Nr. C 339/44 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 31. 12. 91 
Het Comité vindt het bovendien niet nodig dat luchtha-
vencoördinatoren rechtstreeks door de lid-staten wor­
den benoemd en alleen aan deze verantwoordelijk zijn, 
maar zij is voorstander van een neutrale en doorzichtige 
toewijzing van slots en meent dat de lid-staten erop moeten toezien dat neutrale coördinatoren worden 
benoemd. 
Kennis van zaken en neutraliteit zijn voor deze functie 
van het uiterste belang. 
Gedaan te Brussel, 25 september 1991. 
De Voorzitter 
van het Economisch en Sociaal Comité 
Fran^ois STAEDELIN 
Advies over de betrekkingen van de Europese Gemeenschap met de Midden- en Oosteuropese 
landen 
(91/C 339/12) 
Het Economisch en Sociaal Comité heeft op 24 april 1990 overeenkomstig artikel 20, derde 
alinea, van het Reglement van Orde besloten een vervolgadvies uit te brengen over het 
onderwerp „De betrekkingen van de Europese Gemeenschap met de Midden- en Oosteuropese 
landen". 
De opmerkingen van het Comité betreffende de nog lopende associatieonderhandelingen 
met Tsjechoslowakije, Polen en Hongarije gaan hoofdzakelijk uit van de stand van de 
onderhandelingen medio juni 1991. Het Comité behoudt zich voor, over de jongste ontwik­
kelingen in de Oosteuropese buurlanden — met name in de Baltische landen en in de 
Sovjetunie — apart advies uit te brengen en — indien nodig — ook bepaalde in het 
onderhavige advies gemaakte opmerkingen te herzien. 
De Afdeling voor externe betrekkingen, handels- en ontwikkelingsbeleid, die met de voorberei­
ding van de desbetreffende werkzaamheden was belast, heeft haar advies op 12 september 
1991 opgesteld. Rapporteur was de heer Petersen. 
Het Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn 289e zitting (vergadering van 26 sep­
tember 1991) het vogende advies uitgebracht, dat met algemene stemmen is goedgekeurd. 
VOORWOORD 
Met het oog op de omvang van dit advies acht het 
Comité het zinvol een samenvatting te geven van zijn 
voornaamste opmerkingen en wensen met betrekking 
tot de Europese Overeenkomsten. 
Volgens het Comité moet nu een historische kans wor­
den benut, enerzijds om de betrekkingen met de Mid­
den- en Oosteuropese landen te versterken en te conso­
lideren, en anderzijds om het fundament te leggen voor 
een Europa, een Gemeenschappelijk Europees Huis, 
waarin alle Europese landen hun plaats hebben. 
Het is naar het oordeel van het Comité in de eerste 
plaats zaak, de economische en sociale verschillen tus­
sen West- en Oost-Europa te overwinnen. Door de tot dusverre gesloten handels- en samenwer­
kingsovereenkomsten kan de dialoog tussen de landen 
worden versterkt; dit draagt ertoe bij, de politieke her­
vormingsprocessen in de oostelijke buurlanden econo­
misch te ruggesteunen. 
De associatiegedachte kan de nadrukkelijke goedkeu­
ring van het Comité wegdragen, aangezien op basis 
daarvan gesloten overeenkomsten zich er principieel toe 
lenen, de verdere uitbouw van de betrekkingen tussen 
de Europese Gemeenschap en de oostelijke buurlanden 
op politiek, economisch en sociaal vlak te waarborgen 
en te bespoedigen. 
De associatieovereenkomsten (Europese Overeenkom­
sten) vormen tegelijkertijd een institutioneel kader voor 
een politieke dialoog, die ook als uitgangspunt kan 
óuEL^r Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen r^r.CÓB]^^ 
dienen voor een gedachtenwisseling over dringende biD 
laterale en multilaterale problemen. 
Het Comité is van mening dat het in de komende jaren 
mogelijk zou moetenzijn^eennetwerkvan Europese 
COvereenkomsten met de oosterburen tot stand te 
brengen. Bijzonder belangrijk is in dit verband dat met 
deBaltischelanden Estland^ LetlandenLitouwen zo 
spoedig mogelijk concrete onderhandelingen worden 
geopendover het sluiten vanEuropeseCOvereenkom-
sten. Tegelijkertijd gaat het Comité ervanuitdat de 
Commissie de op gang gebrachte politieke en economie 
sche hervormingen ook in de toekomst zorgvuldig zal 
onderzoekenendekans op welslagenervan objectief 
^al beoordelen. Pas daarna zouden concrete associatief 
gesprekken moeten worden geopend. Het zou immers 
fataal zijn indien de consolidering van de Gemeenschap 
zelf—interne markt^ Economische en monetaire Unie 
— door onvoldoende voorbereide stappen op het gebied 
van de Europese integratie onnodig vertraagd ^ouwor^ 
den of ^elfs^ou verwateren. 
Het Comité is er voorstander van^associatieonderhanD 
delingen metlsjechoslowakije^ Polen en Hongarije te 
beginnen. Het is het in beginsel ook eens met de inhoud 
van de ontwerpverdragen waarover tot dusverre is 
onderhandelde maarzon graag zien dat pijnpunten van 
kritiek en suggesties in aanmerking worden genomen. 
Het Comité dringt er bij de verdragsluitende partijen 
op aan^ in de preambule tevens te refereren aan de 
sociale dimensie van het Europese eenwordingsproces 
en om hierin ook te wijden op het in december l^door 
de staatshoofdenen regeringsleidersvande Europese 
Gemeenschap — ^ij het niet met algemene stemmen— 
goedgekeurde Gemeenschapshandvest van de sociale 
grondrechten vandewerkenden.l^auwere betrekkind 
gen met de COosteuropese buurlanden en steunmaatrege 
len van de Gemeenschap mogen niet alleen op econo^ 
mischa technisch en financieel gebied tot stand worden 
gebracht — ook de vele sociale facetten moeten hierbij 
aan bod komen. 
Ten einde het noodzakelijke onderlinge vertrouwen te 
bevorderend schaart het Comité zich achter het verlan 
gen van de betrokken landend hun wens tot toetreding 
in de preambule op te nemen. Een tijdsbestek voor de 
toetreding tot de EC wordtechter niet noodzakelijk 
geacht. 
Tóe COosteuropese landen zouden voorts in de preambule 
moeten toezeggen dat zij het bestaande A^^ ^o^^^-
^^^^r^ onvoorwaardelijk accepteren en dat ^ij in eigen 
landreeds gedurende de geplande twee vijfjarenfases 
zoveel mogelijk naar de stand van de integratie in de 
Gemeenschap zullen toewerken. 
Het Comité heeft met voldoeninggeconstateerd dat 
de verdragsluitende partijen zich aan het beginsel van 
handelsvrijheid en met name aan de bepalingen van de 
Algemene Gvereenkomst betreffende tarieven en handel 
^CATT^ zullen houden. Het Comité dringt er bij de verdragspartners op aan de 
sociaaleconomische groeperingen bij het institutionele 
kader van de Associatieorganen te betrekken. Het stelt 
voor een raadgevend Comités samengesteld uit leden 
van het Economischen^ociaalComité en leden van 
soortgelijke groeperingen in de geassocieerde landenmn 
het leven te roepen. 
Ten aandien vandeindeEuropeseGvereenkomsten 
vastgelegde bepalingen intake het vrije verkeer van 
goederen wil het Comité met nameop het volgende 
wij^en^ 
— Het betreurt dat in de loop van de onderhandelingen 
werd besloten het tweefasenconcept^twee fasen van 
elk vijfjaar^ niet toe te passen op de liberalisering 
van het goederenverkeer.]uist op het gebied van de 
buitenlandse handel in industrieprodukten zou deze 
gefaseerde aanpak adequaat en van doorslaggevend 
belang zijn geweeste om aan het einde van de eerste 
fase te overleggen hoe het tijdpad voor de verdere 
opening van de markten eruit ^ou kunnen zien. 
— Het Comité stemt zonder meer in met de asvmetri 
sche aanpak van de Gemeenschap voor de totstand^ 
brenging van een vrijhandelszonen maar vraagt ^ich 
af of vijf jaar nodigzijn om de markten van de 
Gemeenschap volledig te openen voor industriepro 
dukten uit de geassocieerde landen. Ce^ien het 
moeilijke overschakelingsproces in deze landen zou 
deGemeenschap moeten overwegend reeds bij de 
inwerkingtreding van de overeenkomsten op over 
tuigende manier een begin te maken met de noodza 
kelijke opening van de markten. 
— Voorde gevoelige sectoren — te^tiel^ produkten 
van de Europese Gemeenschap voordelen en ^taal 
^EGK^ en landbouwprodukten^^ wordt aan de 
desbetreffende GATT bepalingen gerefereerde ^o^ 
dat op den duur geen enkele sector van de opening 
van de markten kan worden uitgezonderd. 
— ^at de handel in te^tielprodukten betreft^ wijst het 
Comité erop dat het wellicht wenselijk zou zijn de 
opening van de markten sneller te laten plaatsvin^ 
den. Vooral in het kader van het passieve verede^ 
lingsverkeer zou het tijdschema voor de liberalise 
ring verbeterd kunnen worden. 
— Het Comité acht het absoluut noodzakelijk dat de 
Commissie samen met de geassocieerde partners zo 
snel mogelijk een sluitend en qua timing duidelijk 
omlijnd algemeen plan voor de herstructurering van 
de Gosteuropese staalindustrie en de stapsgewijze 
liberaliseringvandestaalmarktenuitwerkt. L^itplan 
^ou niet alleen tegemoet moeten komen aan de 
wensenen verlangens vandestaalondernemingen 
in Gost en ^est^ maar ook geschikt moeten zijn om 
— met inachtneming van de GATT bepalingen — 
in de overeenkomsten betreffende eenvrijhandelsD 
^one te worden opgenomen. 
Aiet betrekking tot de overeenkomsten inzake 
staalleverantiesishet Comité vanmeningdat na 
Nr. C 339/46 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 31. 12. 91 
een adequate overgangsperiode die nodig is voor 
de structurele aanpassing en de sanering van de 
staalindustrie in Oost-Europa, zou moeten worden 
afgezien van afspraken inzake vrijwillige beperking 
met de drie oostelijke partners. De Oosteuropese 
verdragspartners zouden tegelijkertijd moeten toe­
zeggen dat zij jegens de EG-lid-staten alle handels­
praktijken zullen stopzetten die niet in overeenstem­
ming zijn met de GATT, met name door de EGKS-
bepalingen inzake steunverlening over te nemen. 
— Ten aanzien van de sector steenkool heeft het 
Comité begrip voor het voorgestelde compromis 
betreffende afschaffing van de invoerrechten tijdens 
de eerste vijfjarenfase van de Europese Overeen­
komsten; de kwantitatieve beperkingen en maatre­
gelen van soortgelijke strekking zouden gedurende 
de tweede vijfjarenfase met inachtneming van de 
contractuele verplichtingen worden versoepeld en 
tegen het einde van de tienjarige overgangsperiode 
volledig worden opgeheven. 
— Aangezien landbouwprodukten van doorslaggevend 
belang zijn voor de buitenlandse handel van de drie 
Oosteuropese landen, is het Comité het met de 
Commissie eens dat de Gemeenschap en de drie 
geassocieerde landen elkaar op het gebied van pro-
dukten die onder de gemeenschappelijke ordening 
van de landbouwmarkten vallen, tegemoet moeten 
komen. Bij concessies moet worden gelet op de 
gevoeligheid van de betrokken produkten, het ge­
meenschappelijk landbouwbeleid en de uitkomst 
van de GATT-Uruguay-ronde. De Commissie dient 
er bovendien op toe te zien dat de toch al ernstige 
problemen van het gemeenschappelijke landbouw­
beleid niet nog verder worden verscherpt. 
— Het Comité is ingenomen met het voorgestelde pak­
ket flankerende maatregelen om een vrijhandelszone 
tot stand te brengen. Het verwacht dat de Associa­
tieraad de GATT-codes (antidumping/subsidies) 
onverkort zal overnemen. Ook is het Comité van 
mening dat de Oosteuropese verdragspartners hun 
nationale mededingingsrecht van het begin af aan 
zo nauw mogelijk moeten afstemmen op de mede­
dingingsregels van de Europese Gemeenschap. Het 
Comité steunt het streven van de Oosteuropese 
buurlanden naar cumulatieve regels van herkom­
sten. 
Het verheugt het. Comité dat het vrije verkeer van 
werknemers, de vestigingsvrijheid en het vrije verkeer 
van diensten en kapitaal in de Europese Overeenkom­
sten aan bod komen, maar het is het er niet mee eens 
dat sommige passages — ten einde een compromis te 
kunnen bereiken — te abstract zijn geformuleerd. 
Het Comité mist met betrekking tot het vrije verkeer 
van personen evenwel afspraken betreffende illegaal in 
de Gemeenschap verblijvende werknemers uit deze drie 
landen. Voor legaal in de EG verblijvende werknemers 
en hun familieleden moet daarentegen gewaarborgd worden dat de communautaire rechten en plichten die 
betrekking hebben op verblijf, werk en mobiliteit, onbe­
perkt gelden. 
In bepaalde situaties zal de immigratie van werknemers 
uit de geassocieerde landen vanaf de tweede fase van de 
tienjarige overgangsperiode worden vergemakkelijkt; in 
dit verband moet volgens het Comité in de desbetreffen­
de passage van de overeenkomsten wel worden gewezen 
op de beperkte speelruimte die de Gemeenschap op het 
gebied van het vrije verkeer van personen, ook op de 
middellange termijn, heeft. 
Gezien de arbeidsplaatsverliezen als gevolg van de her­
vormingen in de Oosteuropese buurlanden moet de 
steun van het Westen niet alleen financiële en technische 
steun omvatten: het is ook zaak, de kwalificatie van de 
werknemers consequent en duurzaam te bevorderen. 
Het Comité stemt in beginsel in met de afspraken 
inzake de vestigingsvrijheid. Een „drastisch" verlies van 
nationale marktaandelen door de oostelijke verdrags­
partners is echter weinig overtuigend als rechtvaar­
diging voor beschermingsmaatregelen ten behoeve van 
de eigen economie. 
Wat het dienstenverkeer betreft, is het Comité voorstan­
der van de geplande liberalisering. Het gaat er overigens 
van uit dat de Associatieraad consequent zal optreden 
tegen gevallen van sociale dumping. 
Met betrekking tot het vrije kapitaalverkeer betreurt 
het Comité dat de verdragsluitende partijen het nog 
niet eens zijn geworden over een tijdschema voor de 
liberalisering waaruit duidelijk kan worden opgemaakt 
wanneer de verschillende categorieën financiële transac­
ties volledig zullen worden geliberaliseerd. 
Op het gebied van de aanpassing van de wetsvoorschrif­
ten is het Comité van mening dat in de ontwerp-verdra-
gen prioriteiten zouden moeten worden vastgelegd: mi­
lieurecht, regels inzake mededinging en subsidies, be­
scherming op de werkplek, consumentenbescherming, 
e.d. Bovendien had het graag gezien dat in de desbetref­
fende passages van de overeenkomsten het tweefasen-
concept voor de overgangsperiode zou zijn opgenomen. 
Het Comité stelt tot zijn voldoening vast dat de ver­
dragspartners in het kader van de economische samen­
werking hebben verzekerd dat bij economische maatre­
gelen van begin af aan aandacht zal worden besteed 
aan milieuaspecten. Wel vraagt het zich af of het moge­
lijk zal zijn, in de jaren '90 op al deze gebieden van de 
economie (ca. 150) gezamenlijke activiteiten te ont­
plooien. Het Comité pleit derhalve voor een (gestroom­
lijnd) concept met realistische prioriteiten. Het denkt 
hierbij vooral aan gebieden als infrastructuur, kernener­
gie en scholing en opleiding. 
Op het stuk van de financiële samenwerking zouden 
volgens het Comité — samen met de verdragspartners 
— eveneens duidelijke prioriteiten moeten worden vast-
31. 12. 91 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 339/47 
gelegd. Op basis van deze prioriteiten zouden beslissin­
gen inzake het opstellen van een financieel bestek voor 
meerdere jaren kunnen worden vergemakkelijkt. Het 
Comité stelt bovendien voor, op EG-niveau een Task 
force in te stellen om alle financiële steunmaatregelen 
van de Gemeenschap (inclusief bilaterale steunmaat­
regelen), van andere landen van de Organisatie voor 
Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OESO) 
dan wel van internationale financiële instellingen, even­
als het gebruik van de middelen permanent in het oog 
te houden, deze in de Associatiecommissie op elkaar af 
te stemmen en het efficiënt gebruik van de middelen 
samen met de verdragspartners te onderzoeken. De 
Associatieraad zal regelmatig op de hoogte moeten 
worden gesteld van de resultaten van deze werkzaam­
heden. 
1. Inleiding 
1.1. Thans is in Midden- en Oost-Europa een buiten­
gewoon omvangrijk proces van ingrijpende politieke 
hervormingen en vernieuwing gaande dat erop is ge­
richt, in deze landen een democratisch en marktecono­
misch bestel tot stand te brengen. De buurlanden in het 
Oosten stellen alles in het werk om hun buitenlandse 
handel te liberaliseren en wensen terecht daadwerkelijk 
te worden geïntegreerd in de internationale arbeidsver­
deling. Volgens het Comité is het derhalve nu zaak deze 
historische kans te benutten, ten einde de betrekkingen 
met deze landen te versterken en te consolideren en het 
fundament te leggen voor een Europa, een Gemeen­
schappelijk Europees huis, waarin alle Europese landen 
worden opgenomen en niemand wordt buitengesloten. 
1.2. Het Economisch en Sociaal Comité heeft de 
diepgaande en complexe omwentelingen in Midden- en 
Oost-Europa in meerdere adviezen geanalyseerd. De 
bedoeling hiervan was 
— zich een beeld te vormen van de waarschijnlijke 
economische en sociale gevolgen van de politieke 
hervormingsprocessen in de Oosteuropese buurlan­
den, 
— de maatregelen te beoordelen die de Europese Ge­
meenschap heeft genomen om nood te lenigen en 
een nieuwe basis voor de betrekkingen met deze 
landen te creëren, en 
— voorstellen te doen voor meteen of ten minste op 
middellange termijn te hanteren economische en 
sociale strategieën ten opzichte van de Midden- en 
Oosteuropese landen (1). 
Medio vorig jaar werd bovendien een informatief 
rapport van de Afdeling voor externe betrekkingen, 
handels- en ontwikkelingsbeleid uitgebracht, waarin de 
huidige economische en sociale situatie in acht Midden-
en Oosteuropese landen wordt belicht (2). In november 
1990 keurde het Comité vervolgens een advies goed 
over de Mededeling van de Commissie inzake „De Gemeenschap en de Duitse eenmaking" (3). Ook in dit 
advies benadrukt het Comité zijn positieve houding ten 
aanzien van de hervormingsprocessen in Midden- en 
Oost-Europa. 
1.3. Ontwikkeling en versterking van democratische 
structuren evenals opening van grenzen zijn factoren 
van fundamenteel belang voor de intensivering van de 
samenwerking met de oostelijke buurlanden op politiek, 
economisch en sociaal vlak. Alleen door samenwerking 
wordt vertrouwen geschapen, alleen door samenwerr 
king kan vertrouwen worden versterkt en blijven 
groeien. In het kader van deze samenwerking zal veel 
meer bereikt kunnen worden dan tot nu toe haalbaar 
leek. 
1.4. Algemeen gezien is het volgens het Comité in de 
eerste plaats zaak de economische en sociale verschillen 
tussen West- en Oost-Europa te overwinnen. Na de 
oliecrisis van de jaren '70 en de schuldencrisis van de 
jaren '80 moet deze taak als de derde grote uitdaging 
van de tweede helft van deze eeuw worden bestempeld. 
Volgens het Comité kunnen door volharding en door 
alle partijen ervan te overtuigen dat zij in hetzelfde 
schuitje zitten oplossingen worden gevonden die kans 
op succes bieden. Duidelijk is evenwel dat meer tijd 
nodig is dan de jaren '90 alleen om deze uitdaging tot 
een goed einde te brengen. 
1.5. Het is volstrekt absurd dat mensen die zonder 
meer over dezelfde capaciteiten en dezelfde intelligentie 
beschikken en even hard werken, in het Westen wel­
stand en een hoge levensstandaard hebben geschapen, 
terwijl in het Oosten vaak gebrek en armoede heersen. 
Het meest sprekende voorbeeld in dit verband zijn de 
Bondsrepubliek Duitsland en de voormalige DDR. In 
beide landen hebben mensen met dezelfde geschiedenis, 
taal en tradities meer dan 40 jaar lang in verschillende 
politieke en economische systemen gewerkt. Dat de 
resultaten zozeer uiteenlopen, is duidelijk niet aan de 
mensen te wijten, maar aan het feit dat de systemen 
qua efficiency sterk van elkaar verschillen. 
1.6. Tegen de achtergrond van de toenemende inter­
dependenties in de wereldeconomie en de onderlinge 
afhankelijkheid en hoge mate van vervlechting op po­
litiek, economisch en sociaal gebied, is het des te belang­
rijker dat de noodzakelijke verandering van de systemen 
in Midden- en Oost-Europa en overschakeling op vrije, 
op sociale beginselen gebaseerde volkshuishoudingen, 
kracht wordt bijgezet. Wat nodig is, is een moedig 
hervormingsbeleid dat niet in kleine stappen verzandt. 
De weg van een socialistische planeconomie naar een 
sociale markteconomie is lang en moeizaam. Er kan 
niet van vandaag op morgen een eind worden gemaakt 
aan voorgeschreven produktiecijfers, werken volgens 
plan en het gebruik van geld louter als verrekeningseen-
heid — zoals in de handel binnen de Raad voor weder­
zijdse economische bijstand (RWEB) jarenlang het geval 
was. 
(!) PB nr. C 175 van 4. 7. 1988, PB nr. C 124 van 21. 5. 1990. 
(2) Doe. ESC 492/90. (3) PB nr. C 41 van 18. 2. 1991. 
Nr. C 339/48 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 31. 12. 91 
1.7. Bovendien mag de Europese Gemeenschap niet 
vergeten dat de sociale markteconomie weliswaar op 
vaste beginselen is gebaseerd, maar flexibel kan opere­
ren. Sociale markteconomie is een noodzakelijke, maar 
niet de enige voorwaarde voor pluralistische democra­
tie, eerbiediging van de mensenrechten en vrijheid van 
meningsuiting. Ook moet rekening worden gehouden 
met het feit dat — alhoewel er veel overeenkomsten 
bestaan — de economie van ieder land in andere om­
standigheden en uitgaande van andere tradities moet 
functioneren. De verscheidenheid in Europa is een reali­
teit — het resultaat van politieke beslissingen en ver­
schillende historische ontwikkelingen. Ieder volk in Eu­
ropa moet daarom zijn eigen weg kiezen en op de 
veranderingen een eigen antwoord vinden. 
2. Macro-economische perspectieven in Midden- en 
Oost-Europa 
2.1. Door de democratische en markteconomische 
hervormingen in Midden- en Oost-Europa is van het 
Oosteuropese economische bondgenootschap RWEB, 
slechts een leeg omhulsel overgebleven. Met de formele 
opheffing — waartoe werd besloten tijdens de 46e en 
laatste zitting van het bondgenootschap, eind juni jl. — 
werd een streep gezet onder een proces van afbrokkeling 
dat reeds in het midden van de jaren '80 was begonnen. 
Sindsdien nam het goederenverkeer binnen de RWEB 
steeds verder af. In 1990 werden twee fundamentele 
instellingen van de RWEB (multilaterale samenwerking 
en coördinatie van de economische plannen) afgeschaft. 
Door de Duitse hereniging verloor het bondgenoot­
schap één van zijn steunpilaren. Toen de RWEB-landen 
er in januari 1991 ten slotte toe overgingen, de handel 
binnen de RWEB niet meer in transferroebels (de va­
luta die als gezamenlijke verrekeningseenheid werd 
gebruikt), maar in dollars af te wikkelen, kwam dit in 
feite neer op opheffing van de RWEB. 
Het is nog niet duidelijk of er een nieuwe vorm van 
(nauwe) economische samenwerking tussen de Oosteu­
ropese landen zal komen. Er is een grote variëteit aan 
voorstellen. Sommige politici bepleiten het oprichten 
van een „Organisatie voor internationale economische 
samenwerking" die de RWEB zou opvolgen. Anderen 
gaan met hun voorstellen uit van de in 1950 in West-
Europa opgerichte Europese Betalingsunie (EBU) die 
destijds tussen de betrokken landen als clearing- en 
kredietmechanisme fungeerde. Realistisch lijkt evenwel 
de gedachte om ten behoeve van de samenwerking 
tussen de Europese RWEB-landen in eerste instantie 
alleen maar een overlegorgaan in het leven te roepen. 
De weg die de meest hervormingsgezinde landen — 
Hongarije, Polen en Tsjechoslowakije — begin februari 
1991 in de Hongaarse stad Visegrad hebben ingeslagen, 
is al uitgestippeld. Zij hebben besloten nauw samen 
te werken ten einde in macro-economisch opzicht het 
Westeuropese peil te kunnen halen en om na de ineen­
storting van de communistische orde stabiele demo­
cratische structuren te ontwikkelen. Hun gezamenlijk 
doel is „volledige integratie in de Europese orde op het 
gebied van politiek, economie, veiligheid en recht" — 
aldus de minister-president van Hongarije, József An-
tall. 2.2. De tegenstellingen tussen democratie en dic­
tatuur, sociale markteconomie en planeconomie, zijn 
zo groot dat zij ook niet op een „andere manier" 
te overbruggen zijn. Sommige landen in Oost-Europa 
hebben dit begrepen en zijn al gauw consequent met 
het onvermijdelijke hervormingsproces begonnen. In 
andere landen ontbreekt nog steeds een overtuigend 
concept. Zij proberen er met vallen en opstaan te ko­
men, hun policy mix bestaat uit plannings- en leidings­
instrumenten en halfslachtige hervormingsmaatregelen. 
Met een dergelijk beleid kunnen economische en sociale 
problemen niet worden opgelost. Integendeel, de onver­
mijdelijke structurele aanpassing van de volkshuishou­
dingen wordt alleen maar uitgesteld tot een tijdstip in 
de toekomst die vermoedelijk niet rooskleuriger zal zijn, 
en zodoende nog moeilijker door te voeren. 
De manco's van het economische stelsel in Oost-Eu­
ropa, nl.: achterstand op het gebied van technologie 
en produktiviteit, gebrek aan kapitaal, verspilling van 
grondstoffen, milieuvervuiling, knelpunten bij de voor­
ziening en ook tekortkomingen op het gebied van de 
mentaliteit (gebrek aan zelfstandigheid, creativiteit), 
zijn duidelijk zichtbaar en vrijwel onomstreden. De 
ervaringen in de voormalige DDR leren bovendien dat 
de overschakeling op de sociale markteconomie veel 
ingrijpender is dan nog maar enkele maanden geleden 
werd verwacht. Ondanks zeer aanzienlijke economische 
en financiële steun wordt de macro-economische situa­
tie in de nieuwe deelstaten nog steeds gekenmerkt door 
een daling van de produktiviteit en afkalving van de 
werkgelegenheid. Of het tij, zoals wordt gehoopt, reeds 
eind van het jaar zal keren, is nog helemaal niet zeker. 
Des te klemmender is de vraag, hoe lang andere hervor­
mingsgezinde landen er naar verwachting over zullen 
doen om van planeconomie over te schakelen op sociale 
markteconomie. De Conference Board gaat in een 
studie uit van 20 a 30 jaar, het Centre for Economie 
Policy Research vermoedt dat het hervormingsproces 
in Oost-Europa minimaal 10 jaar in beslag zal nemen, 
maar een schatting van 20 of 30 jaar is waarschijnlijk 
realistischer (*). 
Een studie van Prognos is daarentegen optimistischer. 
Hierin worden voor acht landen in Oost-Europa scena­
rio's voor de ontwikkeling beschreven en worden de 
afzonderlijke factoren die van invloed kunnen zijn, 
kwalitatief geanalyseerd en geëvalueerd (2). Uitgaande 
van de (voor de hand liggende) hypothese van een 
J-vormig verloop van de verdere macro-economische 
ontwikkeling, maakt het instituut een verschil tussen 
de inkrimpings-, de oriënterings- en de groeifase. Inten­
siteit en duur van de afzonderlijke fasen verschillen van 
land tot land. Gunstige voorwaarden om de moeilijke 
verandering van het systeem met succes te kunnen 
verwezenlijken, zijn — afgezien van de voormalige 
(*) „The Impact of Eastern Europe monitoring European Inte-
gration" in: Annual report 1990, Centre for Economie Policy 
Research, London, 1991. 
(2) Entwicklungspotentiale im Osten — Standorte und Markte, 
Prognos AC, Europaisches Zentrum für Angewandte Wirt-
schaftsforschung, Basel, 1991. 
31. 12. 91 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 339/49 
DDR — in Hongarije, Polen en Tsjechoslowakije aan­
wezig. Volgens dit instituut zou het herstelproces in 
deze landen al over twee a drie jaar herkenbare vormen 
kunnen aannemen en in de tweede helft van de jaren '90 
zelfs kunnen leiden tot significante macro-economische 
groeipercentages (meer dan 4%). 
Voor de Sovjetunie worden de mogelijkheden voor 
stabilisering van de economie door Prognos als „aan­
merkelijk ongunstiger" bestempeld. Het economische 
hervormingsproces is gecompliceerd en is er ook na 
de mislukte coup niet eenvoudiger op geworden. De 
opbouw van een „nieuw democratisch systeem" is nog 
in volle gang. De economische unie waarnaar de Sovjet­
republieken streven, is tot nu toe alleen maar in grove 
trekken herkenbaar. Het is vrijwel zeker dat — zoals 
in het compromis-programma „richtsnoeren voor de 
stabilisering van de volkshuishouding en de overgang 
naar de markteconomie" van oktober 1990 was vast­
gelegd — iedere soevereine republiek zelf haar eigen 
programma voor de overgang naar de markteconomie 
zal uitwerken en realiseren. Dit betekent dat de afzon­
derlijke republieken in verschillend tempo naar een 
markteconomie zullen toewerken (1). Hierbij kan niet 
worden uitgesloten dat de totstandbrenging van 
stabiele, op de markteconomie gebaseerde structuren in 
sommige republieken wordt bemoeilijkt door politieke 
problemen op andere gebieden (bijvoorbeeld nationali­
teitenconflicten en het verzet van doctrinaire krachten). 
Het is dan ook vrijwel onmogelijk, een enigszins be­
trouwbare schatting te geven van de tijd die de Sovjet­
unie nodig zal hebben om haar economie te stabiliseren 
en de marktbeginselen toe te passen. De opmerking van 
Michail Gorbatsjov hierover van februari 1991 is nog 
steeds juist: „Het is onmogelijk, met één sprong naar 
een markteconomie over te gaan, dat is een gok. De 
Sovjetmaatschappij moet immers hierop worden voor­
bereid. Daarom zal er een overgangsperiode komen, en 
die zal niet kort zijn." 
Dan zijn er nog de voormalige Europese RWEB-landen 
Bulgarije en Roemenië (2). Beide landen waren op in­
dustrieel gebied nauw geïntegreerd in de arbeidsverde­
ling binnen de RWEB. Qua techniek, en evenmin qua 
kwaliteit kunnen deze landen rechtstreeks overschake­
len op structuren met echte toekomstmogelijkheden. 
Prognos rekent voor deze twee landen op een meerdere 
jaren durende fase van teruggang waarin de nood toe­
neemt, en sluit ook politieke moeilijkheden niet uit. In 
macro-economisch opzicht zouden zich in de tweede 
helft van de jaren '90 stabiliseringstendenzen kunnen 
aftekenen, maar hogere economische groeipercentages 
kunnen volgens het instituut voorlopig niet worden 
verwacht. Vermoedelijk zal in deze landen een wedloop 
tegen de tijd op gang komen die alleen maar kan worden 
i1) J. Joudanow, „Die wirtschaftliche Umgestaltung in der 
Sowjetunion; Probleme und Wege zur Lösung" (Beitrage zur 
Wirtschafts- und Sozialpolitik, 190), Institut der deutscben 
Wirtschaft,Köln,1991. 
(2) Voor de drie Baltische landen met hun ongeveer 8 miljoen 
inwoners zijn er tot nu toe geen eigen macro-economische 
schattingen. In de studie van Prognos uit december 1990 
worden zij bij de 15 Sovjet-republieken vermeld. gewonnen wanneer op overtuigende wijze een nieuwe 
weg wordt ingeslagen om zo spoedig mogelijk — en 
op 'alle niveaus — de nodige steun voor een nieuwe 
economische en sociale orde tot stand te brengen. 
Politieke en economische imponderabilia, het feit dat 
methodologie en statistiek op tal van punten tekort­
komingen vertonen, alsook het gebrek aan inzicht in 
diepte en breedte van de op gang gebrachte hervor-
mingsmaatregelen maken echter iedere poging om het 
vermoedelijke tijdsbestek van het hervormingsproces in 
Oost-Europa af te bakenen, tot een in economisch 
opzicht riskante zaak. De onzekerheidsfactor ligt beslist 
veel hoger dan de foutenmarge bij de gebruikelijke 
macro-economische lange-termijnprojecties die — voor 
het merendeel — niet meer zijn dan een extrapolatie 
van (enkelvoudige) trends. Desalniettemin kan men, 
door de intensiteit en de duur van de hervormingspro­
cessen op de lange termijn te bekijken, tot bepaalde 
inzichten komen. Zo wordt althans het vermoeden be­
vestigd en ook empirisch onderbouwd dat de politieke 
en economische veranderingen in sommige Oosteurope-
se landen in geen geval tijdens de jaren '90 kunnen 
worden afgerond, maar dat dit proces veel langer, zelfs 
tot vrij ver in de volgende eeuw, kan duren. 
2.3. Het Comité heeft er herhaaldelijk zijn voldoe­
ning over uitgesproken dat de Europese Gemeenschap 
de hervormingsprocessen op velerlei manieren steunt 
en bevordert, nl. door het sluiten van handels- en sa­
menwerkingsovereenkomsten en door het multilaterale 
steunprogramma van „de Groep van 24", dat in op­
dracht van de Economische Top van Parijs sinds medio 
1989 door de Commissie wordt gecoördineerd. In dit 
verband suggereert het Comité, zo snel mogelijk een 
uitvoerige balans op te maken van alle EG-steunmaatre-
gelen voor de Oosteuropese landen, waarin ook de 
vele bilaterale steunmaatregelen zouden moeten worden 
meegenomen. Samen met de lid-staten van de Gemeen­
schap zou moeten worden overlegd hoe deze maatrege­
len op zinvolle wijze gebundeld en nog doelmatiger dan 
tot dusverre ingezet zouden kunnen worden. Hulp zou 
in toenemende mate ook de oostelijke buurlanden waar 
de politieke, economische en sociale hervormingspro­
cessen nog in de kinderschoenen staan, ten goede moe­
ten komen. Economische en technische steun van de 
EG zal uiteraard alleen maar worden verleend als de 
mensenrechten in acht worden genomen, de principes 
van de rechtsstaat worden eerbiedigd en de etnische 
minderheden worden beschermd, aldus de unanieme 
opvatting van het Comité. Er zijn evenwel tekenen die 
erop wijzen dat in sommige Midden- en Oosteuropese 
landen misbruik zou kunnen worden gemaakt van de 
politieke omwenteling om etnische minderheden op­
nieuw te benadelen. 
3. Van gemeenschappelijke verklaring tot Europese 
overeenkomst 
3.1. Na jarenlange inspanningen werd op 25 juni 
1988 de Gemeenschappelijke Verklaring (Verklaring 
van Luxemburg) tussen de Europese Gemeenschap en 
Nr. C 339/50 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 31. 12. 91 
de Raad voor Wederzijdse Economische Bijstand onder­
tekend. Alhoewel de verklaring in feite beperkt bleef 
tot procedurele vraagstukken, is het Comité van mening 
dat hiermee de eerste beslissende stap werd gezet in 
de richting van een — al veel te lang uitgebleven — 
normalisering van de betrekkingen tussen de EG en de 
afzonderlijke RWEB-landen. De door de Gemeenschap 
gevolgde politiek van de parallelle aanpak had eindelijk 
tot een doorbraak geleid: tussen EG en RWEB werden 
officiële betrekkingen aangeknoopt, terwijl tegelijker­
tijd ieder RWEB-land zelf kon beslissen of het diploma­
tieke betrekkingen en handelsgesprekken met de Eu­
ropese Gemeenschap wilde. Tevens was de door de 
RWEB telkens weer naar voren gebrachte eis dat er 
een overkoepelend EG/RWEB-orgaan moest komen, 
definitief van tafel. 
3.2. Het aanknopen van diplomatieke betrekkingen 
en het sluiten van handels- en samenwerkingsovereen­
komsten met vrijwel alle Midden- en Oosteuropese 
landen in een tijdsbestek van amper twee jaar (septem­
ber 1988/mei 1990) vormen een wezenlijke bijdrage 
tot het Europese toenaderingsproces. Centraal in de 
overeenkomsten staan liberalisering van de uitvoer naar 
de Europese Gemeenschap en de gefaseerde afschaffing 
van de kwantitatieve beperkingen (1995). Volgens het 
Comité kan door deze overeenkomsten de dialoog tus­
sen de landen worden versterkt; zij dragen ertoe bij, de 
politieke hervormingsprocessen in de oostelijke buur­
landen economisch te ruggesteunen. Ook de Europese 
Raad heeft eind juni 1990 te Dublin „uiting gegeven 
aan zijn diepe voldoening over de reeds geboekte en te 
verwachten vooruitgang met het overbruggen van de 
tegenstellingen in Europa en het herstellen van de een­
heid van het continent, waarvan de volkeren een ge­
meenschappelijk erfgoed en een gemeenschappelijke 
cultuur hebben". 
3.3. Het lijdt geen twijfel dat deze overeenkomsten 
van de eerste generatie de weg hebben bereid voor de 
volgende stap in dit geheel Europa omvattende integra­
tieproces, en dat zij de samenwerking met de Midden-
en Oosteuropese landen op een hoger plan hebben 
gebracht. De oosterburen hebben — aldus de Commis­
sie — erkend hoe veelbelovend de betrekkingen tussen 
de Europese Gemeenschap en de Europese Vrijhandels­
associatie (EVA) zich ontwikkelen, en verklaard dat 
ook zij nauwer willen worden betrokken bij dit proces 
dat tot steeds sterkere integratie van de economische 
ruimte van de EG en die van de EVA zal leiden. 
3.4. Als teken van solidariteit met de democratische 
ontwikkelingen in de Midden- en Oosteuropese landen, 
maar ook in het belang van de Europese Gemeenschap, 
heeft de Commissie een ontwerp voor associatie-over­
eenkomsten uitgewerkt dat eind april 1990 door de 
buitengewone Europese Raad is goedgekeurd. Deze 
nieuwe overeenkomsten met de oosterburen zijn er in 
de eerste plaats op gericht: 
— een klimaat van vertrouwen en stabiliteit te creëren 
dat bevorderlijk is voor politieke en economische 
hervormingen, — de fundamenten van een nieuwe Europese orde te 
verstevigen, 
— het handels- en investeringsklimaat duurzaam te 
verbeteren, 
— de overschakeling op een tegen de internationale 
concurrentie opgewassen economische structuur te 
bevorderen en de integratie in de internationale 
arbeidsverdeling te vergemakkelijken, 
— doorzichtigheid en samenhang van de financiële 
steunmaatregelen van de Gemeenschap te verbete­
ren en deze maatregelen flexibeler te maken, en 
— de wederzijdse informatie en culturele samenwer­
king te intensiveren. 
Deze associatiegedachte kan de nadrukkelijke goedkeu­
ring van het Comité wegdragen aangezien op basis 
daarvan gesloten overeenkomsten zich er principieel toe 
lenen, de verdere uitbouw van de betrekkingen tussen 
de Europese Gemeenschap en de oostelijke buurlanden 
op politiek, economisch en sociaal vlak te waarborgen 
en te bespoedigen. 
3.5. De overeenkomsten vormen tegelijkertijd een 
institutioneel kader voor een politieke dialoog, die ook 
als uitgangspunt kan dienen voor een gedachtenwisse-
ling over dringende bilaterale en multilaterale proble­
men. In een fase waarin in Europa nieuwe samenwer­
kingsvormen ontstaan en het de bedoeling is een „ge­
meenschappelijk Europees huis" op te bouwen, is een 
diepgaande, door vertrouwen gekenmerkte politieke 
dialoog tussen Oost en West volgens het Comité buiten­
gewoon belangrijk. Al in 1985 zei Michail Gorbatsjov, 
toen hij de metafoor van het Europese gemeenschappe­
lijke huis koos: „Wij leven in een gemeenschappelijk 
huis waarbij sommigen de ene ingang, en anderen de 
andere ingang gebruiken. Wij moeten samenwerken en 
ervoor zorgen dat de mensen in dit huis met elkaar 
praten." Deze verklaring benadrukt het streven van de 
Sovjetunie om zich — zoals op het 27e partijcongres 
van de Communistische Partij werd besloten — sterker 
op Europa te richten. Een positieve invloed had ook de 
perestroika, die zoals bekend prioritair tot doel heeft het 
bureaucratisch-dictatoriale systeem van de Sovjetunie 
door tal van hervormingen om te vormen tot een vitaler, 
opener, transparanter, flexibeler en effectiever systeem. 
3.6. Overeenkomsten van de tweede generatie, die, 
omdat de politieke dialoog hiervan een bestanddeel 
vormt, ook Europese Overeenkomsten (een juistere be­
naming) worden genoemd, kunnen in beginsel met alle 
Midden- en Oosteuropese landen voor onbepaalde tijd 
worden gesloten. Voor de Sovjetunie als wereldmacht 
met een wereldwijde verantwoordelijkheid of — na 
inwerkingtreding van het Unieverdrag — de „Bond van 
democratische staten", moet uiteraard een specifiek 
concept worden ontwikkeld waarin niet alleen de geo­
grafische en economische kenmerken van de republie­
ken tot hun recht komen, maar ook voldoende rekening 
óuEL^l Publikaneblad van de Europese Gemeenschappen ^r.CóBl^ót 
wordt gehouden met gezamenlijke belangen van EG en 
de economische unie waarnaar wordt gestreefd. 
^. P^et Comité is van mening dat het in de komende 
jarenmogelijk zou moetenzijn^een netwerkvan Eu 
ropeseC^vereenkomstenmetdeoosterburentot stand 
te brengen Bijzonder belangrijk isin dit verband dat 
met de Baltische landen Estland^ Letland en Litouwen 
zo spoedig mogelijk concrete onderhandelingen worden 
geopendover het sluiten vanEuropeseC^vereenkom 
stem 
Cezien de inhoud en het politieke belang van Europese 
COvereenkomstenbeschouwt de Commissie artikel ^^ 
van het EECVerdrag als adequate jundischegrondslag. 
Artikels biedt nl demogelijkheid ^een associatie 
B.,^ tot stand ^te brengend welke door wederzijdse 
rechten en verplichtingen^ gemeenschappelijk optreden 
enbijzondere procedures wordt gekenmerkte. Aange^ 
zien voor het begrip ^associatief evenwel geen aP 
gemeen geldigedefimtie bestaak heeftdeCommissie 
reeds voordat bilaterale associatieonderhandelingen 
van start gingen^ de inhoud van de Europese COvereen 
komsten concreter afgebakend bij deze ^preferentiële^ 
overeenkomsten worden de wederzijdse verplichtingen 
uitvoerig geregeld^waarbn het geassocieerde land som 
mige in de Cemeenschap geldende voorschriften en 
usances overneemt. 
Een noodzakelijke voorwaarde voor het sluiten van 
dergelijke overeenkomsten is dat het proces van politie 
ke^ maatschappelijke en economische vernieuwing in 
degeassocieerdelandensuccesvolverlooptendathet 
^o^ro^or^r^ op weg naar democratie en marktecoD 
nomie is bereikt. Pret Comité gaat ervan uit dat de 
Commissie de op gang gebrachte politieke en economi 
sche hervormingen ook in de toekomst zorgvuldig zal 
onderzoeken en de kansen op welslagen ervan objectief 
zal beoordelen l^as daarna zouden concrete associatief 
gesprekken moetenwordengeopend.Plet zou immers 
fataal zijn indien de consolidenng van de Gemeenschap 
zelf — interne markt^ Economische en AionetaireUnie^ 
politieke Unie — door onvoldoende voorbereide 
stappen op het gebied van de Europese integratie onno 
dig vertraagd zou worden of zelfs zou verwateren, 
^. ^Het gemeenschappelijke raamwerk voor de Eu 
ropese COvereenkomsten bevat de volgende hoofdek 
lementen 
— politieke dialoog^ 
— vrijverkeer van goederen, 
— vrij verkeer van personen^ diensten en kapitaals 
— aanpassing van de wetsvoorschriften^ 
— economische samenwerking^ 
— culturele samenwerking^ 
— financiële samenwerking^ 
— associatie commissies. De voordelen van het door de Commissie voorgestelde 
gemeenschappelijke raamwerk liggen voor de hand^ 
enerzijds biedt het een samenhangende basis voor alle 
Europese Overeenkomsten^ anderzijds is het flexibel 
genoeg om aan de kenmerken en specifieke behoeften 
van de geassocieerde landen tegemoet te komen. Alleen 
door een flexibele aanpak kan het verschil in dvnamis 
me tussen de economische hervormingsprocessen in de 
wildden en Oosteuropese landen worden opgevangen^ 
en kan het proces van aanpassing aan de Europese 
Gemeenschap kopmaat gesnedene verlopen.De ooster 
buren hebben er ^geheel in deze zin — reeds op 
aangedrongen dat wanneer hun landen — na tientallen 
jaren van onderdrukking — bij Europa worden betrok 
ken^voldoenderekening moet wordengehouden met 
de situatie in en de prioriteiten van ieder afzonderlijk 
land. Dit komt er in de praktijk op neer dat de hoofde 
lementenvan het gemeenschappelijk raamwerk welis 
waar in ledereEuropese Overeenkomst zijn opgeno 
men^ maar dat de concrete invulling ervan aanzienlijk 
kan variëren. 
^. DeEuropese Overeenkomsten metPsjechoslowa^ 
kije^ Polen en Hongarije 
^BL Tsjechoslowakije^ Polen en Hongarije hebben al 
vroeg laten weten dat zij streven naar associatie met de 
Europese Cemeenschap en dat zij op den duur ook 
volwaardig lid willen worden. De Commissie heeft 
reeds eind augustus l^voorgesteld^verkennendegeD 
sprekken met deze landen te openen omdat zij op het 
gebied van politieke democratisering de grootste voorD 
uitgang hadden bereikt. Alle drie staten hebben tegenD 
overdeGemeenschapinmiddelsverklaarddatdepo 
litieke hervormingen in hun land vrijwel geheel zijn 
afgerond. 
P^et Comité is er voorstander van associatieonderhanD 
delingen metdezelanden tebegmnen. ^det is het in 
beginsel ook eens met de inhoud van de ontwerpt 
verdragen waarover tot dusverre is onderhandelde maar 
zou graag zien dat zijn punten van kritiek en suggesties 
in aanmerking worden genomen. 
^. ^det Comité constateert met voldoening dat de 
verdragsluitende partijen in de preambule van de over^ 
eenkomsten verklarend nauwe en duurzame betrekkind 
genop wederzijdse basistot standte willen brengend 
aan de consolidatie van de politieke en economische 
vrijheden te willen meewerkend en een regelmatige diaD 
loogover bilaterale en multilaterale vraagstukken te 
willen voeren. Vooral het feit dat de betrokken partijen 
zich er gezamenlijk sterkvoor willen maken de over 
gang naar een nieuwe politieke en economische orde in 
de jonge democratieën in Aiidden en OostEuropa 
actief te stimulerend kan de goedkeuring van het Comité 
wegdragen, kernpunten van deze nieuwe orde zijn de 
rechtsstaat naleving vandemensenrechten^ scheppen 
vaneen meerpartijenstelsel^vrije en democratische r^ge^ 
Nr. C 339/52 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 31. 12. 91 
heime) verkiezingen, liberalisering van de volkshuishou­
ding overeenkomstig de beginselen van de marktecono­
mie, en sociale rechtvaardigheid. Positief is bovendien 
dat'de verdragsluitende partijen zich nadrukkelijk scha­
ren achter de uitkomsten van de Conferentie over Vei­
ligheid en Samenwerking in Europa (CVSE) van Helsin­
ki en de beginselen die in de slotaktes van latere CVSE-
conferenties zijn vastgelegd. Het Comté suggereert, deze 
tot dusverre zeer algemeen geformuleerde passages in 
de Europese Overeenkomsten uit te werken en aan 
te vullen, met name met verklaringen van de CVSE-
conferentie van Bonn inzake „Economische samenwer­
king in Europa". De simpele verwijzing naar de conclu­
sies van deze conferentie is te vaag en te vrijblijvend, 
en laat te veel interpretaties toe. 
4.3. Het Comité dringt er bij de verdragsluitende 
partijen op aan, in de preambule tevens te refereren aan 
de sociale dimensie van het Europese eenwordingspro­
ces en om hierin ook te wijzen op het in december 
1989 door de staatshoofden en regeringsleiders van de 
Europese Gemeenschap — zij het niet met algemene 
stemmen — goedgekeurde Gemeenschapshandvest van 
de sociale grondrechten van de werkenden. Dit Hand­
vest is — aldus Jacques Delors — „een essentiële pijler 
van de sociale dimensie van de Europese opbouw, in 
de geest van het Verdrag van Rome zoals dat door de 
Europese Akte is aangevuld" (!). Nauwere betrekkingen 
met de Oosteuropese buurlanden en steunmaatregelen 
van de Gemeenschap mogen niet alleen op economisch, 
technisch en financieel gebied tot stand worden ge­
bracht — ook de vele sociale facetten moeten hierbij 
aan bod komen. 
Gezien de maatschappelijke en culturele situatie in Eu­
ropa is een economische ruimte die niet ook een sociale 
ruimte is, ondenkbaar. Dit moeten vooral die politici 
in de oostelijke buurlanden beseffen die van mening zijn 
dat het mogelijk is een functionerende markteconomie 
zonder het bijvoeglijk naamwoord „sociaal" tot stand 
te brengen. Het Comité is ervan overtuigd dat de sociale 
markteconomie en de idee van de „Europese burger" 
twee centrale elementen voor de politieke en maat­
schappelijke vooruitgang, ook op weg naar een Europe­
se Unie, zijn. Zij moeten worden beschouwd als inte­
graal bestanddeel van het EG-beleid. Deze twee elemen­
ten zijn uiterst belangrijke factoren voor de aantrek­
kingskracht die de Europese Gemeenschap op jonge 
democratieën in Oost-Europa uitoefent. 
4.4. Ten einde het noodzakelijke onderlinge vertrou­
wen te bevorderen, schaart het Comité zich achter het 
verlangen van de betrokken landen om hun wens tot 
toetreding in de preambule van de Europese Overeen­
komsten op te nemen. Daarmee wordt tegelijkertijd 
benadrukt dat beide partijen serieus van plan zijn hun 
onderlinge betrekkingen te zijner tijd aanzienlijk te 
verdiepen. Het Comité kan zich daarentegen niet vinden 
in het voorstel van het Europese Parlement om in de 
preambule van de respectievelijke Europese Overeen-
(!) ISBN 92 — 826 — 0973 — 1 komsten ook een tijdsbestek voor de toetreding tot de 
EG op te nemen. Het verdere verloop van het proces 
van economische veranderingen in de Midden- en Oost-
europese landen kan momenteel nog niet voor ieder 
geval apart zo betrouwbaar worden ingeschat dat al 
concrete data voor toetredingsonderhandelingen kun­
nen worden genoemd. 
4.5. De Oosteuropese landen zouden voorts in de 
preambule moeten toezeggen dat zij het bestaande 
acquis communautaire onvoorwaardelijk zullen accep­
teren en dat zij in eigen land reeds gedurende de twee 
geplande vijfjarenfases zo veel mogelijk naar de stand 
van de integratie in de Gemeenschap zullen toewerken. 
Het is nog niet duidelijk hoe gedurende de looptijd van 
de Europese Overeenkomsten zal worden gereageerd 
op verdere vooruitgang op het gebied van de integratie 
binnen de Gemeenschap en de verdere ontwikkeling 
van de EG-rechtsorde. Overeenkomstig het geldende 
EG-recht kunnen geassocieerde landen geen aanspraak 
maken op een lidmaatschap van „mindere status", en 
kunnen zij gedurende de looptijd van de Europese Over­
eenkomsten evenmin echt deelnemen aan het EG-be-
sluitvormingsproces. „Het proces van meningsvorming 
in de Gemeenschap kan niet gesplitst worden zonder 
dat het moeizaam tot stand gebrachte evenwicht van 
de Gemeenschap hierdoor op de tocht komt te 
staan" (2). Aan de andere kant is op een aantal be­
leidssectoren meer dan ooit een aanpak op Europees 
niveau vereist. Vooral op het gebied van energie, ver­
voer en telecommunicatie moeten dringend transeu-
ropese netwerken worden opgebouwd. Tegen deze ach­
tergrond heeft EG-commissaris Andriessen onlangs 
voorgesteld, de kandidaat-lid-staten zo spoedig moge­
lijk een zetel en stemrecht te geven op die gebieden 
waarop zij zonder problemen rechten en plichten op 
zich zouden kunnen nemen. Het Comité schaart zich 
achter deze suggestie en dringt er bij de Commissie 
op aan, een uitweg uit dit dilemma te vinden en een 
compromis te presenteren dat met de vereisten van het 
communautair economisch beleid en tegelijkertijd met 
het EG-recht strookt. 
4.6. Het Comité heeft met voldoening geconstateerd 
dat de verdragsluitende partijen zich aan het beginsel 
van handelsvrijheid en met name aan de GATT-bepa­
lingen zullen houden. Het staat buiten kijf dat de GATT 
zorgvuldig zal nagaan of de Europese Overeenkomsten 
wel stroken met de GATT-voorschriften. Gezien de 
problemen die in de GATT/Uruguay-ronde sinds 1987 
duidelijk naar voren zijn gekomen — en waarover ten 
dele nog steeds een controversiële discussie gaande is 
— erkent het Comité dat de verdragspartners voor een 
moeilijke taak staan. Zonder op de details in te gaan, 
zijn er vooral twee gebieden die bijzondere aandacht 
verdienen: enerzijds de bepalingen over de materiële 
voorwaarden voor de totstandbrenging van vrijhandels­
zones, een onderwerp waarop nog zal moeten worden 
ingegaan, en anderzijds de verdere uitbreiding van re-
(2) P. Gilsdorf, „Assoziierungsabkommen der Europaischen 
Wirtschaftsgemeinschaft: Entwicklung und Perspektiven" 
(Vortrage, Reden und Berichte aus dem Europa-lnstitut, 
Nr. 220) Saarbrücken, 6 juli 1990. 
31. 12. 91 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 339/53 
gionale samenwerkingsverbanden. Dit betreft zeker niet 
alleen Europa, ook in andere delen van de wereld zijn 
regionale samenwerkingsverbanden van landen met 
soortgelijke dan wel dezelfde economische doelstellin­
gen ontstaan, b.v. in Zuid- en Midden-Amerika de 
Latijns-Amerikaanse Vrijhandelsassociatie (LAFTA), in 
Afrika de Westafrikaanse Economische Gemeenschap 
(CEAO) en in Azië de Associatie van Zuidoostaziatische 
Staten (ASEAN). Het lijkt erop dat de VS thans bezig 
zijn hun reeds op de tussentijdse conferentie van de 
GATT/Uruguay-ronde te Montreal aangekondigde 
plan te verwezenlijken om als tegenwicht tegen de tot­
standbrenging van een Europese Economische Ruimte 
(EER) een Noordamerikaanse Vrijhandelsassociatie 
(NAFTA) in het leven te roepen — „de grootste en 
rijkste vrijhandelszone ter wereld". Europa. In een fase waarin het economisch en maat­
schappelijk leven in Oost-Europa een diepgaande ver­
nieuwing ondergaat, zijn wederzijdse informatie een 
raadpleging van essentieel belang. Doordat de Associa­
tieraad regelmatig bijeenkomt, zijn de verantwoordelij­
ke politici gedwongen beslissingen en maatregelen die 
worden genomen, te motiveren en te rechtvaardigen. 
Ongewenste ontwikkelingen kunnen op een vroeg tijd­
stip worden aangekaart. Bovendien zal het feit dat de 
bij dergelijke bijeenkomsten vastgelegde termijnen in 
acht moeten worden genomen, ertoe bijdragen dat 
maatregelen worden genomen die anders op grond van 
tegenstrijdige (nationale) politieke belangen met vertra­
ging of helemaal niet zouden worden genomen — een 
probleem waarmee de jonge democratieën in Oost-
Europa waarschijnlijk vaker te maken zullen krijgen. 
Met andere woorden, wat bij de oprichting van de 
GATT nog als een uitzondering werd gezien, is intussen 
de norm geworden. Hierdoor verwatert het beginsel 
van de multilaterale organisatie van de wereldhandel 
steeds meer. De internationale arbeidsverdeling zal in 
toenemende mate door de grote economische blokken, 
nl. de VS/Europa/Japan, worden bepaald. Hieruit vloeit 
ook voor de Europese Gemeenschap een bijzondere 
verantwoordelijkheid voor de wereldeconomie voort. 
Artikel 110 van het EEG-Verdrag verplicht de Gemeen­
schap er nadrukkelijk toe, zich in het gemeenschappelijk 
belang sterk te maken voor een liberaler handelsbeleid. 
De Gemeenschap dient meer dan voorheen op te treden 
als pleitbezorger voor een vrije wereldhandel. Zij moet 
ertoe bijdragen dat in internationaal verband concur­
rentieverstorende subsidies worden teruggedrongen en 
dat echt een einde wordt gemaakt aan beruchte concur­
rentiebeperkende strategieën als laser beaming en in-
dustrial targeting. Dergelijke praktijken staan haaks op 
de breedsprakige verklaringen die in het kader van de 
GATT, de OESO of op verschillende „internationale 
economische topconferenties" steeds weer zijn bekrach­
tigd. De internationale arbeidsverdeling zal slechts dan 
voor alle betrokkenen de beste resultaten opleveren 
wanneer zij zonder beperkingen wordt geaccepteerd en 
de beginselen vrije markt en eerlijke concurrentie in de 
praktijk worden gebracht. 
Politieke dialoog 
4.7. De politieke dialoog in de Associatieraad is erop 
gericht, de integratie van de geassocieerde partners in 
de gemeenschap van democratische staten te vergemak­
kelijken, de toenadering van de oostelijke partners tot 
de Europese Gemeenschap te bespoedigen en de consen­
sus betreffende internationale vraagstukken te ver­
breden en te verdiepen. Verdere instrumenten en me­
chanismen dragen ertoe bij de politieke dialoog te 
schragen, onder meer doordat de diplomatieke kanalen 
ten volle worden benut en de geassocieerde partners 
worden betrokken bij de groep van landen die regelma­
tig over de Europese politieke samenwerking worden 
geïnformeerd. 
Het Comité beschouwt de politieke dialoog als koers-
bepalend element voor het integratieproces in geheel 4.8. De Parlementaire Associatiecommissie wordt 
door het Comité onvoorwaardelijk gesteund. Als forum 
voor samenwerking tussen vertegenwoordigers van het 
Europese Parlement en parlementariërs van de geas­
socieerde landen heeft deze commissie vooral tot doel, 
de uitwisseling van informatie en meningen te intensive­
ren. In de huidige fase van uitbouw van de Europese 
integratie en multilaterale samenwerking is deze com­
missie van niet te onderschatten belang voor de politieke 
dialoog, met name omdat de Associatiecommissie ook 
aanbevelingen tot de Associatieraad kan richten. 
4.9. Het Comité dringt er bij de verdragspartners 
op aan, de sociaal-economische groeperingen bij het 
institutionele kader van de Associatie-organen te be­
trekken. Ook de Commissie zou intussen moeten besef­
fen dat er beslist geen economische ruimte voor geheel 
Europa tot stand kan worden gebracht waarin voor de 
maatschappelijke groeperingen slechts een marginale 
rol is weggelegd. Zij vormen onmisbare structuur­
elementen van een pluralistische maatschappij en zijn 
een steunpilaar van de sociale en politieke cultuur in 
Europa. Het Comité stelt daarom voor, binnen het 
institutionele kader ook een Raadgevend Comité, sa­
mengesteld uit leden van het Economisch en Sociaal 
Comité en leden van soortgelijke groeperingen in de 
geassocieerde landen, in het leven te roepen. Dit comité 
zou door de Associatieraad geraadpleegd moeten wor­
den over economische en sociale vraagstukken die in 
de Europese Overeenkomsten zijn opgenomen en die 
van gemeenschappelijk belang zijn. Tegelijkertijd zou 
dit comité recht van initiatief moeten krijgen zodat 
de leden ervan ook op eigen initiatief advies kunnen 
uitbrengen over dringende vraagstukken i.v.m. de eco­
nomische en sociale ontwikkeling van de Europese inte­
gratie, en constructieve voorstellen kunnen uitwerken. 
Vrij verkeer van goederen 
4.10. In de Europese Overeenkomsten is steeds voor­
zien in een overgangsperiode van ten hoogste tien jaar, 
ingedeeld in twee grote fases van elk vijf jaar. Het 
Comité constateert tot zijn voldoening dat de Associa­
tieraad regelmatig zal nagaan of de overeenkomsten in 
Nr. C 339/54 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 31. 12. 91 
acht worden genomen en de voortgang op het stuk 
van de economische hervormingen in de geassocieerde 
landen — m.n. prijsvorming, subsidies, monetair beleid 
en buitenlandse handel — permanent in het oog zal 
houden. Het Comité betreurt evenwel dat in de loop 
van de onderhandelingen werd besloten het tweefasen-
concept niet toe te passen op de liberalisering van het 
goederenverkeer. Juist op het gebied van de buitenland­
se handel in industrieprodukten zou deze gefaseerde 
aanpak adequaat en van doorslaggevend belang zijn 
geweest, om aan het einde van de eerste fase te overleg­
gen hoe het tijdpad voor de verdere opening van de 
markten eruit zou kunnen zien. 
4.11. Het doel dat op het stuk van het handelsbeleid 
wordt nagestreefd, namelijk de totstandbrenging van 
een vrijhandelszone in een tijdsbestek van maximaal 
tien jaar, dient stapsgewijs en op asymmetrische wijze 
te worden verwezenlijkt. De Europese Gemeenschap 
wil t.b.v. de geassocieerde landen de weg naar vrijhan­
del sneller bewandelen en de douanerechten en andere 
beperkende handelsmaatregelen — met inachtneming 
van de gevoeligheid van de respectieve produkten — 
binnen een tijdsbestek van vijf jaar afschaffen. Voor 
textiel, EGKS- en landbouwprodukten gelden bijzon­
dere regelingen. Het Comité stemt zonder meer in met 
de asymmetrische aanpak van de Gemeenschap, maar 
het vraagt zich af of vijf jaar nodig zijn om de markten 
van de Gemeenschap volledig te openen voor industrie­
produkten uit de geassocieerde landen. Gezien het moei­
lijke overschakelingsproces in deze landen zou de Ge­
meenschap moeten overwegen, reeds bij de inwerking­
treding van de overeenkomsten op overtuigendere ma­
nier een begin te maken met de noodzakelijke opening 
van de markten. De Gemeenschap mag niet vergeten 
dat de hervormingsgezinde landen zijn aangewezen op 
hogere exportopbrengsten om de herstructurering van 
hun economie te kunnen bespoedigen, om op het stuk 
van innovatie en investeringen het nodige dynamisme 
te ontwikkelen en om hun concurrentievermogen te 
vergroten. 
Ook de Oosteuropese landen zijn van plan de handel 
van hun kant stapsgewijs te liberaliseren, maar zij zullen 
hiervoor (vermoedelijk) de gehele periode van tien jaar 
nodig hebben. Volgens het Comité is het feit dat de 
Gecombineerde Nomenclatuur zonder meer zal worden 
overgenomen, een goede zaak om het goederenverkeer 
tussen de verdragspartners met zo min mogelijk wrijvin­
gen te kunnen laten verlopen. Het zou wenselijk zijn, 
in de verdragen een tijdsbestek vast te leggen voor de 
overname van de Gecombineerde Nomenclatuur en om 
de noodzakelijke reorganisatie van de douane-autoritei­
ten en de autoriteiten voor de buitenlandse handel in 
de geassocieerde landen snel van start te laten gaan. 
De Associatieraad kan voor jonge industrieën c.q. be­
drijfstakken waar de structurele aanpassing bijzonder 
pijnlijk is en met aanzienlijke sociale problemen ge­
paard gaat, op basis van duidelijk omlijnde criteria 
beperkte sectoriële afwijkingen toestaan. Het Comité is 
het hiermee eens, maar vindt dat deze regeling beperkt 
zou moeten blijven tot de overgangsfase van tien jaar. 4.12. Voor de gevoelige sectoren — textiel-, EGKS-
en landbouwprodukten — zijn in aanvullende protocol­
len bijzondere regelingen getroffen, waarbij rekening 
wordt gehouden met de specifieke vereisten van de 
afzonderlijke sectoren. Het Comité herinnert in dit ver­
band opnieuw aan de GATT-bepalingen ter zake en 
aan de materiële voorwaarden voor de totstandbrenging 
van vrijhandelszones. Het gaat het Comité vooral om 
de bepaling dat in de bilaterale goederenhandel (tussen 
de verdragspartners) invoerrechten en andere beperken­
de handelsvoorschriften (in beide richtingen) voor 
„vrijwel de gehele handel" (zie artikel XXIV 8b GATT) 
moeten worden afgeschaft. In het licht van de GATT-
bepalingen kan op den duur geen enkele sector van de 
opening van de markten worden uitgezonderd. 
4.12.1. Na het aflopen van de Multivezelovereen-
komst (MVO) medio 1991 en de hiermee verbonden 
bilaterale overeenkomsten inzake vrijwillige beperking 
eind dit jaar, moet er in de Europese Overeenkomsten 
een nieuwe regeling komen voor de handel in textil 
die een verbeterde toegang tot de markten garandeert; 
hierin moet op adequate wijze rekening worden gehou­
den met de ontwikkeling van de goederenhandel met 
de geassocieerde landen (incl. de vroegere handel met 
de voormalige DDR). Er zal waarschijnlijk een „inte­
rimregeling" komen die van kracht blijft totdat in het 
kader van de GATT-onderhandelingen een besluit is 
genomen over de toekomst van de MVO (bijvoorbeeld 
een overgangsfase voor de beëindiging van de MVO) 
en over de integratie van de sector textiel en kleding in 
de GATT. Uit eerste gegevens over de aanvullende 
protocollen kan worden afgeleid dat de invoerrechten 
aan het einde van een zeven jaar durende overgangspe­
riode zullen zijn afgeschaft. Over verdere vermindering 
van kwantitatieve beperkingen zal worden onderhan­
deld zodra de uitkomst van de Uruguay-ronde voor de 
textielsector bekend is. Ook in dit geval zou volgens 
het Comité moeten worden nagedacht over de vraag of 
het voor beide partijen niet wenselijk zou zijn, de ope­
ning van de markten sneller dan tot nog toe gepland te 
laten plaatsvinden. De drie Oosteuropese landen zou­
den dan — zij het met (nog aanvaardbare) vertraging 
— hun markten voor textiel en kleding volledig moeten 
openstellen voor EG-produkten en nadrukkelijk moeten 
afzien van subsidiëring van overheidswege. 
Het tijdschema voor de liberalisering zou vooral op 
het stuk van het passieve veredelingsverkeer verbeterd 
kunnen worden door vrijstelling van douanerechten toe 
te kennen zodra de overeenkomsten van kracht worden. 
Wel zou gewaarborgd moeten worden dat tijdens de 
interimfase wordt vastgehouden aan de hoofdlijnen van 
de EG-verordening inzake de „Economische passieve 
veredeling voor bepaalde textielprodukten en kleding-
artikelen"*1). 
4.12.2. De liberaliseringsmaatregelen voor EGKS-
produkten worden in een tweede aanvullend protocol 
geregeld. 
0) PB nr. L 76 van 2. 3. 1982. 
31. 12. 91 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 339/55 
4.12.2.1. In de sector staal gaat het hierbij niet alleen 
om wederzijdse vermindering van douanerechten en 
heffingen van gelijke werking, maar ook om afschaffing 
van nationale invoercontingenten in de Gemeenschap 
en om de vraag wat er met de overeenkomsten inzake 
staalleveranties met de Oosteuropese verdragspartners, 
die eind dit jaar aflopen, moet gebeuren. De geassocieer­
de landen dringen aan op volledige liberalisering van 
hun staaluitvoer naar de Europese Gemeenschap. Het 
Comité is evenwel van oordeel dat overeenkomsten 
inzake vrijwillige uitvoerbeperking, nationale contin­
genten en invoerrechten tezamen een gecompliceerd 
netwerk vormen dat — ook met het oog op de subsidies 
in Oost-Europa — niet van vandaag op morgen kan 
worden afgebroken. De economische en sociale aanpas­
singsproblemen waarmee de Oosteuropese verdrags­
partners toch al te kampen zullen hebben, zouden nog 
aanzienlijk worden verscherpt indien de EG-staalindus-
trie n.a.v. een onmiddellijke afschaffing van alle invoer­
beperkingen gedwongen zou zijn op grote schaal op te 
treden tegen gedumpte en gesubsidieerde invoer uit 
Oost-Europa door klachten in te dienen bij de GATT. 
Het Comité acht het derhalve absoluut noodzakelijk 
dat de Commissie samen met de geassocieerde partners 
zo spoedig mogelijk een sluitend en qua timing duidelijk 
omlijnd algemeen plan voor de herstructurering van de 
Oosteuropese staalindustrie en de stapsgewijze libera­
lisering van de staalmarkten uitwerkt. Dit plan zou 
niet alleen tegemoet moeten komen aan de wensen en 
verlangens van de staalondernemingen in Oost en West, 
maar ook geschikt moeten zijn om — in overeenkom-
stemming met de GATT-bepalingen — in de overeen­
komsten betreffende een vrijhandelszone te worden op­
genomen. 
Bij de gefaseerde afschaffing van douanerechten en hef­
fingen — het tijdschema hiervoor is nog niet vast om­
lijnd — zou in aanmerking moeten worden genomen 
dat de douanerechten op EGKS-produkten aan de EG-
buitengrenzen momenteel internationaal op een naar 
verhouding laag niveau liggen. Volgens serieuze 
schattingen bedraagt het gewogen gemiddelde nog geen 
5%. Gezien het feit dat de douanetarieven van de 
geassocieerde landen voor het merendeel nog niet zijn 
geconsolideerd, adviseert het Comité, gedurende de tien 
jaar durende overgangsfase in eerste instantie in het 
kader van het algemene plan de noodzakelijke harmoni-
seringsmaatregelen te nemen en pas na verloop van 
tijd — bijvoorbeeld na vijf jaar — de invoerrechten 
overeenkomstig het wederkerigheidsbeginsel volledig af 
te schaffen. 
De Bondsrepubliek Duitsland, Italië en de Benelux han­
teren thans nog eigen nationale contingenten voor de 
invoer van bepaalde staalprodukten uit Midden- en 
Oost-Europa. Gecombineerd met de EG-overeenkom-
sten inzake staalleveranties leidt dit ertoe dat voor 
bijzondere gevoelige produkten buitengewoon lage quo­
ta's gelden in het raam van de in de genoemde overeen­
komsten vastgelegde maximale plafonds voor het gehele 
produktassortiment. Deze contingenten zullen verdwij­
nen als gevolg van de — politiek reeds besloten — 
uitbreiding van de voor het EEG-gebied reeds gesloten 
handels- en samenwerkingsovereenkomsten tot EGKS-produkten. Aangezien de associatieovereenkomsten 
naar verwachting later van kracht zullen worden dan 
de uitbreiding van de handels- en samenwerkingsover­
eenkomsten tot EGKS-produkten, heeft de opneming 
in het aanvullend protocol van de verplichting om natio­
nale contingenten af te schaffen, alleen nog maar bete­
kenis als plechtige verklaring. 
Buitengewoon moeilijk zijn beslissingen over de toe­
komst van de overeenkomsten inzake staalleveranties. 
De overeenkomsten gelden telkens voor één jaar en 
omvatten naast prijsregelingen kwantitatieve maximale 
plafonds voor de uitvoer van de respectieve derde lan­
den naar de lid-staten van de Gemeenschap. De Europe­
se Gemeenschap verplicht zich er van haar kant toe, 
tegen het land waarmee de overeenkomst is gesloten, 
geen antidumping- of antisubsidieprocedure in te 
stellen. De Commissie heeft er herhaaldelijk op gewezen 
dat de bestaande en mogelijke toekomstige afspraken 
inzake vrijwillige beperking met Polen, Hongarije en 
Tsjechoslowakije niet worden beïnvloed door de af­
spraken in de Europese Overeenkomsten. Het Comité is 
het hier niet mee eens: het beschouwt overeenkomsten 
inzake vrijwillige beperking tussen verdragspartners 
van een vrijhandelszone als zgn. „grijze-zonemaatre-
gelen" van de GATT, die zo snel mogelijk zouden 
moeten worden afgeschaft. Volgens het Comité rest 
alleen de mogelijkheid, na een adequate overgangspe­
riode — die nodig is voor de structurele aanpassing en 
de sanering van de staalindustrie in Oost-Europa — af 
te zien van afspraken inzake vrijwillige beperking met 
de drie oostelijke partners. De Oosteuropese verdrags­
partners zouden tegelijkertijd contractueel moeten ver­
zekeren dat zij na afloop van de overgangsperiode je­
gens de EG-lid-staten alle handelspraktijken zullen 
stopzetten die niet in overeenstemming zijn met de 
GATT, met name door de EGKS-bepalingen inzake 
steunverlening over te nemen. 
4.12.2.2. In de sector kolen verlopen de onderhan­
delingen over een liberalisering van de invoer uit de 
geassocieerde landen blijkbaar even stroef als in de 
staalsector. De invoer van steenkool is weliswaar in 
de meeste EG-lid-staten geliberaliseerd, maar in twee 
landen — de Bondsrepubliek Duitsland en Spanje — 
zijn voor de invoer vergunningen noodzakelijk en wor­
den contingenten gehanteerd; hiervan uitgezonderd is 
de invoer van steenkool in de voormalige DDR, waar­
voor geen douanerechten behoeven te worden betaald 
en geen vergunningen nodig zijn. Ook in Groot-
Brittannië worden de invoermogelijkheden beperkt 
doordat vaste leveringscontracten bestaan tussen de 
producenten van kolen en elektriciteitsondernemingen. 
De Oosteuropese verdragspartners dringen er vooral op 
aan dat de Duitse en Spaanse invoerbeperkingen evenals 
andere maatregelen van „soortgelijke strekking" wor­
den afgeschaft. Met deze maatregelen worden bijvoor­
beeld het Duitse Hüttenvertrag en het Jahrhundertver-
trag bedoeld. Het Hüttenvertrag, dat de staalindustrie 
ertoe verplicht rond 25 miljoen ton Duitse cokeskolen 
per jaar af te nemen, werd in 1985 verlengd tot het jaar 
2000. In het kader van het Jahrhundertvertrag — dat 
Nr. C 339/56 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 31. 12. 91 
tot eind 1995 loopt — hebben de elektriciteitsonder­
nemingen zich ertoe verplicht rond 40 miljoen ton Duit­
se ketelkool per jaar voor de opwekking van elektriciteit 
te gebruiken. 
Het is duidelijk dat ook hier een compromis moet 
worden gevonden. Dit compromis moet zijn afgestemd 
op de moeizame structurele aanpassing in de steen- en 
bruinkoolmijnbouw, en stroken met de looptijd van 
bestaande overeenkomsten en de materiële GATT-be­
palingen. Momenteel worden verschillende mogelijkhe­
den onderzocht; het Comité heeft begrip voor een twee-
fasenplan dat volledig in het tijdsbestek van de Europese 
Overeenkomsten kan worden ingepast en ook strookt 
met de GATT-voorschriften ter zake. Overeenkomstig 
dit plan zouden de invoerrechten tijdens de eerste vijf-
jarenfase van de Europese Overeenkomsten worden 
afgeschaft; de kwantitatieve beperkingen en maatrege­
len van soortgelijke strekking zouden dan gedurende de 
tweede vijfjarenfase met inachtneming van contractuele 
verplichtingen worden versoepeld en tegen het einde 
van de tienjarige overgangsperiode volledig worden op­
geheven. Dit compromis, waarin rekening wordt gehou­
den met aspecten van het industrie-, werkgelegenheids-
en sociale beleid, zal waarschijnlijk ook voor de Oosteu-
ropese verdragspartners aanvaardbaar zijn. Overigens 
valt te verwachten dat in de geassocieerde landen zelf 
in de loop van het economische saneringsproces een 
groeiende behoefte aan energie zal ontstaan. Bovendien 
zullen de betrekkingen tussen de voormalige RWEB-
landen op het gebied van energieleveranties nog verder 
afbrokkelen, zodat het nog maar de vraag is of de 
geassocieerde landen hun uitvoer van kolen naar de 
Gemeenschap binnen afzienbare tijd daadwerkelijk sub­
stantieel kunnen verhogen. 
4.12.3. Voor verwerkte landbouwprodukten die niet 
in Bijlage II bij het EEG-Verdrag worden genoemd, zijn 
in een derde aanvullend protocol bijzondere regelingen 
vastgelegd. Deze regelingen — waarover momenteel 
nog niet voldoende bekend is — omvatten bepalingen 
betreffende de vermindering van invoerrechten en hef­
fingen van gelijke werking, en vermoedelijk ook afspra­
ken over de afschaffing van kwantitatieve beperkingen. 
T.a.v. de handel in landbouwprodukten wordt eveneens 
verwacht dat op basis van wederkerigheid evenwichtige 
concessies worden gedaan. Wat de visserijsector betreft, 
is in de overeenkomst met Polen gepland, handel, 
vangstrechten en toekomstige samenwerking als één 
pakket te behandelen. Hierbij moeten de preferenties 
ook worden afgestemd op de visserijovereenkomst tus­
sen de EEG en Polen. 
Het Comité is zich ervan bewust dat landbouwproduk­
ten van doorslaggevend belang zijn voor de buitenland­
se handel van de drie Oosteuropese landen. Voor deze 
landen — met name Polen en Hongarije — is het 
absoluut noodzakelijk dat zij harde valuta kunnen ver­
dienen door ook produkten die onder de gemeenschap­
pelijke ordening van de landbouwmarkten vallen, naar 
de Gemeenschap te exporteren. Net als de Commissie 
is het Comité van mening dat de Gemeenschap en de 
drie geassocieerde landen elkaar op het gebied van produkten die onder de gemeenschappelijke ordening 
van de landbouwmarkten vallen, tegemoet moeten ko­
men. Bij concessies moet worden gelet op de gevoelig­
heid van de betrokken produkten, het gemeenschappe­
lijk landbouwbeleid en de uitkomst van de GATT-
Uruguay-ronde. De Commissie dient er hierbij op toe 
te zien dat de toch al ernstige problemen van het ge­
meenschappelijk landbouwbeleid niet nog verder wor­
den verscherpt. 
De ernstige moeilijkheden op de landbouwmarkt van 
de Gemeenschap, die al jaren te kampen heeft met 
structurele overschotten, mogen door invoer van bijzon­
der gevoelige produkten uit Oosteuropese landen niet 
worden verscherpt. Het gemeenschappelijke landbouw­
beleid bevindt zich thans in een fase van ingrijpende 
veranderingen; het zou niet verantwoord zijn als de 
verdere hervorming van het GLB op losse schroeven 
zou komen te staan. De Landbouwraad staat daarom 
voor een allesbehalve eenvoudige taak: hij moet in de 
Europese Overeenkomsten een politiek verantwoord 
compromis weten te verankeren waarin zowel de lange-
termijnperspectieven van het gemeenschappelijk land­
bouwbeleid als de GATT-bepalingen ter zake aan bod 
komen. Aangezien de Europese Overeenkomsten gezien 
moeten worden als een heroriëntering van de economi­
sche betrekkingen tussen Oost en West, is een dergelijk 
compromis van fundamenteel belang. Het zou niet 
raadzaam zijn, de problemen — zoals in het associatie­
verdrag met Cyprus — te willen oplossen door subsidië­
ring van de prijzen op nationaal niveau. Daarvoor zijn 
de drie verdragspartners te grote landbouwpro­
ducenten. 
Nadat het Amerikaanse Congres er met duidelijke meer­
derheid mee heeft ingestemd, het onderhandelingsman­
daat voor de GATT-Uruguay-ronde met twee jaar te 
verlengen, zijn de kansen dat ook bij de onderhandelin­
gen op landbouwgebied bevredigende resultaten kun­
nen worden bereikt, verbeterd. Van het oorspronkelijke 
doel om subsidies en maatregelen die de landbouw­
markt rechtstreeks of indirect beïnvloeden aan banden 
te leggen, zijn de GATT-onderhandelingen evenwel nog 
steeds ver verwijderd. Nu de GATT meer dan 40 jaar 
bestaat, hebben de traditionele landbouwexporteurs 
echter recht op betrouwbare regels voor de internatio­
nale handel die door alle landen zouden moeten worden 
nageleefd. Deze regels moeten voorkomen dat de inter­
nationale landbouwmarkten nog verder ineenstorten en 
zij moeten ieder land een faire toegang tot de markt 
garanderen. 
Het Comité adviseert voorts, landbouwoverschotten in 
de geassocieerde landen voor een groot deel naar de 
Oosteuropese buurlanden uit te voeren. In de Sovjetunie 
evenals in andere voormalige RWEB-landen zullen bin­
nen afzienbare tijd veel landbouwprodukten moeten 
worden ingevoerd. De Gemeenschap zou doelgericht 
financiële middelen ter beschikking moeten stellen zo­
dat tegen harde valuta rechtstreeks landbouwprodukten 
uit Polen, Hongarije en Tsjechoslowakije in deze landen 
kunnen worden ingevoerd. Dergelijk steun zou enkele 
jaren lang moeten worden verleend; hierdoor zou te-
ó5LL^i Publikatieblad van de europese Gemeenschappen l^rCM^^7 
gelijkertijd een positieve bijdrage lounnen worden geleD 
verd tot de economische ontwikkeling van COost^u^ 
ropa.r^et comité stelt ool^— net als in zijn advies over 
„L^e Gemeenschap en de Duitse eenmaloing^— voor, 
ter stabilisering van de landbouwproductie en terverbe^ 
teringvan het milieu op hetplatteland, met deoostelijl^e 
verdragspartners over een braakleggings en e^tensP 
veringsprogramma tegaanpraten dat — naargelang 
vandehnanciële mogelijkheden— eveneens door de 
Gemeenschap zou moeten worden bevorderd. 
^.LL Ten einde de totstandbrenging van een vrijhanD 
delszone te vergemakkelijken, omvattende^uropese 
Gvereenkomsteneen aantal tlankerende maatregelen. 
Plet gaat hierbijomstandstilla^spraken,consultaties 
in het geval van dumping, overeenkomsten inzake ont^ 
snappingsclausules, bepalingen betTeh^ende mededing 
ging, subsidies en openbareondernemingen, procedures 
voor geschillenbeslechting en doelmatige bescherming 
van de intellectuele eigendom. In een aanvullend proton 
col wordt toegelicht welke regels van herkomst van 
preferentiële aard zullen zijn^ in een ander protocol 
wordt verwezen naar de bijzondere overgangsvoorD 
schrirten die zijn opgenomen in de Akte inzake de 
toetreding van Spanje en Portugal tot de Gemeenschap. 
Plet CAomité stemt in met het pakket van maatregelen 
aangezien het er — vooral gedurende de tienjarige 
periode van aanpassing — wezenlijk toe zal bijdragen, 
wrijvingen ophet gebied van het goederenverkeer op 
een vroeg tijdstip te onderkennenen weg te werken. 
Positierisdat herhaaldelijk wordt verwegen naarde 
óGATTvoorschrirtenter^ake,waarbijhetGomitéer^ 
van uitgaat dat de overeenkomsten automatisch zullen 
worden aangepast wanneer bij de onderhandelingen 
vandelopendeGATTronde vooruitgang wordtbe^ 
reikt. 
^.1051. Belangrijk acht het comité de geplande con 
sultatieproceduresvoorallegevallenvandumping.net 
comité verwacht dat de C^ATT^codes^antidumpingB 
subsidies^ zullen wordenovergenomen. Tegelijkertijd 
gouden de geassocieerde partners op een adequate plek 
in de overeenkomsten ondubbelzinnig moeten toezeg 
gen dat zij ^ich onvoorwaardelijk aan de subsidievoor 
schriften van de Gemeenschap bullen houden. In de 
textiel en kledingsector van de Gemeenschap gaan 
steeds meer bezorgde stemmen op en wordt steeds 
heviger aangedrongen op prijsclausules ter bescherming 
tegen subsidies, ^og niet duidelijk is o^ de geassocieerde 
landen bij het vaststellen van de „normale waarde van 
de goederen^als landen donder markteconomieën de 
^in van de vroegere staatshandelslanden^ullen worden 
behandeld, ot^dat ^ij reeds bij inwerkingtreding van 
de Covereenkomsten inde groep van landen meteen 
functionerende markteconomie bullen worden inge 
deeld. Plet comité zou graag zien dat een en ander 
wordt opgehelderd. 
^.105^. Plet comité achtdebepalingeninzakeme 
dedingingen subsidiesovertuigend en stemt hiermee 
volledig in. Verboden ^ijn alle afspraken en op elkaar 
afgestemde gedragingen die mededinging verhinderen, 
belemmeren ot vervalsen. Plet is voorts verboden mis 
bruik te maken van een dominerende positie. Gok 
subsidies die de concurrentie dreigen te vervalsen doorD dat bepaalde ondernemingen o^deproduktie vanbef 
paalde goederen wordt bevorderd, zijn strijdig met de 
overeenkomsten. L^oeltretrende mededingingsregels ^ijn 
een ^o^^o ^^ ^^ ^o^ voor een functionerende 
markteconomie, mededinging is dehoeksteenvande 
gemeenschappelijke markt^ zonder mededinging kan 
niet gewaarborgd worden dat de voordelen van de 
interne markt daadwerkelijk tot uiting komen. COok het 
CAamitéis derhalve van meningdatdeGosteuropese 
verdragspartners hun nationale mededingingsrecht van 
het begin at aan zo nauw mogelijk moeten afstemmen 
op de mededingingsregels van de Europese gemeen 
schap. 
^.1^. Een belangrijke voorwaarde om onder de 
vrijhandelsregeling te vallen, is het concrete bewijs van 
de herkomst van een goed^het bewijs dat het goed een 
preferente status heette L^e dehnitie van het begrip 
„herkomst^is vastgelegd in een aanvullend protocol. 
Tijdens de associatie onderhandelingen hebben de 
Gosteuropese onderhandelingspartners aangedrongen 
op multilaterale cumulatie, en erop gestaan dat de status 
van een goed niet wordt beinvloed wanneer bij de 
produktie ervan onderdelenuit derden landen^d.w.z. 
uit het gebied van de drie Gosteuropese verdragspart 
ners en de EVAdanden^ worden gebruikt. Het comité 
steunt het streven van de Gosteuropese buurlanden 
naar cumulatieve regels vanherkomst,maar verdoekt 
deCAammissie te verduidelijkeno^de regels vanher 
komst van alle landen die aan de cumulatie deelnemen, 
volledig identiek moeten ^ijn.bevoordelen van multila^ 
terale cumulatie liggenvoor de hand^ hierdoor wordt 
niet alleen de medio tebruari 1^1 tussenlsjechoslowa 
kije, Polen en Hongarije overeengekomen nauwere sa 
menwerking versterkt, maar tegelijkertijd het proces 
van toenadering tussen de partners in GostPuropa en 
deEVAlanden— een noodzakelijke voorwaarde voor 
het Europese integratieproces — vergemakkelijkt. In 
dit verband herinnert het comité aan de Overeenkomst 
van Lomé tussen de gemeenschap en de staten in 
At^rika,hetC^aribischegebiedende^tilleGceaan^A^, 
evenals aan de overeenkomst met de ^iaghrebdanden, 
waarin de Europese gemeenschap ook hee^t ingestemd 
met cumulatieve regels van herkomst. 
^.1^. Tot de rundamentele vrijheden van het Europee 
se eenwordingsproces behoren naast het vrije verkeer 
van goederen vooral het vrije verkeer van werknemers, 
de vestigingsvrijheid en het vrije verkeer van diensten 
en kapitaal. Als sleutelelementen voor de totstandbren 
ging van een „echten interne markt zijn zij economisch 
van centraal belang en hebben bijeen grote svmbolische 
waarde, riet Gomité is verheugd over het ^eit dat deze 
beleidssectoren in de Europese Gvereenkomsten aan 
bod komen, maar het is het er niet mee eens dat somD 
mige passages — ten einde een compromis te kunnen 
bereiken — te abstract zijn geformuleerd. 
^.l^.L COp het gebied van het vrije verkeervanperso 
nen ^al prioritair aandacht worden besteed aan de 
Nr. C 339/58 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 31. 12. 91 
integratie van rechtmatig in de Gemeenschap werkende 
werknemers en hun legaal op het grondgebied van 
de lid-staten verblijvende familieleden. Gedurende de 
eerste vijfjarenfase van de Overeenkomsten dienen alle 
mogelijkheden te worden onderzocht en benut om de 
status van deze personen te verbeteren. Het Comité is 
het hier volledig mee eens, maar mist wel afspraken 
betreffende illegaal in de Gemeenschap verblijvende 
werknemers uit deze drie landen. Volgens betrouwbare 
gegevens gaat het hierbij intussen om honderdduizen­
den personen. 
Het Comité heeft zich reeds in diverse adviezen bezig­
gehouden met immigratie uit derde landen (*) en geëist 
dat legaal de Gemeenschap binnengekomen inwoners 
deel moeten kunnen uitmaken van het „Europa van de 
burgers". In dit verband moet worden gewaarborgd 
dat communautaire rechten en plichten die betrekking 
hebben op verblijf, werk en mobiliteit, ook voor deze 
groep van personen onbeperkt gelden. 
In zijn laatste advies over de rechtspositie van werkende 
migranten uit derde landen (2) buigt het Comité zich 
opnieuw over de „intracommunautaire" aspecten van 
een gemeenschappelijk immigratiebeleid, en dringt het 
er bij lid-staten en Commissie op aan, zo spoedig moge­
lijk de rechtsvoorschriften evenals de instrumenten en 
maatregelen voor de sociale integratie van immigranten 
in EG-verband te harmoniseren. Ook zouden (eindelijk) 
voorwaarden moeten worden vastgelegd waaronder im­
migranten uit derde landen net als EG-burgers zich vrij 
binnen de EG mogen bewegen. Alleen op deze manier 
kan volgens het Comité discriminatie worden tegen­
gegaan, het functioneren van de interne markt worden 
bevorderd, en het doel om een uniforme EG-arbeids-
markt tot stand te brengen, worden bereikt. Het twijfel­
achtige alternatief zouden nationale arbeidsmarkten 
met afwijkende sociale en wetsvoorschriften voor werk­
nemers uit derde landen zijn. 
De Associatieraad zal tijdens de tweede fase van de 
overgangsperiode onderzoeken, welke mogelijkheden 
er zijn om de immigratie van werknemers uit de geas­
socieerde landen te vergemakkelijken. Voorwaarde 
hiervoor is dat de Oosteuropese verdragspartners in 
economisch en sociaal opzicht vrijwel geheel zijn „ge­
lijkgetrokken" met de Gemeenschap. Ook zal worden 
gekeken naar de (toekomstige) werkgelegenheidssitua­
tie in de Gemeenschap. Het Comité betreurt dat in de 
desbetreffende passages van de overeenkomsten niet 
wordt gewezen op de beperkte speelruimte die de Ge­
meenschap ook op de middellange termijn op het gebied 
van het vrije verkeer van personen heeft. Hierdoor 
worden verwachtingen gewekt die waarschijnlijk over 
luttele jaren (ook politiek gezien) tot diepe teleurstellin­
gen zullen leiden: aan de ene kant worden de immigra-
tiemogelijkheden voor werkzoekenden uit derde landen 
(ook nu al) beperkt door in bestaande overeenkomsten 
(Turkije) vastgelegde concessies, aan de andere kant 
ziet het er niet naar uit dat op de EG-arbeidsmarkt 
(J) PB nr. C 343 van 24. 12. 1984, PB nr. C 188 van 29. 7. 1985. 
(2) PB nr. C 159 van 17. 6. 1991. binnen afzienbare tijd een noemenswaardige behoefte 
aan extra arbeidskrachten uit andere landen zal ont­
staan. Volgens de laatste prognoses zal het werkloos­
heidspercentage in de EG voorlopig niet verder dalen. 
Deze situatie wordt nog verscherpt door de golf van 
ontslagen in het gebied van de voormalige DDR, die 
nog niet in de gegevens van de Commissie zijn verwerkt. 
Aangezien dit proces nog geenszins is beëindigd, is een 
verdere teruggang van de werkgelegenheid in de nieuwe 
Duitse deelstaten meer dan waarschijnlijk. Deze opvat­
ting wordt bevestigd in een verslag dat het adviesbureau 
McKinsey voor de Duitse Bondsregering heeft opge­
steld. In de nieuwe deelstaten moet er vast op worden 
gerekend dat het aantal werkenden van 9,25 (eind 1989) 
zal teruglopen tot 5 miljoen, aldus McKinsey. Het ad­
viesbureau benadrukt dat de overschakeling van econo­
misch wanbeheer op een functionerende marktecono­
mie een veel ingrijpender en pijnlijker proces is dan 
iedere tot dusverre bekende structuurverandering bin­
nen een economisch systeem. 
Tegen de achtergrond van een empirische evaluatie 
van de ontwikkeling van de werkgelegenheid in de 
Gemeenschap en met het oog op arbeidsplaatsverliezen 
als gevolg van de hervormingen in de Oosteuropese 
buurlanden, moet de steun van het Westen — in de zin 
van een breedspectrumtherapie — zeer breed worden 
opgezet en moeten de afzonderlijke elementen ervan 
zinvol op elkaar worden afgestemd. Niet alleen finan­
ciële en technische steun is vereist: het is vooral zaak 
de kwalificatie van de werknemers consequent en duur­
zaam te bevorderen. Kwalificatie van werknemers moet 
worden gezien als investering in de toekomst; hierbij 
moet op een breed front rekening worden gehouden 
met de gewijzigde en hogere eisen die door de technische 
ontwikkeling worden gesteld. Het Comité stemt in dit 
verband ook in met de specifieke voorstellen die het 
sociaal-economisch sub-comité van het Raadgevend 
Comité van de EVA half mei dit jaar heeft voorge­
legd (3). Deze voorstellen hebben betrekking op: 
— transfer van know-how, zodat in het Oosten soort­
gelijke betrekkingen tussen werknemers en werk­
gevers kunnen ontstaan als in het Westen en de 
beginselen van de arbeidsbetrekkingen ingang kun­
nen vinden, 
— organisatie van opleidingsprogramma's ten bate van 
managers en vakbondsleden in Oost-Europa, 
— onderzoek naar mogelijkheden om werknemers uit 
Oosteuropese landen tijdelijk in het Westen te laten 
werken (bijvoorbeeld in het kader van opleidings­
overeenkomsten) , 
— bilaterale overeenkomsten met een duur van 12 a 
18 maanden om werknemers extra vakkennis te 
laten opdoen (4), 
(3) EVA/CSC/ES 1/91 van 13. 5. 1991. 
(4) Dergelijke overeenkomsten bestaan sinds december 1989 tus­
sen de Bondsrepubliek Duitsland en Hongarije en sinds juni 
1990 ook met Polen. 
31. 12. 91 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 339/59 
— overeenkomsten inzake arbeids- of servicecontrac­
ten met Oosteuropese ondernemingen (*), 
— intensivering van de samenwerking tussen de natio­
nale instanties voor de arbeidsmarkt. 
Tegelijkertijd wijst het Comité op initiatieven van de 
afzonderlijke bedrijfstakken, waarbij mogelijkheden 
zijn aangekaart waarvan tot nu toe weinig gebruik 
is gemaakt. Het beste voorbeeld hiervoor is de EG-
staalindustrie, die een reeks suggesties heeft gedaan om 
de noodzakelijke overdracht van kennis van West naar 
Oost te intensiveren: zo zouden Oosteuropese vaklie­
den kunnen worden betrokken bij nationale en EG-
organisaties voor de uitwisseling van ervaringen op 
industrieel gebied. Voorts zouden Oosteuropese part­
ners kunnen meewerken in de technische comités, maar 
ook in de comités voor verkeer, energie, milieu, enz. 
Westerse staalbedrijven zouden niet alleen managers, 
maar ook personeel van ondernemingen uit de geas­
socieerde landen kunnen scholen; zij zouden bovendien 
deskundigen kunnen sturen die bij de herstructurering 
van verouderde bedrijven zouden kunnen adviseren. 
Het Comité adviseert de talrijke voorstellen zorgvuldig 
te onderzoeken en — voor zover dit op korte termijn 
mogelijk is — in een bijlage bij de Europese Overeen­
komsten op te nemen. Tegelijkertijd zou de Commissie 
zich ten behoeve van andere bedrijfstakken sterk moe­
ten maken voor activiteiten die even breed zijn opgezet 
als de initiatieven van de staalindustrie. 
4.14.2. Wat de vestigingsvrijheid betreft, willen de 
lid-staten van de Gemeenschap ondernemingen en bur­
gers van de geassocieerde landen al bij de inwerkingtre­
ding van de Europese Overeenkomsten dezelfde rechts­
positie bieden als de eigen ondernemingen en burgers. 
De Oosteuropese verdragspartners zullen deze stap in 
de loop van de tien jaar durende overgangsperiode ook 
zetten. Wanneer in afzonderlijke sectoren problemen 
optreden bij de structurele aanpassing of zich andere 
ernstige moeilijkheden (ook van sociale aard) voordoen, 
kunnen de geassocieerde landen uitzonderingsmaatre­
gelen treffen. Deze maatregelen moeten tijdelijk van 
opzet zijn (ten hoogste drie jaar) en uiterlijk twee jaar 
na afloop van de overgangsperiode worden beëindigd. 
Beschermingsmaatregelen mogen ook worden genomen 
wanneer ondernemingen of bedrijfstakken in de Oost­
europese landen een belangrijk aandeel op hun natio­
nale markt verliezen. 
Het Comité stemt in beginsel in met deze afspraken. 
Vestigingsvrijheid zal de overgang naar de marktecono­
mie bevorderen en ertoe bijdragen, in de geassocieerde 
landen een moderne en concurrerende economie te 
scheppen. Het Comité heeft begrip voor in de tijd 
beperkte beschermingsmaatregelen in bepaalde buiten­
gewone situaties. Dat een „drastisch" verlies van natio­
nale marktaandelen door de Oosteuropese verdrags­
partners evenwel bescherming van de eigen economie 
(') Momenteel zijn 35 000 werknemers uit Oosteuropese landen 
in het kader van dergelijke bijzondere contracten in de Bonds­
republiek Duitsland werkzaam. zou rechtvaardigen, is weinig overtuigend. Het Comité 
adviseert, nog eens zorgvuldig over deze passage na 
te denken en deze te verduidelijken — met name de 
„relevante" marktvariabelen zouden ondubbelzinnig 
gedefinieerd moeten worden. 
4.14.3. Wat het grensoverschrijdende verkeer van 
diensten betreft, is het Comité voorstander van de ge­
plande (stapsgewijze en wederzijdse) liberalisering. In 
het licht van het internationaal groeiende belang van 
de dienstenmarkten kunnen liberaliseringsmaatregelen 
op dit gebied niet hoog genoeg worden aangeslagen. 
De Associatieraad zal de afzonderlijke liberaliserings-
stappen onderzoeken en adequate maatregelen nemen 
om het proces van liberalisering te bespoedigen. Voor 
grensoverschrijdende vervoersdiensten gelden bijzon­
dere bepalingen: alle administratieve, technische en an­
dere belemmeringen waardoor de vrije dienstverlening 
in het internationale zeevervoer wordt verhinderd of 
belemmerd, zullen worden afgeschaft. Afspraken be­
treffende het luchtvervoer en vervoer over land zullen 
worden afgestemd op het vervoersbeleid van de Ge­
meenschap waarbij tegelijkertijd zal worden toegezien 
op een gecoördineerde ontwikkeling van het vervoer. 
De geassocieerde landen zullen hun wetsvoorschriften 
tijdens de overgangsfase aanpassen aan de EG-bepalin-
gen ter zake, althans voor zover hierdoor de wederzijdse 
toegang tot de vervoersmarkten wordt vergemakkelijkt 
en het vervoer van personen en goederen wordt bevor­
derd. 
Het Comité is bijzonder verheugd over het feit dat 
de verdragspartners zich in de GATT/Uruguay-ronde, 
waarin ernaar wordt gestreefd een multilateraal kader 
van beginsels en regels voor de handel in diensten tot 
stand te brengen, gezamenlijk voor een bevredigend 
resultaat van de onderhandelingen willen inzetten, en 
dat zij de desbetreffende afspraken te zijner tijd in de 
Europese Overeenkomsten willen inpassen. 
Het Comité gaat er overigens van uit dat de Associatie­
raad de sociaal-economische gevolgen van de liberalise­
ringsmaatregelen voor de grensregio's van de Gemeen­
schap zorgvuldig in het oog zal houden en dat hij 
consequent zal optreden tegen gevallen van sociale 
dumping. Het zou fataal zijn indien het toch al moeilijke 
saneringsproces in de voormalige DDR (vooral in de 
randgebieden) door dumpingpraktijken extra zou wor­
den bemoeilijkt en vertraagd. 
4.14.4. De met vestigingsplaats en specialisatie sa­
menhangende voordelen kunnen in een geliberaliseerd 
goederen- en dienstenverkeer slechts dan ten volle wor­
den benut wanneer op internationaal vlak ook het vrije 
verkeer van kapitaal is gewaarborgd. Vrij verkeer van 
kapitaal schept een gunstige voorwaarde voor samen­
werking op het gebied van het monetair beleid en 
ruggesteunt het op stabiliteit gerichte beleid in de geas­
socieerde landen. Het Comité stemt in met alle afspra­
ken waardoor het vrije verkeer van kapitaal tussen de 
Gemeenschap en de geassocieerde partners in Oost-
Europa wordt uitgebreid. Positief is vooral dat de ver­
dragsluitende partijen zich ertoe verplicht hebben, een 
Nr. C 339/60 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 31. 12. 91 
vrij betalingsverkeer in de goederenhandel (blijkbaar 
nog niet voor de handel in diensten) te waarborgen 
zodra de overeenkomsten van kracht worden. Ook 
kapitaalverkeer van investeerders uit de Gemeenschap 
zal geliberaliseerd worden. Tijdens de eerste vijfjaren-
fase van de Europese Overeenkomsten zal worden over­
gegaan tot een stapsgewijze invoering van de EG-bepa-
lingen inzake het vrije verkeer van kapitaal. Gedurende 
de tweede fase zal de Associatieraad nagaan, hoe de 
volledige overname van de desbetreffende EG-voor-
schriften kan worden verwezenlijkt. Het Comité be­
treurt dat de verdragsluitende partijen het nog niet eens 
zijn geworden over een tijdschema voor de liberalisering 
waaruit duidelijk kan worden opgemaakt wanneer de 
verschillende categorieën financiële transacties volledig 
zullen worden geliberaliseerd. 
Aanpassing van de wetsvoorschriften 
4.15. Een belangrijke voorwaarde voor de economi­
sche en sociale integratie van de geassocieerde landen 
in de Europese Gemeenschap is de aanpassing van de 
wetsvoorschriften van deze landen aan het EG-recht. 
De ondernemingen in de Gemeenschap — maar ook in 
de oostelijke buurlanden — krijgen immers bij grens­
overschrijdende samenwerking met drie rechtssystemen 
te maken: het eigen nationale recht, het EG-recht — 
dat ook voor de partners in Oost-Europa steeds belang­
rijker wordt —, en het recht van het land waarvoor de 
export dan wel de investeringen bestemd zijn. Dezelfde 
feiten worden vaak verschillend beoordeeld en op tegen­
strijdige wijze geregeld. Hiervan worden vooral kleine 
en middelgrote ondernemingen, die vaak niet in staat 
zijn gespecialiseerde juridische medewerkers in dienst 
te nemen, de dupe. Met andere woorden, hoe sneller 
het lukt de rechtsregels van de geassocieerde landen aan 
te passen aan het EG-recht, des te beter kunnen de 
ondernemingen in Oost en West samenwerken en des 
te meer kansen zijn er om het grensoverschrijdende 
verkeer van goederen, diensten en kapitaal te intensi­
veren. 
Nu is de aanpassing van de wetsvoorschriften een 
enorm zware taak; het gaat hier om een groot aantal 
voorschriften die slechts geleidelijk kunnen worden 
aangepast: douanerecht, vennootschapsrecht, financië­
le verslaglegging en belastingheffing op vennootschap­
pen, bescherming van de werknemer op de werkplek, 
financiële diensten, mededingingsregels, consumenten­
en milieubescherming, indirecte belastingen, technische 
voorschriften en normen, vervoer, bescherming van het 
fabrieksgeheim en het auteursrecht. De geassocieerde 
landen hebben de eerste stappen gezet om de noodzake­
lijke aanpassing van hun recht op gang te brengen. Het 
Comité is evenwel van mening dat in de ontwerp­
verdragen prioriteiten zouden moeten worden vast­
gelegd. Met het oog op het milieu en de mededinging 
zou volgens het Comité bijvoorbeeld prioritair het mi­
lieurecht evenals het recht inzake mededinging en subsi­
dies van de Gemeenschap moeten worden overgeno­
men. Ook de veiligheidsvoorschriften van de Europese 
Gemeenschap voor Atoomenergie (Euratom) zouden zo spoedig mogelijk moeten worden ingevoerd. Voorts 
moeten dringend maatregelen worden genomen op het 
gebied van de bescherming van de werknemer op de 
werkplek en ten aanzien van bepaalde richtlijnen inzake 
bescherming van de consument (bijvoorbeeld produkt-
aansprakelijkheid). 
Het Comité betreurt dat voor deze aanpassingsmaatre­
gelen geen tijdschema is vastgelegd. Het had graag 
gezien dat — net als op andere beleidsgebieden — het 
tweefasenconcept voor de overgangsperiode ook zou 
zijn opgenomen in de passages van de overeenkomsten 
die betrekking hebben op de aanpassing van de wets­
voorschriften. Gezien het feit dat in de preambule van 
de Europese Overeenkomsten nadrukkelijk zal worden 
vastgelegd dat de geassocieerde partners te zijner tijd 
lid van de Europese Gemeenschap wensen te worden, 
zou het in de eerste plaats in het belang van de Oosteu-
ropese landen zelf liggen, het EG-recht in grote lijnen 
doelgericht over te nemen. De Gemeenschap heeft in 
de overeenkomsten laten vastleggen dat zij hierbij tech­
nische steun zal verlenen, hetgeen deze taak aanzienlijk 
zal vergemakkelijken. 
Economische samenwerking 
4.16. De Europese Gemeenschap en de geassocieerde 
landen zijn voornemens de samenwerking op econo­
misch gebied te verdiepen en willen hierbij veel verder 
gaan dan het in de handels- en samenwerkingsovereen­
komsten afgebakende kader. Het is de bedoeling dat 
de gezamelijke activiteiten de economische en sociale 
veranderingen en de ontwikkeling in de Oosteuropese 
buurlanden steunen en hun integratie in de internatio­
nale arbeidsverdeling vergemakkelijken. Naast in­
dustriële samenwerking en bevordering en bescherming 
van investeringen zal vooral aandacht worden besteed 
aan industrienormen, wetenschappelijke en technische 
samenwerking, scholing en opleiding, landbouw en voe­
dingsmiddelen, energie, milieu, vervoer, telecommu­
nicatie, financiële diensten, regionale ontwikkeling, so­
ciale samenwerking, toerisme, kleine en middelgrote 
bedrijven, douane, statistiek, economische wetenschap 
en verdovende middelen. Alle gebieden van de samen­
werking zijn nog eens ingedeeld in (in totaal ongeveer 
150) actieterreinen waarop concreet activiteiten op 
touw zullen worden gezet. 
De verdragspartners hebben nadrukkelijk verzekerd dat 
milieuaspecten bij economische maatregelen van begin 
af aan een rol zullen spelen, hetgeen het Comité tot 
voldoening stemt. Milieubeleid is volgens het Comité 
een beleid dat op Europees niveau moet worden gevoerd 
en volledig in de andere beleidsvormen moet worden 
geïntegreerd. Het milieubeleid mag niet gebaseerd wor­
den op het kleinste gemene veelvoud, maar moet erop 
gericht zijn aan economische en ecologische vereisten 
te voldoen. Hiertoe behoort ook dat beide partijen 
besluiten gezamenlijk toezicht te houden op de uitvoe­
ring van genomen besluiten. 
De grote variëteit van de genoemde gebieden waarop 
activiteiten zullen worden ontplooid, is aantrekkelijk 
31. 12. 91 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 339/61 
en kan in beginsel de goedkeuring van het Comité 
wegdragen. Wel vraagt het zich af of het mogelijk zal 
zijn — zelfs indien met ondernemingen in de Gemeen­
schap wordt samengewerkt — in de jaren '90 op al deze 
gebieden gezamenlijke activiteiten te ontplooien. Noch 
de personeelsbezetting van de EG-organen, noch de 
financiële middelen lijken voldoende om al deze gebie­
den tijdens de overgangsfase van de Europese Overeen­
komsten op enigszins bevredigende manier te bestrijken. 
Evenmin mag buiten beschouwing worden gelaten dat 
het thans nog maar om drie landen gaat, maar dat 
volgens de Commissie nog in dit decennium verdere 
Oosteuropese landen zullen volgen. Het Comité had 
het zinvoller geacht indien voorlopig alleen maar een 
eerste (gestroomlijnd) concept— waarin op realistische 
manier rekening wordt gehouden met beperkende rand­
voorwaarden — zou zijn ontwikkeld en hierin duidelij­
ke (in de tijd gespreide) zwaartepunten, zouden zijn 
vastgelegd. Deze zwaartepunten zouden aangeven op 
welke gebieden de verdragspartners zich prioritair wil­
len concentreren. Het Comité doelt in dit verband niet 
zozeer op de rol van de EG-organen of ondernemingen 
en maatschappelijke groeperingen uit de Gemeenschap 
op het vlak van de advisering; het gaat er het Comité 
veeleer om dat prioriteiten worden vastgelegd op gebie­
den met een grensoverschrijdende dimensie waarmee 
veel geld is gemoeid, waarvoor de Gemeenschap en de 
Oosteuropese landen of ook ondernemingen uit de EG 
de nodige impulsen moeten geven. Het Comité denkt 
hier vooral aan gebieden als infrastructuur, kernenergie 
of scholing en opleiding. 
Het Comité is van oordeel dat de totstandbrenging 
en uitbreiding van een aan de behoeften aangepaste 
openbare infrastructuur de belangrijkste voorwaarde is 
om de problemen i.v.m. de structurele aanpassing in 
Oost-Europa succesvol te kunnen oplossen. Investerin­
gen op dit gebied moeten worden afgestemd op de 
steeds hogere kwalitatieve eisen en moeten erop gericht 
zijn, een concurrerende markteconomie tot stand te 
brengen. Dit betekent dat investeringen in de infrastruc­
tuur van de Oosteuropese landen nu al in een Europese 
dimensie moeten worden gezien en beoordeeld. De weg 
naar een gezamenlijke infrastructuurplanning voor ge­
heel Europa is zodoende uitgestippeld en neemt steeds 
vastere vorm aan. Tegen deze achtergrond heeft het 
Comité zijn nadrukkelijke goedkeuring gehecht aan het 
voorstel van de Commissie om transeuropese netwerken 
— vooral op de gebieden vervoer, telecommunicatie, 
energie en opleiding — tot stand te brengen (*). In zijn 
advies ter zake pleit het Comité voor een algemeen, 
geïntegreerd en „multimodaal" concept dat het moge­
lijk maakt de te bestrijken gebieden af te bakenen, de 
investeringsrisico's te beperken, de doelmatigheid van 
communautaire, nationale en regionale maatregelen te 
verhogen en rekening te houden met vereisten op de 
lange termijn (2). 
Een tweede zwaartepunt van de economische samen­
werking is volgens het Comité de verhoging van de 
(') Op weg naar transeuropese netwerken — voor een commu­
nautair actieprogramma, doe. COM(90) 585 def. 
(2) Doe. ESC 805/91 rev. veiligheid van kerncentrales in Midden- en Oost-Eu­
ropa. De uit de ramp van Tsjernobyl voortvloeiende 
uitdaging om in Oost en West vergelijkbare strenge 
veligheidsnormen voor kerncentrales in te voeren, is 
tot nog toe niet opgenomen. Door de overeenkomsten 
inzake verbeterde uitwisseling van informatie en weder­
zijdse hulp bij ongevallen, kon in het kader van de 
Internationale Organisatie voor Atoomenergie (IAEA) 
weliswaar enige vooruitgang worden geboekt, maar er 
zijn nog steeds geen internationaal bindende afspraken 
over minimum-veiligheidsnormen. 
Het Comité dringt er bij de Gemeenschap op aan, 
naast de hulpprogramma's van de IAEA en de World 
Association of Nuclear Operators (WANO) snel en op 
onconventionele wijze hulp te verlenen bij de technische 
verbetering van kerncentrales in de Midden- en Oosteu­
ropese landen. Het Comité beschouwt het recentelijk 
genomen besluit van de Commissie om hiervoor in het 
kader van het Phare-programma financiële middelen 
ter beschikking te stellen als een eerste stap in de goede 
richting. De voormalige RWEB-landen hebben reeds in 
1989 besloten een programma ter verbetering van ou­
dere drukwater-reactoren van de VVER-440-MWEL-
serie (kokend water gemodereerde reactoren) uit te 
voeren, maar dit programma werd slechts voor een zeer 
klein deel verwezenlijkt. Dit lag niet alleen aan een 
gebrek aan financiële middelen, maar ook aan het feit 
dat aan de betrokken kerncentrales, wegens het ont­
breken van reservecapaciteiten dringend behoefte be­
stond. In Hongarije ligt het aandeel van kernenergie in 
de elektriciteitsvoorziening bij bijna 50%, in Tsjechos-
lowakije bij rond 25%. Tegen deze achtergrond kan 
het door de Commissie voorgelegde ontwerp voor een 
Europees Energiehandvest, waarvoor het initiatief is 
genomen door de Nederlandse premier Lubbers, niet 
hoog genoeg worden aangeslagen (3). Het Comité heeft 
dit Handvest als een initiatief van buitengewone politie­
ke betekenis beoordeeld (4); de Commissie ziet in het 
Energiehandvest voor de Midden- en Oosteuropese lan­
den de steun „die zij nodig hebben voor hun economisch 
herstel en energievoorziening, en wel onder voorwaar­
den die een schoner milieu, een beter evenwicht tussen 
de verschillende energiebronnen en een efficiënter ener­
giegebruik mogelijk maken". 
Het derde prioritaire zwaartepunt voor gezamenlijke 
activiteiten van de verdragspartners zou op het gebied 
van scholing en opleiding moeten liggen; kwalificatie 
van de werknemers speelt in het hervormingsproces, 
bij de heroriëntering van de economie, immers een 
doorslaggevende rol. De werknemers in de geassocieer­
de landen krijgen op school weliswaar een solide basis­
opleiding en beschikken over het algemeen ook over 
heel behoorlijke beroepskwalificaties, maar het profiel 
van kwalificaties in een (voormalige) socialistische 
volkshuishouding wijkt uitermate sterk af van de ver­
eisten van een op concurrentie gerichte markteconomie 
— de ervaringen in de nieuwe Duitse deelstaten tonen 
dit maar al te duidelijk aan. Het ontbreekt vooral 
(3) Mededeling van de Commissie inzake een Europees Energie­
handvest, doe. COM(91) 36 def. 
(4) PB nr. C 269 van 14. 10. 1991. 
Nr. C 339/62 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 31. 12. 91 
aan — grondige — kennis en ervaring omtrent het 
functioneren van de marteconomie; dit geldt ook voor 
de omgang met moderne produktie-, informatie- en 
communicatietechnieken. Deficieten bestaan evenwel 
ook op gebieden die buiten de beroepssfeer liggen: 
zelfstandigheid, eigen initiatief en creativiteit waren in 
een centraal geleide economie niet gevraagd. De mensen 
moeten nog leren op eigen verantwoording en onafhan­
kelijk te handelen in een markteconomische context die 
constant aan veranderingen onderhevig is. 
Her- en bijscholing is op alle niveaus dringend noodza­
kelijk. De voorstellen die reeds in de Europese Overeen­
komsten zijn opgenomen, zijn positief te noemen, maar 
niet voldoende. Vereist is een omvattend kwalificatie­
offensief. Het Comité dringt er daarom ook bij de lid­
staten op aan, initiatieven te nemen om de Oosteuropese 
partners te helpen hun achterstand op het gebied van 
kwalificatie in te lopen. Ook voor de ondernemingen 
in de Gemeenschap is in dit verband een taak weg­
gelegd; zij zouden in samenwerking met hun organi­
saties (op nationaal/Europees niveau) specifieke micro-
economische kennis en technische know-how op geëi­
gende manier moeten doorgeven aan ondernemingen 
en werknemers in dezelfde bedrijfstakken in de geas­
socieerde landen. Het voorbeeld van de EG-staalindus-
trie — waarnaar het Comité eerder heeft verwezen — 
zou ook in andere bedrijfstakken in Europa school 
moeten maken. 
Financiële samenwerking 
4.17. Het staat buiten kijf dat de structurele aanpas­
sing in de oostelijke buurlanden en de totstandbrenging 
van een internationaal concurrerende economie niet 
zonder effectieve steun van het Westen kunnen worden 
verwezenlijkt. Sinds het begin van het proces van econo­
mische overschakeling zijn alle landen in Midden- en 
Oost-Europa in toenemende mate aangewezen op finan­
ciële steun in harde valuta. De buitenlandse schuld van 
de drie oostelijke verdragspartners is gestegen van 57 
miljard US-dollar in 1986 naar 77 miljard US-dollar 
in het afgelopen jaar. De schuldendienst/exportquote 
bedroeg naar schatting van de OESO in 1990 voor Polen 
ruim 70 %, voor Hongarije 65 % en voor Tsjechoslowa-
kije 25%. Inmiddels hebben verschillende erkende in­
stellingen getracht, aan de hand van modelberekeningen 
te schatten hoeveel financiële middelen de Oosteuropese 
landen op middellange termijn voor de herstructurering 
van de economie nodig zullen hebben. De uitkomsten 
van deze schattingen lopen sterk uiteen: al naar gelang 
van de gehanteerde methode wordt alleen al voor de zes 
landen Hongarije, Polen, Tsjechoslowakije, Roemenië, 
Bulgarije en Joegoslavië uitgegaan van bedragen die 
variëren van jaarlijks 14 miljard tot meer dan 420 
miljard US-dollar. 
Uit de ontwerp-verdragen blijkt dat het Phare-program-
ma in het raam van de financiële samenwerking tot 
eind 1992 zal worden voortgezet. Daarna zullen — over 
meerdere jaren gespreid — in het kader van de operatie Phare dan wel een nieuw financieringsinstrument steun 
van de Gemeenschap en leningen van de Europese In­
vesteringsbank (EIB) worden verstrekt. Op verzoek van 
de geassocieerde landen zal de Gemeenschap bovendien 
onderzoeken hoe door middel van de financiële samen­
werking de valuta's gemakkelijker converteerbaar kun­
nen worden gemaakt en de convertibiliteit kan worden 
gewaarborgd. 
Het Comité stemt in met de aanpak van de Gemeen­
schap en deelt de opvatting dat communautaire hulp 
alleen op basis van een meerder jarenplan zinvol is. Het 
tijdsbestek zou — althans in de beginfase — drie tot 
vijf jaar niet mogen overschrijden en zonder problemen 
moeten kunnen worden ingepast in de eerste fase van de 
overgangsperiode die in de Europese Overeenkomsten is 
vastgelegd. Om hoeveel middelen het in totaal zal gaan, 
is (officieel) nog niet duidelijk, maar het Comité gaat 
ervan uit dat dit in grote lijnen zal afhangen van de 
beschikbare financiële reserves van de Gemeenschap en 
de verdere ontwikkeling hiervan. Bij leningen van de 
EIB is het vermogen van de geassocieerde landen om 
schulden op tijd af te lossen, niet minder belangrijk. 
Hoeveel middelen uiteindelijk door de Gemeenschap 
worden uitgetrokken, zou dan moeten worden besloten 
met inachtneming van de „absorptiecapaciteit" van het 
Oosten en de nieuwe overeenkomst inzake de begro­
tingsdiscipline, die de huidige interinstitutionele over­
eenkomst zal vervangen. 
Uit de richtlijnen van de Raad van december 1990 voor 
de onderhandelingen over de associatie-overeenkom­
sten wordt duidelijk dat van de ervaringen die tot 
dusverre in het kader van het Phare-programma zijn 
opgedaan, gebruik zal worden gemaakt om de prioritai­
re behoeften en de „absorptiecapaciteit" van de part-
nerlanden te bepalen. Het Comité kan zich hierin niet 
zonder meer vinden; het dringt er veeleer nogmaals 
nadrukkelijk op aan dat in het kader van de talrijke 
gebieden waarop economische samenwerking plaats­
vindt samen met de verdragspartners duidelijke prio­
riteiten worden vastgelegd. Op basis van deze prioritei­
ten kunnen beslissingen inzake het opstellen van een 
financieel meerjarenbestek worden vergemakkelijkt en 
zouden de uitgaven in overeenstemming met de geplan­
de doelstellingen optimaal over de jaren kunnen worden 
gespreid. 
Het Comité stemt er nadrukkelijk mee in, de EG-steun 
(incl. de bilaterale steun) te coördineren met financiële 
steun die door andere OESO-landen dan wel internatio­
nale financiële instellingen [Internationaal Monetair 
Fonds, Wereldbank en Europese Bank voor Wederop­
bouw en Ontwikkeling (EBWO)] aan de Oosteuropese 
partners wordt verleend. Het Comité stelt bovendien 
voor, op EG-niveau een Task force in te stellen om de 
financiële steunmaatregelen in hun geheel, evenals het 
gebruik van de middelen permanent in het oog te hou­
den, deze in de Associatiecommissie op elkaar af te 
31. 12. 91 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 339/63 
stemmen en het efficiënt gebruik van de middelen samen tieraad zal regelmatig op de hoogte moeten worden 
met de verdragspartners te onderzoeken. De Associa- gesteld van de resultaten van de werkzaamheden. 
Gedaan te Brussel, 26 september 1991. 
De Voorzitter 
van het Economisch en Sociaal Comité 
Francois STAEDELIN 
BIJLAGE 
Meest recente ontwikkelingen in de betrekkingen tussen de EG en Midden- en Oost-Europa 
Juni 1988: Een delegatie van de RWEB-landen ondertekent in Luxemburg de gezamenlijke verklaring met de 
EG waarin staat dat de beide organisaties elkaar erkennen. 
September 1988: Tussen de EG en Hongarije wordt een samenwerkingsovereenkomst ondertekend. 
December 1988: Met Tsjechoslowakije wordt een handelsovereenkomst gesloten. 
Juli 1989: De G7-Top in Parijs belast de EG met de coördinatie van de Westerse hulp aan Polen en Hongarije. 
De zgn. Groep van vierentwintig wordt in het leven geroepen. 
September 1989: De EG ondertekent een handels- en samenwerkingsovereenkomst met Polen. 
November 1989: de EG-regeringsleiders overleggen in Parijs op een buitengewone top over steunmaatregelen 
voor Oost-Europa. Aan de vooravond van de Top worden de EG-ministers van buitenlandse zaken het eens 
over een gemeenschappelijke strategie om de uitvoer van geavanceerde technologie naar Oost-Europa te 
vergemakkelijken. 
December 1989: De EG-Top in Straatsburg bereikt overeenstemming over de oprichting van de EBWO als 
kredietinstrument voor Oost-Europa. De EBWO wordt op 25 mei 1990 in Parijs door tweeënveertig landen 
opgericht. De bank wordt in Londen gevestigd en begint haar werkzaamheden op 15 april 1991. 
December 1989: De Groep van vierentwintig komt in Brussel bijeen om haar steunprogramma voor Polen 
en Hongarije vast te stellen. De Groep verklaart ook andere Oosteuropese landen te willen steunen zodra 
deze een begin hebben gemaakt met de noodzakelijke politieke en economische hervormingen. 
December 1989: De EG en de Sovjetunie ondertekenen een overeenkomst inzake samenwerking op het gebied 
van handel en economie. 
April 1990: Een buitengewone Top van de EG wordt het eens over maatregelen voor de integratie van de 
DDR in de Gemeenschap. Hoge vertegenwoordigers van de Gemeenschap besluiten bovendien, afzonderlijke 
Oosteuropese landen een nieuw soort associatie-overeenkomst aan te bieden. 
Mei 1990: De DDR en Bulgarije ondertekenen een handelsovereenkomst met de Gemeenschap. De overeen­
komst van 1988 met Tsjechoslowakije, die slechts een beperkte draagwijdte had, wordt geactualiseerd. 
Mei 1990: De Groep van vierentwintig besluit het Phare-programma tot andere Midden-en Oosteuropese 
landen uit te breiden. 
Juli 1990: De DDR gaat een monetaire, economische en sociale unie met de Bondsrepubliek Duitsland aan. 
Daardoor wordt de DDR de facto al lid van de douane-unie van de EG. 
Oktober 1990: Het Staatsverdrag tussen de DDR en de Bondsrepubliek wordt van kracht. Hierdoor worden 
de beide delen van Duitsland in de Bondsrepubliek verenigd en gaat het grondgebied van de voormalige DDR 
deel uitmaken van de Europese Gemeenschap. 
Oktober 1990: Roemenië en de EG sluiten een handels- en samenwerkingsovereenkomst. 
Nr. C 339/64 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 31. 12. 91 
November 1990: Het Europese Parlement hecht zijn goedkeuring aan een pakket maatregelen voor de 
integratie van de vijf nieuwe Duitse deelstaten in de EG. 
December 1990: Ook de Raad stemt in met dit pakket van overgangsmaatregelen voor de integratie van de 
voormalige DDR in de Gemeenschap. 
December 1990: De Europese Raad van Rome besluit de Sovjetunie voedingshulp ter waarde van 750 miljoen 
ecu te verlenen. De hulpmaatregelen voor de Midden- en Oosteuropese landen zullen geïntensiveerd worden. 
December 1990: De Raad van de EG verleent de Commissie het mandaat om onderhandelingen over 
associatie-overeenkomsten met Polen, Hongarije en Tsjechoslowakije te beginnen. De onderhandelingen gaan 
in februari 1991 van start. 
Januari 1991: De Commissie deelt mee dat nu ook Roemenië in het genot zal komen van het steunprogramma 
van 24 industrielanden voor hervormingsgezinde landen in Oost-Europa. 
Maart 1991: De Commissie legt een communautair bestek voor de nieuwe Duitse deelstaten vast. De EG zal 
deze gebieden in de jaren 1991 tot en met 1993 steun ter waarde van in totaal 6 miljard DM door de EG ter 
beschikking stellen. 
Juni 1991: De RWEB wordt opgeheven. 
Augustus 1991: Mislukte coup in de Sovjetunie die leidt tot een versnelde ontwikkeling van de SU in de 
richting van een bond van democratische Staten. 
Advies over de economische situatie in en van de Gemeenschap medio '91 
(91/C 339/13) 
Het Economisch en Sociaal Comité heeft op 26 februari 1991 besloten, overeenkomstig de 
bepalingen van artikel 20 (vierde alinea) van het Reglement van Orde een advies uit te 
brengen over „De economische situatie in en van de Gemeenschap medio 1991." 
De Afdeling voor economische, financiële en monetaire vraagstukken, die met de voorberei­
ding van de werkzaamheden was belast, heeft haar advies op 10 september 1991 goedgekeurd. 
Rapporteur was de heer B.N.J. Pompen. 
Het Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn 289e zitting (vergadering van 
26 september 1991) het volgende advies uitgebracht, dat met meerderheid van stemmen 
(6 stemmen tegen, bij 15 onthoudingen) is goedgekeurd. 
1. Inleiding 
1.1. Algemene trends 
In deze paragraaf wordt door middel van enkele indi- ?e P^Jecties voor de jaren 1991 en 1992 zijn opgesteld 
catoren een beeld gegeven van de economische ontwik- door de Europese Commissie. Deze zijn aangevuld met 
keling over een zestal jaren: 1989-1994 (zie tabel 1) <*). Projecties voor 1993/1994 van het Nederlands Centraal 
Planbureau om de basis voor de beschouwing over het 
(l) De economische gegevens van de EG en Duitsland hebben beleid te verbreden. Uiteraard zijn deze projecties met 
geen betrekking op de voormalige DDR vanwege belangrijke grote onzekerheden omgeven. Op enkele van deze onze-
statistische problemen. kerheden wordt in paragraaf 1.4 ingegaan.