I. INLEIDING

Dit is het vijftiende voortgangsverslag over de totstandbrenging van een echte en doeltreffende Veiligheidsunie. Het bestrijkt de ontwikkelingen met betrekking tot twee belangrijke pijlers: de bestrijding van terrorisme en georganiseerde criminaliteit en de ondersteunende structuren, en de verbetering van onze weerbaarheid en veerkracht tegenover die dreigingen.

Naar aanleiding van de aanslag met zenuwgas in Salisbury verklaarde de Europese Raad in maart 2018 dat de EU haar weerbaarheid ten aanzien van chemische, biologische, radiologische en nucleaire risico's ("CBRN-risico's") moet vergroten, onder meer via nauwere samenwerking tussen de Europese Unie en haar lidstaten, alsmede met de NAVO. De Europese Raad heeft de Commissie en de hoge vertegenwoordiger verzocht zich verder over dit vraagstuk te buigen en tegen de Europese Raad van juni 2018 verslag over de vorderingen uit te brengen. Dit voortgangsverslag is daar deels een antwoord op, samen met een gezamenlijke mededeling over het verhogen van de weerbaarheid en het versterken van de capaciteit om hybride dreigingen aan te pakken, en een gezamenlijk verslag over de uitvoering van het gezamenlijk kader voor de bestrijding van hybride dreigingen in de periode juli 2017 - juni 2018. In het voortgangsverslag wordt een balans opgemaakt en worden de volgende stappen in de uitvoering van het actieplan van oktober 2017 ter verbetering van de paraatheid bij chemische, biologische, radiologische en nucleaire risico's gepresenteerd. Het actieplan, dat deel uitmaakt van de maatregelen in de Veiligheidsunie voor een betere bescherming en weerbaarheid tegen terrorisme, stoelt op een preventieve aanpak die uitgaat van de redenering dat de dreiging die uitgaat van chemische, biologische, radiologische en nucleaire stoffen weinig waarschijnlijk is, maar in het geval van een aanslag grootschalige en blijvende gevolgen kan hebben. Tegelijkertijd toont de aanslag in Salisbury, evenals de toenemende bezorgdheid over de invloed van het terrorisme en het vermogen om dergelijke stoffen zowel binnen als buiten de EU te gebruiken, dat de dreiging die uitgaat van chemische, biologische, radiologische en nucleaire stoffen reëel is. Dit maakt des te meer duidelijk dat het actieplan dringend volledig moet worden uitgevoerd, met hernieuwde aandacht voor chemische dreigingen.

Daarnaast wordt in dit verslag ook de stand van zaken gepresenteerd met betrekking tot het verwijderen van terroristische online-inhoud naar aanleiding van de aanbeveling van de Commissie van maart 2018, alsook de koersbepaling van de Commissie inzake het voorkomen van radicalisering naar aanleiding van het eindverslag van de deskundigengroep op hoog niveau over radicalisering. De aanslag in Luik op 29 mei 2018 wijst eens te meer op het belang van de strijd tegen radicalisering, aangezien de dader volgens de Belgische autoriteiten contact had gehad met geradicaliseerde personen. Het verslag bevat voorts een aantal maatregelen om het reizigersvervoer per spoor beter te beveiligen. Tot slot wordt de balans opgemaakt van de uitvoering van andere prioritaire dossiers, met name de interoperabiliteit van informatiesystemen, waarbij twee wijzigingsvoorstellen – die door de Commissie samen met dit verslag zijn goedgekeurd – de medewetgevers in staat moeten stellen tegen het eind van het jaar tot een akkoord te komen. In het verslag wordt ook de balans opgemaakt van de tenuitvoerlegging van de richtlijn over persoonsgegevens van passagiers na afloop van de omzettingstermijn op 25 mei 2018, alsook van de maatregelen ter verbetering van cyberbeveiliging en ter bestrijding van terrorismefinanciering en van de recente ontwikkelingen inzake de externe dimensie van het veiligheidsbeleid.

In de voorstellen van de Commissie voor het meerjarig financieel kader voor 2021-2027, "Een moderne begroting voor een Unie die ons beschermt, sterker maakt, en verdedigt", staat dat nieuwe veiligheidsdreigingen om nieuwe antwoorden vragen, waarbij wordt onderstreept dat veiligheid een intrinsiek grensoverschrijdende en multisectorale dimensie heeft en bijgevolg om een krachtig, gecoördineerd antwoord van de EU vraagt. De Commissie stelt voor de financiering voor interne veiligheid te vermenigvuldigen met een factor 1,8 ten opzichte van de huidige periode 2014-2020. De antwoorden op de nieuwe veiligheidsproblemen worden uiteengezet in de verschillende sectorale wetgevingsvoorstellen in het kader van het meerjarig financieel kader.

II. VERHOOGDE PARAATHEID BIJ VEILIGHEIDSRISICO'S OP CHEMISCH, BIOLOGISCH, RADIOLOGISCH EN NUCLEAIR GEBIED

1.Stand van uitvoering van het actieplan

De veiligheidsdreiging die uitgaat van chemische, biologische, radiologische en nucleaire stoffen (CBRN) is complex en kan, zoals de aanslag met zenuwgas in Salisbury heeft aangetoond, snel evolueren. Tot dusver hebben terroristische organisaties geen CBRN-stoffen gebruikt in Europa, maar er zijn geloofwaardige aanwijzingen dat ze mogelijk van plan zijn CBRN-materialen of -wapens te verwerven en momenteel kennis en capaciteit ontwikkelen om die te gebruiken. Het actieplan van oktober 2017 ter verbetering van de paraatheid bij chemische, biologische, radiologische en nucleaire risico's is gepresenteerd naar aanleiding van deze dreiging en is erop gericht de expertise en capaciteiten op EU-niveau te bundelen om de operationele paraatheid in de hele Unie te verbeteren. Bij de uitvoering van het actieplan is concrete vooruitgang geboekt dankzij maatregelen op diverse gebieden om de vier doelstellingen van het actieplan te verwezenlijken: de toegankelijkheid van CBRN-materialen beperken, zorgen voor een betere paraatheid bij en respons op CBRN-veiligheidsincidenten, op intern en extern niveau zorgen voor sterkere banden op het gebied van CBRN-beveiliging met belangrijke regionale en internationale EU-partners, en de kennis van CBRN-risico’s verdiepen.

Ten eerste intensiveert de Unie, in het kader van haar inspanningen om de toegankelijkheid van CBRN-materialen te beperken, de maatregelen van douaneautoriteiten om te verhinderen dat CBRN-materialen op illegale wijze de EU worden binnengebracht. Systemen voor vrachtinformatie zijn essentieel om de monitoring en op risico’s gebaseerde controles van internationale toeleveringsketens te versterken. Daarom werkt de Commissie aan een aanzienlijke verbetering van het systeem voor vroegtijdige uitwisseling van vrachtinformatie en douanerisicobeheer door de bestaande, onderling slecht verbonden nationale systemen om te vormen tot een geïntegreerd grootschalig IT-systeem. Het nieuwe systeem zal aansluiten bij het gemeenschappelijk register van commerciële gegevens, waarmee realtime-vrachtinformatie van betere kwaliteit kan worden verkregen. Het zal risicobeoordelingssystemen van nationale douaneautoriteiten met elkaar verbinden. Het nieuwe systeem zal verbonden zijn met duizenden andere partijen die betrokken zijn bij internationale logistiek, zoals expediteurs, logistieke dienstverleners en postbedrijven in alle vervoerstakken, die het systeem zullen voorzien van waardevolle vrachtgegevens die momenteel niet beschikbaar zijn. Met het systeem wordt beoogd alle douanerisico's te bestrijken, inclusief dreigingen die uitgaan van CBRN-materialen.

Ten tweede versterken de lidstaten hun capaciteit om CBRN-materialen te detecteren teneinde CBRN-aanslagen te helpen voorkomen en zo de paraatheid en de weerbaarheid op te krikken. Op initiatief van de Commissie heeft een consortium van nationale deskundigen een analyse van de lacunes in de detectie-uitrusting verricht voor ongeveer 70 verschillende soorten CBRN-scenario's. Het verslag van die analyse is met de lidstaten gedeeld en besproken, waardoor sturing kan worden gegeven aan toekomstige onderzoeksbehoeften, weloverwogen besluiten kunnen worden genomen op het vlak van detectiestrategieën en operationele maatregelen kunnen worden genomen om de vastgestelde lacunes aan te pakken. De analyse toont ook een duidelijke behoefte aan EU-brede technische normen voor detectie-uitrusting. Voortbouwend op de resultaten van de analyse en aan de hand van het kader van de CBRN-adviesgroep die naar aanleiding van het actieplan is opgericht, zal de Commissie toewerken naar een EU-brede normalisatie van CBRN-detectie-uitrusting. Bovendien moeten de lidstaten de reserves aan essentiële medische tegenmaatregelen, laboratorium-, behandelings- en andere capaciteit inventariseren. De Commissie zal samenwerken met de lidstaten om de beschikbaarheid van deze reserves in de hele EU regelmatig in kaart te brengen zodat ze toegankelijker zijn en sneller kunnen worden ingezet bij CBRN-aanvallen. Om voorbereid te zijn op de gevolgen van een CBRN-aanslag en deze beter te kunnen beheersen, moet worden gewerkt aan de versterking van de samenwerking en de coördinatie tussen de lidstaten, inclusief de civielebeschermingsautoriteiten. Het Uniemechanisme voor civiele bescherming kan hierbij een cruciale rol spelen en Europa's collectieve capaciteit in termen van paraatheid en respons versterken.

Ten derde wordt in het CBRN-actieplan gewezen op de noodzaak om nauw samen te werken met belangrijke internationale partners en organisaties. Op 28-29 juni 2018 zal de Commissie in samenwerking met het Amerikaanse ministerie van Energie een EU-VS-workshop organiseren over de beveiliging van radioactieve bronnen. Daarnaast versterkt de Commissie de CBRN-capaciteiten van instellingen en gemeenschappen in partnerlanden van de Europese nabuurschap. Voorts onderneemt de Unie concrete stappen om nauwer samen te werken met de NAVO op CBRN-gebied, onder meer wat civiele paraatheid betreft. Vertegenwoordigers van de EU hebben als waarnemer deelgenomen aan een door de NAVO georganiseerde workshop over civiel-militaire samenwerking bij een grootschalige CBRN-aanslag. Daarnaast overwegen de EU en de NAVO een gezamenlijke opleidingsmodule voor de bewustmaking van beleidsmakers op het gebied van CBRN-dreigingen. Voorts moet de EU nagaan met welke maatregelen kan worden gewaarborgd dat de internationale regels en normen tegen het gebruik van chemische wapens worden nageleefd. Op vervoersgebied hebben de Commissie en de lidstaten samen met internationale partners gewerkt aan een versterking van de paraatheid van het luchtvaartbeveiligingssysteem van de EU om het hoofd te bieden aan CBRN-dreigingen. Deze werkzaamheden hebben geresulteerd in een lijst van maatregelen om CBRN-dreigingen voor de luchtvaart aan te pakken.

Ten vierde is voor een doeltreffende respons op CBRN-risico's expertise op alle niveaus nodig, waardoor het van essentieel belang is het samenbrengen en delen van expertise te intensiveren. Een voorbeeld van een goede praktijk is het Midden-Europese CBRN-E-opleidingcentrum, dat in 2016 door acht lidstaten in Budapest is opgericht. Doel is kennis, ervaringen en vaardigheden van first responders op het gebied van CBRN-E te delen, uit te breiden en te verdiepen via opleidingen en oefeningen. Daarnaast heeft de Commissie zich positief opgesteld tegenover een ontwerpvoorstel tot versterking van deze samenwerking door de oprichting van een mobiele first responder-eenheid voor aanslagen met CBRN-E-materialen/vuile bommen die – op verzoek – kan worden ingezet bij een CBRN-E incident. Met name op het gebied van forensisch onderzoek moet worden gezorgd voor een collectieve capaciteit. Het verzamelen van bewijsmateriaal en de verwerking ervan in een verontreinigd gebied is een zware opdracht die gespecialiseerde inrichtingen vereist. Het Gemeenschappelijk Centrum voor Onderzoek van de Commissie werkt aan initiatieven in dit verband met capaciteit op het gebied van nucleair forensisch onderzoek om gespecialiseerde kennis over daaraan gerelateerde capaciteit te delen. Op basis van de resultaten van de eerder genoemde analyse van lacunes werkt de Commissie ook samen met de CBRN-adviesgroep om vast te stellen op welke gebieden detectiecapaciteiten kunnen worden samengebracht.

Ten vijfde zijn opleiding en oefeningen doeltreffende methoden om expertise op het gebied van CBRN-risico's te delen. In het kader van het door de EU gefinancierde project eNotice is een databank opgezet met meer dan 200 opleidingsinitiatieven in dit verband en met een overzicht van opleidingsmogelijkheden in de hele Unie. De lidstaten worden aangemoedigd zo veel mogelijk gebruik te maken van de beschikbare CBRN-opleidingsmogelijkheden. Daarnaast heeft de Commissie een beroep gedaan op het Europees opleidingscentrum voor nucleaire veiligheid om een brede opleidingscampagne op te zetten voor douanedeskundigen die werken met uitrusting voor radiologische en nucleaire detectie aan de buitengrenzen, in havens en op luchthavens. Voorts heeft de Commissie zich positief opgesteld tegenover een ontwerpvoorstel voor de ontwikkeling van een geharmoniseerd CBRN-opleidingscurriculum voor first responders en medisch personeel. Als praktische oefening organiseerde de Commissie begin 2018 de simulatie-oefening Chimera, die de sectoren volksgezondheid, civiele bescherming en veiligheid van de hele EU samenbracht om de grensoverschrijdende paraatheid en reactieplanning te testen op basis van een fictief scenario waarbij doelbewust een overdraagbare ziekte werd verspreid. Deze EU-brede oefening heeft bijgedragen tot de ondersteuning van sectoroverschrijdende capaciteitsopbouw en een betere interoperabiliteit en coördinatie tussen de sectoren volksgezondheid, civiele bescherming en veiligheid op het niveau van de EU en de lidstaten. Expertise wordt overigens ook in de particuliere sector gedeeld, aangezien een CBRN-aanval verreikende gevolgen kan hebben voor particuliere exploitanten. In het kader van een door het bedrijfsleven geleid project voor de bewustmaking van veiligheidspersoneel in voornamelijk de luchtvaartsector is een e-learninginstrument ontwikkeld dat essentiële informatie verstrekt aan wie in contact komt met CBRN-materialen en -stoffen.

2.Verscherpte maatregelen tegen chemische dreigingen

Het potentiële gebruik van chemische stoffen bij terroristische aanslagen wordt steeds prominenter in terroristische propaganda. De verijdelde aanslag in Australië in juli 2017 en het recente gebruik van chemische stoffen in een theaterzaal zorgden reeds eerder voor bezorgdheid hierover. Daarom zet de Commissie vaart achter verdere maatregelen inzake chemische dreigingen in het algemene kader van het CBRN-actieplan, voortbouwend op de vorderingen op het gebied van de analyse van lacunes in detectiecapaciteiten en de uitwisseling van goede praktijken in de adviesgroep inzake CBRN-beveiliging.

Tijdens een gerubriceerde vergadering met deskundigen van de lidstaten in maart 2018 is een aantal dringende prioriteiten voor verdere samenwerking op het gebied van chemische dreigingen vastgesteld. Hierop voortbouwend zal de Commissie samenwerken met de lidstaten om vóór eind 2018 de volgende stappen te voltooien:

·een gemeenschappelijke lijst opstellen van chemische stoffen die een bijzondere dreiging vormen, als basis voor verdere operationele maatregelen om de toegankelijkheid te beperken en de detectiecapaciteit te versterken. Deze werkzaamheden zullen worden uitgevoerd door een specifieke deskundigengroep die in mei 2018 is opgericht voor de detectie van chemische dreigingen, voortbouwend op het lopende onderzoek in de lidstaten en het Gemeenschappelijk Centrum voor Onderzoek van de Commissie;

·een dialoog op gang brengen met particuliere actoren in de toeleveringsketen om samen te werken aan maatregelen om het hoofd te bieden aan nieuwe en veranderende dreigingen door chemische stoffen die kunnen worden gebruikt als precursoren. Hiermee wordt het voorbeeld gevolgd van de maatregelen die op EU-niveau zijn ondernomen om de toegang tot precursoren voor explosieven te beperken, en binnen het permanent comité vond reeds een eerste gedachtewisseling over precursoren plaats;

·vaart zetten achter een onderzoek van dreigingsscenario's en een analyse van bestaande detectiemethoden ter verbetering van de detectie van chemische dreigingen, met als doel de lidstaten operationele richtsnoeren te verschaffen om hun detectiecapaciteit op te voeren. Met het oog hierop is de eerder genoemde specifieke deskundigengroep in het leven geroepen om de opkomende chemische dreigingen aan te pakken. Op langere termijn kunnen de werkzaamheden van deze groep de weg effenen naar een normalisatie van detectie-uitrusting;