallisatie, enz.; 
— fabricage van experimentele discrete HEMT's 
en bipolaire schakelingen in GaAs/GaAlAs. 
Jaar 3: 
— voortzetting materiaalonderzoek aan GaAs en 
GaAlAs; 
— start onderzoek aan nieuwe materialen, bij voor­
beeld GalnAs; 
— uitbreiding GaAs-technologie tot 3-inch-plak-
ken en submicronafmetingen; 
— voortzetting onderzoek met betrekking tot opti­
malisatie van discrete HEMT's en bipolaire 
schakelingen; 
— demonstratie van gate array met 1 000 poorten 
gebaseerd op GaAs-FET's. 
Jaar 4: 
— voortzetting materiaalonderzoek met inbegrip 
van nieuwe materialen; 
— werkzaamheden om de opbrengst te verbeteren 
van het fundamentele GaAs IC-proces; — totstandbrenging fundamentele processtappen 
voor een GaAs/GaAlAs IC-proces gebaseerd 
op de HEMT of bipolaire schakeling. 
Jaar 5: 
— integratie processtappen voor heterojunctie 
bipolaire (of HEMT) IC-technologie; 
— fabricage experimentele IC's op basis van deze 
technologie; 
— voortzetting onderzoek naar nieuwe materialen 
(bijvoorbeeld GalnAs); 
— fabricage experimentele discrete componenten 
van GalnAs. 
Tussentijdse doelstellingen 
Maand na start: 
12 — Demonstratieschakeling met één poort 
gebaseerd op 0,5 |im ontwerp-voorschriften. 
24 — Demonstratieschakeling met 30 poorten 
gebaseerd op 0,5 urn ontwerp-voorschriften. 
36 — Start 0,3 u.m ontwerp-voorschriften. 
— Demonstratieschakeling met 1 000 poorten 
gebaseerd op 0,5 |im ontwerp-voorschriften. 
48 
60 — Demonstratieschakeling met 100 poorten 
gebaseerd op 0,3 um ontwerp-voorschriften. 
Demonstratieschakeling met 1 000 poorten 
gebaseerd op 0,3 u.m ontwerp-voorschriften. 
O & O-gebied 1.5 
Opto-elektronika (integraal project) 
Beschrijving 
De behoefte aan opto-elektronische componenten 
voor telecommunicatie, interne en externe compu-
terverbindingen, ultrabreedband beeldverwerking en 
-schakeling zal steeds groter worden. Toekomstige 
generaties van single communicatiesystemen kun­
nen gebruik maken van coherente detectie en meer-
20. 2. 84 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 47/13 
kanaalsgolflengte-multiplexing en kunnen fasege-
moduleerd zijn. Dit zal tot betere prestaties leiden 
en verenigbaar zijn met geïntegreerde optische logi­
sche schakelingen. Hierdoor zullen verwerking, 
combinatie en routering met zeer hoge snelheden 
mogelijk worden. In halfgeleidervorm zullen zij 
tevens verenigbaar zijn met III-V geïntegreerde 
schakelingen, waardoor een snelle elektrische inter­
face mogelijk wordt. 
Vereisten 
— Bron van zuivere materialen. 
— Geschikt laboratorium en ervaren team. 
Programma 
Jaar 1: 
— Start materiaalonderzoek op het gebied van 
optische structuren en verbeterde methodes 
voor de vervaardiging van materialen, bijvoor­
beeld chemisch opdampen van organische 
metaalverbindingen (metallo-organic chemical 
vapour deposition) en moleculebundelepitaxie 
(molecular beam epitaxy). 
— Uitbreiding materiaalonderzoek tot organische 
verbindingen zoals fotochromische materialen 
met snelle responsie. 
— Fabricage fundamentele discrete componenten, 
bij voorbeeld lasers, LED's, detectoren, schake­
laars enz. 
Jaar 2: 
— Voortzetting materiaalonderzoek. 
— Fabricage lasers met geringe lijnbreedte en 
onderzoek naar detectietechnieken voor cohe­
rente systemen. 
— Ontwikkeling bistabiele optische componenten, 
snelle modulatoren en optische koppelingen. 
— Onderzoek naar monolitische opto-elektronika. 
Jaar 3: 
— Onderzoek naar integratie in optische materia­
len met gebruik van dunnefilm-golfgeleiders 
voor de verbindingen. 
— Voortzetting materiaalonderzoek. 
— Fabricage van structuren met verschillende 
componenten, bij voorbeeld laserarrays voor 
golflengtemultiplexing, schakelmatrices als fun­
damentele schakelementen. Jaar 4: 
— Combinatie golfgeleiderintegratie met monoliti­
sche integratietechnologie voor de produktie 
van experimentele optische systemen op een 
enkele chip. 
— Voortzetting technologische ontwikkeling van 
LiNb03, fotochromische materialen voor opti­
sche verbindingen en nieuwe materialen. 
Jaar 5: 
— Ontwikkeling van snel optisch schakelsysteem 
en studie op het gebied van de toepassing van 
optische technieken in computers. 
Tussentijdse doelstellingen 
Maand na start: 
12 — GaAlAs chemisch opdampen van organi­
sche metaalverbindingen (Metal organic 
chemical vapour deposition, MOCVD) tot 
stand gebracht voor de fabricage van dis­
crete componenten. 
— Optimale Ti-Lithium niobaat-technologie 
tot stand gebracht en 10 GHz modulatie 
gedemonstreerd. 
24 — GalnAs MOCVD tot stand gebracht voor 
discrete componenten. 
— Fundamentele elektro-optische schakeltech­
nologie geoptimaliseerd. 
— Technologie van golfgeleiders met proto­
nenwisseling en organische coating tot 
stand gebracht voor schakelaars en modula­
toren. 
36 — GaAlInAs MOCVD tot stand gebracht voor 
discrete componenten. 
— GaAlAs MOCVD opto-elektronische geïn­
tegreerde schakeling met 100 elementen 
gedemonstreerd. 
— Opto-elektronische schakelaar met 100 ele­
menten gedemonstreerd. 
— Hybride geïntegreerde elektro-optische 
technologie tot stand gebracht. 
48 — Lithium niobaat/oxide epitaxiale groei tot 
stand gebracht. 
Nr. C 47/14 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 20. 2. 84 
— 100 GHz elektro-optische modulatie gede­
monstreerd. 
— Molecuulbundelepitaxie (Molecular Beam 
Epitaxy, MBE) gedemonstreerd voor dis­
crete en geïntegreerde componenten. 
60 — Optisch systeem op een chip gedemon­
streerd op basis van MBE en MOCVD 
materiaal. 
— Ultrasnelle hybride elektro-optische proces­
sor gedemonstreerd. 
SECTIE B 
VOORGESTELDE ONDERWERPEN VOOR 
TYPE B-PROJECTEN 
Naast de in sectie A reeds genoemde O & O-gebie­
den (waar type B-projecten een nuttige aanvulling 
kunnen vormen op de werkprogramma's doordat zij 
de vereiste technologie en gereedschappen verschaf­
fen en/of de volgende generatie vereisten anticipe­
ren), volgt hier een aantal specifieke voorbeelden 
van onderwerpen die in aanmerking komen: 
a) Met betrekking tot VLSI 
— Lithografie (E-bundel, röntgen, UV) — Ionenimplantatie 
— Halfgeleidermaterialen 
— Resisttechnologie 
— Snelle warmtebehandelingstechnieken 
— Laagbewerkingstechnieken 
— Geleiders (metalen, siliciden, contacten) 
— Isolatoren (dun, dik, organisch) 
— Betrouwbaarheid van componenten 
— CAD voor GaAs 
— Computergesteunde produktiemethodes. 
b) Overige 
— Verbindingen (off-chip) 
— Geavanceerde fysische analysetechnieken 
— Technologie voor platte beeldschermen 
— Sensoren en transductoren 
— Nieuwe technologieën voor geavanceerde 
informatieopslag 
— Nieuwe anorganische en organische mate­
rialen. 
DEELPROGRAMMA 2 
PROGRAMMATUURTECHNOLOGIE 
Dit deelprogramma heeft tot doel een stadium te bereiken waarin de produktie van 
informatiesystemen (d.w.z. produkten die hardware- en software-oplossingen omvat­
ten) de kenmerken van een industrieel proces heeft en in sterke mate computerge-
steund is. Dit betekent dat elke industriële organisatie moet worden doordrongen van 
het feit dat de produktie van programmatuur een echte engineeringdiscipline is waar­
voor technische, organisatorische en economische factoren van belang zijn. 
De vooruitgang die op het gebied van de programmatuurtechnologie moet worden 
geboekt, is ingedeeld in drie algemene categorieën. Zoals voor elke classificatie geldt, 
is ook deze indeling willekeurig en staan de categorieën niet los van elkaar. De eerste 
categorie van vereiste werkzaamheden bestaat uit een bijdrage tot inzicht in het proces 
van programmatuurproduktie en -onderhoud met als uitgangspunt de beste heden­
daagse toepassingen. De tweede categorie heeft betrekking op de implementatie van de 
ondersteuning (met inbegrip van de gereedschappen) om de resultaten van dit inzicht 
in de praktijk te kunnen toepassen. De derde categorie heeft betrekking op O & O op 
middellange en lange termijn dat gericht is op de ontwikkeling van nieuwe program-
matuurproduktiemethodes. 
Voor een verdere structurering van de werkzaamheden wordt een eenvoudig model 
ingevoerd voor de levenscyclus van de programmatuur. Het ligt niet in de bedoeling 
20.2.84 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 47/15 
dat dit model de reikwijdte van de projecten beperkt; er zullen juist projecten zijn die 
specifiek betrekking hebben op de ontwikkeling van dergelijke modellen. In dit een­
voudige model worden produktie en onderhoud van programmatuur gevormd door 
een opeenvolging van tussenliggende representatieniveaus met transformaties hiertus­
sen en gaande van het eerste concept tot het operationele systeem. In de praktijk is 
zo'n ontwikkeling noodgedwongen iteratief en wordt vrijwel nooit een eenvoudig 
lineair traject gevolgd. Dergelijke iteratieve bewerkingen zijn aangegeven in figuur 2-1 
waar zij zijn ingepast in een algemeen projectkader. De werkzaamheden kunnen aldus 
worden onderverdeeld in drie hoofdgebieden (zie figuur 2-1): het (technische) proces 
zelf, management en controle en de ondersteunende omgeving. 
Een combinatie van de algemene categorieën met elk van de gebieden van de levens­
cyclus leidt tot een 3x3 matrix, hetgeen in totaal negen onderverdelingen oplevert. 
Op grond van de strategische projecten die zijn aangegeven, laten deze onderverdelin­
gen zich min of meer vanzelfsprekend indelen in vier O & O-gebieden. 
Een vijfde gebied wordt gevormd door demonstratieprojecten die geen kunstmatige 
projecten zijn, maar echte projecten die worden gebruikt als hulpmiddelen voor eva­
luatie en demonstratie. 
De vijf O & O-gebieden worden op de volgende bladzijden beschreven. 
O & O-gebied 2.1 
Proces — inzicht en implementatie 
Beschrijving 
De activiteiten op dit gebied hebben betrekking op 
de omschakeling op een aanpak van systeem- en 
software-engineering als een engineeringsactiviteit 
binnen het kader van de huidige opvattingen over 
de levenscyclus. Er wordt gedacht aan een scenario 
waarin methodes met een gedegen wetenschappe­
lijke grondslag geleidelijk de thans in zwang zijnde 
ad hoe-technieken vervangen. Deze methodes moe­
ten een aanzienlijke bijdrage leveren tot verlaging 
van de kosten van de levenscyclus vooral op het 
gebied van tests en onderhoud, doordat fouten in 
een vroeger stadium worden opgespoord en verhol­
pen en betrouwbaarder systemen met een hogere 
kwaliteit worden ontwikkeld. Het programma voor 
onderzoek en ontwikkeling op dit gebied zal onge­
veer vijf jaar duren. Daarom wordt hier niet inge­
gaan op een meer speculatieve en radicale aanpak 
van de systeemontwikkeling waarvoor zeer veel fun­
damenteel onderzoek nodig is (zie 2.4). 
De nadruk komt te liggen op de ontwikkeling van 
betere methodes voor de systeemconstructie. Deze 
methodes moeten vervolgens worden ondersteund 
met geïntegreerde gereedschappen. Hier wordt 
ervan uitgegaan dat bij de algemene aanpak van de 
ontwikkeling, met de ondersteunende gereedschap­
pen, meervoudige representatieniveaus met stapsge­
wijze verificatie en validering zullen worden 
gebruikt. Waar mogelijk kunnen eventueel gereed­
schappen worden verkregen door het omwerken of 
uitbreiden van bestaande programma's in plaats van 
volledig nieuwe ontwikkelingen. Voorts is er een sterke verwevenheid met de onder 
gebied 2.2 beschreven managementactiviteiten. Bij 
managementmethodes moet rekening worden 
gehouden met betere methodes voor de ontwikke­
ling van systemen en programmatuur, terwijl omge­
keerd bij de methodes voor systeemontwikkeling 
rekening moet worden gehouden met de manage-
mentbehoeften. 
Industriële en universitaire samenwerking is zeer 
belangrijk voor dit gebied, aangezien universitaire 
onderzoekers in Europa hebben gezorgd voor een 
aanzienlijke theoretische basis die de grondslag 
moet vormen voor betere methodes voor systeem-
en software-engineering. 
O & O-ONDERWERPEN 
De werkzaamheden in dit gebied zullen betrekking 
hebben op: 
— referentiemodellen van systematische benade­
ringen van de systeemontwikkeling, 
— praktische en gedisciplineerde methodes voor 
systeemontwikkeling, 
— doeltreffende methodes voor software-produktie 
en -onderhoud, 
— bestudering van de behoeften in de toepassings­
gebieden, 
— gereedschappen voor representatie en transfor­
matie, 
— gereedschappen voor verificatie en validering, 
Nr. C 47/16 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 20. 2. 84 
20. 2. 84 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 47/17 
— ondersteunende gereedschappen: 
— ondersteunende gereedschappen voor com­
ponentenbibliotheek, 
— documentatiegereedschappen, 
— gereedschappen voor prestatievoorspelling 
en -meting, 
— gereedschappen voor betrouwbaarheidsspe-
cificatie en -meting, 
— ondersteunende gereedschappen voor het 
proces. 
In het programma worden tevens de werkzaamhe­
den voortgezet die in jaar 0 met de proefprojecten 
zijn begonnen. 
A-TYPE PROJECTEN 
2.1.1. Methodes, technieken en gereedschappen 
Aan dit onderwerp zullen maximaal twee projecten 
worden gewijd die moeten aanvangen in jaar 1 en 
die beide voldoen aan de hieronder gegeven 
beschrijving. Het onderscheid tussen deze projecten 
zal worden gemaakt op grond van de gevolgde 
hoofdlijnen of op grond van het toepassingsgebied 
waarop zij gericht zijn. 
De doelstellingen zijn: 
— een voldoende aantal doeltreffende methodes 
voor software-produktie en -onderhoud te iden­
tificeren ; 
— ondersteunende gereedschappen voor deze me­
thodes te verschaffen, uitgaande van meervou­
dige representatieniveaus met stapsgewijze veri­
ficatie en validering. 
De methodes moeten uiteindelijk het gehele spec­
trum bestrijken van omschrijving van de eisen tot de 
onderhoudsfase, met inbegrip van de noodzakelijke 
iteraties; de methodes moeten gericht zijn op een 
minimalisatie van de totale kosten van de levens­
cyclus, terwijl verenigbaarheid van de verschillende 
methodes en notaties die in de achtereenvolgende 
fases van de levenscyclus worden gebruikt, een eer­
ste vereiste is. 
Om het algemene kader vast te stellen waarbinnen 
de ontwikkeling van programmatuur plaatsvindt, 
moet worden gewerkt aan referentiemodellen van 
een systematische aanpak van de systeemontwikke­
ling, terwijl extra aandacht moet worden geschon­
ken aan de cruciale taak van behoeftenanalyse. 
Een zeer belangrijke taak is het onderzoek van pro­
blemen die betrekking hebben op het gebruik en 
hergebruik van software-componenten. Tussentijdse doelstellingen 
Maand na start: 
12 — Prototypen van gereedschappen. 
18 — Referentiemodel van systeemontwikkeling. 
24 — Eerste verzameling gereedschappen. 
36 — Methodes voor systeem- en software-ont-
wikkeling. 
60 — Definitieve verzameling gereedschappen. 
2.1.2. Integratie van managementaspecten en tech­
nische aspecten 
Dit project heeft betrekking op die managementas­
pecten die sterk worden beïnvloed door de techni­
sche eigenschappen van de van project 2.1.1 ver­
wachte oplossing. 
De doelstellingen zijn: 
— de gezamenlijke ontwikkeling, in één project, 
van zowel de managementbenadering als de 
technische benadering van software-produktie 
en -onderhoud; 
— het bestuderen van problemen met betrekking 
tot het beheer en de controle van het software-
produkt, vooral configuratiemanagement en 
controle van versies/varianten; 
— de ontwikkeling of afleiding van die standaards 
die ook vanuit het managementoogpunt doel­
treffend zullen zijn. 
Er zal extra aandacht moeten worden geschonken 
aan de toepassing van families van „geprefabri-
ceerde" componenten bij het management van 
integratie en produktie. 
Tussentijdse doelstellingen 
Maand na start: 
24 — Methodes en technieken voor produkt-
management en -controle. 
Nr. C 47/18 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 20. 2. 84 
48 t/m 60 — Ondersteunende gereedschappen 
voor configuratiemanagement, inte­
gratie- en produktiemanagement 
2.1.3. Software-methodologie 
In dit project zal de geschiktheid van methodes en 
technieken voor verschillende toepassingsgebieden 
worden onderzocht, waarbij de criteria worden 
opgesteld volgens welke uit bestaande of verwachte 
methodes en technieken die methodes worden gese­
lecteerd die het meest geschikt zijn voor het betref­
fende project, op grond van: 
— het desbetreffende toepassingsgebied, 
— de algemene situatie op het gebied van de ont­
wikkeling (teamgrootte, overige beperkingen op 
personeels- en managementgebied, mogelijkhe­
den van de technische omgeving, enz.), 
— de verwachte levenscyclus van het produkt 
(regelmaat van veranderingen, aantal varianten, 
enz.). 
Waar mogelijk moeten de criteria kwantitatief zijn, 
en voor dit doel zullen voor een aantal ontwikke­
lingsprojecten over een lange periode globale nume­
rieke gegevens worden verzameld en geanalyseerd. 
Om bruikbare criteria te verkrijgen, zullen deze 
moeten worden geverifieerd aan de hand van echte 
projecten en worden aangepast in het licht van 
praktische ervaringen. 
Tussentijdse doelstellingen 
Maand na start: 
18 — Studie van behoeften in toepassingsgebie­
den. 
36 — (Kwalitatieve) criteria. 
48 — Kwantitatieve analyse van gegevens van 
ontwikkelingsprojecten. 
60 — Volledig pakket criteria. 
B-TYPE PROJECTEN 
Op dit onderzoekgebied moet in ieder geval aan­
dacht worden geschonken aan de volgende onder­
werpen : 
— modellen voor systeemontwikkeling, — methodes voor systeem/software-ontwikkeling, 
zoals: 
— toepassing van bestaande componenten in 
nieuwe ontwikkelingen, 
— formele semantiek van interfaces, 
— foutentolerantie, 
— validering en verificatie, 
— vaststelling van vereisten, 
— ontwikkeling van notaties (met inbegrip van 
grafische) met gedegen semantiek, 
— betrouwbaarheid van specificaties, 
— specificatie van zowel sequentiële als paral­
lelle systemen, 
— ontleding, integratie en behoud van verenig­
baarheid tussen evoluerende subsystemen 
van apparatuur en programmatuur tijdens 
de ontwikkelingsfase en tijdens de operatio­
nele levensduur, 
— migratie van apparatuur en programmatuur, 
— systeemoptimalisatie, 
— gereedschappen voor representatie en transfor­
matie, waaronder de toepassing van semi-for-
mele en grafische talen, 
— gereedschappen voor verificatie en validering, 
— ondersteunende gereedschappen voor compo­
nentenbibliotheek, 
— gereedschappen voor prestatievoorspelling en 
-meting, 
— gereedschappen voor betrouwbaarheidsspecifi-
catie en -meting. 
O & O-gebied 2.2 
Management — inzicht en implementatie 
Beschrijving 
Projecten op dit gebied zijn bedoeld om het inzicht 
te consolideren in het management van software-
projecten en hieraan daadwerkelijk ondersteuning te 
verlenen. De ontwikkelde managementbenadering 
moet in overeenstemming zijn met de technische 
benadering die op het gebied „procesinzicht en 
-implementatie" (2.1) wordt ontwikkeld. De beste 
wijze om dit te bereiken, is de managementbenade­
ring en de technische benadering gezamenlijk te 
20. 2. 84 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 47/19 
ontwikkelen (zie 2.1.2). Ook is het van belang dat 
projecten op dit gebied zowel betrekking hebben op 
technisch management, bij voorbeeld configuratie-
controle, als op projectmanagement, bij voorbeeld 
raming van de werklast. Een ander belangrijk onder­
werp is de totstandbrenging van technieken voor het 
verzamelen van gegevens waarmee managers 
methodes en gereedschappen kunnen beoordelen en 
selecteren. 
O & O-ONDERWERPEN 
De werkzaamheden op dit gebied zullen betrekking 
hebben op: 
— managementmodellen van software-produktie 
en -onderhoud, 
— gereedschappen en technieken voor project­
planning en controle, 
— gereedschappen en technieken voor configura-
tiemanagement, 
— gereedschappen en technieken voor produktie-
management, integratie en controle, 
— methodes en gereedschappen voor onderhouds-
management, 
— gereedschappen en technieken voor kwaliteits-
en betrouwbaarheidsbewaking, 
— databaseondersteuning voor management, 
— verzameling en analyse van gegevens. 
In het programma worden tevens de werkzaamhe­
den voortgezet die in jaar 0 met de proefprojecten 
zijn aangevangen. 
A-TYPE PROJECTEN 
2.2.1. Ondersteuning voor management van soft­
ware-produktie en -onderhoud 
De doelstellingen zijn: 
— ontwikkeling van kwantitatieve management­
modellen van software-produktie en -onder­
houd, 
— ondersteuning van de belangrijkste functies van 
het management van software-produktie en 
-onderhoud: 
— planning en controle van software-projec-
ten, 
— planning en controle van software-produk-
ten, 
— onderhoudsmanagement, — ontwikkeling van databaseondersteuning voor 
managementgereedschappen (b.v. door gebruik 
te maken van de databasefaciliteiten van de 
gemeenschappelijke omgeving). 
Het is van belang dat een grote verscheidenheid aan 
managementactiviteiten wordt bestreken door een 
beperkte verzameling gemeenschappelijke facilitei­
ten (b.v. door gebruik te maken van generieke eigen­
schappen). 
Tussentijdse doelstellingen 
Maand na start: 
12 — Modellen voor kostenraming. 
18 — Volledige kwantitatieve modellen. 
36 — Eerste verzameling gereedschappen. 
42 — Management database. 
54 — Volledige verzameling gereedschappen. 
2.2.2. Kwaliteits- en betrouwbaarheidsbewaking 
De doelstellingen zijn: 
— gedetailleerd onderzoek naar de doeltreffend­
heid van twee tegengestelde benaderingen van 
de kwaliteits- en betrouwbaarheidsbewaking, 
namelijk die van strakke controle op het ont­
wikkelingsproces en die van meting en corrige­
rend optreden, 
— het verschaffen van technieken en gereedschap­
pen die een bijdrage vormen tot de met het oog 
op de kwaliteitsbewaking uitgevoerde controle 
voor en na de produktie. 
Het is nodig de eigenschappen aan de hand waar­
van de produktkwaliteit kan worden gekarakteri­
seerd en gekwantificeerd, te identificeren en midde­
len om de produktkwaliteit en -betrouwbaarheid te 
ramen en te voorspellen, vast te stellen. 
Er moet extra aandacht worden geschonken aan de 
verificatie- en valideringsactiviteit bij elk van de 
transformaties in de levenscyclus. 
Bij de verzameling en analyse van data moet vooral 
worden ingegaan op de korte termijnaspecten 
(voortgangscontrole, analyse van foutenverslagen, 
enz. voor afzonderlijke projecten). Op de lange ter-
Nr. C 47/20 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 20. 2. 84 
mijnaspecten (beoordeling van de methodes zelf 
aan de hand van uitgebreidere statistieken) wordt 
ingegaan in project 2.1.3. 
Tussentijdse doelstellingen 
Maand na start: 
24 — Criteria voor kwaliteits- en betrouwbaar-
heidsbewaking. 
36 — Technieken voor de verzameling en analyse 
van gegevens. 
60 — Verzameling gereedschappen beschikbaar. 
B-TYPE PROJECTEN 
In dit O & O-gebied moeten in ieder geval de vol­
gende onderwerpen worden behandeld: 
— controletechnieken en voortgangsparameters, 
— onderhoudsmanagement, bijvoorbeeld: 
— rapportage van fouten en feilen, 
— controle van wijzigingen, 
— uitgangscontrole, 
— behandeling van verzoeken om uitbreiding, 
— failure mode effects and criticality analysis. 
O & O-gebied 2.3 
Omgeving — inzicht en implementatie 
Beschrijving 
Met de projecten op dit gebied zal een gemeen­
schappelijke omgeving worden ontwikkeld die 
moet dienen: 
— als een primitieve omgeving voor software-ont-
wikkeling, 
— als de grondslag voor de ontwikkeling van een 
volledig geïntegreerde omgeving voor software-
engineering. 
Aangezien de multinationale ontwikkeling van pro­
grammatuur een centrale rol zal spelen in ESPRIT in zijn geheel, is deze omgeving een belangrijke 
bouwsteen voor alle ESPRIT-programma's. Het is 
dan ook van het hoogste belang dat alle interfaces 
alom worden gepubliceerd, zodat algemeen gebruik 
kan worden gemaakt van en kan worden ingespeeld 
op de komst van de omgeving. 
De gemeenschappelijke omgeving zal bestaan uit 
een infrastructuur die het fundamentele kader 
vormt, en een verzameling gereedschappen en com­
ponenten die relevant zijn voor alle facetten van de 
omgeving. De gereedschappen en componenten zijn 
vooral bedoeld als bijdrage tot de ontwikkeling van 
nieuwe gereedschappen, waardoor de uitbreiding tot 
een volledig geïntegreerde omgeving wordt bevor­
derd. 
Met de ontwikkelde omgeving moet een reeks 
implementaties mogelijk worden op apparatuur met 
een spectrum van capaciteiten en met verschillende 
doelstellingen (bijvoorbeeld installatiegemak tegen­
over efficiency). Het is dan ook van belang dat 
uiteenlopende interfaces worden gedefinieerd, waar­
door de gereedschappen kunnen werken op „objec­
ten" zoals programma's, bestanden, apparaten en 
andere gereedschappen, ten einde aan deze behoef­
ten te voldoen. 
O & O-ONDERWERPEN 
De werkzaamheden op dit gebied zullen betrekking 
hebben op: 
— Infrastructuur voor de omgeving. 
— Gereedschappen en componenten van de 
gemeenschappelijke omgeving. 
— Algemene diensten van de gemeenschappelijke 
omgeving. 
In het programma worden tevens de werkzaamhe­
den voortgezet die in jaar 0 met de proefprojecten 
zijn aangevangen. 
A-TYPE PROJECT 
2.3.1. Common Tool Environment 
De doelstellingen zijn: 
— de ontwikkeling van een gemeenschappelijke 
omgeving die moet dienen als primitieve omge­
ving voor de ontwikkeling van software en die 
de grondslag moet vormen van een volledig 
geïntegreerde omgeving voor software-enginee-
ring; 
— de ontwikkeling van een objectgerichte benade­
ring van het tot stand brengen van een omge­
ving die rijk is aan gereedschappen, waar 
20.2.84 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 47/21 
„object" programma's, bestanden, apparaten en 
andere gereedschappen omvat; de nadruk zal 
worden gelegd op meta-gereedschappen die 
kunnen worden gebruikt bij de constructie van 
specifieke gereedschappen en faciliteiten voor 
de omgeving; gemeenschappelijke gereedschap­
pen en componenten zullen een homogene 
interface bevorderen in alle verschijningsvor­
men van de omgeving en de ontwikkelingskos­
ten voor nieuwe gereedschappen verlagen; 
— de totstandbrenging van een geschikte infra­
structuur (fundamenteel kader) met normen en 
conventies voor de werkstations in de omge­
ving, met ondersteuning door gemeenschappe­
lijke mechanismen die een interface vormen met 
de gebruiker, met fundamentele mechanismen 
voor de uitvoering van programma's, communi­
catie en objectmanagement (omgevingsdata­
base) en met protocollen en interfacenormen 
voor een lokaal netwerk, die in overeenstem­
ming zijn met de omgevingsfuncties; 
— het verschaffen van een aantal algemene dien­
sten die voor alle gebruikers van belang zijn (bij 
voorbeeld elektronische post, mededelingen­
bord, voorbereiding van documenten, enz.). 
Tussentijdse doelstellingen 
Maand na start: 
12 — Eerste prototypeomgeving. 
24 — Eerste gemeenschappelijke verzameling 
gereedschappen. 
36 — Eerste omgeving, volledige gemeenschappe­
lijke verzameling gereedschappen en alge­
mene diensten. 
O & O-gebied 2.4 
Evolutie van proces, management en omgeving 
Beschrijving 
De projecten op dit gebied moeten de totale soft-
ware-ontwikkeling bestrijken, vanaf het ogenblik 
waarop een concept voor een computertoepassing 
of een op te lossen probleem zich aandient of wordt 
gedefinieerd, tot de installatie en toepassing van de 
geschikte programmatuur of een op programmatuur 
gebaseerd systeem, alsmede tijdens de daarop vol­
gende levensloop waarin voortdurende aanpassing 
aan veranderende omgevingen en veranderende 
opvattingen van de gebruiker onvermijdelijk is. Het programma behelst zowel een volledig cohe­
rente procesbenadering als onderzoek naar wezen­
lijk nieuwe benaderingen. De nadruk ligt daarom op 
onderzoek op langere termijn. 
Verwacht wordt dat uit een beter inzicht in het 
gehele software-proces algemene structurele veran­
deringen in het software-management zullen voort­
vloeien. Daarnaast zal een nadere ontwikkeling vol­
gen op verbeteringen op gebieden als metingen, 
kwaliteitsbewaking en ondersteunende software-
gereedschappen. Daarom is een deel van de werk­
zaamheden op dit gebied gericht op belangrijke ver­
beteringen van de software-managementtechnieken. 
Een ander deel heeft tot doel de grondslag te leggen 
voor de meer geavanceerde omgevingen van de toe­
komst. Hiervoor zullen AI P-technieken (zie subpro­
gramma 3) worden toegepast op problemen in ver­
band met software-omgevingen. Van deze omgevin­
gen mag worden aangenomen dat zij gemakkelijk 
kunnen worden uitgebreid en dat zij een actieve in 
plaats van een passieve rol spelen. Anderzijds dient 
rekening te worden gehouden met eisen die door het 
AI P-gebied worden gesteld, om omgevingen tot 
stand te brengen die hieraan voldoen. Bovendien is 
het wenselijk dat wordt gezorgd voor geschikte 
interfaces tussen deze omgevingen en de eerste 
gemeenschappelijke omgeving (zie 2.3). 
O & O-ONDERWERPEN 
De hier beschreven onderwerpen hebben een op 
lange termijn gericht, speculatief karakter. Het is in 
dit stadium niet mogelijk details te geven van de 
indeling van alle onderwerpen in groepen en er is 
slechts een A-type project gedefinieerd. De ver­
wachting is evenwel dat de voorstellen zullen leiden 
tot meer van dergelijke groepen en er is ruimte 
geschapen voor 3 A-type projecten. Deze zullen in 
eerste instantie vooral onderzoekgericht zijn, maar 
vanaf het begin moet worden gezorgd voor voortzet­
ting door de industrie, zowel door de combinatie 
van de onderzoekonderwerpen als door de structuur 
van de deelname. 
De werkzaamheden op dit gebied zullen betrekking 
hebben op: 
— betere modellen voor software-produktie en 
-onderhoud (met speciale aandacht voor de 
samenhang van het gemodelleerde proces); er 
moet zowel worden ingegaan op het technische 
als op de managementaspecten, 
— constructie en transformatie van representaties 
(met inbegrip van automatische en interactieve 
programmasynthese, met speciale aandacht 
voor generieke en herbruikbare programmatuur 
en voor validering en verificatie), 
Nr. C 47/22 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 20. 2. 84 
— algemene methodes en gereedschappen voor 
analyse van toepassingsgebieden met speciale 
aandacht voor het vastleggen van vereisten, 
— synergisme van apparatuur en programmatuur 
en nieuwe architecturen, 
— niet-imperatieve talen, 
— convergentie van technologieën voor program­
maspecificatie, programma-implementatie en 
database-ontwerp, 
— meting en modellering, 
— kwaliteit en betrouwbaarheid, 
— expertsysteembenadering van software-produk-
tie en -onderhoud, met actieve databases en 
managementexpertsystemen, 
— geavanceerde ondersteunende omgevingen en 
interfaces met de mens voor de ontwikkeling 
van zeer hoge eisen stellende toepassingen, 
zoals toepassingen op het gebied van geavan­
ceerde gegevensverwerking. 
A-TYPE PROJECT 
2.4.1. Geavanceerde interactieve software-ontwik-
keling 
De doelstellingen zijn: 
— onderzoek naar de mogelijkheid om een bena­
dering te ontwikkelen waarin een begin wordt 
gemaakt met de integratie van de strengheid van 
de „software-engineering"-benadering en de 
flexibiliteit van de experimentele en „weg-
werp"-stijl van software-ontwikkeling waarvan 
de werkzaamheden op het gebied van de ken­
nisverwerking een voorbeeld vormen, 
— het verschaffen van een omgeving ter onder­
steuning van deze formele interactieve stijl van 
programmaontwikkeling. Deze omgeving moet 
geïntegreerde ondersteuning bieden voor 
bestaande talen en methodes van verschillende 
klassen (functioneel, logisch, objectgericht,. ..), 
— het verschaffen van geschikte interfaces om een 
doeltreffende wisselwerking tussen deze omge­
ving en de eerste Common Tool Environment te 
bewerkstelligen (zie 2.3.1), 
— het verschaffen van faciliteiten voor het snel 
doorvoeren van toekomstige ontwikkelingen in 
verschillende klassen van talen. Tussentijdse doelstellingen 
Maand na start: 
12 — Omschrijving karakteristieken gemeen­
schappelijke benadering. 
24 — Experimentele interactieve omgeving. 
48 — Geavanceerde interactieve omgeving. 
60 — Interfacing met Common Tool Environ­
ment. 
B-TYPE PROJECTEN 
Deze kunnen betrekking hebben op elk van de 
bovengenoemde onderwerpen. 
O & O-gebied 2.5 
Demonstratieprojecten 
Er bestaat een belangrijke barrière voor de invoering 
van nieuwe methodes en gereedschappen in de 
industrie — geen enkele projectmanager wil zich als 
eerste wagen aan de praktische toepassing van een 
nieuwe aanpak. Aan deze barrière kan iets worden 
gedaan door financiële steun te verlenen voor 
demonstratieprojecten. De opzet is niet een kunst­
matig project te creëren enkel om een nieuwe aan­
pak te demonstreren, maar gebruik te maken van 
een reëel project als een instrument voor evaluatie 
en demonstratie. De financiële steun moet dan de 
extra kosten dekken die samenhangen met deze eva­
luatie en demonstratie. De subsidie moet met name 
de algemene kosten voor training en vertrouwd 
maken aan het begin van het project dekken, als­
mede de opstelling van verslagen en kritieken over 
methodes en gereedschappen ten bate van de 
Gemeenschap in haar geheel. De financiering van 
de demonstratieprojecten moet afhankelijk worden 
gesteld van de produktie van deze rapporten en kri­
tieken. 
Het is van belang dat de resultaten van deze demon­
stratieprojecten deugdelijk en eenduidig zijn; hier­
voor is het onder andere nodig dat de opzet en plan­
ning van deze demonstraties worden beoordeeld 
vanuit het oogpunt van de statistische theorie voor 
de opzet van experimenten. 
Naar verwachting zullen dergelijke projecten in 
jaar 2 en 3 (d.w.z. 1985/1986 en 1986/1987) aanvan­
gen; het is niet mogelijk ze in dit stadium in detail 
te plannen. 
20. 2. 84 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 47/23 
DEELPROGRAMMA 3 
GEAVANCEERDE INFORMATIEVERWERKING (AIP) 
Het belangrijkste gebied is machine-intelligentie. Dit omvat kenniswinning, het zoda­
nig opslaan van kennis dat zij gemakkelijk toegankelijk en te gebruiken is en uitbrei­
ding van het kennisbestand door het gebruiken ervan. Hoofddoel is overbrugging van 
de kloof tussen computer en atechnische gebruiker door het gebruik van op de com­
puter gebaseerde intelligentie, ten einde de gebruiker te helpen en hem een gemakke­
lijke, gebruikersvriendelijke interface te bieden. 
In eerste instantie zal theoretisch werk worden verricht op het gebied van het redeneer-
proces, waarop het ontwerpen van geavanceerde expertsystemen of op kennis geba­
seerde systemen moet worden gebaseerd. De eerste jaren zal de nadruk vooral komen 
te liggen op kennisengineering en kennisopslag en -gebruik, terwijl later meer aan­
dacht zal worden besteed aan het verkennen van nieuwe architecturen en de implemen­
tatie van systemen. Daarnaast zal onderzoek worden verricht naar externe interfaces 
en de interactie tussen mens en machine. Een belangrijk onderdeel van dit werk wordt 
gevormd door de signaalanalyse en -verwerking, voornamelijk met het oog op de 
behandeling van visuele gegevens. Ook zal werk worden verricht met betrekking tot de 
specificatie- en ontwerpfacetten van AI P-systemen. 
In de eerste fase van het programma zal een aantal demonstratie-AI P-systemen wor­
den gebouwd met gebruikmaking van conventionele apparatuur. Deze systemen zul­
len zo snel mogelijk worden gebouwd met het oog op de versnelde vorming van een 
kern van kennis en ervaring met AI P-systemen en om uit de rest van de onderzoekwe­
reld bijdragen te verkrijgen via toegankelijke demonstratiemodellen. Daarnaast is 
voorzien in een aantal geïntegreerde interdisciplinaire „focusserings"-projecten, die 
niet alleen de vijf hoofdaspecten van AIP maar ook andere gebieden van het 
ESPRIT-programma omvatten. 
O & O-gebied 3.1 
Kennisengineering 
Beschrijving 
Het onderzoek op dit gebied heeft betrekking op de 
middelen en technologieën die nodig zullen zijn 
voor het bedrijven van kennisengineering ter realise­
ring van commercieel en maatschappelijk aanvaard­
bare toepassingen van op kennis gebaseerde syste­
men waarvan Expert Systems, Decision Support en 
Computer Aided Instruction voorbeelden zijn. 
De kennisengineering omvat: 
— Business Analysis om na te gaan welke gebie­
den zich het beste lenen voor toepassing van de 
op kennis gebaseerde systemen (KBS). 
— Kennisverwerving op het gekozen gebied over 
de te beredeneren objecten, hun taxonomie, de 
te volgen redeneringen, heuristiek, feiten, regels 
en dialoog. Classificatie van de gebiedskenmerken en selec­
tie van de kennisrepresentatie en redeneermo-
dellen die daar het beste bij passen. Later volgt 
uitbreiding tot kennistransformatiefaciliteiten. 
Realisering van de KBS-toepassingen op het 
meest geschikte onderliggende systeem vanuit 
het oogpunt van MMI, machinevermogen, data-
kennisbestandvermogens, opslagvermogen en 
communicatiefaciliteiten. 
Customising van het systeem voor gebruikers 
door verschaffing van een aanpasbare interface 
die de kennislast bij het voeren van een dialoog 
met het systeem minimaal maakt. 
Kennismanipulatie voor onderhoud van geïn­
stalleerde systemen en voor kennistransformatie 
met het oog op de constructie van nieuwe 
KBS-toepassingen. 
O & O-ONDERWERPEN 
Het werk zal betrekking hebben op onderzoek, spe­
cificatie, classificatie en verschaffing van kennis-
engineeringtools en -technieken en omvat: 
Nr. C 47/24 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 20. 2. 84 
3.1.1. Op kennis gebaseerde systemen en hun 
meetbaarmaking (*). 
3.1.2. Dialoog en natuurlijke taal (*). 
3.1.3. Kennisrepresentatie en redeneertechnie-
ken (*). 
3.1.4. Werkzaamheden ter voorbereiding van 
geavanceerde KBS. 
3.1.4.1. Implementatietalen en -omgevingen (*). 
3.1.4.2. Compilers en Interpreters. 
3.1.4.3. Kennisverwerving en manipulatie. 
3.1.4.4. Geavanceerde generatie KBS-toepassin-
gen. 
3.1.4.5. Leertechnieken (*). 
Gedurende de eerste vijf jaar worden de werkzaam­
heden gericht op het opdoen van ervaring met de 
opbouw van KBS, vooral Expert Systems, met 
gebruikmaking van conventionele apparatuur, om 
de mogelijkheden te leren kennen en uit te breiden. 
De volgende fase omvat de opbouw van een ge­
avanceerde generatie KBS, waarin de resultaten van 
alle aanverwante onderzoek op AI P-gebied en de 
resultaten van het software-technologieprogramma 
zijn verwerkt. 
Gebied 3.1.1 en 3.1.4.4 vormen te zamen een voort­
durend aangepast programma van projecten voor 
vroege en geavanceerde KBS. Ook de onderzoekge­
bieden 3.1.3 en 3.1.4.1 zullen daarmee nauw ver­
band houden, en hun belangrijkste resultaten afle­
veren in de latere fase van de projecten. Verwacht 
wordt echter dat de demonstratiemodellen in de eer­
ste vijf jaar in bovengenoemde groep onderzoekge­
bieden voortdurend nieuwe problemen en onvolko­
menheden aan het licht zullen brengen. Anderzijds 
kan ieder nieuw doorlopend demonstratieproject 
gebruik maken van eerder verkregen, in de begintijd 
van het project gangbare resultaten, die daarna voor 
de projectduur van 2 tot 3 jaar dezelfde blijven. 
(*) Begin werkzaamheden gepland in jaar 1 (1984/1985). A-TYPE PROJECTEN 
3.1.1. KBS en hun meetbaarmaking 
Doelstelling is een doorlopend programma van min­
stens 5 jaar, waarin demonstratiemodellen voor 
KBS-toepassingen worden geconstrueerd, met 
gebruikmaking van bestaande technische mogelijk­
heden (hardware, software en grote databases) die 
op dat moment beschikbaar zijn, voor de instand­
houding van een up-to-date pool van ervaring met 
kennisengineeringstechnieken en met classificering 
van gebiedskarakteristieken tegenover de beschik­
bare tools en methoden. Het zal een systeem worden 
voor het verkrijgen van inzicht in de sterke en 
zwakke punten van de tools en methoden die wor­
den gebruikt voor procesanalyse, kennisrepresenta­
tie en -manipulatie, en verwerking, probleemoplos­
singsparadigma's en menselijke factoren/MMI. 
Dit project omvat de eerste fase van het doorlo­
pende demonstratieprogramma, terwijl in het vijfde 
jaar de middelen zullen overgaan naar het project 
3.1.4.4 voor de tweede fase van het demonstratiepro­
gramma. 
Aangezien de tools en methoden voor de verschil­
lende gebiedsklassen variëren en zeer verschillende 
eigenschappen vertonen, moeten de demonstratie­
projecten een grote variëteit van voorbeelden 
omvatten op het gebied van creatief ontwerp, pro: 
duktiebesturing, diagnostiek, systeemmodellering, 
signaalverwerking, besluitvorming en soft-ware-
engineering. Het programma als zodanig zal een 
essentiële bron van scholing zijn en een wegwijzer 
voor voortgezette/toekomstige onderzoekpro­
gramma's, terwijl men ervaring kan opdoen met het 
maken van commerciële KBS-toepassingen. 
Er is nagenoeg niets bekend over het bedrijven van 
kennisengineering als menselijke vaardigheid, of 
over prestaties, evaluering, meting en aanvaardbaar­
heid vanuit het oogpunt van effectiviteit van dienst­
verlening van KBS. Het is noodzakelijk significante 
maten aan te geven en methoden en tools vast te 
stellen voor het meten daarvan — kwaliteit van ken­
nis is van essentieel belang maar moeilijk meetbaar 
te maken. Dit werk moet ook een „tools and 
methods"-kit opleveren voor kennisingenieurs om 
KBS-toepassingen op maat te maken, kijkend naar 
constructie- en gebruiksmogelijkheden van de klant, 
en naar wat de meest geschikte systeemcomponen­
ten zijn. 
20. 2. 84 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 47/25 
Kennisengineering zal een groter knelpunt vormen 
dan de software-produktie, indien de problemen in 
verband met menselijke produktiviteit en systeem­
prestaties niet worden begrepen. In dit licht bezien 
zijn deze werkzaamheden van cruciaal belang voor 
het volledige ontwerp-proces van KBS-toepassingen 
als geheel. Aangezien er voortdurend nieuwe tools 
en technieken worden toegevoegd aan het kennis-
engineeringsrepertoire tijdens het ESPRIT-pro-
gramma, moeten deze meetbaarmakingswerkzaam-
heden worden opgezet als een voortdurend aange­
past programma. 
Programma en tussentijdse doelstellingen 
Jaar 1: 
— Selectie van toepassingsgebieden. 
— Het kiezen van geschikte tools en methoden. 
— Vaststelling van implementatieomgeving. 
— Het aangeven van meetbare aspecten voor eva­
luatie; ontwikkeling van concepten en metho­
den voor oplossingen. 
Jaar 2: 
— Keuze van de te ontwikkelen tools en methoden 
voor de meetbaarmaking. 
— Definitie van de te verrichten en te analyseren 
metingen. 
— Definitie van de te instrumenteren en te meten 
toepassingen. 
Jaren 1-3: 
— Assemblage KBS-demonstratiemachine. 
— Registratie constructiemethoden en resultaten. 
— Registratie nieuwe gebiedskarakteristieken. 
Jaar 3: 
— Meting en analyse van produktiviteit en presta­
ties met betrekking tot de beoogde toepassin­
gen. 
Jaren 2-4: 
— Uitvoering van experimenten op demonstratie­
machines ter bepaling van de aanvaardbaarheid 
en het effect op de effectiviteit van de dienstver­
lening. 
— Rapport over constructieproduktiviteit en aan­
bevelingen inzake nieuwe tools en methoden. Jaar 4: 
— Publikatie van aanbevelingen inzake produkti­
viteit en prestaties, en richtlijnen voor kennis­
ingenieurs. 
— Voorstellen voor nieuwe meetbaarmakingsme-
thoden, vooral sterker geautomatiseerde metho­
den. 
3.1.2. Dialoog en natuurlijke taal 
Beschrijving 
Er is een uitgebreid werkprogramma nodig met 
betrekking tot de tools en methoden voor dialoog-
en communicatietalen, die natuurlijke talen zijn 
voor de gebieden waarop KBS-toepassingen 
gebruikt moeten kunnen worden. Hieronder valt 
ook het toepassen van kennis en context op het voe­
ren en begrijpen van de tweewegdialoog en van 
„intelligentie" op de onderlinge uitwisseling van het 
dialooginitiatief tussen systemen en klant-gebrui­
kers. 
De dialoog zelf moet de kwaliteit van het systeem­
gedrag verbeteren door het bieden van samenwer­
king, begrip voor persoonlijk gedrag en persoonlijke 
voorkeur en parafrasering (dit alles kennis geba­
seerd); de dialoog moet tevens interactie van de 
klant met het systeem op verschillende meta-niveaus 
mogelijk maken, terwijl alle context wordt bijgehou­
den waarop het systeem of de klant in geval van een 
fout of onduidelijkheid moet terugvallen. Uitleg van 
KBS-gedrag is absoluut noodzakelijk om dergelijke 
systemen ingang te doen vinden; één en ander kan 
worden verbeterd door kennis over de gebruiker te 
verwerven met die van de toepassing. 
Dialoog is veelomvattender dan communicatie via 
tekenrijen; er wordt ook gebruik gemaakt van 
breedbandige graphics, verklarende beelden en 
films en audio-ondersteuning. 
Programma en tussentijdse doelstellingen 
Jaar 1: 
— Studie over de vereiste taalstijlen en -mogelijk­
heden. 
— Specificatie van een kader voor breedbandig 
MMI. 
Nr. C 47/26 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 20. 2. 84 
Jaren 1-2: 
— Inzicht in dialoogvereisten, gerubriceerd naar 
toepassingsgebied. 
Jaren 2-4: 
— Schepping van taaigeneratoren en -ontleders 
voor een aantal verschillende dialoogtalen. 
Jaren 3-4: 
— Specificatie van tools voor KB-taalverwerking 
Jaren 4-7: 
— Uitvoering van KB-taalverwerkings/dialoog-
tools voor integratie in KBS-toepassingen 
3.1.3. Kennisrepresentatie en redeneertechnieken 
Beschrijving 
Kennisrepresentatie is een essentieel onderdeel dat 
te vergelijken is met data modelling bij de conven­
tionele gegevensverwerking. Gezien de complexe 
aard van dit facet zijn er zeer verfijnde engineering-, 
modelling- en transformatie-tools nodig. Het ligt 
niet in de verwachting dat er één enkele taal zal ont­
staan — maar eerder dat er een groot aantal normen 
en technieken zal komen die variëren naar gelang 
van gebiedsindeling, gebruikte paradigma's en toe­
gepaste redeneer/verwerkingsmodellen. Er moet een 
veelomvattende inspanning worden gedaan ten aan­
zien van differentiatie, indeling en uitbreiding van 
kennisrepresentaties om aan deze eisen te voldoen. 
Het is te voorzien dat meer verfijnde toepassingen 
zullen moeten werken met een veelvoud van uiteen­
lopende, maar samenwerkende kennisgebieden; 
onderzoek naar elkaar beïnvloedende KRS- en rede-
neermodellen is dus van groot belang. 
De bestaande KBS-toepassingen maken gebruik van 
tools en methoden die grotendeels eenvoudige rede-
neerregels bevatten — vooral kleine (meta) kennis 
wordt toegepast op het gebruik van kennis en voor­
besturing van redeneringen. Er is dus nog veel te 
wensen over wanneer men gaat denken aan exploi­
tatie van kennis en heuristiek van hoge kwaliteit, die 
vaak, nog meer dan de pure snelheid van appara­
tuur, de sleutel vormen voor de efficiency van KBS. Het fundamenteel onderzoek moet omvatten: 
— natuurlijke deductietechniek waarbij geen spe­
ciale implicerende vorm vereist is; 
— niet conventionele logica zoals temporele logica 
en „fuzzy logic", die dichter staan bij het aan de 
werkelijkheidstijd gerelateerde en kwalitatieve 
gedrag, maar waarvoor praktische bewijsalgorit-
men ontbreken; 
— KB-besturing van het redeneerproces zelf; 
— doorgave van selectievoorwaarden en waar­
heidsbehoud; 
— exploitatie van contextuele kennis; 
— kosten/kwaliteitsgerichte paradigma's; 
— classificatie van redeneertools en -methoden 
naar gebieden, KRS en paradigma's; 
— erkenning van de noodzaak van real time-over-
gangen van de systeemtoestand (en dus geïmpli­
ceerde kennis) als gevolg van veranderingen van 
de werkelijkheid. 
Programma en tussentijdse doelstellingen 
Kennisrepresentaties: 
Jaren 1-2: 
— Samenvatting van alle bestaande KRS-voorstel-
len. 
— Onderlinge vergelijking en combinatie met het 
oog op differentiatie en classificatie van KRS. 
— Bepaling van wat specifiek en wat in het alge­
meen nodig is. 
— Invloed van psychologie op KRS. 
Jaren 2-3: 
— Uitbreiding en consolidatie — dit geldt voor 
modellen als datadictionaires, databases en pro­
grammeertalen. 
Jaren 3-5: 
— Voorstellen voor nieuwe KRS-toolkits en 
-methoden, en invoering daarvan in project 
3.1.1 voor „doorlopende" exploitatie. 
Jaren 4-6: 
— Publikatie van Europese richtlijnen voor com­
ponenten van KRS-toolkits. 
20. 2. 84 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 47/27 
— Referentie „produktie"-implementatie van 
nieuwe KRS. 
Redeneertechnieken: 
Jaren 1-2: 
— Bepaling van de stand van de techniek op het 
gebied van tools en methoden en indeling naar 
gebieden, KRS en paradigma's. 
— Opzet van deel-onderzoekprojecten. 
Jaren 3-4: 
— Opzet van fundamenteel onderzoek naar 
natuurlijke deductie, temporele logica, „fuzzy" 
logica, primitieve redeneerfuncties en KB-rede-
neringsbesturing op meta-niveau. 
Jaren 5-6: 
— Constructie van redeneermodellen voor output 
naar de demonstratie- en meetbaarmakingspro-
gramma's. 
— Voortzetting onderzoek naar benaderende rede­
nering en besturing op meta-niveau. 
3.1.4. Werkzaamheden ter voorbereiding van ge­
avanceerde KBS 
Hoewel dit project tot de A-projectklasse behoort, 
zullen de werkzaamheden in het kader hiervan de 
eerstkomende jaren betrekkelijk bescheiden zijn en 
daarna worden opgevoerd naarmate een geavan­
ceerde generatie-KBS realiseerbaar wordt. De voor­
bereidende werkzaamheden omvatten: 
3.1.4.1. Implementatietalen en -omgevingen. 
3.1.4.2. Compilers en interpreters. 
3.1.4.3. Kennisverwerving en -manipulatie. 
3.1.4.4. Geavanceerde generatie-KBS-toepassingen. 
3.1.4.5. Leertechnieken, 
ofschoon het mogelijk is dat er andere onderzoek­
thema's op dit gebied aan de orde zullen komen 
naarmate het werk vordert. 
Van de vijf bovengenoemde onderzoekgebieden 
volgt nu een korte beschrijving, maar slechts in twee gevallen (namelijk 3.1.4.1 en 3.1.4.5) zullen de werk­
zaamheden in het eerste jaar beginnen. Hiervoor 
wordt nu een programmaoverzicht gegeven. 
3.1.4.1. Implementatietalen en -omgevingen 
Beschrijving 
Evaluatie van, aanbevelingen voor, en uitbreiding 
van implementatietalen die in aanmerking kunnen 
komen als tools van het onderzoekprogramma en 
als tools voor kennisingenieurs die zich bezighou­
den met het construeren van KBS-toepassingen. 
Een en ander moet ook talen omvatten voor kennis­
modellering en voor het specificeren/ontwerpen van 
prototypes van KBS-componenten. In een later sta­
dium moeten de werkzaamheden dan worden 
geconcentreerd op het vaststellen van normen, die 
de fabrikanten zullen beschouwen als een veilige 
basis voor grote investeringen in apparatuur. Een 
belangrijk aspect van taaievaluatie is de kracht en 
de nuttigheid van de ontwikkelomgeving waarin ze 
zijn ingebed. Verwacht wordt dat het programma 
voor gemeenschappelijke tools voor soft-
ware-engineering het punt van overdraagbaarheid 
voor zijn rekening zal nemen. 
Programma en tussentijdse doelstellingen 
Jaren 1-3: 
— Vaststelling en evaluering van kandidaat-talen 
(bijvoorbeeld Smalltalk, LISP, PROLOG, POP-
LOG), omgevingen en architecturen. 
Jaren 4-5: 
— Het publiceren van kritieken en het doen van 
aanbevelingen inzake veranderingen, bijvoor­
beeld uitbreidingen van de taal tot het gebruik 
van parallellisme. 
— Verschaffing van uitbreidingen/veranderingen. 
Jaren 5-6: 
— Het uitgeven van richtlijnen aan ESPRIT. 
— Beschikbaarmaking van referentietaalsystemen. 
3.1.4.2. Compilers en interpreters 
Doel is de software-implementatie van interpre-
ters/compilers voor de verschillende kennisrepre­
sentaties en manipulatiemethoden die zijn ontwik­
keld in het kader van 3.1.3 en 3.1.4.1. 
Nr. C 47/28 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 20. 2. 84 
3.1.4.3. Kennisverwerving en '•manipulatie 
Uitgaande van vroeger werk op het gebied van ken­
nisrepresentatie (3.1.3), van ervaring die is opgedaan 
met eerdere toepassingen van en studies over maten 
voor kennisengineering (3.1.1), alsmede van dia-
ioogstudies (3.1.2), zullen de behoeften aan metho­
den en tools met de praktische beoefening van de 
kennisengineering duidelijk worden. De omgeving 
voor kennisverwerving en manipulering zal natuur­
lijk volledig interactief zijn en worden gesteund met 
graphics. Werkzaamheden op dit gebied zullen 
betrekking hebben op: 
— invoer, bijwerking en het terugvinden van ken­
nis, 
— KRS-bewijscontroleprogramma's, 
— kennisdictionairesystemen, 
— kennistransformatie (verschillende zienswijzen 
op gemeenschappelijke kennis), 
— kenniswinning uit externe bronnen, 
— kennisverwerving/procesanalyse, 
— gids en mentor voor de eigenlijke kennisengi­
neering, 
— KBS-verspreiding en geautomatiseerd kennison-
derhoud, 
— MMI-toolkits. 
Deze set van ontwikkelmogelijkheden moet worden 
ingepast in aanbevolen „Europese" toolkits voor de 
behandeling van kennis. 
3.1.4.4. Geavanceerde generatie KBS-toepassingen 
Dit project omvat de ontwikkeling van geavan­
ceerde expert- en kennisbestandsystemen die kun­
nen leren, benaderend en meta-redeneren, en 
beschikken over „gezond verstand". KBS-toepassin­
gen zullen moeten worden gebruikt door niet-spe-
cialisten die van deze systemen niet alleen formele 
en benaderende redeneerprocessen verwachten, 
maar ook verstandelijke redeneerprocessen met 
gelijksoortige effecten als die van het menselijk 
redeneren. 
Bij vele toepassingen waarbij redeneren nodig is, 
omvat dit ook een soort benaderend redeneren. Bij 
voorbeeld in het geval van modelling-toepassingen 
waar de meeste aangeleerde menselijke ervaring 
wordt gekarakteriseerd d.m.v. kwalitatieve heuris­
tiek. Vaak is er voor een probleem op een gegeven rede­
neerniveau geen eenvoudige oplossing; door 
abstractie van dat niveau kan er over het redeneer-
proces zelf worden geredeneerd en ontstaat het 
zogenaamde meta-redeneren. Het meta-redeneren 
wordt op twee soorten problemen toegepast, name­
lijk uitbreidingen van redeneertechnieken om con­
ceptoplossingen te vinden voor problemen, en het 
redeneren over redeneertechnieken of -regels met 
het oog op een efficiënter gebruik van deze rede-
neerregels. 
In de geavanceerde generatie KBS-toepassingen 
zullen worden benut: de lessen van pogingen van de 
eerste generatie (3.1.1), de resultaten van onderzoek 
op KRS- en redeneergebied (3.1.3), de tools voor 
kennisverwerving en -manipulatie (3.1.4.3), de 
nieuwste talen en machines (3.1.4.1-3.1.4.2), de 
resultaten van het onderzoek op het gebied van de 
natuurlijke taalverwerking (3.1.2), en de resultaten 
van het Programma Externe Interfaces (3.2) voor 
geluids- en beeldbehandeling. 
3.1.4.5. Leert ech n ieken 
Beschrijving 
Het kennisverwervingsproces is complex en daarom 
is ontwikkeling van concepten, algoritmen en tech­
nieken ter ondersteuning van de ontwikkeling van 
programma's en machines die leren een vereiste. 
Een dergelijke ontwikkeling omvat de vaststelling 
van geschikte leermodellen en het zoeken naar leer­
technieken die geschikt zijn voor AI P-systemen. 
Voor de leertechnieken zou men zich kunnen base­
ren op het vermogen van het kunstmatige systeem 
om zijn eigen prestaties te meten en om een evolu­
tieproces te ontwikkelen dat zou kunnen leiden tot 
betere prestaties. 
Programma en tussentijdse doelstellingen 
Jaren 1-2: 
— Vaststelling van modellen. 
— Ontwerpen van interne datastructuren en bewer­
kingen voor een lerend programma. 
Jaren 3-4: 
— Onderzoek naar leertechnieken zoals het schrij­
ven van codes voor lerende programma's. 
— Voorbereidende proeven. 
20. 2. 84 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 47/29 
Jaren 5-6: 
— Uitvoering op grote schaal van commercieel 
waardevolle leerexperimenten met het pro­
gramma. 
ONDERZOEKTHEMA'S VAN HET B-TYPE 
In verband met 3.1.1: 
— Toepassing van bestaande technieken en tech­
niekontwikkeling op het gebied van de cogni­
tieve psychologie op KBS. 
— Representatie en gebruik van algemene en spe­
cifieke werkelijksheidskennis. 
— Complexiteitsmaten voor KBS. 
— Maatstaven voor compleetheid en consistentie. 
— De gehele levenscyclus van KBS; menselijke 
aanvaardbaarheids- en produktiviteitsaspecten 
voor ontwikkelaars en klanten, alsmede onder­
werpen die verband houden met technische 
prestaties. 
In verband met 3.1.2: 
— Dialoogspecificatie en analysetools. 
— Architectuur van natuurlijke taalsystemen. 
— Toepassing van bestaande en in opkomst zijnde 
technieken op het gebied van de cognitieve psy­
chologie en psycholinguistiek voor dialoog en 
natuurlijke taalverwerking. 
— Semantiek en de rol van de context. 
In verband met 3.1.3: 
— Differentiatie, classificatie en uitbreiding van 
kennisrepresentaties voor verschillende gebieds­
classificaties, gebruikte paradigma's en rede-
neer/verwerkingsmodellen. 
— Experimentele benaderingen van kennisrepre­
sentaties, hun specifieke toepassingsgebieden 
en hun integratie. 
— De relaties tussen kennisrepresentatie en rede-
neertechnieken, zelfreferentievraagstukken en 
„zelfbewustzijns"-systeem. 
— Real time-redeneertechnieken. 
— De rol van meta-kennis in redeneerprocessen. 
— Plannings- en programmasamenstellingstech-
nieken. 
— Structurering van referentietechnieken. — Automatische aanpassing en verbetering. 
— Redenering in omstandigheden van strijdige en 
onzekere kennis. 
— Invloed van kennisrepresentatie op redeneer-
technieken. 
In verband met 3.1.4.1: 
— Implementatietalen van een hoger niveau voor 
kennisrepresentatie en redenering. 
— Aanpassing van formalismen voor werkelijk-
heidskennis aan praktische implementatietalen 
voor KBS. 
— Talen en omgevingen voor gelijktijdige verwer­
king en voor de integratie van formele, gestruc­
tureerde „software-engineering" met KBS-eisen. 
In verband met 3.1.4.5: 
— Concepten, algoritmen en technieken ter onder­
steuning van de ontwikkeling van lerende pro­
gramma's en machines. 
— Vaststelling van geschikte leermodellen. 
— Onderzoek naar leertechnieken geschikt voor 
AIP-systemen. 
— Vermogens van een kunstmatig systeem om zijn 
eigen verrichtingen te meten en daarin verbete­
ring te brengen. 
O & O-gebied 3.2 
Externe interfaces 
Beschrijving 
In het verleden hebben computersystemen meestal 
uit tweede hand door mensen feiten uit de werke­
lijke wereld gerepresenteerd gekregen. De inge­
voerde gegevens moesten een formele structuur heb­
ben die zorgvuldig aan het systeem moest worden 
doorgegeven. Deze situatie zal veranderen. 
Er zullen twee soorten externe interfaces komen. De 
interfaces die hun informatie betrekken via recht­
streekse communicatie met mensen, en die welke 
hun kennis opdoen met hun sensoren. In beide 
gevallen zal het systeem de signalen moeten verwer­
ken en de betekenis interpreteren. Andere belang­
rijke aspecten zijn de presentatie door het systeem 
Nr. C 47/30 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 20. 2. 84 
van de resultaten aan de mens en de gebruikers­
vriendelijkheid van het systeem zoals die door de 
menselijke gebruiker wordt gezien. 
O & O-TERREINEN 
De werkzaamheden op dit gebied kunnen worden 
onderverdeeld in twee rubrieken: 
3.2.1. Fundamentele signaalanalyse en -herkenning 
— geavanceerde algoritmen en architecturen voor 
signaalverwerking, 
— studie over patroonanalysetechnieken, 
— optische signaalverwerking, 
— multi-sensoriële signaalverwerking. 
3.2.2. Herkenning van specifieke signalen 
— het begrijpen van signalen, 
— handschriften, 
— gesproken taal, 
— systemen voor omzetting van tekst in gesproken 
taal van natuurlijke kwaliteit, 
— object- en bewegingsanalyse, 
— menselijke perceptie, 
— beeldsamenstelling. 
PROJECTEN VAN HET A-TYPE 
3.2.1. Fundamentele signaalanalyse en herkenning 
De eerste lagen van een signaalbegrijpend systeem 
zullen bestaan uit voorbewerking en kenmerkextrac-
tie (b.v. filtering, identificatie, enz.). In vele gevallen 
zal dit in real-time moeten gebeuren. Om dit te 
bereiken zullen nieuwe algoritmestructuren en appa­
ratuur moeten worden ontwikkeld. Toepassingen als 
beeldverwerking vereisen grote bandbreedten en in 
hoge mate parallelle architecturen; vandaar dat 
VLSI in het programma een belangrijke rol speelt. 
De op de kenmerkextractie volgende patroonana­
lyse vormt de grondslag voor signaalherkenning en 
vormt daarom een vitaal deel van een signaalher-
kenningssysteem. Er is behoefte aan verbetering en uitbreiding van de patroonanalysetechnieken. Op 
drie terreinen worden werkzaamheden voorgesteld: 
— clustering en sjabloonvorming, 
— dynamisch programmeren, 
— relaxatie — een interactieve procedure ter 
ondersteuning van het produceren van optimale 
beslissingen, wanneer men te doen heeft met 
een aantal coöperatieve verschijnselen. 
Optische dataverwerking geeft het voordeel van een 
potentieel enorme bandbreedte en verwerking op 
lichtsnelheid. Zij is bijzonder geschikt voor de glo­
bale bewerkingen die deel uitmaken van patroon­
herkenning, zoals filtratie, correlatie en convolutie. 
Er zal een high performance elektro-optische inter­
face moeten worden ontwikkeld, alsmede real-time 
2-D-processingtechnieken. Ook een non-lineair pro­
ces dat bekend is onder de naam degenerate four 
wave mixing (DFWM), heeft aanzienlijke mogelijk­
heden. Er moet onderzoek worden verricht naar 
architecturen voor optische verwerking en naar sys­
teemontwerp. 
Het laatste onderdeel van het project heeft betrek­
king op de verwerking en correlatie van vele stro­
men informatiesignalen, een steeds belangrijker 
wordend vraagstuk op vele gebieden waar grote 
aantallen sensoren worden gebruikt voor informatie­
verwerving op verschillende punten of over verschil­
lende aspecten. Er zijn voorbeelden te vinden op de 
gebieden van procesbesturing, CIM, opsporing van 
bodemschatten en biomedische signalen. 
Programma en tussentijdse doelstellingen 
a) Geavanceerde algoritmen: 
Jaar 0: 
— Het kiezen van een doeltoepassing, bij voor­
beeld analyse bodemschatten, medische beeld­
vorming, spraakherkenning. 
— Ontwikkeling van algoritmen, en het d.m.v. ana­
lyse en simulering verschaffen van een systeem­
pakket voor architectuuranalyse. 
Jaar 1: 
— Selectie uit verschillende parallelle architecturen 
door simulatie en uitgebreide modelling. 
— Begin met het ontwerpen van VLSI-pakket 
implementatie van gekozen algoritmen. 
20. 2. 84 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 47/31 
Jaar 2: 
— Voortzetting van analyse en simulatie. 
— Voortzetting van het ontwerp en van een VLSI-
pakket chips. 
Jaar 3: 
— Ontwikkeling van een programmeeromgeving 
die is aangepast aan de voorgestelde architectu­
ren. 
— Voltooiing VLSI-ontwerp en -fabricage van 
chips. 
— Constructie van een gedeeltelijk prototype van 
de voorgestelde architectuur, met een beperkt 
aantal processoren. 
Jaar 4: 
— Voltooiing programmeeromgeving. 
— Bouw van demonstratiemodel en evaluatie. 
b) Patroonanalysetechnieken: 
Jaar 1: 
— Overzicht stand van de techniek. 
— Planning van onderzoekprogramma en keuze 
van beoogde toepassingen. 
— Start van onderzoek op het gebied van cluste­
ring en sjabloonvorming. 
— Start van onderzoek op het gebied van dyna­
misch programmeren. 
Jaar 2: 
— Beschouwing van implementatiemethoden zoals 
systolische reeksen. 
— Start van de werkzaamheden op het gebied van 
de relaxatie in verband met randdetectie. 
Jaar 3: 
— Voortzetting onderzoek. 
— Demonstratie van clustering- en sjabloontech­
nieken. 
— Constructie van een model van een systolische 
reeks voor dynamische programmeermachines. Jaar 4: 
— Evaluatie van de prestaties van demonstratie­
machines. 
— Demonstratie van relaxatietechnieken. 
c) Optische signaalverwerking: 
Jaar 1: 
— Vaststelling van toepassingen. Beginnen met 
ontwerp-studies. Het specificeren van de eisen 
waaraan een spatial light modulator (SLM) en 
DFWM moeten voldoen. 
Jaar 2: 
— Evaluatie en implementatie in het systeem: 
— SLM, 
— DFWM-materialen en architecturen. 
Jaar 3: 
— Uitbreiding systemen, bij voorbeeld met Mel-
lin-Fourier transformaties. Implementatie van 
verbeterde SLM- en DFWM-materialen/archi-
tecturen. 
Jaar 4: 
— Constructie van compacte praktische processo­
ren voor bepaalde toepassingen. Het aangeven 
van toekomstige onderzoek- en ontwikkelings­
gebieden. 
d) Multi-sensoriële signaalverwerking: 
Jaar 2: 
— Bestudering van de eisen en planning van het 
programma. 
Jaar 3: 
— Simulatie van het systeem en constructie van 
het model. 
Jaar 4: 
— Constructie van de demonstratiemachine. 
Jaar 5: 
— Voltooiing en evaluatie van de demonstratiema­
chine. 
Nr. C 47/32 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 20. 2. 84 
ONDERZOEKGEBIEDEN VAN HET B-TYPE 
In verband met b): 
— vectorkwantisering en marker modelling, 
— technieken voor de beschrijving van met de tijd 
variërende patronen, 
— leertechnieken op het gebied van de patroon­
analyse. 
In verband met d): 
— het geven van opdrachten aan sensoren; wijzi­
ging van de werking van de sensor na verwer­
king. 
3.2.2. Herkenning van specifieke signalen 
Beschrijving 
Het begrijpen van de betekenis en inhoud van sig­
nalen uit de werkelijke wereld zoals spraak en beel­
den, is een stadium na de pure herkenning van 
afzonderlijke eenheden zoals woorden. Het project 
omvat onderzoek naar methoden voor de behande­
ling van de informatie-inhoud van de signalen, en 
daarom is het gebruik van kennis en redeneertech-
nieken hier van essentieel belang. Gebruik van 
niet-getallenverwerkende processorstructuren zal 
nodig zijn. Daarnaast moet aandacht worden 
besteed aan beschrijvende talen voor externe gebie­
den (b.v. 2-D en 3-D-taferelen). 
Rechtstreekse invoer van met de hand geschreven 
informatie zal de communicatie tussen mens en 
machine verbeteren. Met het oog hierop moeten 
geschikte technieken worden gekozen en ontwik­
keld, waarvan de output weer wordt onderworpen 
aan passende kenmerkextractie en voorverwerkings­
technieken. Er moeten verschillende classificatie­
methoden worden onderzocht. Het project zal in het 
begin gericht zijn op met de hand geschreven losse 
letters en daarna op lopend schrift. 
Flexibele gegevensinvoer in systemen door middel 
van gesproken taal is nodig, aangezien dit de meest 
natuurlijke signalen van de mens zijn. Aangezien 
gesproken taal gewoonlijk in aaneengesloten vorm 
wordt geproduceerd, is het kunnen herkennen van 
op zichzelf staande gesproken commando's niet vol­
doende. Andere belangrijke eisen zijn het niet-
gebonden zijn aan een bepaalde spreker en onge­
voeligheid voor lawaai. In de eerste fase zal aan­
dacht worden besteed aan aaneengesloten gesproken 
taal met gebruikmaking van beperkte maar omvang­
rijke woordenschatten. Er zijn algoritmen vereist 
voor kenmerkextractie en voorverwerking. Er moet rekening worden gehouden met de omstandigheden 
waaronder de gesproken taal wordt ingevoerd, zoals 
de geluidsomgeving, het aantal gebruikers en de 
woordenschat. De classificatietechniek moet econo­
misch zijn in hardware. In de tweede fase (na het 
vijfde jaar) zullen de werkzaamheden worden uitge­
breid tot continu gesproken taalherkenning uit alge­
mene woordenschatten. Voor dit doel zal onderzoek 
nodig zijn op het gebied van op gesproken taalken­
nis en linguïstische kennis gebaseerde herkennings­
technieken. 
Het voor mensen het meest geschikte medium voor 
de uitvoer van informatie uit computers wordt 
gevormd door de spraaksymbolen. De kwaliteit van 
een dergelijk spraaksignaal moet qua natuurlijkheid 
en begrijpelijkheid even goed zijn als het normale 
spraaksignaal. Het onderzoek op de verschillende 
terreinen moet zowel het linguïstische en fonetische 
aspect omvatten, als de produktie van natuurlijke 
klinkende spraaksignalen langs elektronische weg. 
Welk systeem hieruit voortkomt hangt af van de 
gekozen taal, zodat er meerdere projecten moeten 
komen voor de verschillende talen. 
Het projectgedeelte dat betrekking heeft op de 
object- en bewegingsanalyse zal beginnen met 
onderzoek naar stereo- en optische stroomtechnie-
ken voor de ontwikkeling van dieptekaarten uit 
2-D-beelden. Studies zullen achtereenvolgens 
betrekking hebben op de interpretatie en beschrij­
ving in symbolen van 3-D-objecten en de vervor­
ming en bewegingen daarvan. Het project moet de 
kloof overbruggen die er is tussen beeldanalyse/ 
kenmerk-extractie en tafereelbegrip. Het draagt als 
zodanig bij tot het doel; het verwezenlijken van een 
computer of machine met ogen. 
De werkzaamheden op perceptiegebied voor het ver­
krijgen van een beter inzicht in natuurlijke syste­
men, zoals ogen/hersenen en oren/hersenen zullen 
een grote steun zijn bij het ontwerpen van signaal-
verwerkende systemen. Taalanalyse, die is geba­
seerd op een model van het menselijke spraakpro-
ces is een voorbeeld van een succesvolle toepassing 
van lessen geleerd van natuurlijke systemen. Het 
doel van de eerste fase is de bestudering van beeld­
en spraakverwerking op laag niveau. Het is bekend 
dat randextractie een essentieel onderdeel vormt 
van de eerste visuele bewerking bij mensen en er 
zijn cellen geïdentificeerd in de visuele cortex die 
gevoelig zijn voor randsegmenten van specifieke 
duur. De studie moet leiden tot nieuwe algoritmen 
voor beeld- en spraakanalyse. Het doel van fase 2 is 
bestudering van de processen die zich op hoger 
niveau afspelen bij het begrijpen van menselijke sig­
nalen. Deze fase begint na het vijfde jaar. 
20. 2. 84 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 47/33 
Beeldsamenstelling is vooral belangrijk in scenario's 
waarin computers delen van de werkelijke wereld 
simuleren, b.v. bij CAE of toepassingen voor oplei­
dingsdoeleinden. Zeer snelle technieken voor de 
verwerking van grafische afbeeldingen zijn even 
belangrijk als flexibele opslagtechnieken voor beel­
den. Ook belangrijk in dit project is de ontwikkeling 
van systemen met een resolutie van meer dan 1 000 
x 1 000 beeldelementen. 
Programma en tussentijdse doelstellingen 
a) Signaalbegrip 
Jaar 1: 
— Keuze van een eenvoudige toepassing met sterk 
beperkte signaalvariatie. 
Jaar 2: 
— Beschrijving van de grammatica van het voor­
beeld, bouw van het experimentele basissys­
teem. 
Jaar 3: 
— Evaluatie van het gekozen voorbeeld. 
Jaar 4: 
— Uitbreiding met een tweede en complexer sig-
naalgebied om de bruikbaarheid van signaalbe­
grip voor nieuwe problemen te testen. 
Jaar 5: 
— Evaluatie van het totale systeem. 
b) Handschrift 
Jaar 1: 
— Overzicht van scanningtechnieken voor het 
begin van de ontwikkeling. 
— Selectie van algoritmen voor kenmerk-extractie 
voor letters. 
Jaar 2: 
— Specificatie van een demonstratiemachine voor 
letterherkenning. 
— Keuze van een classificatiemethode. 
Jaar 3: 
— Compleet ontwerp voor een demonstratiema­
chine en begin van de bouw. 
— Begin van een rapport over contextanalyse. — Begin van de bestudering van technieken voor 
herkenning van lopend schrift. 
Jaar 4: 
— Voltooiing demonstratiemachine voor letterher­
kenning. 
— Beschrijving van een onderzoekprogramma op 
het gebied van de herkenning van lopend 
schrift. 
Jaar 5: 
— Evaluatie van de demonstratiemachine voor let­
terherkenning. 
— Begin van het ontwerp voor een lopend schrift 
herkennende machine. 
c) Gesproken taal 
Jaren 2-3: 
— Overzicht van de algoritmen voor kenmerk-
extractie en voor verwerking. Relatering aan 
ruisdynamica. Vaststelling van de informatie-
inhoud van het kenmerk voor een optimale 
keuze. Bestudering van classificatietechnieken. 
Jaar 4: 
— Simulering van het herkenningsproces op een 
fast array processor. 
Jaar 5: 
— Ontwerp en bouw van een demonstratiema­
chine. 
d) Tekst naar gesproken taal 
Jaar 1: 
— Fundamentele analyse van gesproken taal, ont­
werp van een flexibel bestuurbare speechsynthe-
siser, bepaling van de voor natuurlijk geluid gel­
dende parameters. 
Jaar 2: 
— Evaluatie van de voor het produceren van 
gesproken taal geldende taalregels, met inbegrip 
van de prosodische parameters, en de fonetiek 
van de taalvoortbrenging. 
Jaar 3: 
— Verdere evaluatie van fonetische- en taalkun­
dige regels, simulering van synthetische gespro­
ken taal met inbegrip van articulatieregels. 
Nr. C 47/34 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 20. 2. 84 
Jaar 4: 
— Realisering van een flexibele speechsynthesiser. 
Verdere evaluatie van prosodische parameters. 
Ontwerp voor een letterverwerkende machine 
voor de taalkundige en fonetische processen. 
Jaar 5: 
— Realisering van het volledige tekst-naar-gespro­
ken taalsysteem. 
e) Bewegingsanalyse 
Jaren 1-2: 
— Onderzoek binoculaire stereo. 
— Onderzoek naar optische stroom. 
Jaar 3: 
— Generering van 21/2-D-schetsen. 
— Generering van dieptekaarten uit optische 
stroom. 
— Beschrijving van objecten d.m.v. symbolen. 
Jaar 4: 
— Bestudering van bewegingsbeschrijvingen en 
analysetechnieken. 
— Bestudering van transformatie van 3-D-objec-
ten. 
Jaar 5: 
— Onderzoek naar amorfe veranderingen van 
objecten. 
0 Menselijke perceptie 
Jaar 2: 
— Bestudering van de perceptie van spraakgelui­
den in het oor, met inbegrip van simulering van 
verschillende modellen. 
— Evaluatie van een model voor menselijke rand­
detectie. 
Jaar 3: 
— Uitbreiding van de werkzaamheden tot meer 
algemene kenmerkextractie. 
Jaar 4: 
— Uitbreiding van het model tot diepteperceptie. Jaar 5: 
' — Bestudering van de rol van relaxatie in de men­
selijke visuele processen. 
— Bestudering van de perceptie van structuren. 
g) Beeldsamenstelling 
Jaar 1: 
— Ontwerpen van nieuwe mogelijkheden voor 
sequentiële geheugens, beeldvorming in het 
geheugen. 
Jaar 2: 
— Ontwerp van een zeer snelle processor voor 
snelle toegankelijkheid van het geheugen. 
Jaar 3: 
— Interpretatie van geheugen en processor. 
Jaar 4: 
— Gewijzigde versie van een processor, waarbij 
men zich vooral zal concentreren op de combi­
natie met snelle geheugenstructuren. 
Jaar 5: 
— Interpretatie van de beeldvormingssystemen in 
het display-systeem. 
ONDERZOEKTHEMA'S VAN HET B-TYPE 
In verband met a): 
— computerlinguistiek, 
— visuele perceptie op hoog niveau, 
— talen voor de beschrijving van taferelen, 
— toepassing van technieken uit de cognitieve psy­
chologie die van belang zijn voor signaalbegrip. 
In verband met b): 
— automatische woordenboekgenerering, 
— machinale leerprocessen. 
In verband met c): 
— fonetica, 
— syntaxis en grammatica, 
— psycho-akoestiek. 
20. 2. 84 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 47/35 
In verband met d): 
— linguïstiek, 
— fonetiek, 
— taalregelcompilers, 
— tekstbegrip, 
— bestudering van realistischer spraakmodellen. 
In verband met e): 
— geometrisch redeneren, 
— generering van verspreide betrouwbare beeld­
representaties die geschikt zijn voor correlatie in 
steriopsis en optische stroom. 
In verband met f): 
— van belang zijnde resultaten en technieken uit 
de cognitieve psychologie, 
— fysiologie van ogen en oren, 
— modellen van menselijke informatieverwerking. 
In verband met g): 
— beeldbeschrijvingstalen. 
O & O-gebied 3.3 
Informatie en kennisopslag 
Beschrijving 
Op kennis gebaseerde systemen worden ontworpen 
om informatie af te leiden uit hun kennisbasis en de 
redenering aan te geven die is gevolgd om tot een 
conclusie te komen. De doeltreffendheid van een op 
kennis gebaseerd systeem wordt bepaald door de 
kwaliteit van de kennisbasis (volledigheid, deugde­
lijkheid en toegankelijkheid) en van het deductie­
mechanisme. 
Dit gebied omvat onderzoek naar nieuwe organisa­
tievormen die nodig zullen zijn om de representatie 
van gegevens, kennis en meta-kennis te bewaren en 
te verwerken. 
De belangrijkste doelstellingen op dit gebied zijn: 
— definitie van de organisatievormen voor infor­
matie en kennisopslag met inbegrip van de 
machineaspecten; — bepaling van functionele verdelingen, struc­
turen en mechanismen met inbegrip van ver­
spreide en zeer omvangrijke kennisbasis; 
— de ontwikkeling van nieuwe opslagstructuren; 
— de invoering van nieuwe fysische beginselen als 
ondersteuning voor nieuwe manieren van 
opslag (bijvoorbeeld optische, biologische 
opslag); 
— de realisatie van geschikte dialoogtechnieken, 
vooral voor de niet-deskundige gebruiker; 
— automatische of semi-automatische constructie 
van zeer uitgebreide kennissystemen. 
De vorderingen op dit gebied zullen sterk afhangen 
van vorderingen op het gebied van de kennisengi-
neering en geheugentechnologie. 
O & O-TERREINEN 
Tot dit gebied behoren de volgende onderzoekterrei­
nen: 
3.3.1. Interface tussen opslag en omgeving (*). 
3.3.2. Gegevens- en kennisbestanden (*): 
— kennisbestandstudies voor AIP, 
— verspreide gegevensbestanden en kennis­
bestanden, 
— geavanceerde KBMS. 
3.3.3. Opslagstructuren en -architecturen: 
— databestandgeoriënteerde architecturen, 
— prestatiemodellen voor opslagstructuren, 
— opslagarchitectuur. 
3.3.4. Nieuwe generatie kennismachine. 
3.3.5. Onderzoek op middellange termijn naar 
opslagmedia. 
3.3.6. Onderzoek op lange termijn naar optische 
schijven. 
(*) OPM. Begin van de werkzaamheden gepland in jaar 1 
(1984/1985). 
Nr. C 47/36 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 20. 2. 84 
3.3.7. Onderzoek op lange termijn naar biologische 
opslag. 
De werkzaamheden in de eerste vijf jaar zullen 
geconcentreerd zijn op het opdoen van ervaring met 
kennisopslag en met de bijbehorende toegangs/dia-
loogtechnieken. 
Onderzoekgebied 3.3.1 omvat voortzetting van de 
werkzaamheden op het gebied van interactieve 
opvragingssystemen die begonnen zijn met de 
proefprojecten van jaar 0 (1983/1984). 
PROJECT VAN HET A-TYPE 
3.3.2. Gegevens- en kennisbestanden 
Beschrijving 
Er worden studies voorgesteld om vast te stellen 
welke interfaces, formalismen, talen, hardware- en 
software-componenten nodig zijn voor de construc­
tie, distributie, functionele opsplitsing en hiërarchi­
sche structurering van DB en KB, waarbij tevens 
redeneermethoden en -systemen voor het opvragen 
van gegevens moeten worden geformuleerd op 
niveaus uiteenlopend van zichtbaar voor de mens 
tot intern in de nieuwe generatie systemen. Bij deze 
werkzaamheden staat het onderzoek naar gemeen­
schappelijke en specifieke kenmerken van de archi-
tectuurmodellen van DB- en KB-beheersystemen 
centraal. 
Daarnaast zullen studies worden verricht die tot 
doel hebben aanvullende „toegangs"-formulerings-
talen, formalismen, interfaces en technologie vast te 
stellen die nodig zijn voor verspreide op kennis 
gebaseerde informatiesystemen. De studie omvat 
onderzoek naar zeer uitgebreide kennisbestanden en 
de invloed daarvan op (bijvoorbeeld parallelle) 
opslagarchitecturen. Er zullen verspreide structuren 
worden gemodelleerd en normen worden ontwik­
keld. 
Het laatste gedeelte van het project legt de nadruk 
op enkele geavanceerde aspecten van KBMS die 
niet in het huidige systeem worden gerealiseerd en 
die nuttig zijn voor KBS en AIP in het algemeen. 
Eén en ander omvat de representatie en manipulatie 
van complexe objecten, de exploitatie van redeneer-
mechanismen, de realisatie van gezichtspuntmecha­
nismen, semantische controle en validatie van 
opvragingen. Programma en tussentijdse doelstellingen 
a) Studies 
Jaren 1-2: 
— Bestudering van de fundamentele eisen waar­
aan moet worden voldaan om real time-eisen te 
kunnen verwerken in op kennis gebaseerde 
informatiesystemen. Onderzoek naar de rele­
vantie van de database-technologie voor op 
kennis gebaseerde informatiesystemen. 
Jaar 3: 
— Ontwikkeling van specificaties en een model op 
een computer. 
Jaar 4: 
— Definitie van de systeemnormen en -structuur, 
alsmede de ondersteunende gespecialiseerde 
apparatuur. 
Jaren 5-6: 
— Bestudering van interfaces op hoog niveau, con­
ceptuele modellen, enz. 
b) Verspreide DB en KB 
Jaren 2-3: 
— Bestudering van KB-mechanismen met speciale 
verwijzing naar redenering en distributie. 
— Ontwikkeling van methodologie en modellering 
van gekozen structuren. 
Jaar 4: 
— Vastlegging hiërarchische structuren voor ver­
spreide DB en KB en geselecteerde redeneerme-
chanismen. 
Jaar 5: 
— Bestudering van zeer uitgebreide op kennis 
gebaseerde systemen. 
c) Geavanceerde KBMS 
Jaar 1: 
— Beoordeling van de stand van de techniek op 
bepaalde geselecteerde gebieden en belang voor 
AIP. 
— Selectering van KBMS als instrument voor stu­
die. 
20. 2. 84 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 47/37 
Jaar 2: 
— Ontwikkeling van een model voor geselecteerde 
KBMS-kenmerken. 
Jaren 3-4: 
— Ontwikkeling van een prestatiemodel en imple­
mentatie in een uitgebreide KBMS. 
LATERE PROJECTEN 
Hoewel het begin hiervan niet gepland is in het eer­
ste jaar, volgt nu toch een korte beschrijving van de 
projecten 3.3.3 to en met 3.3.7, ten einde een totaal­
beeld te geven van het O & O-gebied. 
3.3.3. Opslagstructuren en -architecturen 
In de afgelopen tien jaar is onderzoek verricht naar 
verschillende database georiënteerde architecturen 
(intelligente controllers, software backends, data­
base-machines). De reden van deze werkzaamheden 
is in de eerste plaats dat men de krachtige en dure 
hoofdcomputer wil bevrijden van de last grotere 
hoeveelheden data aan zeer eenvoudige bewerkin­
gen te onderwerpen. Dit projectonderdeel zal de 
mogelijkheden ontwikkelen voor een geavanceerde 
database-generatie tegen het einde van het pro­
gramma. 
Doel van het projectonderdeel „prestatiemodellen 
voor opslagstructuren" is het specificeren van en 
streven naar een matensysteem voor en de kwantifi­
cerende meting van de doeltreffendheid van opslag­
systeemstructuren. 
Het derde projectonderdeel omvat de volledige defi­
nitie van de opslagarchitectuur voor de zich ontwik­
kelende semantische reken-, redeneer-, kennisbe­
stand- en werkomgevingsmodellen die voortkomen 
uit project 3.3.2. 
3.3.4. Nieuwe generatie kennismachine 
Het doel is het ontwerpen en bouwen van een pro­
totype van een kennisbeheermachine, en deze te tes­
ten en demonstreren te zamen met intelligente inter­
face- en redeneermachines. 
3.3.5. Onderzoek op middellange termijn naar 
opslagmedia 
Als criterium voor de selectie van de momenteel in 
aanmerking komende media geldt de mate waarin 
de systemen aan de eisen van de KBS voldoen: — Schijven met dunne-laagtechnologieën: Men con­
centreert zich op de fysische toegangstechnieken 
ter verkrijging van random access met wachttij­
den in de orde van 2-3 msec en 1-2 msec. De 
capaciteit moet minimaal 1-10 Gbytes zijn en de 
opslag mag niet vluchtig zijn. 
— Ingebedde zoeklogica in dunne laagkoppen. Ter 
verkrijging van high performance compact 
disc-systemen moet ingebedde parallelle 
CMOS-zoeklogica worden ontwikkeld in meer­
voudige dunne laagkoppen die in staat zijn tot 
parallel onduidelijk (fuzzy) zoekwerk in archie­
ven aan de hand van een veelvoud van criteria, 
alsmede tot byte-schrijfverrichtingen. 
— Niet-absoluut associatief geheugen. Ontwikke­
ling van een fuzzy niet-deterministisch/probabi-
listisch vergelijkend associatief geheugen met 
een zeer grote capaciteit (capaciteit groter dan 
200 Mb). 
— Chip met gemengde logica en hoge dichtheid-
RAM. Voor het ontwerpen van fysische struc­
turen voor wereldomvattende geheugens moe­
ten gemengde logica en hoge dichtheid-RAM 
op dezelfde chip komen met het oog op de ver­
wezenlijking van ultrasnelle opslag/verwer-
kingsnetten die een inkrimping van de gege­
vensstroom-netwerken kunnen betekenen. 
3.3.6 en 3.3.7. Onderzoek op lange termijn naar 
optische schijven en biologische 
opslag 
Er zijn aanzienlijke mogelijkheden om grote opslag­
capaciteiten te verkrijgen door gebruikmaking van 
optische of biologische technieken. Van optische 
schijven is reeds gebleken dat zij mogelijkheden 
hebben als read-only memories. Onderzoek is nodig 
om schrijf- en leesfaciliteiten te verschaffen door 
gebruikmaking van technieken als fotochromie. Bio­
logische fabricagemethoden moeten een zeer fijne 
onderlinge verwevenheid van de paden mogelijk 
maken en dus een uitermate compacte constructie. 
De huidige in RAM gebruikte structuurgrootten lig­
gen in de orde van 10 000 angstrom en zijn beperkt 
tot 2-D-constructie. Gezegd wordt dat er logische en 
opslagelementen uit organische stoffen kunnen wor­
den gemaakt met structuurgrootten van 20 angstrom 
en in 3-D-structuren met behulp van biologische en 
genetische constructietechnieken. 
ONDERZOEKTHEMA'S VAN HET B-TYPE 
In verband met 3.3.1: 
— Veiligheid en aanverwante vraagstukken bij 
groepsgewijs gebruik van gemeenschappelijke 
kennisbestanden, 
— gedrags- en cognitieve studies. 
Nr. C 47/38 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 20. 2. 84 
In verband met 3.3.2: 
— Vergelijkende studies van kennisrepresentaties 
met betrekking tot de constructie en het gebruik 
van zeer uitgebreide en quasi-permanente ken­
nisbestanden, 
— onderzoek naar de toepasselijkheid van forma-
lismen die worden gebruikt in de kennisrepre­
sentatie, alsmede vraagstukken in verband met 
het naast elkaar bestaan en de conversie van 
verschillende representaties, 
— onderzoek naar fundamentele vraagstukken op 
architectuurgebied, zoals de logische onderlinge 
relaties tussen de component-„machines" van 
een KBS zoals de: 
— KBM-machine, 
— geavanceerde interface-machine, 
— redeneermachine, 
alsmede de invloed van bovengenoemde vraag­
stukken op de systeemarchitectuur, 
— efficiënt gebruik van bulk data door middel van 
hybride interfacing van DB- en KB-systemen. 
O & O-gebied 3.4 
Computerarchitecturen 
Beschrijving 
O & O op dit gebied heeft betrekking op de moge­
lijkheden van nieuwe vormen van computerarchi-
tectuur. De traditionele von-Neumann-architectuur 
heeft een aantal ernstige nadelen, aangezien hier­
mee werkelijk parallelle verwerking niet mogelijk is 
in verband met het knelpunt dat wordt geschapen 
door de relatie processor — hoofdopslag. De VLSI-
technologie verschaft de middelen voor het creëren 
van alternatieve architecturen door gebruikmaking 
van een groot aantal parallelle processoren die 
gelijktijdig verlopende taken afwerken. Er bestaan 
verschillende van dergelijke architecturen en vele 
verschillende soorten toepassingen die gebaat zou­
den zijn bij deze multiprocessor-benaderingen. 
Deze alternatieven mogen niet worden beschouwd 
als waterdichte compartimenten waarbij er nooit 
onderlinge beïnvloeding is. Met het oog op evalua­
tie van de alternatieve methoden, alsmede van de 
kenmerken, het nut en de prestaties van de te bou­
wen demonstratiemachines, zal de metriek voor 
computerarchitecturen worden bestudeerd. De resultaten van dit programma zullen de basis 
scheppen voor de invoering van nieuwe computerar­
chitecturen op geëigende toepassingsgebieden. In al 
deze studies zullen de software-aspecten een cen­
trale rol spelen. De invloed van nieuwe architec­
turen op de huidige programmeeromgeving moet 
zorgvuldig worden bestudeerd. De fundamentele 
software moet met de bijbehorende hardware wor­
den ontwikkeld. 
O & O-ONDERWERPEN 
De op dit gebied te onderzoeken onderwerpen zijn: 
3.4.1. Ultracomputer, multiprocessor-machines. 
3.4.2. Niet-von-Neumann-architecturen: 
— in hoge mate parallelle computerarchitectuur, 
— gegevensstroommachines, 
— reductiemachines, 
— redeneermachines. 
Het begin van beide grote projecten is gepland in 
het eerste jaar (1984/1985). 
PROJECTEN VAN HET A-TYPE 
3.4.1. Ultracomputers; multiprocessor-machines 
Beschrijving 
Dank zij VLSI beschikt men thans over de middelen 
verschaft voor de constructie van machines met 
grote aantallen onderling gekoppelde verwerkings­
elementen, die gelijktijdige bewerkingen kunnen 
uitvoeren. Ieder element op zichzelf is even krachtig 
als de huidige in gebruik zijnde machines. De archi­
tecturen voor dergelijke inrichtingen en de kenmer­
ken, het nut en de prestaties ervan in verschillende 
toepassingen moeten voor digitale verwerking wor­
den vastgesteld. Er zal een demonstratiemachine 
worden gebouwd waarop een of meer toepassingen 
mogelijk zijn. Een essentieel probleem dat nog moet 
worden opgelost is de invloed op de software-omge-
ving. De toepassing zal o. a. modellering en simula­
tie op grote schaal zijn (weersvoorspelling, hydro-
dynamica en economische modelling), maar deze 
benadering heeft slechts betrekking op een klein 
gedeelte van het totale programma. 
Programma en tussentijdse doelstellingen 
Jaren 1-2: 
— Uitvoerbaarheidsstudie met betrekking tot ont-
werp-strategieën. 
20. 2. 84 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 47/39 
Jaren 2-3: 
— Studie over een selectie van koppelingsstrate­
gieën. 
Jaren 3-5: 
— Ontwerp en implementatie van een prototype. 
3.4.2. Niet-von-Neumann-architecturen 
Beschrijving 
Dank zij de beschikbaarheid van VLSI bestaat de 
mogelijkheid machines te construeren met zeer grote 
aantallen (bijv. 1 000) onderling verbonden verwer­
kingselementen die in staat zijn tot gelijktijdige 
bewerkingen. Bestudering van koppelingsarchitec­
turen en speciale componenten voor realistische en 
goedkope oplossingen dienen te worden bestudeerd. 
De beoogde toepassingen zijn signaalherkenning en 
-begrip en logische programmering. Deze studie is 
gericht op het gebruik van koppelingsstrategieën 
waarmee een architectuur en speciale daaraan ver­
bonden componenten zullen worden gedefinieerd. 
Er zal een demonstratiemachine worden gebouwd 
met inbegrip van de voor de gekozen talen beno­
digde software. 
Gegevensstroommachines werken volgens het 
beginsel van één enkele toewijzing: het aantal waar­
den van ieder gemanipuleerd object wordt tot één 
beperkt. De architectuur wordt gekenmerkt door een 
parallelle data-georiënteerde besturingsstructuur en 
een „by value" datamechanisme. Gegevensstroom 
biedt de mogelijkheid de prestaties van AIP te ver­
hogen. In dit deel van het project zal aandacht wor­
den besteed aan de kenmerken voor een aantal toe­
passingen en er zal een basis worden geschapen 
voor een ontwerp-keuze bij de toepassing van gege­
vensstroommachines. Er zal een demonstratiema­
chine worden gebouwd. Er zal worden gekeken naar 
het effect op software. 
Reductiemachines (die zeer geschikt zijn voor de 
uitvoering van applicatieve talen, zoals zuivere 
LISP, Backus FP, KRC) kunnen „demand driven" 
zijn, d.w.z. een functietoepassing wordt „geacti­
veerd" wanneer het resultaat ervan wordt verlangd 
door een omringende functietoepassing. Het data­
mechanisme kan „by value" (rij-reductie) of „by 
reference" (grafische reductie) zijn. 
Redeneermachines zijn machines met een speciaal 
doel die deducerende bewerkingen moeten verrich­
ten. Zij zijn belangrijk omdat logische programme­
ring een van de hoekstenen vormt van kennisengi-
neering en vanwege de kracht van redeneer- en 
patroonvergelijkingstechnieken in deducerende sys­
temen, zoals die worden gebruikt in expert systems. Momenteel worden redeneermechanismen in talen 
als Prolog gerealiseerd d. m. v. software op conven­
tionele computers. Parallelle uitvoering van deze 
talen is vereist. Er zullen voorstellen inzake de 
geschikte hardware-mechanismen worden gedaan 
na bestudering van de desbetreffende algoritmen. 
Dit projectonderdeel zal bestaan uit drie fasen; fase 
1 en het begin van fase 2 vallen in het kader van het 
geplande vijfjarenprogramma. 
Programma en tussentijdse doelstellingen 
a) Zeer sterk parallelle architectuur 
Jaar 1: 
— Haalbaarheidsstudie en selectie van koppelings­
strategieën. 
Jaar 2: 
— Simulaties en definities van fundamentele 
VLSI-componenten. 
Jaren 3-4: 
— Ontwikkeling en simulatie van VLSI-compo­
nenten. 
Jaar 5: 
— Produktie van proefmodellen. 
b) Gegevensstroommachines 
Jaar 1: 
— Literatuuronderzoek, generatie van een aantal 
alternatieve architecturen; bepaling van de voor 
gegevensstroommachines geschikte toepassin­
gen. Selectie van toepassingen en alternatieve 
architecturen voor nadere bestudering. 
Jaar 2: 
— Bestudering van toepassingen en alternatieve 
architecturen. Selectie van toepassing(en) en 
architectuur voor demonstratiemachines. 
Jaren 2-3: 
— Specificatie en ontwerp van een demonstratie­
model van een gegevensstroomcomputer. Begin 
van implementatie. Voortzetting van de toepas­
singsstudies. 
Nr. C 47/40 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 20. 2. 84 
Jaar 4: 
— Voltooiing van de implementatie van de 
demonstratiemachine, voortzetting van de toe­
passingsstudies. 
Jaren 5-6: 
— Beproeving van de demonstratiemachine, 
opstelling van een eerste beoordeling van ken­
merken, nut en prestaties. Relatering van resul­
taten aan de toepassingsstudies, publikatie van 
de resultaten. 
c) Reductiemachines 
Jaar 1: 
— Literatuuronderzoek, generatie van een aantal 
alternatieve architecturen. 
— Bepaling toepassingen. 
Jaar 2: 
— Selectie van toepassingen(en) en architectuur. 
Jaar 3: 
— Ontwerp van reductiemechanismen. 
— Voortzetting toepassingsstudies. 
Jaren 4-5: 
— Implementatie, voortzetting toepassingsstudies. 
Jaren 5-6: 
— Demonstratiemachines, relatering van de resul­
taten aan de toepassingsstudies, publikatie van 
de resultaten. 
d) Redeneermachines 
Eerste fase 
Jaar 1: 
— Literatuuronderzoek, bestudering van basisme­
chanismen, beoordeling van mogelijke toepas­
singen. Specificatie van parallelle redeneerma-
chine als instrument voor onderzoek. 
Jaren 2-4: 
— Implementatie van parallel onderzoekinstru­
ment. Selectie van toepassingen voor nadere 
bestuderingen. Selectie van benadering voor het 
ontwerpen van een experimentele parallelle 
redeneermachine. Tweedefase 
Jaar 5: 
— Specificatie en ontwerp van een experimentele 
redeneermachine op basis van de resultaten van 
3.4.1. en 3.4.2. Begin van de implementatie. 
Voortzetting van de bestudering van mechanis­
men met gebruikmaking van het onderzoekin­
strument. 
ONDERZOEKTHEMA'S VAN HET B-TYPE 
In verband met 3.4.1: 
— koppelingsstrategieën voor de verweving van de 
verschillende architecturen, 
— ontwikkeling van met symbolen werkende 
machines, 
— ontwikkeling van een machinearchitectuur 
waarop op ACTOR gebaseerde talen mogelijk 
zijn. 
In verband met 3.4.2: 
— ontwerpen van een koppelingsmachine. 
O & O-gebied 3.5 
Ontwerp- en systeemaspecten 
Beschrijving 
Dit O & O-gebied omvat de dringend noodzakelijke 
normen, gespecialiseerde specificatie- en verificatie­
technieken, ontwerp-methoden, algemene systeem­
methoden, en informatie- en technische controleca-
talogi die van belang zijn voor de overige activitei­
ten in het kader van het AlP-deelprogramma. 
De twee belangrijkste doelstellingen zijn: 
— het scheppen van orde in de huidige diversiteit 
van benaderingen tot AIP; 
— de ontwikkeling van technieken voor het produ­
ceren van betrouwbare AI P-systemen en het 
onderhoud daarvan bij aanpassing aan verande­
rende omstandigheden. 
Overeenkomstige beweegredenen zijn er op het 
gebied van de software-technologie en deze werk-
20. 2. 84 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 47/41 
zaamheden zullen met 2.1 worden gecoördineerd. 
Bepaalde kenmerken van AIP rechtvaardigen de 
hier gelegde nadruk. Het zijn: 
— het ontbreken van bestaande werkzaamheden 
die op AIP zijn afgestemd; 
— de noodzaak van dergelijke werkzaamheden 
met het oog op de complexiteit, de onbepaald­
heid, de aanpasbaarheid en de zelfcontrolemo-
gelijkheden voor AI P-systemen. 
Een belangrijk aspect van de hier te volgen aanpak 
is de invoering van een niveau van systeemspecifi­
catie dat ligt tussen de externe eisen en de interne 
software- en hardware-specificaties. Dit niveau 
moet de aard van AI P-systemen weerspiegelen door 
middel van vaststelling van geschikte grondbegrip­
pen en -verbanden voor het specificeren van rede-
neertechnieken, kennisrepresentaties en andere 
aspecten, zodat de betreffende AI P-concepten dui­
delijk kunnen worden beschreven op een manier die 
een richtlijn vormt voor het ontwerpen van software 
en hardware. Natuurlijk zijn het software-hard-
ware-niveau en het AIP-conceptniveau vaak wel 
nauw verweven, zodat de vaststelling van de forma-
lismen voor beide niveaus niet mogelijk is zonder 
voortdurende verwijzing naar de door het andere 
niveau opgelegde beperkingen. 
O & O-ONDERWERPEN 
De op dit terrein te behandelen O & O-onderwerpen 
zijn: 
— normen voor AIP-projecten; 
— specificatie van eisen waaraan AI P-systemen 
moeten voldoen; 
— ontwerp van specificatiemethoden voor AIP-
systemen; 
— ontwerp van methodologieën voor AIP-syste-
men; 
— beveiliging/vertrouwelijkheid van kennis en 
gegevens in AI P-systemen; 
— betrouwbaarheid, geloofwaardigheid en 
onschendbaarheid van AIP-systemen en hun 
output; 
— het testen en valideren van AIP-systemen; 
— informatiebureau voor de stand van de funda­
mentele kennis op essentiële gebieden; 
— controle en coördinatie van de ontwikkelingen 
binnen het AI P-programma; 
— bijwerking van eerder begonnen taken; 
— tegengestelde engineering op het gebied van 
conventionele informatieverwerkingssystemen. In verband met de ondersteunende aard van deze 
onderzoeker mogen ze tot de type B-onderwerpen 
worden gerekend. In bepaalde gevallen zal uitdruk­
kelijke koppeling aan één of meer van de meest toe­
passelijke type A-projecten (bijvoorbeeld andere 
AIP-projecten, software-technologie) gewenst zijn 
met het oog op een optimale algehele samenwerking 
in het kader van ESPRIT. 
O & O-gebied 3.6 
Focusseringsprojecten 
Concepten 
De overige vijf O & O-gebieden omvatten afzonder­
lijke aspecten van de geavanceerde informatiever­
werking (AIP). Men acht het van belang om naast 
de AIP-werkprogramma's met betrekking tot de 
basistechnieken een aantal geïntegreerde interdis­
ciplinaire projecten in het programma op te nemen 
die niet alleen de vijf aangegeven aspecten van AIP 
in zich verenigen, maar ook de overige gebieden van 
het ESPRIT-programma. De projecten moeten dus 
waar dat past, worden gefuseerd met andere subpro­
gramma's, om zo de vereiste grootte te krijgen die 
overeenstemt met het interdisciplinaire karakter van 
het focusseringsproject. Dit hoofdstuk handelt over 
deze focusseringsprojecten. 
Het is de bedoeling dat de doelstellingen van deze 
projecten zo worden gekozen dat de interdiscipli­
naire aspecten van de werkzaamheden hierin kun­
nen worden gebundeld. Ofschoon de doelstellingen 
steeds duidelijk in het oog moeten worden gehou­
den, mag het niet bereiken ervan binnen de gestelde 
tijd niet als een mislukking worden uitgelegd, aan­
gezien het loon naar werken in veel gevallen zal 
komen in de vorm van een groot aantal kleine ont­
wikkelingen op verschillende gebieden. Als concept 
zijn zij door alle secties van de ESPRIT-Gemeen-
schap onderschreven. 
In onderstaand overzicht worden voorbeelden van 
focusseringsprojecten gegeven. Er zij met nadruk op 
gewezen dat het hier om voorbeelden gaat die geko­
zen zijn om het idee van focusseringsprojecten te 
illustreren, en dat wij in geen geval de uiteindelijke 
keuze hierdoor willen beperken; belangrijk is dat 
in het ESPRIT-programma de middelen en inspan­
ningen zijn opgenomen om deze projecten mogelijk 
te maken. De projecten moeten in de eerste plaats 
deel uitmaken van het totale ESPRIT-programma 
en dan pas van het AI P-subprogramma. Ook de uit­
eindelijke projectkeuze dient op flexibele wijze te 
worden bepaald in de context van het totale pro­
gramma. 
Criteria 
Bij de formulering van de criteria voor het kiezen 
van focusseringsprojecten mogen aspecten gelden 
Nr. C 47/42 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 20. 2. 84 
die veelomvattender zijn dan bovengenoemde. 
Enkele van de belangrijkste criteria voor dit werk 
worden in onderstaand overzicht besproken. Door 
in het algemeen flexibiliteit voorop te stellen moet 
dit programma tot een zo goed mogelijk resultaat 
kunnen worden geleid. 
a) 
b) 
c) 
d) 
e) Het project moet inderdaad „een brandpunt" 
zijn. Dit betekent iedere willekeurige combina­
tie van aspecten als: 
— het brengt resultaten en bevindingen uit 
vele andere gebieden van ESPRIT bijeen, 
zowel vanuit het AI P-programma als daar­
buiten (bijvoorbeeld software-technologie, 
kantoorautomatisering, enz.) en benut ze; 
— het combineert en integreert resultaten en 
bevindingen van andere ESPRIT-terreinen; 
— het legt de nadruk op de onderlinge afhan­
kelijkheid, terwijl potentiële conflicten tus­
sen ESPRIT-gebieden worden voorkomen 
of opgelost; 
— het voorziet in een wisselwerking tussen het 
eigen gebied en andere ESPRIT-gebieden. 
Het project moet ten volle realiseerbaar zijn 
(haalbaar, realistisch, uitvoerbaar) binnen het 
voorgestelde tijdsbestek en een duidelijk vast-
stelbaar eindpunt hebben binnen genoemd 
tijdsbestek. 
Het project moet minstens de stand van de tech­
niek benutten of, liever nog, een leidende rol 
spelen, dan wel op z'n minst een belofte zijn 
voor het ten volle naar voren brengen van de 
stand van de techniek in ESPRIT. 
Het project moet van belang zijn voor het grote 
publiek, door bij voorbeeld maatschappelijke 
voordelen te beloven of maatschappelijk aan­
trekkelijk te zijn. 
Het project moet op een bepaalbare manier 
andere gebieden van ESPRIT voorzien van twee 
soorten informatie: 
— technologisch/wetenschappelijke informa­
tie; 
— „realisme"-informatie. 0 Het project moet meer van toegepaste dan van 
zuiver wetenschappelijke aard zijn. 
g) Het project moet op zijn minst resulteren in een 
demonstreerbaar prototype. 
Voorbeelden 
Er is een aantal terreinen vastgesteld met voor ieder 
terrein een groep specifieke voorbeelden van focus-
seringsprojecten. De onderstaande titels worden in 
een gestructureerde vorm uitsluitend bij wijze van 
voorbeeld gegeven: 
i) Decision support: 
— een agrochemisch adviseur, 
— planningssystemen voor kantoorautomati­
sering. 
ii) Twee Natuurlijke talen: 
— interactieve spellingscorrectie en -beheer, 
iii) Complexe besturingssystemen: 
— geïntegreerd onderliggend systeem, pro­
cessor en fysiek milieu. 
iv) Kantoorsystemen: 
— HELP-systeem voor OS-gebruikers. 
v) Programmeerondersteuning: 
— automatisch programmeersysteem. 
vi) Tools voor gebruikers van informatiesystemen: 
— ontwikkeling van een atlas voor IT. 
vii) Algemeen: 
— computergesteund systeemonderhoud; 
— waterkwaliteitsbewaking door middel van 
satellietbeelden. 
Alle focusseringsprojecten die worden uitgekozen 
zullen van het A-type zijn. 
DEELPROGRAMMA 4 
KANTOORSYSTEMEN 
Belang van het deelprogramma Kantoorsystemen 
Het welslagen van ESPRIT wordt uiteindelijk afgemeten naar het toegenomen con­
currentievermogen van de Europese industrie op het gebied van de informatietechno­
logie, dat alleen kan worden verwezenlijkt door betere produkten en niet uitsluitend 
door onderzoekresultaten. 
20. 2. 84 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 47/43 
Het onderzoek op het gebied van de kantoorsystemen kan als volgt worden gekarakte­
riseerd: op basis van fundamentele en methodologische ontwikkelingen op het gebied 
van de VLSI, software-techniek en geavanceerde informatieverwerking, alsmede op 
een aantal andere gebieden, moeten geïntegreerde en toepasbare systeemoplossin­
gen worden ontwikkeld, waarbij rekening wordt gehouden met gebruikersbehoeften en 
te verwachten veranderingen op technisch, sociaal en economisch terrein (zie fig. 4-1). 
Kantoorsystemen vormen de sleutelelementen in de ontwikkeling van conventionele 
gegevensverwerking tot geïntegreerde informatieverwerking bij de overheidsdiensten 
en industriële en dienstverlenende bedrijven waardoor de toekomstige werkomgeving 
zal worden gekarakteriseerd. Voor dat doel zijn systemen en communicatienetwerken 
met gestandaardiseerde interfaces noodzakelijk. 
Bij de ontwikkeling van deze systemen, die van zeer groot belang zijn voor onze indu­
striële bedrijven, dient, in een vroegtijdig stadium van de planning, de menselijke fac­
tor in overweging te worden genomen. Alleen op deze wijze kunnen wij er zeker van 
zijn dat de systemen later door de gebruikers zullen worden aanvaard en dat aan de 
economische verwachtingen wordt voldaan. De Europese industrie is bijzonder 
geschikt voor dit soort ontwikkeling op grond van de historische en culturele traditie. 
Onderzoekgebieden van het deelprogramma Kantoorsystemen 
Uitgaande van bovenvermelde geïntegreerde aanpak werd het deelprogramma opge­
splitst in vijf gebieden (zie fig. 4-1). 
— Kantoorsysteemwetenschap en menselijke factoren 
Er is een gezamenlijke studie vereist ten einde in gelijke mate de menselijke facto­
ren en de rationalisatieaspecten te benaderen. De puur technisch gezien beste sys­
temen zijn zinloos wanneer zij niet door de gebruikers worden aanvaard. 
— Geavanceerde werkstations 
De kern van het kantoor van de toekomst zal bestaan uit werkstations met nieuwe 
mens/machine interfaces (data, tekst, beelden, gesproken woord). Daarom dient 
aan deze ontwikkeling de hoogste prioriteit te worden verleend. 
— Communicatiesystemen 
Netwerken en geïntegreerde informatiesystemen vereisen nieuwe systeemconcep­
ten met inschakeling van netwerken met grote bandbreedte waarbij gebruik wordt 
gemaakt van alternatieve basistechnologieën voor het verwerken en overdragen 
van grote hoeveelheden multi-mode-gegevens over de gehele wereld. 
— Geavanceerde archiverings- en opzoeksystemen 
Ten einde een geleidelijke overgang te krijgen naar het papierloze kantoor, is het 
noodzakelijk de huidige moeilijkheden van de verwerking van omvangrijke hoe­
veelheden informatie te overwinnen en snelle terugzoeking van de opgeslagen 
informatie door middel van nieuwe oplossingen te realiseren. 
— Ontwerp en evaluatie van geïntegreerde kantoorsystemen 
Het zoeken naar optimale en geavanceerde ontwerpen voor onderdelen van geïn­
tegreerde kantoorsystemen moet leiden tot de ontwikkeling van prototypen van 
dergelijke systemen; er dienen passende methoden en faciliteiten te worden 
gevonden welke als proeftuinen dienst kunnen doen. 
Nr. C 47/44 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 20. 2. 84 
Figuur 4 -1 
Verband tussen kantoorsystemen en andere deelprogramma's van ESPRIT en kantooromgevingen 
20. 2. 84 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 47/45 
Doelstellingen van het deelprogramma Kantoorsystemen 
1. a) Het analyseren van de huidige en te verwachten kantoorwerkzaamheden en 
het vaststellen van de wijze waarop de nieuwe informatietechnologie kan wor­
den toegepast ter verbetering van de doelmatigheid van kantoorwerk en orga­
nisatie. Naast de automatisering van verschillende functies komt dit neer op 
een betere technische ondersteuning in het bijzonder voor kantoorpersoneel, 
kader en directies bij de uitvoering van hun niet-deterministische werkzaam­
heden. 
b) Het verkrijgen van een beter inzicht in de menselijke factoren in het kantoor 
en ter verzekering van een hoog rendement van de gebruikers bij de wissel­
werking met de systemen, terwijl tegelijkertijd optimale werkomstandigheden 
worden geboden en gewaarborgd zodat op organisatorisch en individueel vlak 
aanvaarding plaatsvindt. 
2. Het creëren van belangrijke nieuwe technologieën voor de mens/machine inter­
face, eindstationstechnologieën en technologieën voor het weergeven van docu­
menten welke van belang zijn voor de aansluitende ontwikkeling van hoogwaar­
dige werkstations voor gebruik bij geavanceerde kantoorsystemen. 
3. Het ontwikkelen van basistechnologieën die vereist zijn voor geavanceerde kan­
toorcommunicatiesystemen met inbegrip van de technische grondslagen voor de 
architectuur van communicatiesystemen, optische technologieën als een bijzonder 
significante techniek en systeemaspecten van diensten met een hoge toegevoegde 
waarde. 
4. Het verkrijgen van systeem- en toepassingservaring in verband met archivering en 
terugzoeken van alle vormen van kantoorinformatie in elektronische opslagsyste­
men op een uit gebruikersoogpunt adequate wijze. 
5. Het scheppen van de mogelijkheid om de juistheid te controleren van de totale 
informatieconcepten die worden voorgestaan, in omgevingen die realistisch zijn 
en een kwantitatieve evaluatie mogelijk maken. 
O & O-gebied 4.1 
Kantoorsysteem-wetenschap en menselijke factoren 
Beschrijving 
Dit onderzoekprogramma is opgezet om een beter 
begrip te krijgen van de kantooromgeving. Kantoren 
vormen het „zenuwcentrum" van elk bedrijf; deze 
moeten zodanig zijn georganiseerd, bemand en uit­
gerust dat zij doelmatig en efficiënt kunnen functio­
neren, en over een goede interface beschikken met 
andere diensten van het bedrijf, zoals onderzoekla-
boratoria en produktieafdelingen. 
Het inzicht dat men momenteel heeft is fragmenta­
risch. Er bestaat geen formele wetenschap inzake 
kantoorautomatisering zoals die wel bestaat voor de 
produktieautomatisering. In het kader van dit pro­
gramma wordt deze problematiek echter op cohe­
rente wijze aangepakt waarbij het scala van werk­
zaamheden varieert van empirische studies tot 
samenhangende operationele classificaties en op de computer gebaseerde analyse­
delen. en ontwerp-hulpmid-
In samenhang met deze benadering zijn de voor­
naamste deelgebieden: a) analyse van kantoorsyste­
men, b) ontwerp van kantoorsystemen en c) mense­
lijke factoren. Het analytische gedeelte van het pro­
gramma moet nuttige gegevens opleveren voor de 
op het ontwerp gerichte fasen. 
Het ligt voor de hand dat de opneming van mense­
lijke factoren, met name in een technologisch ge­
oriënteerd programma, een essentiële voorwaarde is 
voor een doelmatig gebruik en een aanvaarding van 
de voorgenomen systemen in brede kring en daar­
mede voor het uiteindelijke economische welslagen. 
Daarom omvat het onderzoekprogramma onder 
meer specifieke onderzoekprojecten inzake mense­
lijke factoren van belang in een kantooromgeving, 
waaruit programma's resulteren voor onderzoek 
naar cognitieve aspecten, werkstructurering, kwalifi­
catie en opleiding. Ook onafhankelijke laboratoria 
die zich bezighouden met onderzoek naar mense­
lijke factoren worden als belangrijk beschouwd, 
omdat zij de mogelijkheid bieden van een onbe-
voordeeld oordeel over commerciële produkten. 
Nr. C 47/46 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 20. 2. 84 
O & O-ONDERWERPEN 
De onderwerpen die op dit gebied zullen worden 
bestudeerd zijn: 
4.1.1. Analyse van kantoorsystemen: 
— Functionele analyse van kantoren (*), 
— invoering van functies, 
— prestatiemetingen (*). 
4.1.2. Ontwerp van kantoorsystemen: 
— Methodologie van het ontwerpen van kantoor­
systemen (*), 
— een taal voor het specificeren van kantoren (*), 
— kantoorsimulator, 
— transactiemonitor. 
4.1.3. Menselijke factoren: 
— Onafhankelijke laboratoria voor menselijke fac­
toren (*), 
— cognitieve aanpassing van mens en machine (*), 
— kwalificatie en werkzaamheden (*), 
— interface voor dienstverlening aan gebruikers in 
een multi-service-omgeving. 
Met betrekking tot de functionele analyse en presta­
tiemetingen van 4.1.1 zijn de werkzaamheden reeds 
begonnen met proefprojecten in jaar 0 (1983/1984). 
PROJECTEN VAN HET TYPE A 
Op het gebied van de menselijke factoren (4.1.3) 
kan één project van het type A worden aangevan­
gen. Onder dit project kunnen O & O-onderwerpen 
vallen die op de lijst van projecten van het type B 
voorkomen. 
4.1.3.1. Onafhankelijke laboratoria voor onderzoek 
van menselijke factoren 
Bij dit project zal men zich bezighouden met de tot­
standbrenging van een nauwe samenwerking van 
Europese laboratoria voor menselijke factoren waar 
het onderzoek vruchtbaar kan zijn en op economi­
sche wijze kan worden uitgevoerd, richtlijnen kun­
nen worden opgesteld, O & O-personeel kan worden 
opgeleid en adviezen kunnen worden verstrekt aan 
ontwikkelingslaboratoria. 
(*) Het begin van de werkzaamheden met betrekking tot 
deze onderwerpen is gepland in jaar 1 (1984/1985). Het project is gericht op de oprichting van beheers-, 
organisatorische en juridische structuren om de 
samenwerking een formele vorm te geven, alsmede 
de opstelling van een goed geselecteerde lijst van 
onderzoekonderwerpen door de samenwerkende 
laboratoria. 
Programma 
Jaar 1: 
— Opzet van beheers-, organisatorische en juridi­
sche structuren ter versteviging van de samen­
werking. 
Begin van werkzaamheden in samenwerkings­
verband op specifieke onderzoekgebieden. 
Jaren 2-5: 
— Opstelling van opleidingsprogramma's, oprich­
ting en (her)toewijzing van specifieke onder­
zoekfaciliteiten onder de partners, uitwerking 
van procedures voor interne en externe raadple­
ging, uitvoering van specifieke onderzoekwerk­
zaamheden. 
Tussentijdse doelstellingen 
Maand 
12 — Opzetten van beheers-, organisatorische en 
juridische structuren. 
24 — Opstelling van het eerste opleidingspro­
gramma inzake menselijke factoren. 
48 — Beschikbaarheid van de eerste resultaten 
van onderzoek op het gebied van de mense­
lijke factoren. 
PROJECTEN VAN HET TYPE B 
Alle bovenvermelde onderwerpen zijn geschikt voor 
projecten van het type B. De hieronder beschreven 
onderwerpen zullen, volgens plan, in 1984/1985 
beginnen. 
Analyse van kantoorsystemen 
4.1.1.1. Functionele analyse van kantoren 
De standaardfuncties in een kantoor worden vastge­
steld ter beperking van de behoeften aan indivi-
20. 2. 84 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 47/47 
duele omschrijvingen. Onderzoek van de voordelen 
van op computers gebaseerde kantoorsystemen voor 
de organisatie en de kantoormedewerker. Hierin zal 
tevens een lijst worden opgenomen van de overeen­
gekomen terminologie. 
4.1.1.3. Prestatiemeting 
Conventionele rendementsstudies van kantoorsys­
temen zijn beperkt en gaan voorbij aan belangrijke 
elementen zoals flexibiliteit, informatiewaarde, enz. 
Dit project omvat deze niet kwantificeerbare facto­
ren naast de kwantificeerbare. 
Ontwerp van kantoorsystemen 
4.1.2.1. Methodologie van het ontwerpen van kan­
toorsystemen 
Er zal een studie worden gemaakt van de methodo­
logie voor het ontwerpen van op computers geba­
seerde kantoorsystemen. Na de tenuitvoerlegging 
hiervan zullen de resultaten worden geverifieerd in 
proefsystemen. Er wordt rekening gehouden met het 
effect van menselijke factoren. 
4.1.2.2. Een taal voor de specificatie van kantoren 
Aan de hand van functionele modellen zal een taal 
worden ontwikkeld voor de specificatie van kanto­
ren. 
Menselijke factoren 
4.1.3.1. Onafhankelijke laboratoria voor menselijke 
factoren 
Het katalyseren van de verdere ontwikkeling, het 
gebruik en de samenwerking van laboratoria voor 
menselijke factoren die optreden als Europese cen­
tra voor het produceren van richtlijnen, prestatieme­
ting, produktevaluatie van menselijke factoren en in 
het algemeen de bewustheid van menselijke facto­
ren bij het ontwerpen te vergroten. 
De laboratoria kunnen postdoctorale opleidingsfaci­
liteiten verstrekken. Projecten op dit gebied zullen 
concrete functionele doelstellingen bezitten die 
alleen kunnen worden verwezenlijkt door samen­
werking van een aantal op de industrie georiën­
teerde laboratoria. 
4.1.3.2. Cognitieve aanpassing van mens en machine 
Ten einde beschrijvende methoden van cognitieve 
taakvoorstelling en probleemoplossende processen 
voor wetenschappelijke medewerkers te ontwikke­
len en te formaliseren. 4.1.3.3. Kwalificatie en werk 
Studie van de evolutie van kantoorwerkzaamheden 
als gevolg van de invoering van de kantoorinforma­
tietechnologie en andere factoren. Ontwikkeling en 
evaluatie van op kantoorsystemen gebaseerde oplei­
dingsfaciliteiten die de gebruiker helpen zich aan te 
passen. 
O & O-gebied 4.2 
Geavanceerde werkstations 
Beschrijving 
Het werkstation is de toegangspoort van de gebrui­
ker tot het kantoorsysteem. Aanvaarding door de 
gebruiker, en zijn prestaties zijn afhankelijk van het 
ontwerp van de desbetreffende mens/machine inter­
face. 
Het belangrijkste kanaal voor informatie naar de 
gebruiker is het visuele kanaal. Evenals de andere 
zintuiglijke kanalen, heeft dit kanaal zich geleidelijk 
ontwikkeld tot het leveren van informatie voor 
motorische activiteiten die op passende wijze moe­
ten worden geïntegreerd in de werking van de inter­
face. Daarom zullen VDU's en toetsenborden zich 
aandienen die een geïntegreerd invoer/uitvoer 
apparaat vormen dat geschikt is om tekst en beelden 
te manipuleren door rechtstreekse manuele toegang. 
De schermen zouden bij voorkeur de afmetingen en 
draagbaarheid moeten bezitten van papier (elektro­
nisch te gebruiken papier). Een andere benadering 
van een comfortabeler „visuele invoer" zal afbeel­
ding op een scherm van grote afmetingen zijn. De 
behoefte aan multifunctionele mogelijkheden zal de 
ontwikkeling noodzakelijk maken van apparaten 
die de mogelijkheid bieden van grafische input en 
editing, on-line-verwerking van handgeschreven tek­
sten en ideogrammatische conversatie. 
Zolang men niet de beschikking heeft over een 
draagbaar met papier overeenkomend beeld­
scherm, zal het afdrukken noodzakelijk zijn, en er 
zal een toenemende behoefte ontstaan aan snellere 
en veelzijdigere (tekst, grafisch, kleur) drukkers die 
laaggeprijsd zijn. 
Het grote aandeel van telefoon- of face to face-com-
municatie wijst erop dat visuele en gesproken infor­
matie daar waar deze kan worden toegepast, de 
voorkeur geniet. Visuele communicatie zal de ont­
wikkeling noodzakelijk maken van kleurenvideo-
scanners met hoog scheidend vermogen in combina­
tie met de noodzakelijke verwerkingscapaciteiten 
voor efficiënte opslag en transmissie en het gebruik 
van een multifunctie-beeldstation met vlak scherm. 
Een akoestisch kanaal is niet in staat zoveel infor­
matie te verwerken als een optisch kanaal, maar het 
Nr. C 47/48 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 20. 2. 84 
vormt het meest efficiënte hulpmiddel voor over­
dracht van informatie. Akoestische communicatie 
zal de ontwikkeling vereisen van geavanceerde 
methoden ter verbetering van de akoestische com­
municatie, evenals de ontwikkeling van codering­
schema's. Voor gesproken communicatie tussen de 
mens en kantoorsystemen moet een efficiënte 
spraakherkenning en een natuurlijke spraak-synthe-
tiser worden ontwikkeld. 
Een belangrijk aspect van het vergemakkelijken van 
de standaardisatie van de interface van mens en 
document wordt gevormd door de gemakkelijk te 
gebruiken geformaliseerde talen. Deze dienen zoda­
nig te worden opgezet dat het de gebruiker, in plaats 
van de computerspecialist, mogelijk wordt gemaakt 
zijn wensen direct aan het systeem op te geven. 
De ontwikkeling van specifieke componenten van 
het werkstation moet leiden tot een algemene archi­
tectuur die de integratie mogelijk maakt van subsys­
temen in een architecturaal homogeen werkstation. 
O & O-ONDERWERPEN 
Er werden de volgende O & O-onderwerpen vastge­
steld: 
4.2.1. Systeemaspecten van het werkstation (*). 
4.2.2. Visuele interface: 
— beeldschermen met vlakscherm, 
— videoscanner met grootscheidend vermogen, 
— beeldcodering (*). 
4.2.3. Papier-interface (*): 
— geavanceerde scanner, 
— geavanceerde drukker, 
— grafische codering, 
— grafische herkenning. 
4.2.4. Spraak-interface (*): 
— spraakcodering, 
— spraakherkenning, 
— spraaksynthese. 
4.2.5. Kantoortalen: 
— kantoordocumenttaal (*), 
— kantoorinterfacetaal (*). 
(*) Met deze werkzaamheden zal worden begonnen in 
jaar 1 (1984/1985). Er wordt reeds gewerkt aan proefprojecten inzake 
visuele interface, papierinterface, spraakinterface en 
kantoortalen. 
PROJECTEN VAN HET TYPE A 
In 1984/1985 zal een begin worden gemaakt met 
projecten inzake de hieronder vermelde onderwer­
pen. Er wordt ondersteuning overwogen van meer 
dan één project inzake O & O-onderwerp 4.2.1. 
4.2.1. Systeemaspecten van het werkstation 
Beschrijving 
De uitwerking van een algemene architectuur welke 
de integratie mogelijk maakt van subsystemen voor 
multimedia in- en uitvoer (nl. visueel, papier, 
spraak, taal), het subsysteem voor archivering en de 
interfaces van het netwerk in een architecturaal 
homogeen werkstation, zowel uit een oogpunt van 
de hardware, de software als van de menselijke fac­
toren. 
Prototypen zullen in voldoende aantallen in pas­
sende omgevingen na ontwikkeling grondig worden 
beproefd ten einde een kwalitatieve en kwantita­
tieve evaluatie mogelijk te maken op een statistisch 
verantwoorde grondslag. 
Programma 
Jaar 1: 
— Definiëring van een model voor mens/machine 
wisselwerking. 
— Definiëring van computerprestatie, opslagbe­
hoeften. 
— Definiëring van de eisen van geavanceerde 
interfaces. 
— Definiëring van architectuur van werkstations. 
Jaar 2: 
— Samenbouw van subsystemen en begin van soft-
ware-ontwikkeling voor experimenteel werksta­
tion. 
Jaar 3: 
— Voltooiing van software voor experimenteel 
werkstation. 
— Beproeving van werkstation; evaluatie van 
resultaten. 
20. 2. 84 Publikatieblad van de 
Jaar 4: 
— Voortgezette evaluatie van experimenteel werk­
station in verschillende omgevingen (verbindin­
gen met netwerk en bedienend personeel 
vereist). 
— Definiëring en bouw van interfaces van een gea­
vanceerd werkstation met multimedia in- en uit­
voer, archiveringssysteem, netwerk, enz. 
— Voltooiing van taaiinterface. 
Jaar 5: 
— Samenstelling van het geavanceerde werksta­
tion. 
— Vaststelling van test-centra, vaststelling van 
test-criteria. 
Tussentijdse doelstellingen 
Maand 
12 — Specificatie van architectuur van experi­
menteel werkstation. 
24 — Experimenteel werkstation operationeel. 
36 — Evaluatie van experimenteel werkstation. 
48 — Specificatie van interfaces van geavanceerd 
werkstation (multimedia netwerk). 
60 — Geavanceerd werkstation operationeel. 
4.2.3. Papier-interface 
Beschrijving 
De ontwikkeling van apparatuur voor de scanning, 
hardcopying van grafische informatie (getypt, 
gedrukt, handgeschreven, en combinaties daarvan; 
met inbegrip van teksten en beelden van uiteenlo­
pende aard) en de verwerking op verschillende 
niveaus (bijvoorbeeld ongecodeerde digitale I/O, 
codering met redundantie, reductie, enz.). 
De projecten op dit gebied kunnen onderwerpen 
omvatten die zijn opgenomen onder projecten van 
type B. pese Gemeenschappen Nr. C 47/49 
Programma 
Jaar 1: 
— Studie van de stand van technologische ontwik­
keling voor wat betreft scanners, bit-mapdruk­
kers, grafische codering en herkenning. 
— Specificatie van omnifont-herkenner. 
— Specificatie van grafische codeur. 
Jaar 2: 
— Specificatie van een kleurenscanner. 
— Specificatie van een kleurendrukker. 
— Verwezenlijking van omnifont-karakterherken-
ning. 
Jaar 3: 
— Ontwikkeling van coderingsalgoritmen. 
— Ontwikkeling van een kleurenscanner. 
Jaar 4: 
— Ontwikkeling van een grafische codeur. 
— Ontwikkeling van multifont-karakterherken-
ning. 
— Ontwikkeling van een experimentele kleuren­
drukker. 
Jaar 5: 
— Ontwikkeling van een handschriftherkenner. 
— Ontwikkeling van een kleurendrukker/scanner. 
Tussentijdse doelstellingen 
Maand 
24 — Herkenningsapparatuur voor optische 
tekens. 
36 — Demonstratie van scanner. 
48 — Demonstratie van kleurendrukker. 
60 — Demonstratie van handschriftherkenning. 
— Demonstratie van kleurendrukker/scanner. 
Nr. C 47/50 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 20. 2. 84 
4.2.4. Spraak-interface Tussentijdse doelstellingen 
Beschrijving 
De ontwikkeling en evaluatie van apparatuur en 
functies voor het verwerken van de menselijke 
spraak naar en van het werkstation. O & O-werk-
zaamheden zijn gericht op betrouwbare herken­
ningsalgoritmen en uitvoer van kunstmatige spraak 
van goede kwaliteit met waarborgen voor aanvaar­
ding van de spraakinterface. Projecten op dit gebied 
kunnen een aantal onderzoekpunten bevatten die 
onder de projecten van het type B zijn opgenomen. 
Programma 
Jaar 1: 
— Specificatie van programmatuur voor spraak­
synthese. Maand 
36 — Spreker-onafhankelijke herkenner van losse 
woorden voor woordenverzamelingen van 
beperkte omvang. 
— In hardware uitgevoerde spraaksynthese 
voor één taal. 
— 16 kb/s codec. 
48 — Spreker-onafhankelijke herkenner van losse 
woorden voor woordenverzamelingen van 
beperkte omvang in ten minste 3 talen. 
60 — Spreker-onafhankelijke herkenner van 
aaneengesloten spraak voor gesproken 
woord met beperkte syntax. 
— In hardware uitgevoerde spraaksynthese 
voor ten minste 3 talen. 
— 2,4 kb/s codec. 
Jaar 2: 
— Specificatie van spreker afhankelijke herken­
ning van losse woorden. 
Jaar 3: 
— Demonstratie van de uitvoerbaarheid van 
spraaksynthese. 
— Uitvoering van 16 kb/s codec. 
— Specificatie van spreker-onafhankelijke herken­
ning van aaneengesloten spraak. PROJECTEN VAN HET TYPE B 
Het ligt in de bedoeling dat de projecten van deze 
categorie in 1984/1985 zullen beginnen, hetzij 
afzonderlijk, hetzij als onderdeel van relevante pro­
jecten van het type A. In uitzonderingsgevallen kun­
nen projecten van het B-type die een gemeenschap­
pelijke methodologie of nauw met elkaar verbonden 
doelstellingen hebben, tot een project van het type 
B worden gecombineerd. 
4.2.2. Visuele interface 
Jaar 4: 
— Uitvoering van 8-4 kb/s codec. 
— Demonstratie van de uitvoerbaarheid van 
spraaksynthese in alle talen van de EG, Spaans 
en Japans. 
— Specificatie van spraakherkenning in alle talen 
van de EG, Spaans en Japans. 
Jaar 5: 
— Uitvoering van 2,4 kb/s codec. 
— Specificatie van spreker-onafhankelijke herken­
ning van aaneengesloten spraak. 
— Uitvoering van spraaksynthetiser voor ten min­
ste 3 talen. Het project is gericht op de ontwikkeling van appa­
ratuur die het opnemen en weergeven mogelijk 
maakt van beeldinformatie met een definitie van 
1 000 lijnen en de behandeling van beeldinformatie 
op verschillende begripsniveaus. Het grote schei­
dende vermogen van het beeld zal tevens een 
gemakkelijke invoering mogelijk maken van data en 
instructies. 
4.2.2.1. Beeldcodering. Apparatuur voor verlaging 
van de bit-frequentie videosignalen tot resp. 64 kb/s 
en 256 kb/s. 
Papier-interface: 
4.2.3.1. Geavanceerde scanner. Scanner voor ten 
minste 1 000 pixel scheiding in multikleur en grijze 
schaal. 
20. 2. 84 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 47/51 
4.2.3.2. Geavanceerde drukker. Drukker voor ten 
minste 1 000 pixel scheiding in multikleur en grijze 
schaal. 
4.2.3.3. Grafische codering. In apparatuur uitge­
voerd intelligent coderingsalgoritme met zeer hoge 
verdichtingsverhouding. 
4.2.3.4. Grafische herkenning. Algoritmes voor 
omni- en multifont tekenherkenning en voor her­
kenning van handschriften. 
Spraakinterface: 
4.2.4.1. Spraakcodering. In hardware uitgevoerd 
algoritme voor verlaging van spraak-bit frequentie 
tot resp. 16, 8, 4 en 2,4 kb/s. 
4.2.4.2. Spraakherkenning. Algoritmes voor her­
kenning van spreker-onafhankelijke losse woorden 
(beperkte woordenverzamelingen), spreker-afhanke­
lijke en spreker-onafhankelijke aaneengesloten 
spraak (beperkte syntax). 
4.2.4.3. Spraaksynthese. Apparatuur voor tekst­
naar-spraaksynthese van bevredigende natuurlijk­
heid en scheidend vermogen. 
Kantoortalen: 
4.2.5.1. Kantoor-documenttaai. Omschrijving en 
uitvoering van een reeks aanverwante talen ter 
beschrijving van documenten, evenals apparatuur 
voor vertaling van en naar dergelijke talen. 
4.2.5.2. Kantoor-interfacetaai. Omschrijving en uit­
voering van talen voor eenvoudige multi-mode 
documentbeschrijving en interactie tussen natuur­
lijke gebruikers, in een uitvoering voor een natuur­
lijke taalomgeving van de EG-talen. 
O & O-gebied 4.3. 
Communicatiesystemen 
Beschrijving 
In het kader van de kantoorcommunicatie is er een 
aantal mogelijke onderzoekprojecten met lange aan­
looptijden. Er is technologische vooruitgang nood­
zakelijk op het gebied van de micro-elektronika en 
van de vezeloptica, terwijl onderzoek vereist is 
inzake de beginselen van toekomstige communica­
tiesystemen, zoals lokale breedbandnetwerken 
(LAN), de onderlinge verbinding van LAN's, en de 
toegangsfaciliteiten voor multi-mode functionaliteit. Onderzoek en ontwikkeling op dit gebied moeten 
tot nieuwe systemen en normen leiden. Naast deze 
technische problemen zijn er de niet-technische pro­
bleemgebieden waarop men zich moet richten ter 
ondersteuning van de vooruitgang op het gebied 
van de kantoorcommunicatiesystemen. De eisen 
van de kantoorcommunicatie moeten aan een meer 
systematische bestudering worden onderworpen ten 
einde een meer gedegen grondslag te verkrijgen voor 
ontwerpen van toekomstige telecommunicatiesyste­
men. Er dient een studie te worden gemaakt van de 
speciale aspecten van de menselijke interface met 
de communicatie en er dient rekening te worden 
gehouden met de toekomstige relatie van de PTT-
bedrijven met de nieuwe lokale communicatiesyste­
men. Nieuwe talen en faciliteiten voor operationele 
systemen zijn noodzakelijk in verband met gedistri­
bueerde netwerken. 
Binnen dit gebied van eventuele onderzoekactivitei­
ten werden vier hoofdonderwerpen vastgesteld die 
betrekking hebben op enkele sleutelkwesties. 
Het eerste is gewijd aan de fundamentele vraag op 
welke wijze men een gemeenschappelijk communi­
catiesysteem kan verschaffen voor alle kantoorcom-
municatiebehoeften. Deze vraag wordt steeds drin­
gender aangezien de niet-gesproken communicatie 
in de toekomst op nagenoeg elk bureau vereist zal 
zijn en videocommunicatie reeds onderweg is. 
Het tweede onderwerp richt zich op de breedband 
LAN, met inbegrip van de toepassing van optische 
vezels en alle daarmede verband houdende techno­
logische vraagstukken. 
Het derde en vierde onderwerp zijn gericht op de 
vooruitgang op het gebied van de normalisering van 
verbeterde communicatiediensten in de vorm van 
postbusoverbrenging van tekst, beeld en spraak, en 
voor openbare informatiesystemen waarbij gebruik 
wordt gemaakt van interactieve multi-mode 
videotex. 
O & O-ONDERWERPEN 
4.3.1. Architectuur van communicatiesystemen (*). 
4.3.2. Optische breedband LAN (*). 
4.3.3. Multi-mode berichtgeving. 
4.3.4. Op ISDN-gebaseerde geavanceerde video­
tex (*). 
Er staan reeds proefprojecten op stapel voor LAN-
normalisatie, breedbandtransmissie en interfaces 
voor communicatiesystemen. 
(*) Opm. Het begin van deze werkzaamheden is gepland voorjaar 1 (1984/1985). 
Nr. C 47/52 Publikatieblad van de 
PROJECTEN VAN HET TYPE A 
De projecten van deze categorie waarmede in 
1984/1985 een begin zal worden gemaakt, zijn hier­
onder beschreven. Op het gebied van de architec­
tuur van communicatiesystemen wordt ondersteu­
ning van meer dan één project in overweging geno­
men indien op verschillende aspecten de nadruk 
moet worden gelegd. 
4.3.1. Architectuur van communicatiesystemen 
Beschrijving 
Vaststelling van de topologieën die het meest van 
toepassing zijn op typische kantoorsituaties, met 
inbegrip van lokale, gedistribueerde en op grote 
afstand verbonden kantoren, op basis van de eisen 
van het gegevensverkeer en de afstand. Definiëring 
van de beheerstrategie voor netwerken met inbegrip 
van passende protocollen voor toegang tot de net­
werken en multiplexing schema's, onderzoek van de 
mogelijkheden tot het herstellen van netwerkfouten, 
reconfiguratie en totale controle. De architectuur 
moet uitmonden in toegangsfuncties, ten einde reke­
ning te houden met toekomstige ontwikkelingen in 
het openbare netwerk en met privacy en veiligheids­
eisen. 
De industriële belangstelling voor het ontwikkelen 
van normen en de uitvoering van conformiteitsproe-
ven maken deel uit van de projectomschrijving. 
Programma 
Jaar 1: 
— Bestudering van architectuuralternatieven spe­
ciaal met betrekking tot gedistribueerde werkta­
ken, te verwachten technieken, verkeerskarakte-
ristieken, eisen ten aanzien van monitoring en 
logging, netwerkbeheer en regeling, alsmede ten 
aanzien van de veiligheid, toegankelijkheid en 
overdracht van gegevens. 
Jaren 2-5: 
— Fundamentele architectuurontwerpen (bijvoor­
beeld LAN, PBX) uit de hierboven verkregen 
kennis. 
— Eerste vaststellingen inzake economie, presta­
ties, normen. 
— Definiëring van communicatiebedienings- en 
andere toegangsfuncties, met inbegrip van func­
ties die de verschillende protocoltyp.en omzetten 
in een gemeenschappelijk LAN-protocol voor •ese Gemeenschappen 20. 2. 84 
in het kantoor networking, Open Systeemkop­
peling tussen kantoren ('), toegang tot databases 
en op afstand functionerende informatiecentra. 
— Verfijning van de architectuur (bijvoorbeeld 
routing); normalisatiewerkzaamheden; voorbe­
reiding van experimentele tenuitvoerlegging 
voor zover deze noodzakelijk blijkt (bijvoor­
beeld proefuitvoering van een communicatie­
server). 
— Normalisatiewerkzaamheden; uitvoering van 
experimentele toepassingen. 
— Evaluatie van de architectuur op basis van de 
resultaten van experimenten. 
Jaar 3: 
— Werkzaamheden aan hulpmiddelen waarmede 
in jaar 3 wordt begonnen: 
— Vaststelling van de hulpmiddelen die vereist 
zijn; vaststelling van relevante protocollen 
voor standaard communicatie-uitwisseling 
en voor het beheer (session, transport en 
netwerk); vaststelling van relevante archi­
tectuur voor uitrusting; omschrijving van 
hulpmiddelen voor architectuur. 
— Specificatie van afzonderlijke hulpmidde­
len; ontwerp en bouw van hulpmiddelen. 
Tussentijdse doelstellingen 
Maand: 
12 — Analyse van de eisen van netwerkarchitec­
tuur. 
18 — Specificatie van de netwerkarchitectuur 
voor de uitvoering. 
42 — Specificatie van de hulpmiddelen en metho­
diek. 
48 — Uitvoering van proefnetwerk(en). 
60 — Verslag inzake de evaluatie van proefnet-
werk(en). 
— Verslag inzake de methodiek van hulpmid­
delspecificatie. 
(') Inter-office Open System Interconnection. 
20. 2. 84 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 47/53 
4.3.2. Optische breedband LA N 
Beschrijving 
Vaststelling en formulering van architecturen en 
normen voor optische breedband-LAN's, definië­
ring van de ontwerp-eisen voor VLSI-chips en 
demonstratie van de functionele en economische 
uitvoerbaarheid. 
Programma 
Jaren 1-5: 
— Definiëring van architecturen en protocollen 
voor optische breedband-LAN's. 
— Onderzoek en ontwerp van transmissie- en 
interface-uitrusting voor vezeloptische technie­
ken. 
— Definiëring van de ontwerp-eisen voor VLSI-
chips voor de tenuitvoerlegging van protocollen 
voor netwerkinterfacing, met waarborgen voor 
goede betrouwbaarheid en veiligheid. 
— Evaluatie van demonstratie-ontwerpen, uitvoe­
ring van de nodige ontwikkelingswerkzaamhe-
den voor demonstratiemodel. 
— Uitvoering van demonstratiemodel ten bewijze 
van de functionele en economische uitvoerbaar­
heid in een operationele in-house-omgeving. 
Tussentijdse doelstellingen 
Maand: 
3 — Specificatie van architecturen en protocol­
len voor optische breedband LAN's. 
12 — Specificaties voor optische LAN-transmis-
sietechnieken. 
18 — Specificatie voor VLSI-chips voor interfaces 
van netwerken. 
36 — Specificatie voor demonstratiemodel. 
48 — Uitvoering van proefdemonstratiemodel. 60 — Evaluatieverslag van demonstratiemodel. 
PROJECT TYPE B 
Het ligt in de bedoeling om met een project van 
type B in 1984/1985 een begin te maken. 
4.3.4. Op ISDN gebaseerde geavanceerde videotex 
Bestudering en specificatie van de functionele uit­
breiding van videotex-diensten op basis van toe­
komstige ISDN's (digitale smal- en breedbandnet­
werken): presentatie van tekst/grafieken/beelden/ 
spraak/bewegende video en de uitgebreide tweeweg 
gebruiker-interface. Opzetten van experimenten en 
evaluatie daarvan. 
O & O-gebied 4.4 
Geavanceerde opslag- en terugzoeksystemen 
Beschrijving 
Op het gebied van de informatietechnologie en kan­
toorautomatisering heeft men fundamenteel te 
maken met het opslaan, de toegankelijkheid en 
beweging van informatie in de vorm van data, tekst, 
grafieken, spraak, beeld e.a. 
De voorgestelde research is gericht op de bouw van 
een aantal experimentele prototypen kantoor infor­
matieverstrekkers en de werking daarvan onder rea­
listische omstandigheden, individueel en gezamen­
lijk ten einde praktische ervaring te verwerven in de 
systeemimplicaties van de bouw hiervan door deze 
te voorzien van praktische informatie en door een 
realistisch gebruik hiervan. 
Op grond hiervan zijn de werkzaamheden onderver­
deeld in drie algemene categorieën: systeemaspec­
ten, gebruik en behoeften, en componenten. 
Systeemaspecten: heeft betrekking op het ontwerp 
en de werking van hulpmiddelen voor kantoorinfor­
matie, met inbegrip van filters met groot vermogen, 
alsmede onderzoek inzake nieuwe informatiemodel-
len en de ontwikkeling van de daarop betrekking 
hebbende metriek. Vastgesteld worden de werk­
zaamheden inzake de met opslaginterface verband 
houdende aspecten van ondervragingstalen en talen 
die een gegevensverzameling beschrijven. 
Nr. C 47/54 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 20. 2. 84 
Gebruik en behoeften: houdt verband met de aard 
van de informatie (data, tekst, grafieken, beelden, 
enz.) die in kantoorsystemen zullen worden vastge­
houden, in termen van kwaliteit, kwantiteit en com­
binatie, alsmede het gebruik van de informatie. Er 
dient een onderzoek te worden ingesteld naar een 
intern adaptieve interface welke beantwoordt aan de 
behoeften en ervaring der gebruikers. 
Componenten: richt zich op de ontwikkeling van 
hardware, software en systeemelementen die zullen 
worden opgenomen in geavanceerde opslagsyste­
men, in eerste instantie in informatiehulpmiddelen, 
maar ook in geavanceerde werkstations. Hiertoe 
behoren onder meer filters, de systeembeheerpunten 
in verband met het gebruik van optische schijven in 
geavanceerde kantoorsystemen, de systeemtechnie­
ken die vereist zijn om een zeer grote waargenomen 
betrouwbaarheid te bewerkstelligen, alsmede de toe­
passing van geavanceerde informatieverwerkings­
technieken op geavanceerde opslag- en terugzoek­
systemen. 
Onderzoek dat uitmondt in de definiëring van een 
geavanceerd database-model voor kantoortoepas­
singen en studies van de veiligheid, privacy, recht 
van de toegang en verspreiding van informatie zijn 
van fundamenteel belang voor een omvangrijk 
gebied van onderzoek. 
O & O-ONDERWERPEN 
De punten die onder dit O & O-gebied vallen zijn: 
4.4.1. Ontwerp en evaluatie van actieve databan­
ken voor het kantoor (*). 
4.4.2. Systeemkwesties met onder meer: 
— nieuwe informatiemodellen (*), 
— ondervragingstalen en talen die een gegevens­
verzameling beschrijven. 
4.4.3. Gebruik en behoeften, met onder meer: 
— aard en gebruik van opgeslagen informatie (*), 
— adaptieve interface gebruiker/bestand, 
— systemen met een zeer grote mate van integri­
teit. 
4.4.4. Componenten, met o.a.: 
— bestandsfilters (*), 
— concepten van optische bestandssystemen (*). 
(*) Het ligt in de bedoeling dat met deze onderwerpen in 
jaar 1 (1984/1985) een begin wordt gemaakt. Met proefprojecten op de gebieden informatiehulp­
middelen ontwerp en informatiemodellen is inmid­
dels een begin gemaakt. 
PROJECT VAN HET TYPE A 
Met een project van het A-type wordt in 1984/1985 
een begin gemaakt. Hieronder kunnen punten val­
len die zijn opgenomen onder projecten van type B. 
4.4.1. Ontwerp en evaluatie van kantoorinformatie-
hulpmiddelen 
Beschrijving 
Dit project definieert en documenteert de systeem­
functies en -attributen van een reeks actieve data­
banken voor kantoorinformatie en de logische inter­
faces van een reeks subsystemen met andere compo­
nenten van een compleet kantoorsysteem. Deze 
zullen worden omgezet in ontwerpen en uitvoerings­
plannen en er zullen verschillende representatieve 
modellen als laboratoriumprototypen worden 
gebouwd. Deze zullen, afzonderlijk en in combina­
tie, worden gebruikt ter evaluatie van de praktische 
werking van deze actieve databanken. 
Programma 
Jaar 1: 
— Beschrijving van een reeks multi-mode-hulp-
middelen en hun functionele attributen. 
— Vaststelling van de eisen voor het systeemont­
werp en de componenten. 
Jaar 2: 
— Detaillering van plan en ontwerp voor de ten­
uitvoerlegging. 
— Simulering van de prestaties. 
— Vaststelling van beschikbaarheid van compo­
nenten. 
Jaar 3: 
— Definiëring van een werkprogramma ter verifië­
ring van systeemconcepten. 
— Theoretische beoordeling van ontwerpen geba­
seerd op beschikbare apparaten. 
Jaar 4: 
— Uitvoering van ontwerpen met inbegrip van 
optische schijf en bestandsfilters voor de eerste 
fase. 
20. 2. 84 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 47/55 
Jaar 5: Componenten 
— Inbedrijfstelling, evaluatie en verbetering van 
de aanvankelijke verwezenlijkingen. 
Tussentijdse doelstellingen 
Maand: 
18 — Specificatie van hulpmiddel(en) voor de 
informatica. 
24 — Evaluatie van de prestaties door simulering. 
48 — Prototype(n) van actieve databanken. 
60 — Evaluatie van actieve databanken. 4.4.4.1. Bestandsfilters. Studie van de implicaties 
van het doorzoeken van omvangrijke archieven met 
speciale opzoekmiddelen, bij voorbeeld hardware, 
microcode, software, enz. Vaststelling van de 
behoeften en ontwikkeling van uitbreidingen op 
bestaande bestandsfiltertechnieken, ten einde tege­
moet te komen aan voorspelde kantooreisen. 
4.4.4.2. Concepten voor optisch bestandssystemen. 
Dit project betreft de ontwikkeling van technieken 
voor toepassing en beheer van systemen en het ver­
wezenlijken van daarvoor passende software-hulp-
middelen. Hierbij wordt gebruik gemaakt van appa­
raten voor optische opslag, ten einde de zekerheid te 
hebben dat zij vroegtijdig beschikbaar zijn voor 
gebruik in de praktijk. 
PROJECTEN VAN HET TYPE B 
Het ligt in de bedoeling om in 1984/1985 een begin 
te maken met de projecten van het B-type volgens 
onderstaande lijst van onderwerpen. In uitzonde­
ringsgevallen kunnen onderwerpen van het B-type 
worden gecombineerd tot een ander project van het 
B-type. Bepaalde onderwerpen van het B-type kun­
nen worden opgenomen in projecten van het 
A-type. 
Systeemkwesties 
4.4.2.1. Nieuwe informatiemodellen. Nieuwe infor-
matiemodellen voor een kantooromgeving, in het 
bijzonder een type waarbij de gebruikers zich niet 
bewust behoeven te zijn van de werking en het ont­
werp van informatiesystemen, met toepassing van 
Al-methodologieën en ervaring. 
Gebruik en behoeften 
4.4.3.1. Aard en gebruik van opgeslagen informatie. 
Theoretische studies en vraaggesprekken met 
gebruikers van geavanceerde kantoorsystemen met 
het oog op de opstelling van een reeks scenario's die 
betrekking hebben op de aard en hoeveelheid der 
objecten die zullen zijn opgenomen in praktijkhulp­
middelen voor kantoorinformatie, alsmede het 
gebruik dat daarvan wordt gemaakt. 
4.4.3.2. Adaptieve interface gebruiker/bestand. Stu­
die van wisselwerking tussen werkstations en 
actieve databanken in een realistische gebruikers­
omgeving. Ontwikkeling van een adaptieve inter­
face tussen deze subsystemen in de vorm van een 
gemeenschappelijke standaardinterface voor ge­
bruikers. O & O-gebied 4.5 
Ontwerp en evaluatie van geïntegreerde 
kantoorsystemen 
Beschrijving 
Het onderzoek en de ontwikkeling van prototypen 
van componenten voor kantoorsystemen moeten 
worden aangevuld met onderzoek en evaluatie van 
concepten voor geïntegreerde kantoorsystemen voor 
verschillende kantooromgevingen. In een indus­
trieel O & O-programma vormt de beproeving van 
prototypen met het oog op eisen die representatief 
zijn voor de marktomstandigheden de belangrijkste 
controle op de relevantie van het verrichte onder­
zoek. 
Op dit gebied zijn twee thema's geïdentificeerd die 
complementair maar niet noodzakelijk onderling 
afhankelijk zijn. 
Ten eerste: ontwerp, ontwikkeling en evaluatie van 
geavanceerde kantoorsysteem-prototypen die zijn 
gebaseerd op geavanceerde componenten die in 
Europa, eventueel in het kader van het ESPRIT-pro-
gramma, zijn ontwikkeld en die zijn gebaseerd op 
de resultaten van gestructureerde analyses op de 
gebieden „kantoorsysteemwetenschap" en „mense­
lijke factoren". 
Ten tweede: de totstandbrenging van test- en eva­
luatiefaciliteiten voor kantoorsysteem componen­
ten en prototypen van geïntegreerde kantoorsyste­
men die een kwalitatieve en kwantitatieve valide­
ring in verschillende gesimuleerde kantoren en 
bedrijven mogelijk maken. 
Nr. C 47/56 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 20. 2. 84 
O & O-THEMA'S 
4.5.1. Geavanceerde prototypen van geïntegreerde 
kantoorsystemen 
O & O-gebied 5.1 
Architectuur van geïntegreerde systemen 
Beschrijving 
In de verwerkende industrie zal een groot aantal 
verschillende CIM-systemen worden toegepast. Elk 
systeem moet in zijn specifiek toepassingsgebied op 
optimale wijze functioneren. Ten einde concurre­
rend te zijn en een bepaalde flexibiliteit te behou­
den door profijt te trekken van nieuwe technolo­
gieën naarmate deze beschikbaar komen, moeten 
efficiënte ontwerp-methoden voor CIM worden ont­
wikkeld. Momenteel kan men niet beschikken over 
richtlijnen of internationale normen voor het ont­
werp van de systeemarchitectuur voor CIM. 
Er zijn nieuwe en op innoverende concepten geba­
seerde benaderingen vereist om de juiste systeemar­
chitecturen in te passen in het gehele proces van 
produktontwikkeling, produktontwerp, produktie-
planning en -regeling, real time-besturing van pro-4.5.2. Test- en evaluatiefaciliteiten voor kantoorsys­
temen 
In het eerste jaar (1984/1985) zijn geen werkzaam­
heden op deze gebieden gepland. 
duktieapparatuur, intern transport van materialen 
tot voorraadcontrole en afzet. 
Ten einde de ontwikkeling van geïntegreerde sys­
teemstructuren mogelijk te maken is het noodzake­
lijk de vereisten, specificatie en eventueel de ont­
wikkeling van technieken voor het beheer van gege­
vensbestanden hierbij te betrekken. De doeltref­
fende structurering en behandeling van opgeslagen 
gegevens is van essentieel belang, zowel voor de 
opslagbehoeften als voor de uitvoeringssnelheid. 
CIM-systemen vereisen een hoge graad van fouten-
tolerantie; daarom moeten methodes voor het 
opsporen, voorspellen en corrigeren van fouten, als­
mede voor het onderhoud van het systeem worden 
ontwikkeld. De in het kader van CIM aanwezige 
communicatiesystemen zullen doeltreffend moeten 
functioneren. Er is tevens behoefte aan doelmatige 
mens/machine-interfaces met grafische mogelijkhe­
den en aan een besturingstaai om de wisselwerking 
met het systeem op alle niveaus te vergemakkelij­
ken. DEELPROGRAMMA 5 
COMPUTERGEÏNTEGREERDE FABRICAGE (CIM) 
Het doel van het onderzoekprogramma op lange termijn is het verhogen van produkti-
viteit en concurrentievermogen van de industrie in de Gemeenschap in het algemeen 
alsook van de CIM-producenten in het bijzonder, speciaal de industrie die „afzonder­
lijke onderdelen" vervaardigt en uiteindelijk van deze technologie gebruik maakt. 
De specifieke hoofddoelstellingen van dit deelprogramma zijn: 
— het leggen van de nodige grondslagen voor het creëren, ontwikkelen en formule­
ren van grondbeginselen en regels voor het toekomstig ontwerp van concurrerende 
componenten of van volledige systemen voor computergeïntegreerde fabricage; 
— het creëren van complete systeemarchitecturen die de gebruikers in staat moeten 
stellen zich geleidelijk aan computergeïntegreerde fabricagesystemen aan te pas­
sen, in eigen tempo en in functie van eigen specifieke behoeften; 
— ervoor zorgen dat het ontwikkelingsprogramma in gelijke mate kan worden toege­
past in kleine, middelgrote en grote bedrijven, zowel voor de produktie in kleine 
aantallen als voor massaproduktie op grote schaal. 
Ten einde de overdracht van nieuwe informatietechnologiebegrippen aan de techni­
sche bedrijven in de Gemeenschap te stimuleren en te bevorderen en de voorgestelde 
onderzoekactiviteiten op de juiste wijze te steunen, gebruiken en demonstreren, wordt 
ten sterkste aanbevolen als onderdeel van het ESPRIT-programma drie of meer ge­
avanceerde CIM-proefsystemen op te zetten in daartoe aangewezen en bij uitstek 
geschikte centra. Dergelijke systemen zullen een belangrijk kernpunt vormen voor de 
coördinatie van de werkzaamheden en voor de uitwisseling van informatie tussen de 
diverse en soms sterk uiteenlopende onderdelen van het O & O-programma voor CIM. 
Wanneer een dergelijk centraal punt ontbreekt kan dat betekenen dat de aan het 
O & O-programma bestede inspanningen en fondsen onnodig worden versplinterd. 
20. 2. 84 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 47/57 
Ten einde een ruimere toepassing van de CIM-sys-
temen aan te moedigen door beperking van het 
risico van mislukking, moeten formele methoden 
worden ontwikkeld om de demonstratie, specificatie 
en beproeving van de aangeboden systemen moge­
lijk te maken voordat ze worden geïnstalleerd. 
O & O-ONDERWERPEN 
Om aan deze doelstellingen te voldoen zal op de 
volgende twee gebieden onderzoek worden verricht: 
5.1.1. Systeemarchitecturen: 
— ontwerp-voorschriften, 
— systeemstructuur, 
— besturingstalen en databeheerstrategieën, 
— lokaal fabrieksnetwerk. 
5.1.2. Grafische subsystemen 
Het ligt in de bedoeling om in jaar 1 (1984/1985) 
met de werkzaamheden op beide gebieden te begin­
nen. De werkzaamheden inzake de ontwerp-voor­
schriften zijn reeds begonnen in het kader van een 
proefproject van het aan 1 voorafgaande jaar. 
PROJECT VAN HET TYPE A 
5.1.1. Systeemarchitecturen 
Beschrijving 
Ontwerp-voorschriften 
Het opstellen van een gedetailleerde aanbeveling 
voor een aantal ontwerp-voorschriften die de hard­
ware en programmatuur van CIM-systemen omvat­
ten. 
Systeemstructuur 
Ontwikkeling van elementaire componenten en sub­
systemen in overeenstemming met de ontwerp-voor­
schriften waarmee de CIM-architecturen moeten 
worden gerealiseerd. 
Besturingstalen en strategieën voor databeheer. 
Ontwikkeling van een gegevensbeheerstrategie 
(DSM) die voor alle componenten van het CIM-sys-
teem kan dienen. Het ontwikkelen van een gemeen­
schappelijke besturingstaai om de wisselwerking te vergemakkelijken met systemen op alle niveaus, 
vanaf CAD via CAM tot de controlesystemen in de 
fabriekshal. 
Lokaal fabrieksnetwerk (LA N) 
Vaststelling van de vereisten voor fabriek-LAN's. 
Onderzoek naar de gebruiksmogelijkheden van de 
huidige LAN-ontwikkelingen. Omschrijving van de 
werkzaamheden die nodig zijn om aan de hierboven 
genoemde vereisten te voldoen. Uitvoeren van de 
noodzakelijke ontwikkelingswerkzaamheden. 
Programma 
Jaar 0 (proefproject): 
— Opstelling van een eerste concept van ontwerp-
regels voor specifieke sectoren van de fabricage. 
Jaar 1: 
— Voltooiing van de ontwerpregels. 
— Identificeren van elementaire componenten en 
subsystemen die moeten worden ontwikkeld. 
— Specificatie van een gemeenschappelijke bestu­
ringstaai. 
— Vaststellen van vereisten voor DMS. 
— Vaststellen van vereisten voor solide dataverbin-
dingen. 
— Vaststelling van een formele methodologie. 
— Onderzoek naar de geschiktheid van beschik­
bare LAN-systemen, 
Jaren 2-3: 
— Ontwikkeling van componenten en deelsyste­
men. 
— Vaststelling van vereisten voor het gebruik van 
het systeem, mogelijk in samenwerking met pro-
grammatuurtechnologie (2.2). 
— Ontwikkeling van een gemeenschappelijke 
besturingstaai, DMS en van een protocol voor 
een solide dataverbinding. 
— Ontwikkeling van formele methoden. 
— Onderzoek naar specifieke problemen van 
fabriek-LAN's en uitwerking van een ontwerp-
specificatie. 
Nr. C 47/58 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 20. 2. 84 
Jaren 4-5: 
— Interface met geavanceerde informatieverwer­
king (AIP). Toepassing van op kennis geba­
seerde systemen op CIM. 
— Toepassing van formele methoden op CIM-sys-
temen. 
— Ontwikkeling van een prototype van een LAN-
systeem voor arbeidstoepassing. 
Tussentijdse doelstellingen: 
Maand: 
12 — Publikatie van een eerste reeks van ont-
werp-voorschriften. 
— Definiëring van de vereisten van solide 
dataverbindingen. 
— Vaststelling van formele methoden. 
24 — Voltooiing en publikatie van ontwerp-voor-
schriften. 
— Fase 1 prototypen van componenten/syste­
men beschikbaar voor tests. 
36 — Ontwikkeling van een databeheerstrategie 
en opstelling van een eerste ontwerp. 
— Eerste ontwerp van besturingstaai. 
— Vaststellen van een ontwerp-specificatie 
voor een LAN. 
— Fase 2 voor tests beschikbare prototypen 
van componenten/systemen. 
— Formule methoden voor het simuleren van 
voor tests beschikbare CIM-systemen. 
48 — Definitie van interfaces tussen CIM-archi-
tecturen en AIP. 
— Formele methoden beschikbaar. 
— Koppeling tussen besturingstaai en diverse 
activiteiten bij CIM. 
— Prototype van LAN-systeem beschikbaar 
voor tests. 
60 — Industriële evaluatie van LAN-systeem. PROJECT VAN HET TYPE B 
5.1.2. Grafisch e subsystem en 
Grafische faciliteiten vormen een integrerend onder­
deel van CAD/CAE, maar ook andere CIM-gebie-
den kunnen een uitgebreid gebruik maken van gra­
fieken bij de bedrijfsleiding en in de werkplaats. 
Voorbeelden van de toepassing daarvan zijn simula­
tie (b.v. arbeidsprocesverloop, eventuele kostprijs­
evaluaties), informatie over prestatieniveaus (b.v. 
voor leveranciers, produktieniveaus, kosten) en 
informatie voor de bedrijfsleiding (werkroosters, 
toewijzing van middelen). 
Dit project is bedoeld om de verschillende vereisten 
inzake grafieken vast te stellen binnen de diverse 
CIM-gebieden, maar met uitzondering van CAD/ 
CAE, en om, waar nodig, prototypen van software te 
ontwikkelen voor deelsystemen (voor de daaropvol­
gende overgang op VLSI zie afdeling 5.5.2). 
O & O-gebied 5.2 
CAD/CAE 
Beschrijving 
Het belang van computergesteunde ontwerpen 
(CAD) is dat daardoor: 
— de voor het ontwerpen benodigde tijd wordt 
ingekort en optimalisering van het ontwerp 
wordt vergemakkelijkt; 
— de opslag van alle belangrijke aspecten van het 
ontwerp, snelle bijwerking en het terugvinden 
van informatie wordt vergemakkelijkt; 
— de grondslag ontstaat voor een geïntegreerd 
gegevensbestand voor het gehele fabricagepro­
ces. 
De huidige CAD-systemen omvatten faciliteiten 
voor het ontwerpen en tekenen van onderdelen, 
voor het berekenen van fysische parameters en voor 
het simuleren van kinematisch en dynamisch 
gedrag. Toekomstige ontwikkelingen dienen gericht 
te zijn op CAD/CAE-systemen waarbij de toepas­
sing van computers ten volle wordt benut als middel 
om produkten te presenteren tijdens de ontwerp­
fase. Dergelijke systemen dienen faciliteiten te 
bevatten om produkten zo goed en economisch 
mogelijk te ontwerpen. 
Er moeten modulaire structuren voor CAD/CAE-
subsystemen worden ontwikkeld (die 3-D-model-
20. 2. 84 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 47/59 
lering, geometrische ontwerpsystemen, technische 
rekenprogramma's en simulatieprogramma's omvat­
ten) om de ontwerper toegang te verschaffen tot de 
diverse software-pakketten en gegevensbestanden. 
Dergelijke systemen verschaffen gegevens die 
onmiddellijk bruikbaar zijn voor alle daaropvol­
gende technische activiteiten en de produktie, als­
mede goede kwaliteit en mogelijkheden voor beeld-
weergave. 
Dit vereist een geïntegreerd CAD/CAE-systeem dat 
de vereiste informatie kan verschaffen om het pro-
duktieproces te kiezen, te definiëren, te controleren, 
te simuleren en te optimaliseren in termen van alge­
mene fabricageverrichtingen. Op basis hiervan zul­
len de CAM-systemen gedetailleerde produktiegege-
vens voor de feitelijke fabricage opleveren. 
De rol van geavanceerde informatietechnieken (AI-
technieken), bij het ontwerpen van produkt en pro-
duktiesysteem, moet worden geanalyseerd om de 
bruikbaarheid ervan na te gaan. steuning van geïntegreerde CAD/CAE-activi-
teiten, bijvoorbeeld: 
— produkt-ontwerp-activiteiten zoals project­
leiding, concipiëren, eerste ontwerp, analyse 
en simulatie, uiteindelijk ontwerp, beheer 
van produkt-documentering; 
activiteiten in verband met het opzetten van 
de produktie, zoals keuze, modellering, 
planning, simulatie en optimalisering van 
het proces, planning van proceskwaliteits­
controle; 
hulpmiddelen die specifiek zijn voor 
bepaalde categorieën van produkten en pro­
cessen en voor concepten van „groep-tech-
nologieën" (geometrische vorm, afmetin­
gen, materialen, toleranties, soort van bij 
het proces toegepaste verrichtingen). 
(Deze lijst is niet volledig). 
O & O-ONDERWERPEN 
De O & O-onderwerpen op dit gebied zijn: 
5.2.1. CAD/CAE-faciliteiten voor produkt- en 
procesontwerp; 
5.2.2. Gebruik van AI-technieken bij CAD/CAE. 
Het begin van de werkzaamheden op deze beide 
gebieden is gepland in jaar 1 (1984/1985). Programma en tussentijdse doelstellingen 
Maand: 
12 — Vaststelling van de vereisten van methodo-
logieën voor het ontwerpen van produkten. 
— Compleet overzicht van beschikbare syste­
men en hardware. 
PROJECT VAN HET TYPE A 
5.2.1. CAD/CAE-faciliteiten voor produkt- en pro­
cesontwerp 
— Formulering van mogelijke structuren voor 
CAD/CAE-systemen, in overeenstemming met 
de ontwerp-voorschriften van 5.1, en het vast­
stellen van een ontwikkelings- en integratiepro­
gramma. 
— Overzicht van beschikbare deelsystemen en 
algemene hulpmiddelen. Vaststelling van die 
welke bruikbaar zijn en, waar noodzakelijk, spe­
cificatie en ontwikkeling van aanvullende 
onderwerpen of wijzigingen. 
— Ontwikkelen en integreren in (een) globale sys-
teemstructuur(uren). 
— Op basis van algemene hulpmiddelen voor 
CAD/CAE aanpassen en verder ontwikkelen 
van hulpmiddelen en deelsystemen ter onder-24 — Formulering van structuren voor CAD/ 
CAE-systemen en vaststelling van het ont­
wikkelings- en integratieprogramma. 
— Vaststelling van de methodologieën voor 
het ontwerpen van produkten en processen. 
— Vaststelling van de methodologieën voor 
codering en classificatie. 
36 — Aanzet tot de ontwikkeling van de gebruiks-
software voor produktontwerpsystemen, 
CAD/CAM-hulpmiddelenintegratie en het 
coderings- en classificatiesysteem. 
48 — Voltooiing van de ontwikkeling van alge­
mene CAD/CAE-hulpmiddelen. 
Nr. C 47/60 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 20. 2. 84 
— Voltooiing van de ontwikkeling van 
gebruikssoftware voor een produktont-
werpsysteem — van de integratie van 
CAD/CAM-hulpmiddelen en van het code-
rings- en classificatiesysteem. 
60 — Voltooiing van de integratie van algemene 
hulpmiddelen met andere CAD/CAE-acti-
viteiten. 
ONDERZOEKTHEMA VAN HET TYPE B 
5.2.2. Gebruik van AI-technieken bij CAD/CAE 
Bestudering van ontwikkelingen op het gebied van 
de kunstmatige intelligentie die van toepassing kun­
nen zijn op CAD/CAE. Uitvoering van ontwikke­
lingswerk op passende gebieden. 
O & O-gebied 5.3 
Computergesteunde fabricage (CAM) 
PROJECT VAN HET TYPE A 
Beschrijving 
In dit verband wordt met een computergesteund 
fabricagesysteem een systeem bedoeld dat gericht is 
op het beheer van de verrichtingen in de fabriek. In 
principe werkt een CAM-systeem als een volledig 
geïntegreerd informatienetwerk dat toeziet op een 
breed spectrum van onderling samenhangende 
taken en de daaruit voortvloeiende controle verricht 
op basis van een globale beheersstrategie (idealiter 
in real time). 
De doelstellingen bij het ontwerpen van een CAM-
systeem dienen te omvatten: 
i) minimaal menselijk toezicht en ingrijpen in de 
afzonderlijke delen van de fabricageprocessen; 
ii) de processen moeten afzonderlijk programmeer­
baar zijn; 
iii) interfaces met alle overige produktieactiviteiten; 
iv) mogelijkheid om wijzigingen en uitbreidingen 
in te voeren zonder het gehele systeemconcept 
aan te tasten. CAM-programmatuur is een samenhangend geheel 
van diverse computerprogramma's om de stroom 
van fabricagegegevens die nodig zijn voor de 
diverse produktiestadia te verwerken, te beheersen 
en te controleren. In dit verband worden in dit pro­
ject alleen de programmatuur-onderdelen van 
CAM-systemen in overweging genomen. 
Er mag een uitgesproken rationaliserend effect wor­
den verwacht indien met behulp van de computer 
geprepareerde ontwerp-gegevens rechtstreeks wor­
den gebruikt voor de computergesteunde voorberei­
ding van produktiegegevens en -instructies zoals 
werktekeningen, lijsten van onderdelen, plannen 
voor het procesverloop, NC-programma's, kwali­
teitscontroleprogramma's, programma's voor het 
testen van produkten, enz. 
De vereisten voor gegevensbestandsystemen en sys­
temen voor het beheer van gegevensbestanden die 
deel uitmaken van het geïntegreerde systeem, moe­
ten nauwkeurig worden bepaald en geformuleerd bij 
het concipiëren van het systeem en de ontwerpfa­
sen. 
Programma 
Jaar 1 (derde en vierde kwartaal): 
— Omschrijving en specificatie van de structuur en 
van het modulaire karakter van hardware en 
software voor een CAM-systeem. Dit beheers­
systeem voor CAM moet worden uitgewerkt in 
nauwe samenhang met project 5.1, in het bijzon­
der met de onderwerpen „systeemstructuur" en 
„ontwerp-voorschriften". 
— De nadere omschrijving van CAM moet alge­
mene activiteiten omvatten zoals planning, 
opstelling van roosters, programmering van 
machines, ontwerp en beheer van hulpmidde­
len, flow controle, toezicht, gegevensverzame­
ling, materiaalbehandeling, opslag, inventaris­
controle, testen, herstellingen, kwaliteitscon­
trole, documentering, kostenanalyse. 
— De voornaamste werkzaamheden in jaar 1 
omvatten een volledige definitie van de opeen­
volgende stadia van het O & O-werkprogramma 
op het gebied van CIM. 
— Het bepalen van een passende proefbankomge-
ving. 
Jaren 2-4: 
— Ontwikkeling van geselecteerde CAM-deelsys-
temen met de nadruk op volledige real-time ver­
richtingen en integratie in een proefbankomge-
ving. 
20.2.84 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 47/61 
Jaar 5: 
— Het verrichten van uitgebreide tests van het (de) 
volledig geïntegreerde CIM-systeem(emen) 
waarbij gebruik wordt gemaakt van de in de 
jaren 2-4 ontwikkelde programmatuur. 
Tussentijdse doelstellingen 
Maand: 
12 — Definiëring van CAM-deelsystemen. 
— Aanbevelingen voor het ontwikkelen van 
hulpmiddelen voor deelsystemen (met de 
nadruk op real-time toepassingen). 
— Vaststelling van het ontwikkelings- en uit­
voeringsplan. 
24 — Fase 1: deelsysteem/hulpmiddelen gereed 
voor integratie en tests. 
48 — Fase 2: deelsysteem/hulpmiddelen gereed 
voor integratie en tests. 
60 — Prototype van CAM-systeem gereed voor 
demonstratie in proefbankopstelling. 
O & O-gebied 5.4 
Besturingssystemen voor machinale bewerking 
Beschrijving 
Het grootste probleem voor de verwerkende indu­
strie, gespecialiseerd in de vervaardiging van zeer 
uiteenlopende onderdelen op kleine of middelgrote 
schaal, is de ontwikkeling van een systeem dat in 
hoge mate flexibel en produktief is. De leveranciers 
van CIM-uitrusting hebben tot belangrijkste taak de 
uitbreiding van de voor automatisering, flexibiliteit 
en systematisering vereiste technologieën die de 
essentiële factoren vormen voor de ontwikkeling 
van een soepel en veelzijdig fabricagesysteem. 
Machinecomplexen voor de automatische bewer­
king van metalen onderdelen met inbegrip van een 
systeem voor automatisch aan- en afvoeren en een 
lopende-bandsysteem voor het automatisch over­
brengen van werkstukken van het ene bewerkings­
proces naar het andere, zijn ruimschoots voorhan­
den. Maar een probleem dat nog steeds moet wor­
den opgelost is de integratie van machinecomplexen 
in globale CIM-systemen. Verder is ontwikkeling nodig om CNC-machines op 
andere dan metalen onderdelen toe te passen, om 
automatische assemblagesystemen te ontwikkelen 
en de mogelijkheden van robots uit te breiden tot 
andere verrichtingen dan de eenvoudige bewerkin­
gen die thans kunnen worden uitgevoerd. 
Bovendien zijn research en ontwikkeling nodig om 
de twee belangrijkste en vaak tegenstrijdige doel­
stellingen van alle toekomstige geautomatiseerde 
fabrieken te verwezenlijken, namelijk de handha­
ving van een voortdurend hoge produktkwaliteit en 
een maximale beschikbaarheid van het machinepo­
tentieel. 
O & O-ONDERWERPEN 
De O & O-onderwerpen die op dit gebied de aan­
dacht moeten krijgen zijn: 
5.4.1. Flexibele materiaalbewerkingssystemen: 
— numerieke besturing van machines, 
— definiëring van de algemene structuur van flexi­
bele fabricagesystemen (FMS). 
5.4.2. Geautomatiseerde assemblage en robotica: 
— geautomatiseerde assemblagesystemen, 
— robotsystemen. 
5.4.3. Beschikbaarheid van het machinepotentieel 
en kwaliteitsoptimalisering: 
— basistechnologie voor installatiediagnose, 
— diagnoseformulering, 
— actieplanning. 
Het is de bedoeling om in jaar 1 (1984/1985) met de 
werkzaamheden op deze gebieden te beginnen. 
PROJECTEN VAN HET TYPE A 
5.4.1. Flexibele systemen voor machinale bewerking 
Beschrijving 
— Ontwerpen en uitvoeren van communicatie- en 
gegevensoverdracht tussen NC, FMS en CIM. 
Nr. C 47/62 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 20. 2. 84 
— Vaststelling van specifieke micro-elektronische 
deelsystemen en componenten die in speciale 
IC's moeten worden geïntegreerd. 
— Uitbreiding van de numerieke besturing tot 
andere processen en machines. 
— Definitie van een algemene FMS-structuur; 
identificeren, ontwerpen en uitvoeren van 
belangrijke deelsystemen, zoals een systeem 
voor het beheersen van een produktielijn; bestu-
ringstaalschema voor het opvragen van gereed­
schappen. 
Programma 
Jaar 1: 
— Definiëring en specificatie van communicatie 
en interfaces tussen NC-apparatuur en andere 
deelsystemen. 
— Definitie van de algemene architectuur en deel­
systemen van FMS. 
Jaren 2 en 3: 
— Definitie en functionele specificatie van spe­
ciale micro-elektronische circuits voor NC, PC 
en FMS. 
— Ontwerpen van belangrijke deelsystemen voor 
FMS. 
Jaren 4 en 5: 
— Analyses van fabricageprocessen en -machines 
waarin NC kan worden toegepast en uitvoering 
van nieuwe toepassingen. 
— Uitvoering van belangrijke deelsystemen voor 
FMS. 
Tussentijdse doelstellingen 
Maand: 
12 — Definitie van specificatie voor interfaces 
tussen NC-uitrustingen. 
— Definitie van FMS-systeemarchitectuur en 
deelsystemen. 
24 — Specificatie van voor machinebesturingssys­
temen bestemde micro-elektronische cir­
cuits. 
— Aanzet tot belangrijkste deelsystemen voor 
FMS. 36 — Analyse van de toepassing van NC op een 
aantal uiteenlopende processen. 
— Ontwikkeling van de belangrijkste deelsys­
temen bij FMS. 
48 — Ontwikkeling van NC-apparatuur voor 
tevoren bepaalde processen. 
— Ontwikkeling afronden van de belangrijkste 
deelsystemen bij FMS. 
60 — Ontwikkeling van NC-apparatuur met geïn­
tegreerde procesoptimalisering. 
— Implementie van de belangrijkste deelsyste­
men bij FMS. 
5.4.2. Geautomatiseerde assemblage en robotica 
Beschrijving 
Computergesteunde geautomatiseerde assemblage­
systemen (CAAS): 
— uitbreiding van bestaande systemen tot identifi­
catie van onderdelen en het bij elkaar voegen 
van onderdelen; 
— algoritmische beschrijving van het assemblage­
proces ; 
— toepassing van AI ten einde te zorgen voor 
„self-referential" controleomgevingen. 
Robotsystemen 
Op basis van de voorlopige ontwerp-voorschriften 
die in het kader van project 5.1.1 zijn ontwikkeld en 
de hier uitgestippelde ontwikkelingsstadia, bestaat 
er behoefte aan de verwezenlijking van enkele syste­
men voor de integratie van de robots in CIM. Deze 
omvatten: 
a) een systeem om de gegevensstroom tussen CAD 
en de robot te integreren. Er is een duidelijk ver­
band aanwezig met dat gedeelte van project 
5.1.1 dat uitsluitend op besturingstalen betrek­
king heeft. 
Het CAD-gebied omvat het ontwerp van afzon­
derlijke onderdelen en assemblages, alsmede de 
grafische-geometrische simulering van produk-
tieprocessen en de koppeling aan de proces­
planning; 
b) een systeem dat een aantal middelen/procedu­
res oplevert voor de planning en installatie van 
robots in produktiesystemen. Dit omvat AI-sys-
temen voor besluitvormingsondersteuning en 
simulatiesystemen; 
20. 2. 84 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 47/63 
c) een aantal vereisten voor het ontwerpen van 
componenten/produkten voor produktie met 
behulp van robots. 
Programma 
Jaar 1: 
— Herziening van de ontwerp-voorschriften van 
5.1, beoordeling daarvan en commentaar 
daarop. 
— Herziening van de in 5.1 vastgestelde ontwikke­
lingsfasen in de robotica. 
— Voorstellen van formele ontwerp-voorschriften 
voor robots in samenwerking met O & O, punt 
5.1.1. 
— Identificeren en formuleren van strategieën voor 
veiligheidseisen. 
Jaar 2: 
— Het vaststellen van de vereisten voor: 
— koppeling van CAD aan het „robotproces", 
— robottalen, 
— robotcontrolesystemen, 
— grafische simulering voor robotplanning, 
— veiligheid, 
— sensoren, 
— voorbereiding van voorschriften voor inter­
face met CAM-systemen. 
Jaar 3: 
— Nadere beschouwing van de in jaar 2 geïdentifi­
ceerde vereisten, in termen van multi-robotsys-
temen. 
— Ontwikkeling van robotdeelsystemen gebaseerd 
op de geïdentificeerde vereisten en het gebruik 
van AI. 
— Ontwikkeling van een veralgemeend systeem 
voor robotplanning en -integratie binnen het 
kader van robottoepassingen bij CIM. 
Jaar 4: 
— Voortzetting van het werk van jaar 3 en verwe­
zenlijking van deelsystemen die voorrang moe­
ten krijgen. Jaar 5: 
— Verwezenlijken van een veralgemeend systeem 
voor robotplanning en -integratie. 
Tussentijdse doelstellingen 
Maand: 
12 — Beoordeling van AI-strategieën voor robot­
systemen. 
24 — Vaststelling van voorschriften voor het kop­
pelen van geautomatiseerde assemblagesys­
temen met CAM. 
— Het inpassen van AI-strategieën op robot­
systemen. 
36 — Het incorporeren van AI-strategieën in 
geautomatiseerde assemblagesystemen. 
— Ontwikkeling van een veralgemeende robot-
taal. 
48 — Ontwikkeling van een algoritmische struc­
tuur voor het toezicht op geautomatiseerde 
assemblagesystemen. 
60 — Ontwikkeling van een geïntegreerd systeem 
voor geautomatiseerde assemblage met door 
sensoren aangedreven real-time-toezicht. 
PROJECT VAN HET TYPE B 
5.4.3. Beschikbaarheid van het machinepotentieel 
en optimalisering van de kwaliteit 
Research, ontwikkeling en uiteindelijke integrering 
van de groep van diagnostische/besluitvormings-
technologieën die van wezenlijk belang zijn voor de 
belangrijkste en vaak tegenstrijdige doelstellingen 
van 
i) het handhaven van een constant hoge produkt-
kwaliteit en 
ii) maximale beschikbaarheid van het machinepo­
tentieel. 
Nr. C 47/64 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 20. 2. 84 
O & O-werkzaamheden hebben betrekking op de 
volgende drie onderwerpen: 
1. Fundamentele technologie voor installatiedia­
gnose die methodologieën omvat inzake com­
pressie van gegevens die van sensorsignalen 
afkomstig zijn, modelleren van fouten in sys­
teem/machines, architectuur en ontwerp van 
diagnostische systemen enz. 
2. Diagnoseformulering die methodologieën omvat 
aan de hand waarvan fouten van systeem/ 
machines kunnen worden ingedeeld waarvan 
wordt aangenomen dat zij een gevaar kunnen 
vormen voor de beschikbaarheid van de machi­
nes of een vermindering van de produktkwali-
teit kunnen veroorzaken. 
3. Actieplanning op het gebied van de initiatieven 
ter vermijding van de stillegging van het sys­
teem, een maximalisering van het gebruik in 
geval van gedeeltelijke stillegging, aanwijzingen 
voor de gebruiker en planning van het onder­
houd. 
O & O-gebied 5.5 
Subsystemen en componenten 
Beschrijving 
Er zal een aantal subsystemen en componenten 
nodig zijn om de CIM-systemen uit te voeren. 
Samenwerking op Europese schaal wordt voor veel 
van deze researchonderwerpen niet nodig geacht. 
Onderwerpen zoals intelligente sensoren, transduc-
toren enz. worden geacht te behoren tot de bevoegd­
heid van afzonderlijke bedrijven, mits de fundamen­
tele micro-elektronische technologie wordt ontwik­
keld en de vereiste specificaties van het CIM-pro-
gramma worden gepubliceerd. 
O & O-ONDERWERPEN 
Er zijn evenwel drie onderwerpen geïdentificeerd 
die samenwerking vereisen: 
5.5.1. Beeldverwerking. 
5.5.2. Micro-elektronische subsystemen. 
5.5.3. Sensorprogrammering en normen. 
De werkzaamheden inzake 5.5.3 zijn gepland om in 
jaar 1 (1984/1985) te beginnen. De werkzaamheden 
betreffende 5.5.1 en 5.5.2 zijn reeds begonnen in het 
kader van proefprojecten in jaar 0. PROJECTEN VAN HET TYPE A 
5.5.1. Beeldverwerking 
Real-time-ontvangst van beelden en de interpretatie 
daarvan zal veel moeilijke problemen meebrengen 
zowel wat hardware als wat de programmatuur 
betreft. 
Een allereerste toepassing van beeldverwerking 
bestaat in het gebruik van samengestelde beelden 
als „sensory input" voor een groot aantal verschil­
lende toepassingen in het kader van CIM, zoals: 
— automatische assemblage, 
— beheersing bij CNC-machines — 3-D-meting, 
— manipulator-bediening, 
— testen en inspectie, 
— detectie en meting van het gebruik van hulp­
middelen, 
— automatische diagnose en reparatie, 
— algemeen toezicht. 
Er bestaat behoefte aan real-time-ontvangst en ver­
werking van 3-D-beelden, de ontwikkeling van 
methoden voor het begrijpen van gecompliceerde 
beelden bij snelheden die off-lijn en real time-con-
trole, testen en inspectie mogelijk maken. 
Programma en tussentijdse doelstellingen 
Maand: 
12 — Specificatie van snelle algoritmen die bij 
VLSI kunnen worden ingevoerd. 
— Begin met specificaties van VLSI-combina-
ties van beeldverwerkende sensoren en pro­
grammeerbare voorprocessors. Wat de algo­
ritmische processors betreft mogen de algo­
ritmen worden gebaseerd op de eerste resul­
taten van AIP(3.2). 
— Begin met de ontwikkeling van 2V2-D-
demonstratormodel. 
— Onderzoeken van AI-technieken voor 
beeldverwerking. 
— Specificatie van hybride samenhangende 
optische en elektronische architectuur. 
20. 2. 84 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 47/65 
24 — Ontwikkeling van beeldverwerkers. b) CNC-as controleorgaan, 
— Ontwikkeling van de 2V2-D-demonstrator. 
36 — Onderzoek naar 3-D-beeldverwerking. 
— Inbouw van VLSI-processors. 
— Voortgezette ontwikkeling van beeldverwer­
kers. 24 c) servo-interface en orgaan dat de mate 
van vrijheid voor robotmanipulators 
bepaalt. 
Integratie van chips in gereedschapswerk­
tuigen en robotbeheersingssystemen als­
mede evaluatie. 
— Inbouw van hybride opto-elektronische ver­
werking. 36 — Voltooiing van de tests, afronding van het 
ontwerp en mededeling van ontwerp-infor-
matie aan SC-fabrikanten. 
48 — Invoer van AI-technieken en 3-D-demon-
strator. Begin met de omschrijving en specificatie 
van basisgrafieken bij VLSI. 
60 — Voortzetting van ontwikkeling en evaluatie. 
— Voorbereidende werkzaamheden inzake 
holografische methoden voor inspectie en 
beeldverwerking. 
— Uitvoering van enkele speciaal daartoe uit­
gekozen proefinstallaties in de fabriekshal. 
5.5.2. Micro-elektronische subsystemen 
Om op de wereldmarkt voor automatische fabrica­
gesystemen met succes te kunnen concurreren, is het 
van wezenlijk belang maximaal gebruik te maken 
van de micro-elektronische technologie. 
Het ligt in de bedoeling veel van de subsystemen te 
verwezenlijken die nodig zijn voor machinebedie­
ning, beeldverwerking, grafische werkzaamheden 
enz. op afzonderlijke chips. Hiervoor is nauwe 
samenwerking nodig tussen automatiseringsspecia­
listen en halfgeleiderontwerpers. 
Programma en tussentijdse doelstellingen 
Maand: 
12 — Ontwerp-specificatie voor: 
a) 3-assige interpolatieorganen voor baan-
besturing, 48 — Testen van commerciële produkten en 
mededeling van eventueel vereiste wijzigin­
gen. 
— Ontwikkeling van basisgrafieken bij VLSI. 
60 — Afronden/herziening/verfijning van basis­
grafieken voor VLSI. 
PROJECT VAN HET TYPE B 
5.5.3. Sensorprogrammering en normen 
Sensoren en sensorconfiguraties zullen in veel van 
de CIM-deelsystemen worden gebruikt. Elk sensor­
systeem moet afzonderlijk programmeerbaar en her­
programmeerbaar zijn voor een specifieke opdracht. 
In het bijzonder moet aandacht worden besteed aan 
standaardisatiemogelijkheden welke worden gebo­
den door geïntegreerde VLSI-combinaties van 
beeldsensoren en voorprocessoren voor metingen. 
Evenals voor grafische werkzaamheden is voor sen­
sors en sensorconfiguraties een functionele interface 
nodig die de ontwikkeling mogelijk maakt van toe­
passingssystemen voor sensoren die onafhankelijk 
zijn van het gebezigde specifieke sensorsysteem. De 
functionaliteit mag evenmin afhangen van een 
bepaalde toepassing. 
Nr. C 47/66 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 20. 2. 84 
Een dergelijke sensornorm op het functionele vlak 
kan van zeer grote invloed zijn op het toepassings­
gebied van de sensoren en op de verenigbaarheid 
van sensorsystemen. In samenhang met de te ont­
wikkelen normen moeten middelen voor sensorpro­
grammering worden ontwikkeld waarbij met de 
functionele indeling rekening is gehouden. 
NB: Deze benadering staat loodrecht op die van 
punt 5.5.1, waar de nadruk wordt gelegd op de 
ontwikkeling van afzonderlijke sensoren van 
hoge of lage kwaliteit (duur of goedkoop). 
O & O-gebied 5.6 
Toepassingen van CIM-systemen 
Beschrijving 
Ten einde een ruimere toepassing van CIM te 
bevorderen en te ondersteunen is het gewenst centra 
op te richten voor CIM-toepassing en -ontwikke­
ling. Om tegemoet te komen aan de behoefte aan 
scholing, onderzoek en ontwikkeling, en demonstra­
tie, moeten ten minste twee van dergelijke centra 
worden aangewezen, één met een academische 
infrastructuur, maar dat kan bogen op ervaring met 
technologieoverdracht, en één in een werkelijk 
fabricagemilieu. 
Om dit deel te verwezenlijken zijn de volgende pro­
jecten en onderwerpen vastgesteld: 
5.6.1. Centrum voor CIM-toepassing en -ontwik­
keling. 
5.6.2. Algemene onderwerpen voor CIM-onder-
steuning: 
— richtlijnen betreffende produktontwerp voor 
automatische produktie; 
— economische methodologieën ter beoordeling 
van investeringen in CIM-systemen; 
— wisselwerking tussen CIM-systemen en infor­
matiesystemen inzake beheer. 
PROJECT VAN HET TYPE A 
5.6.1. Centra voor CIM-toepassing en -ontwikkeling 
Beschrijving 
Oprichting van centra van deskundigheid, bijscho­
ling en onderzoek waar CIM-technologie en midde­
len kunnen worden getest, gedemonstreerd en ont­
wikkeld. Programma 
Jaar 1: 
— Voorbereidende studie inzake centra voor 
CIM-toepassing en -ontwikkeling. 
Jaren 2 en 3: 
— Formulering van plannen en keuze van vesti­
gingsplaats van centra voor CIM-toepassing en 
-ontwikkeling. 
Jaren 4 en 5: 
— Oprichting van centra voor CIM-toepassing en 
-ontwikkeling. 
Tussentijdse doelstellingen 
Maand: 
12 — Volledige voorbereidende studie voor de 
oprichting van de centra. 
24 — Formulering van plannen voor de ontwik­
keling van de centra. 
36 — Keuze van passende vestigingsplaatsen 
voor de ontwikkelingscentra. 
48 — Volledig gedetailleerde plannen voor de 
ontwikkelingscentra. 
— Voorbereidende werkzaamheden voor de 
oprichting van de centra. 
60 — Voltooiing van de oprichting van de centra. 
PROJECTEN VAN HET TYPE B 
5.6.2. Diverse onderwerpen voor CIM-ondersteuning 
De volgende gebieden worden van belang geacht: 
— Richtlijn inzake produktontwerp voor automati­
sche produktie 
Begrip kweken en de mogelijkheid scheppen om 
machinaal vervaardigde produkten voor auto­
matische vervaardiging te ontwerpen. 
20. 2. 84 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 47/67 
— Economische methodologieën voor de beoordeling 
van investeringen in CIM-systemen 
Ontwikkeling van middelen en methodologieën 
voor een correcte economische beoordeling van 
investeringen in CIM-systemen. Vaststelling van gegevensuitwisseling tussen 
CIM-systemen en informatiesystemen inzake 
beheer (Management Information Systems 
(MIS)). 
— Wisselwerking tussen CIM-systemen en informa­
tiesystemen inzake beheer Deze activiteiten hebben ten doel de middelen en 
de faciliteiten te ontwikkelen om geslaagde CIM-
toepassingen te bevorderen.