Advies van het Economisch en Sociaal Comité over het "Verslag van de Commissie aan de Raad, het Europees Parlement, het Economisch en Sociaal Comité en het Comité van de Regio's over communautaire maatregelen die van invloed zijn op het toerisme (1995/1996)"

(98/C 19/30)

Het Economisch en Sociaal Comité heeft op 8 juli 1997 besloten om overeenkomstig artikel 23 (tweede alinea) van zijn Reglement van Orde een advies op te stellen over het voornoemde verslag.

De Afdeling voor regionale ontwikkeling, ruimtelijke ordening en urbanisme, die met de voorbereiding van de desbetreffende werkzaamheden was belast, heeft haar advies op 21 oktober 1997 goedgekeurd. Rapporteur was de heer Lustenhouwer.

Het Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn 349e Zitting (vergadering van 30 oktober 1997) het volgende advies uitgebracht, dat met 52 stemmen vóór, 3 stemmen tegen, bij 6 onthoudingen is goedgekeurd.

1. Inleiding

1.1. Het Economisch en Sociaal Comité heeft met belangstelling kennis genomen van het verslag van de Commissie over de EU-maatregelen uit de periode 1995-1996 die van belang zijn voor het toerisme. Het Comité neemt er nota van dat de Commissie naast dit verslag nog een afzonderlijk werkdocument () heeft gepubliceerd, waarin zij een overzicht geeft van de diverse acties die zij in dezelfde periode heeft opgezet in het kader van haar specifiek op het toerisme gerichte beleid. Tegen de achtergrond van zijn opmerkingen over het Groenboek inzake toerisme () en het voorstel van de Commissie voor een meerjarenprogramma voor het toerisme ("Philoxenia") () zal het Comité zich in dit vervolgadvies tot enkele hoofdpunten van commentaar van meer fundamentele aard beperken.

1.2. Het verslag van de Commissie betreffende de communautaire maatregelen die van invloed zijn op het toerisme toont eens te meer aan dat het beleid van de Europese Unie op tal van terreinen raakvlakken heeft met de toeristische sector. Dit is ten dele ook het logische gevolg van het feit dat wat men pleegt aan te duiden als de sector "toerisme" in de dagelijkse praktijk een veelheid van typen bedrijven in talrijke bedrijfstakken aangaat, verspreid over geheel Europa. Een kenmerkend aspect van de sector toerisme is immers zijn diversiteit van ondernemingen.

1.3. Het Comité acht het een goede zaak dat de Commissie door het publiceren van dit verslag inzichtelijk maakt dat de Europese Unie zich in tal van acties bezighoudt met de bedrijven en de daarin werkzame personen uit de sector toerisme. Indien men zich zou beperken tot de acties in het kader van het specifiek op het toerisme gerichte beleid, die slechts een zeer bescheiden omvang hebben, zou immers het beeld van een zeer beperkte communautaire activiteit voor de sector kunnen ontstaan.

1.4. Toch, zo moet het Comité constateren, blijft het verslag nog wat aan de globale kant. De Commissie zou, zo meent het Comité, een poging moeten doen om niet alleen in het eerder genoemde werkdocument maar juist in dit verslag - dat een zwaardere juridische status heeft en ook op grotere schaal wordt verspreid - meer verfijnd aan te geven welke financiële middelen rechtstreeks aan de sector ten goede komen. Ook spoort het Comité de Commissie aan meer gedetailleerd de effecten van de diverse acties te meten in termen van groei van de werkgelegenheid in de sector of verbetering van de kwaliteit van het toeristisch product. Dergelijke impact-analyses maken het namelijk beter mogelijk om keuzes voor de toekomst te maken en te bepalen in welke richting het beleid gecontinueerd, of beter nog, geïntensiveerd moet worden.

2. Toeristisch beleid in relatie tot milieu- en consumentenbeleid

2.1. Zoals het Comité al in eerdere adviezen over het toerisme concludeerde, is de sector in economische termen er een van wereldformaat. Ondanks de sterk positieve ontwikkeling, ook in termen van werkgelegenheid, in het toeristische bedrijfsleven, staat het marktaandeel toch voortdurend onder druk. Uit gegevens van de Commissie, maar ook van de World Tourism Organisation en de OESO, blijkt dat concurrerende bestemmingen buiten de Europese Unie de afgelopen jaren sterk aan gewicht hebben gewonnen en de vooruitzichten voor de komende jaren geven eenzelfde beeld te zien.

2.2. Hoewel primair de bedrijven zelf de aantrekkelijkheid van het toeristisch product bepalen, is het door de aard van dit product toch ook zo dat overheden - lokaal, nationaal maar steeds meer ook communautair - een belangrijke rol te vervullen hebben bij het aantrekkelijk houden van Europa als toeristische bestemming.

2.3. Het toeristisch product is immers meer dan alleen de kwaliteit van het vervoermiddel (vliegtuig, trein, ...) of hotel, maar vooral ook de kwaliteit van de omgeving waarin het product wordt aangeboden. Hierbij spelen dan juist díe aspecten die in hoge mate door overheidsbeleid kunnen worden beïnvloed. Te denken valt dan aan aspecten als bereikbaarheid, veiligheid en leefbaarheid in ruime zin (milieuvervuiling!).

2.4. Het Comité meent dan ook dat het voor de Europese toeristische industrie van levensbelang is dat een balans wordt gevonden tussen communautaire doelstellingen als duurzame groei, cohesie enz. en de doelstelling van bevordering van de toeristische bedrijfstak om redenen van continuïteit en werkgelegenheid.

2.5. Niet alleen de overheden zijn gebaat met het vinden van die balans, ook de bedrijfstak zelf heeft belang bij zaken als een schoon milieu en het verbeteren van de bereikbaarheid. Het Comité is van mening dat in het Europese milieubeleid nog meer rekening gehouden moet worden met de vraagstukken zoals die zich in het toerisme voordoen. Nog sterker zal de EU zich moeten inspannen om het milieubeleid meer nog dan thans het geval is in evenwicht te brengen met het bevorderen van het ondernemerschap in de sector toerisme. Het Comité wijst erop dat daarbij moet worden uitgegaan van wat feitelijk tot de mogelijkheden van de bedrijven in deze sector behoort, én van de doelstellingen c.q. maatregelen die vanuit milieuoogpunt wenselijk worden geacht. Het verleden heeft aangetoond dat normen of standaarden die vanuit de milieuoptiek alléén worden vastgesteld, soms voor het bedrijfsleven om uiteenlopende redenen (technisch en/of commercieel) volstrekt niet haalbaar zijn. In EU-programma's ter bevordering van de toeristische bedrijfstak in "derde landen" zal erop toegezien moeten worden dat de Europese normen ter bescherming van het milieu in acht worden genomen.

2.6. Het is terecht, zoals het verslag van de Commissie aangeeft, dat het EU-beleid vanuit een aantal verschillende doelstellingen wordt geformuleerd. Vanzelfsprekend is een daarvan de bevordering van een gunstig klimaat voor toeristische ondernemingen, terwijl de zorg voor het milieu hiervoor al aan de orde is gekomen. Maar het is ook terecht dat de positie van de consument, de toerist, aandacht krijgt in het EU-beleid. Ook de EU kan bijdragen aan het scheppen van randvoorwaarden van veiligheid en zekerheid voor de toeristische consument zonder hierdoor de administratieve lastendruk voor toeristische ondernemers te verzwaren. In tegenstelling tot andere "producten" is het bij het toerisme altijd zo dat de consument op weg gaat náár het product en niet omgekeerd. Op deze weg dient de consument zekerheid te hebben wat zijn rechtspositie betreft, zeker wanneer het gaat om bestemmingen buiten zijn eigen land. De zekerheid in zijn portemonnee zal de consument in verhoogde mate ervaren na de invoering van de Euro.

3. Werkgelegenheid en toerisme

3.1. Zoals reeds gesteld, is de bijdrage van de sector toerisme aan de werkgelegenheid indrukwekkend en nog steeds stijgende. Zo'n 6 % van de beroepsbevolking, dat zijn zo'n 9 miljoen mensen, vinden een arbeidsplaats in de sector. De vooruitzichten zijn dat dit percentage zal stijgen tot 9 % in het jaar 2010 (). In een land als het Verenigd Koninkrijk, zo wordt voorspeld, zal de toeristische sector in het jaar 2000 de belangrijkste bedrijfstak zijn. Reden derhalve, tegen de achtergrond van de nog altijd ernstige situatie ten aanzien van de werkgelegenheid in de Europese Unie, om zeer in het bijzonder aandacht te schenken aan de ontwikkeling van de werkgelegenheid in de toeristisch-recreatieve bedrijfstak. Het Comité meent dat bij elke maatregel op het terrein van de arbeidsmarkt, op het gebied van scholing en ter bevordering van werkgelegenheidscheppende investeringen bijzondere aandacht geschonken moet worden aan de effecten van de activiteiten op de ondernemingen in het toerisme. Hier immers is nog groei te verwachten indien wordt voldaan aan bepaalde voorwaarden waarop het Comité in de eerder genoemde adviezen heeft gewezen; hier immers zet economische groei zich rechtstreeks om in het scheppen van arbeidsplaatsen. De toeristische bedrijfstak is uiterst arbeidsintensief en zal dit in tal van activiteiten ook blijven, ook na invoering van de toepassing van nieuwe technologieën, mits op alle gepaste niveaus maatregelen ontwikkeld worden die bijdragen aan het vergroten van de concurrentiekracht. Het Comité tekent daarbij aan dat recente concentratietendensen wezenlijke veranderingen in deze sector teweeg kunnen brengen die in het kader van het mededingingsbeleid kritisch bekeken moeten worden.

3.2. Het Comité is verheugd dat het Luxemburgse Voorzitterschap en de Commissie het initiatief hebben genomen om begin november 1997 een conferentie te organiseren met als thema Toerisme en Werkgelegenheid. Het Comité hoopt dat deze conferentie concrete aanbevelingen aan de lid-staten en aan de Unie zelf zal opleveren, die moeten leiden tot meer en kwalitatief betere banen in de toeristische bedrijven en meer zicht op continuïteit voor de bedrijfstak. Juist omdat in de Unie de toeristische bedrijfstak een van de weinige groeisectoren in termen van werkgelegenheid is, hoopt het Comité dat de aanbevelingen van deze conferentie ook dienen als "input" voor de extra Europese Top over de werkgelegenheidssituatie in Europa. Bij het spreken over werkgelegenheid in termen van aanpassingen op de arbeidsmarkt, flexibiliteit en vormen van a-typische arbeid kunnen de ervaringen in de toeristische bedrijfstak (best practices-uitwisseling in de zin van het nieuwe artikel 5 in de nieuwe titel Werkgelegenheid van het ontwerp-Verdrag van Amsterdam) als voorbeeld dienen voor andere sectoren waar deze ontwikkelingen nog in de kinderschoenen staan.

3.3. Het Comité meent ook dat de recente aanbevelingen van de World Tourism Organisation op de conferentie voldoende aandacht moeten krijgen en operationeel gemaakt kunnen worden. In de Madrid Declaration on Tourism Human Resources Development () riep de WTO o.a. op om:

- er bij alle actoren op aan te dringen absolute prioriteit toe te kennen aan de ontwikkeling van het menselijk potentieel;

- opleiding en training in de toeristische sector op een nieuwe leest te schoeien om zo goed mogelijk te kunnen inspelen op de veranderende omstandigheden;

- te erkennen dat opleiding en training van essentieel belang zijn voor de verdere ontwikkeling van de beroepen in de toeristische sector;

- werk te maken van het opstellen van universele normen en het uitwerken van een certifiërings- en accrediteringsregeling om de bestaande programma's inhoudelijk te versterken en richtsnoeren voor nieuwe opleidings- en trainingsstelsels te formuleren;

- het gebruik van nieuwe technologieën en informatiesystemen in het kader van de opleidings- en trainingsprogramma's ten behoeve van de toeristische sector te bepleiten;

- het essentiële belang van kwaliteit en vakbekwaamheid, zowel op het vlak van de opleiding als bij de toeristische dienstverlening zelf, te erkennen.

3.4. Gelet op het arbeidsintensieve karakter van de overwegend kleine en middelgrote bedrijven in deze sector zal tijdens het congres intensief gesproken moeten worden over de mogelijkheden om de arbeidskosten te verlagen. Belastingen op de factor arbeid en sociale premies zorgen er nog steeds vaak voor dat de uiteindelijke lasten voor de werkgever vaak te hoog worden om het attractief te maken nieuw personeel aan te nemen. De "wig" tussen totale werkgeverslasten en het nettosalaris van de werknemer zal derhalve aanzienlijk verminderd moeten worden zonder evenwel de nettosalarissen aan te tasten en de financiering van de sociale-zekerheidsstelsels in gevaar te brengen. Maatregelen ten behoeve van specifieke sectoren zijn evenwel uit den boze. Een dergelijke aanpak, gekoppeld aan een verbetering van de arbeidsomstandigheden, zal ook bijdragen aan het verminderen van "zwart werk", een verschijnsel dat in bepaalde regio's van de Unie in toenemende mate gepaard gaat met het inschakelen van illegaal in de Unie verblijvende werknemers uit derde landen. Voorts zal het de lid-staten ook in de toekomst toegestaan moeten blijven overnachtingen en restauratieve voorzieningen (voedsel) tegen het lage BTW-tarief te belasten.

4. Tot besluit

4.1. Het Comité heeft in eerdere adviezen (), bij meerderheid van stemmen, verklaard voorstander te zijn van het opnemen van een apart artikel over het toerisme in het Europees Verdrag. Het neemt er nota van dat de onderhandelingen over het Verdrag van Amsterdam niet tot het opnemen van een dergelijke bepaling hebben geleid. Het spreekt er zijn teleurstelling over uit dat tijdens de Intergouvernementele Conferentie voorafgaand aan het Verdrag van Amsterdam, voor zover bekend, vrijwel niet inhoudelijk op deze wens van zowel het Comité als het Europees Parlement () is ingegaan.

4.2. Ook moet het Comité tot zijn teleurstelling constateren dat de Raad ruim één jaar na presentatie door de Commissie nog altijd geen overeenstemming heeft bereikt over het voorstel voor een meerjarenprogramma voor het toerisme "Philoxenia". Het is verheugd dat in elk geval het Europees Parlement op de begroting voor 1997 4 miljoen ecu heeft vrijgemaakt en het roept het Parlement op ook voor de volgende jaren deze welwillende houding ten opzichte van het toeristische beleid te continueren. Het Comité meent dat de Raad niet langer door kan gaan met het negeren van de wensen van het Comité en het Europees Parlement ten aanzien van een volwassen communautair toeristisch beleid (). De aankondiging door de fungerend voorzitter van de Raad Toerisme () dat het Luxemburgse Voorzitterschap het initiatief heeft genomen om "Philoxenia" weer op de agenda te zetten wordt door het Comité dan ook met instemming begroet. Het Comité dringt erop aan dat de Raad nog dit jaar een besluit neemt over alle onderdelen van het voorstel van de Commissie en dat een dergelijk duidelijk positief signaal zich vertaalt in concrete activiteiten die de sector, de daarin werkzame personen en de consumenten van het toeristisch product ten goede zullen komen.

4.3. Het Comité meent dat in elk geval uit het Philoxenia-programma de elementen horizontale coördinatie van het toeristisch beleid in het overall-beleid van de EU en uitwisseling van informatie over ontwikkelingen in de lid-staten zo spoedig mogelijk ten uitvoer gelegd moeten worden. Zeker het eerste element, het zogenaamde integreren van het toeristisch beleid in activiteiten op andere beleidsterreinen (consumentenbescherming, milieu, transport, Structuurfondsen, technisch- en wetenschappelijk onderzoek, enz.) is door het ontbreken van een specifieke titel in het Verdrag meer dan ooit een politieke opgave die niet alleen de Commissie, maar zeker ook de Raad zich zullen moeten stellen.

Brussel, 30 oktober 1997.

De voorzitter van het Economisch en Sociaal Comité

T. JENKINS

() Community actions affecting tourism, Commission staff working paper, Brussel, 11 juli 1997, SEC(97) 1419.

() Economisch en Sociaal Comité, advies over de rol van de Europese Unie op het gebied van toerisme - Groenboek van de Commissie (COM(95) 97 def.) - PB C 301 van 13. 11. 1995.

() Economisch en Sociaal Comité, advies over het eerste meerjarenprogramma ter ondersteuning van het Europees toerisme (1997-2000) (Philoxenia), (COM(96) 168 def.) - PB C 30 van 30. 1. 1997.

() WTTC, Travel and Tourism-Jobs for the Millennium, Londen, 1997.

() WTO-conferentie Human capital in the tourism industry of the twenty-first century, Madrid, 21 t/m 23 januari 1996.

() Economisch en Sociaal Comité, advies over de rol van de Europese Unie op het gebied van toerisme - Groenboek van de Commissie (COM(95) 97 def.) - PB C 301 van 13. 11. 1995; Economisch en Sociaal Comité, advies over het eerste meerjarenprogramma ter ondersteuning van het Europees toerisme (1997-2000) (Philoxenia), (COM(96) 168 def.) - PB C 30 van 30. 1. 1997.

() Zie meest recent de resolutie van het Europees Parlement over toerisme d.d. 12 juni 1997, PE 260.312.

() Zie o.a. de resolutie van het Europees Parlement d.d. 24 april 1997 over de mededeling van de Commissie over het ambacht en de kleine ondernemingen - PB C 150 van 19. 5. 1997. In punt 21 van de resolutie stelt het EP: "...betreurt dat de bevordering van het concurrentievermogen van een zeer belangrijke categorie KMO's, nl. die in de sector toerisme, niet belangrijk genoeg wordt geacht om er specifieke communautaire acties aan te wijden, laat staan een specifiek communautair beleid". Zie ook de volgende uitspraak van L. Harrisson (PSE): "Spreken wij de Raad of de lid-staten op het onderwerp 'toerisme' aan, dan ontstaat de indruk dat zij het zonder uitzondering allemaal laten afweten. Spreek over toerisme, en zij laten hun hersens op het strand in de zon liggen bakken. Spreek over de grootste bedrijfstak van Europa en deze besluitvormers weten niet meer wat zij willen. Zij nestelen zich nog wat gemakkelijker in hun ligstoelen en liggen tevreden te zonnen in het geruststellende besef dat de meest succesvolle bedrijfstak van Europa geen hulp of begrip nodig zou kunnen hebben." (Handelingen van het EP, 10 juni 1997).

() Uiteenzetting van de heer F. Boden, minister van Middenstand en Toerisme van het Groothertogdom Luxemburg en fungerend voorzitter van de Raad Toerisme, in de commissie vervoer en toerisme van het Europees Parlement over het toerisme in de Europese Unie en het werkprogramma van het Luxemburgse Voorzitterschap ten behoeve van deze sector.