MEDEDELING VAN DE COMMISSIE AAN DE RAAD EN HET EUROPEES PARLEMENT ter voorbereiding van de bijeenkomst van europees-mediterrane ministers van buitenlandse zaken, valencia, 22-23 april, 2002

1. Inleiding

Ongeveer vijftien maanden geleden is de Commissie gestart met een nieuwe impuls voor het proces van Barcelona [1], waarmee zij erkent dat het Europees-mediterrane gebied nog veel onbenut potentieel heeft en dat hieraan een nieuwe impuls gegeven moet worden. Sindsdien zijn inspanningen op dat gebied noodzakelijker en nog belangrijker geworden door de verschrikkelijke gebeurtenissen van 11 september 2001.

[1] Mededeling van de Commissie inzake een nieuwe impuls voor het proces van Barcelona (COM (2000) 497). Het proces van Barcelona bestaat uit de vijftien EU-lidstaten en de twaalf mediterrane partners: Algerije, Cyprus, Egypte, Israël, Jordanië, Libanon, Malta, Marokko, Palestijnse Autoriteit, Syrië, Tunesië en Turkije.

Tijdens de tweede helft van de 20e eeuw was de wereld door een ijzeren gordijn gescheiden in oost en west, en was Europa in tweeën gedeeld. In de eerste helft van de 21e eeuw moet een van de belangrijkste Europese doelstellingen zijn om te voorkomen dat het mediterrane gebied een nieuwe breuklijn wordt. De regio moet daarentegen een bron van dynamiek, creativiteit en uitwisseling zijn, het resultaat van eeuwenlange culturele diversiteit.

De landen in het Middellandse-Zeegebied horen geografisch bij elkaar, maar zijn ook op andere manieren verwant. We staan voor de taak talloze gezamenlijke problemen op te lossen, van groeiende migratiedruk tot transnationale misdaadnetwerken. We moeten nauw samenwerken om duurzame vrede te bereiken in het Midden-Oosten. De landen ten zuiden van de Middellandse Zee moeten zich intensiever en opener bezighouden met de regionale en de mondiale economie als ze economische groei willen combineren met een duurzame economische en sociale overgang. De Europese Unie moet op haar beurt in de geest van de ontwikkelingsagenda van Doha handelen: de markttoegang verder liberaliseren, zelfs in gebieden waar dat gevoelig ligt, en ervoor zorgen dat alle landen in de regio kunnen profiteren van de voordelen van multilaterale liberalisering.

Het proces van Barcelona is een belangrijke strategische, politieke en economische aanwinst gebleken voor alle 27 partners die erbij betrokken zijn. Vooral nadat er in Marseille in 2000 een nieuwe impuls aan werd gegeven, is er blijk gegeven van sterke politieke wil, waardoor veelbelovende en concrete vooruitgang is geboekt.

De politieke dialoog heeft een nieuwe dynamiek gekregen met betrekking tot kwesties als bestuur, mensenrechten en democratie, ondanks de ingewikkelde politieke context van de regio. Europa en het Middellandse-Zeegebied komen steeds dichter bij de doelstelling om in 2010 een Europees-mediterrane vrijhandelszone tot stand te brengen en het initiatief van Agadir vormde een nieuwe stimulans voor de verdere integratie van de zuid-zuidhandel. Het proces van onderhandelingen over en het sluiten van associatie-overeenkomsten is bijna afgerond. Ten slotte is MEDA, het belangrijkste instrument voor financiële steun, efficiënter geworden, en komt beter tegemoet aan de behoeften van de mediterrane partners.

Er is al veel bereikt. Nu is het moment gekomen om de besluiten van Marseille te verdiepen en te versterken en ook nieuwe initiatieven naar voren te brengen om de welvaart en de voorspoed in het Europees-mediterrane gebied te vergroten.

Het doel van deze mededeling is de geboekte vooruitgang te inventariseren en ideeën te lanceren voor de bijeenkomst van de Europees-mediterrane ministers in april 2002 in Valencia. Deze bijeenkomst zal voor alle partners een belangrijke gelegenheid zijn om zichzelf opnieuw te verbinden aan het proces van Barcelona en besluiten te nemen op economisch, sociaal en cultureel gebied, waardoor de Europees-mediterrane integratie tot nieuwe hoogten kan stijgen.

2. Recente resultaten met betrekking tot het partnerschap: de kritische massa is bereikt

De Commissie is zich bewust van het strategische belang van het Middellandse-Zeegebied en van de wens van onze partners om een nauwere, diepere band te hebben met de EU; daarom heeft zij in september 2000 een offensief gelanceerd ter bevordering van het proces van Barcelona, om de relatie tussen Europa en het Middellandse-Zeegebied een nieuwe impuls te geven. Deze voorstellen werden al breed gesteund door de partners en verder uitgewerkt door de bijeenkomsten van ministers in Marseille in november 2000 en in Brussel in november 2001.

Door de aanbevelingen van deze ministeriële bijeenkomsten radicaal uit te voeren, is de afgelopen twee jaar aanzienlijke vooruitgang geboekt op economisch terrein en er staan enkele nieuwe initiatieven op stapel op sociaal-cultureel gebied. Ondanks de verslechterde situatie in het Midden-Oosten blijft het proces van Barcelona op politiek gebied uniek, omdat het alle partners uit de regio bij elkaar brengt.

* Voltooiing van het netwerk van associatie-overeenkomsten: de overeenkomst met Egypte werd ondertekend in september 2001. De onderhandelingen met Algerije en Libanon werden eind 2001 afgesloten, waarmee drie van de vier door de Commissie gestelde doelen bereikt zijn. Er lopen onderhandelingen met Syrië, maar hiermee werd in 2001 geen significante vooruitgang geboekt. De Commissie riep de lidstaten in haar mededeling er ook toe op het ratificatieproces voor de overeenkomst met Jordanië te versnellen, en manieren te vinden om het ratificatieproces voor toekomstige overeenkomsten te versnellen. Dit is helaas nog steeds niet gebeurd.

* Vooruitgang wat betreft de Europees-mediterrane vrijhandelszone: De Europees-mediterrane ministers van handel kwamen in mei 2001 voor het eerst bij elkaar om de handel binnen het gebied, en met name de zuid-zuid-dimensie daarvan, verder te ontwikkelen. De Commissie stelde voor harmonisering van oorsprongregels te stimuleren, de voorbereidingen voor de liberalisering van de dienstensector te versnellen en maatregelen te ontwikkelen voor de harmonisering van de interne markt in prioritaire sectoren. Dankzij nauwgezette gezamenlijke technische voorbereidingen is op al deze terreinen vooruitgang geboekt. De mediterrane partners hebben niet alleen besloten hun economieën aan de EU te koppelen, maar hun markten ook voor elkaar open te stellen en nieuwe manieren te vinden om samen te werken met de kandidaat-landen en andere Europese partners door de noodzakelijke stappen te nemen voor aansluiting bij het systeem van pan-Europese cumulatie. De Commissie juicht het plan van vier ondertekenaars van associatie-overeenkomsten (Marokko, Tunesië, Egypte, Jordanië) toe om een onderlinge vrijhandelszone tot stand te brengen (het proces van Agadir) en om deze zone open te stellen voor andere ondertekenaars van associatie-overeenkomsten, en ondersteunt deze plannen volledig. Ook andere initiatieven op het gebied van regionale economische integratie worden aangemoedigd. Een aantal voorstellen zou de komende maanden afgerond moeten worden zodat in Valencia besluiten genomen kunnen worden (zie hieronder).

* Heroriëntering van MEDA op strategische doelstellingen: Als gevolg van de herziening van de MEDA-verordening in 2000 zijn de programmering en de uitvoering van MEDA kwalitatief sterk veranderd. Zojuist is een omvangrijke programmeringsoperatie voltooid. In de nationale strategiedocumenten en de indicatieve programma's, die opgezet zijn in nauwe samenwerking met de mediterrane partners en de lidstaten, wordt MEDA voor de periode 2002-2006 gericht op prioritaire kerngebieden binnen het kader van de associatie-overeenkomst, waaronder steun voor structurele aanpassing. Als onderdeel van deze inspanningen om de invloed van de MEDA-steun te vergroten, wordt deze kwalitatieve verbetering van de programmering gecombineerd met een volledige herziening van de uitvoering. De voorlopige cijfers voor de MEDA-betalingen voor 2001 laten een verdubbeling zien van de verhouding tussen betalingen en vastleggingen ten opzichte van de periode 1995-1999 (zie de bijlage voor details). Hierdoor worden zowel de hierboven genoemde toename van de steun voor structurele aanpassing als de verbeterde uitvoering zichtbaar. Deze verbetering zal nog verder doorzetten zodra de besluiten over de uitvoering van programma's ter plaatse genomen worden en overgedragen worden aan EC-delegaties, wat vanaf januari 2002 het geval zal zijn voor Marokko, Tunesië en Egypte. Dit proces zal in de loop van 2002 voltooid worden voor de overige landen.

* Stimuleren van de regionale samenwerking in het kader van MEDA: In 2001 werd veel werk gemaakt van het stimuleren van de regionale samenwerking door de goedkeuring van een financieringsplan van 250 miljoen euro voor een nieuwe risicokapitaalfaciliteit, te beheren door de Europese Investeringsbank (100 miljoen EUR), statistische samenwerking (30 miljoen EUR), Euro-Med-samenwerking op het gebied van transport en opleiding (20 miljoen EUR), waterbeheer (40 miljoen EUR), informatiemaatschappij (20 miljoen EUR), milieu (30 miljoen EUR), en jongeren (10 miljoen EUR). Bij de uitvoering van deze programma's zullen nieuwe netwerken ontstaan voor de uitwisseling van informatie en ervaringen en zullen nieuwe kansen voor samenwerking tussen landen in de regio ontwikkeld worden.

* Onderhoud van de politieke dialoog: ondanks de moeilijke politieke situatie in de regio werd de politieke dialoog versterkt en verbreed met betrekking tot kwesties als bestuur, mensenrechten en democratie, hoewel weinig vooruitgang is geboekt met het Europees-mediterrane handvest voor vrede en stabiliteit.

3. Volgende stappen: het partnerschap verder helpen

3.1. Partnerschap op het gebied van politiek en veiligheid

De voortdurende politieke dialoog bewijst de rijpheid van de relatie tussen de EU en het Middellandse-Zeegebied. Om dit proces te intensiveren zou concreet gevolg gegeven moeten worden aan de oproep van Tunesië om meer topontmoetingen te houden om over belangrijke politieke vraagstukken te discussiëren, die algemene bijval kreeg tijdens de ontmoeting van de ministers van buitenlandse zaken in Brussel.

Aanbeveling 1

Om de dialoog verder te versterken zou overwogen moeten worden vergaderingen te houden op beleidsvormend niveau tussen de jaarlijkse ontmoeting van de ministers van buitenlandse zaken in. De tijd is nog niet rijp om de onderhandelingen over het handvest voor vrede en stabiliteit te hervatten, maar de dialoog tussen hoge ambtenaren zou voortgezet moeten worden, waarbij vastgehouden moet worden aan de doelstelling om op termijn overeenkomst te bereiken over dit handvest.

In de huidige omstandigheden moet de dialoog zich met name richten op de strijd tegen het terrorisme. Hoewel er binnen het partnerschap meningsverschillen zijn ontstaan over de definitie van het begrip terrorisme, is de Commissie van oordeel dat dit voor de partners geen belemmering moet vormen om gebieden te vinden waarop ze kunnen samenwerken. Op de volgende officiële ad hoc Europees-mediterrane vergadering hierover zou men het eens moeten worden over operationele maatregelen, zodat deze in Valencia goedgekeurd kunnen worden.

Aanbeveling 2

In Valencia zouden de ministers het eens moeten worden over een serie maatregelen in de strijd tegen het terrorisme, waaronder het bevorderen de ondertekening, ratificatie en snelle uitvoering van alle relevante internationale instrumenten, met name Resolutie 1373 van de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties; toewerken naar een gezamenlijke aanpak bij het ontwerp van de algemene internationale conventie inzake terrorisme van de VN en beter samenwerken om te voorkomen dat terrorisme gefinancierd wordt.

De situatie in de regio met betrekking tot het respecteren van de mensenrechten en de democratie geeft nog steeds reden tot ongerustheid. Met uitzondering van Cyprus en Malta heeft geen van de mediterrane partners een volledig bevredigende staat van dienst in dit opzicht. De situatie varieert per partner, maar in sommige gevallen is de situatie zelfs verslechterd sinds de ministeriële ontmoeting in Marseille. De EU heeft tegenover de partners individueel haar bezorgdheid uitgesproken over zaken als arrestaties en gevangenschap zonder proces, de slechte behandeling van gevangenen, het onvermogen om het geweld door extremistische groeperingen te beheersen, buitengerechtelijke executies door de autoriteiten, toepassing van de doodstraf, beperking van het recht van meningsuiting en vereniging en kwesties met betrekking tot de rechtstaat en de positie van mannen en vrouwen.

De Commissie heeft in dit opzicht een aantal aanbevelingen gedaan tijdens de ministeriële ontmoeting in Marseille, maar daaraan is niet het gewenste gevolg gegeven. De Commissie erkent dat deze vraagstukken gevoelig liggen, maar is toch van mening dat ze omwille van de integriteit van het partnerschap besproken moeten worden tijdens de bijeenkomst in Valencia.

Aanbeveling 3

De ministers zouden overeen moeten komen om vraagstukken met betrekking tot mensenrechten en democratie systematisch aan bod te laten komen in alle contacten tussen de EU en de partners teneinde op gestructureerde wijze vooruitgang op dit terrein te boeken; MEDA-toewijzingen zouden nauwer gekoppeld moeten worden aan vooruitgang op dit terrein; er zouden op dit gebied gezamenlijke werkgroepen van ambtenaren opgezet moeten worden tussen de EU en elk van de partners; en de partners zouden zich moeten inzetten voor de ondertekening, ratificatie en uitvoering van de betreffende internationale instrumenten en zouden de rol van de samenleving bij het versterken van de democratie en de mensenrechten moeten erkennen

3.2. Vrijheid, justitie en bestuur

De dialoog tussen de partners op het gebied van politiek en veiligheid heeft niet alleen betrekking op buitenlands beleid, maar vereist in toenemende mate nauwe samenwerking met betrekking tot de grensoverschrijdende dimensie van vraagstukken zoals de strijd tegen de georganiseerde misdaad, illegale migratie en mensenhandel, het beheer van legale migratie, de behandeling van migrantengroepen en de behoefte aan nauwe samenwerking op administratief en justitieel gebied om deze gemeenschappelijke problemen aan te pakken. De gebeurtenissen van 11 september hebben onze kwetsbaarheid voor terroristische acties scherp blootgelegd en duidelijk gemaakt dat internationaal nauw samengewerkt moet worden om deze te bestrijden. Al deze gebieden raken onze bevolking rechtstreeks en beslaan veel bestuursterreinen, waaronder de meest gevoelige gebieden als nationale veiligheid en binnenlandse zaken. Samenwerking op deze gebieden is niet alleen een teken van nieuwe rijpheid van de hechte Europees-mediterrane relaties, maar zal ook een nieuwe bestuursaanpak vergen. De EU streeft naar tweezijdige communicatie, waardoor rekening gehouden kan worden met de behoeften en ambities van haar partners; tegelijkertijd wil zij eigen beleid ontwikkelen op terreinen als de behandeling van legale migranten en immigrantengemeenschappen binnen de EU en de uitvoering van strenge controles op illegale migratie, waaronder van buiten de EU.

Met name migratie en uitwisselingen van mensen zijn essentieel voor het partnerschap. Een groot deel van de migranten die legaal in de Europese Unie verblijven, is afkomstig uit de mediterrane partnerlanden. Het partnerschap zal zich harmonieuzer kunnen ontwikkelen als er maatregelen genomen worden ter bevordering van hun sociale integratie door het bestrijden van racisme en vreemdelingenhaat. De geografische nabijheid en de kloof in welvaart tussen de Europese Unie en haar partners hebben echter geleid tot illegale migratiestromen en mensenhandel, met zeer nadelige maatschappelijke en menselijke gevolgen. Daarom moet de migratiekwestie breed aangepakt worden, waarbij de partners oog blijven hebben voor de oorzaken van migratie en de noodzaak om dit probleem breed aan te pakken en daarbij een actief beleid te voeren op het gebied van sociaal-economische samenwerking, legale en illegale migratie, waaronder het fenomeen van toenemende transitmigratie vanuit verder weg gelegen derde landen.

De Commissie zal technische bijstand verlenen aan de mediterrane partners om de beschikbaarheid van informatie en statistieken te verbeteren als onderdeel van de samenwerking met betrekking tot legale migratie en de bestrijding van illegale immigratie. Verschillende mogelijke oplossingen zullen bestudeerd worden, waaronder de mogelijkheid om een mechanisme op te zetten voor regelmatige controle van de migratiestromen.

Na de besprekingen in 2001 en 2002 zouden de partners het in Valencia eens moeten worden over een algemeen samenwerkingskader voor de bovengenoemde zaken. Als daarover overeenstemming wordt bereikt, is de Commissie bereid om in 2002 een regionaal programma te lanceren dat zich richt op het bevorderen van vrijheid, justitie en bestuur en om partners te helpen samenwerken op deze terreinen. Dit programma moet de dialoog stimuleren en inventariseren welke activiteiten vervolgens ondernomen kunnen worden op nationaal of sub-regionaal niveau. De EU is bereid financiële steun te bieden via het MEDA-programma voor technische bijstand en opleiding om partners te helpen bij al deze moeilijke vraagstukken en daardoor op lange termijn goed functionerende relaties op administratief gebied te ontwikkelen tussen deskundigen en regeringen, om ervoor te zorgen dat in de regio als geheel rechtvaardigheid en vrijheid regeren.

Aanbeveling 4

Partners zouden de besprekingen moeten afronden en een overeenkomst moeten sluiten voor een algemeen kader dat moet leiden tot een Europees-mediterraan regionaal programma voor vrijheid, justitie en bestuur, zodat dit in Valencia aangenomen kan worden.

3.3. Partnerschap op sociaal, cultureel en menselijk gebied

Vergeleken met ander regionaal - of zelfs bilateraal - extern beleid van de Europese Unie, heeft het Europees-mediterrane partnerschap een uniek kenmerk: de componenten op menselijk, sociaal en cultureel gebied, waardoor deze relatie veel verder gaat dan de gebruikelijke politieke en economische aspecten. Al in 1995 kwamen alle 27 partners in de verklaring van Barcelona overeen dat "dialoog en respect tussen culturen en religies een noodzakelijke voorwaarde zijn om de volkeren te verenigen". Om hieraan uiting te geven heeft de Commissie de afgelopen drie jaar meer dan 400 projecten gelanceerd op gebieden zoals de bescherming van ons gemeenschappelijke culturele erfgoed; audiovisuele projecten (distributie van Europees-mediterrane films; productie van documentaires; bescherming van archieven; etc.), ontmoetingen tussen jongeren, etc. Het afgelopen jaar werden met financiering uit hoofde van het MEDA-programma conferenties georganiseerd over onderwerpen variërend van audiovisueel beleid (Rabat, september 2000) tot mensenrechten (Uppsala, april 2001) en samenwerking op juridisch gebied (Galatasaray, oktober 2001). Dit jaar zal de Commissie in maart in Brussel een groot initiatief opzetten om wederzijds begrip en de dialoog tussen culturen en religies te stimuleren.

Deze zeer wezenlijke ervaring moet verder uitgebouwd worden en een breder publiek moet op de hoogte zijn van deze activiteiten en gestimuleerd worden eraan deel te nemen. Aangezien contacten tussen mensen steeds belangrijker worden in de nasleep van 11 september, en rekening houdend met de algemene VN-agenda inzake de dialoog tussen beschavingen, is de Commissie van plan een serie nieuwe initiatieven te lanceren op deze gebieden zoals hieronder beschreven.

a) Dialoog tussen culturen en beschavingen

Tijdens de bijeenkomst van de ministers van buitenlandse zaken in Brussel werd afgesproken "de dialoog tussen culturen en beschavingen te verdiepen, en ons daarbij te richten op jongeren, onderwijs en de media". De Commissie verheugt zich over de werkzaamheden van het Spaanse voorzitterschap - in nauwe samenwerking met Zweden - om een inventarisatie te maken van bestaande en nieuwe EU-, nationale en andere activiteiten op dit terrein. Na 11 september moet een actieve dialoog gestimuleerd worden tussen de culturen en beschavingen in het Europees-mediterrane partnerschap. Bij dergelijke activiteiten zouden per definitie alle partners betrokken moeten worden, en een zo breed mogelijk scala van geledingen in de samenleving zou bereikt moeten worden.

Er is een nieuwe aanpak nodig om de culturele dialoog en de uitwisseling in het Middellandse-Zeegebied te stimuleren. De ervaring heeft geleerd dat centraal beheerde programma's niet altijd voldoende flexibel en efficiënt konden inspelen op de behoefte aan dynamische uitwisseling die op tijd plaatsvindt. Vanwege begrotingsbeperkingen moeten manieren gevonden worden om maximaal rendement te bereiken met de beperkte financiële middelen. Een succesvol gebleken model, dat als inspiratie kan dienen voor de nieuwe aanpak, is de Stichting Azië-Europa. Op basis van de ervaringen met de opzet van deze stichting stelt de Commissie voor een nieuwe Europees-mediterrane Stichting op te zetten om de dialoog tussen de culturen en de beschavingen te stimuleren. Deze stichting zou gefinancierd worden door middel van een bijdrage van 1 miljoen euro van elk van de lidstaten en de Commissie en een vrijwillige bijdrage van iedere mediterrane partner. De Stichting zal zich inzetten voor meer wederzijds begrip in de regio door middel van intellectuele en culturele uitwisselingen en uitwisselingen tussen mensen. De Stichting zal samenwerken met andere instellingen die een vergelijkbare taak hebben en met organisaties uit de particuliere sector.

De Commissie zal de activiteiten van de bestaande - en succesvolle - programma's voor de culturele dialoog - Euromed Erfgoed en Euromed Audiovisueel - voortzetten en versterken door tijdig nieuwe oproepen te doen voor het indienen van voorstellen, zoals gepland in het regionale indicatieve programma voor 2002-2004. De Commissie onderzoekt ook manieren om de huidige programma's Cultuur 2000 en Media Plus hiervoor in te zetten, alsmede andere specifieke activiteiten om de interculturele dialoog te stimuleren.

Binnen deze brede strategie zal de Commissie ook de mogelijkheid onderzoeken om meer nieuwe initiatieven te lanceren die zich richten op het kweken van meer wederzijdse kennis en begrip.

b) Jongeren, onderwijs en media

* Onderwijs: Onderwijs is van fundamenteel belang voor het bevorderen van tolerantie en wederzijds respect tussen volkeren. De Commissie stelt daarom twee nieuwe initiatieven op dit gebied voor:

- Uitbreiding van Tempus: Gezien het belang van het hoger onderwijs als kanaal voor de uitwisseling van ideeën en de wederzijdse verrijking die het resultaat kan zijn van de uitwisseling van ervaringen, heeft de Commissie besloten voor te stellen om het zeer succesvolle programma voor hoger onderwijs, Tempus, uit te breiden naar mediterrane partners die geen kandidaat voor toetreding tot de EU zijn. Tempus zal de contacten tussen studenten en docenten in het tertiair onderwijs doen toenemen en de overdracht bevorderen van goede Europese praktijken met betrekking tot academische inhoud en het financieel beheer van universitair onderwijs. Door middel van Tempus kan de EU een intellectuele en financiële bijdrage leveren aan de ontwikkeling van nieuwe curricula, het verbreden van het onderwijsaanbod, aangepast aan de hedendaagse behoeften aan kwalificaties en het verbeteren van het universitaire beheer. Deelname aan Tempus zal studenten en docenten aan weerszijden van de Middellandse Zee nieuwe perspectieven bieden en de nieuwe netwerken en verbanden die zullen ontstaan, zullen bijdragen aan meer wederzijds begrip.

- Opening van NETDAYS en eSchola: Met name scholen vormen de eerste stap in het onderwijsproces en spelen als zodanig een fundamentele rol bij de vorming van intercultureel bewustzijn en tolerantie. Op dit terrein onderzoekt de Commissie de haalbaarheid om de NETDAYS- en eSchola-activiteiten open te stellen voor de mediterrane partnerlanden. Deze twee initiatieven zijn gericht op het stimuleren en benadrukken van het gebruik van nieuwe technologieën om activiteiten te bevorderen zoals jumelages tussen scholen, gezamenlijke projecten tussen scholen en de uitwisseling van docenten. Culturele multimedia worden gebruikt als pedagogisch hulpmiddel voor de uitwisseling van ervaringen met betrekking tot onderwijs en voor culturele netwerken.

* Jongeren: Het EuroMed Jongerenprogramma beoogt de integratie van jongeren in het sociale en economische leven gemakkelijker te maken en meer wederzijds begrip, respect en tolerantie te kweken. Dit programma is grotendeels gedecentraliseerd en wordt uitgevoerd door middel van kleinschalige acties aan de basis, variërend van uitwisselingen tussen jongeren tot scholingsprojecten. Op basis van haar ervaring met de financiering van meer dan 200 projecten in het Middellandse-Zeegebied heeft de Commissie nu besloten het programma ingrijpend te stroomlijnen om de zichtbaarheid en de effectiviteit ervan te vergroten. In een volgende fase zouden nationale concentratiegebieden een grotere rol moeten spelen.

* Media: Het Europees-mediterrane partnerschap is niet zichtbaar genoeg en is te weinig bekend, ook bij de media. Als gevolg daarvan is de waarde van het partnerschap als uniek kader waarin dialoog en discussie tussen alle partijen mogelijk zijn en daadwerkelijk plaatsvinden niet bekend (bij het grote publiek) of wordt onderschat (door belangrijke actoren). Daarom is de Commissie van plan een informatie- en communicatieprogramma te lanceren om de zichtbaarheid van het partnerschap te verbeteren. Dit programma zal activiteiten omvatten die zich op alle partners in het algemeen richten, maar ook specifieke acties voor individuele partners. Het zal zich voornamelijk richten op het bekendmaken van de achterliggende filosofie en de concrete resultaten van het partnerschap. Het zal verdergaan dan alleen "informatie-acties" en het partnerschap promoten als middel om de dialoog tussen samenlevingen te bevorderen. Daartoe moet meer samengewerkt worden met de media (televisie en geschreven pers) om het brede publiek te bereiken.

Aanbeveling 5

De ministers zouden in Valencia moeten beslissen om een Europees-mediterrane Stichting op te richten, om de dialoog tussen de culturen en de beschavingen in het Middellandse-Zeegebied te bevorderen. De Stichting zal gefinancierd worden met bijdragen van de lidstaten, de Commissie en de mediterrane partners. De ministers zouden ook snel een beslissing moeten nemen over voorstellen voor deelname aan het Tempus-programma. In de loop van 2002 zou de deelname voorbereid moeten worden zodat de eerste oproep voor het indienen van voorstellen tegen het einde van 2002 gedaan kan worden.

c) De sociale dimensie

Na de bijeenkomst van de ministers van buitenlandse zaken in Brussel, waar het belang van de sociale dimensie van het partnerschap onderstreept werd, stelt de Commissie twee nieuwe initiatieven voor:

* Beroepsopleiding: de leeftijdsopbouw in de meeste partnerlanden in het Middellandse-Zeegebied zal de komende tien jaar een groot probleem vormen bij het scheppen van werkgelegenheid en de aanpak van de arbeidsmarkt. Deze demografische druk maakt duidelijk dat hervormingen op het gebied van systemen voor onderwijs, opleiding en de arbeidsmarkt noodzakelijk zijn en de meeste partners zijn momenteel bezig met een herziening van hun nationale beleid op deze terreinen. Met hulp van de Europese Stichting voor Opleiding ontwikkelt de Commissie zowel regionale als nationale steunprogramma's die zich richten op ondersteuning van de beleidsmakers bij het opstellen en uitvoeren van hervormingsbeleid en sociaal evenwichtige werkgelegenheidsinstrumenten. Deze steunmaatregelen richten zich op de kwaliteit en relevantie van beroepsopleiding en scholing in verhouding tot de arbeidsmarkt; nieuwe financieringsmechanismen voor scholing; beroepscertificatie en opleidingsnormen; en de definitie van de relatie tussen opleiding, werkgelegenheid en maatregelen op de arbeidsmarkt. Het kan nuttig zijn hierbij een koppeling te leggen naar de eigen ervaringen van de EU met het bevorderen van inzetbaarheid op de arbeidsmarkt, met name in het kader van het Europees werkgelegenheidsbeleid en het Europees Sociaal Fonds.

* Bevorderen van de kansen voor vrouwen in het economische leven: Zoals erkend in de verklaring van Barcelona, spelen vrouwen een centrale rol in het economische en sociale leven en zou hun deelname daaraan en aan het scheppen van werkgelegenheid bevorderd en aangemoedigd moeten worden. Op basis van de conclusies van het regionale forum over "De rol van vrouwen in de economische ontwikkeling" (Brussel, juli 2001) is de Commissie van plan een regionaal programma te lanceren om de mogelijkheden voor vrouwen te bevorderen door vergroting van de capaciteitsopbouw en bewustwording (waaronder de ontwikkeling van instrumenten om de actieve deelname van vrouwen in het economische leven te meten), kaders te scheppen voor de uitwisseling van goede praktijken en actieplannen op nationaal niveau te ontwikkelen. De inspanningen van de EU voor gelijke behandeling van mannen en vrouwen kunnen in dit verband als voorbeeld dienen. De twee hoofdgebieden waarop de acties zich zullen richten, zijn:

- Toegang van vrouwen tot en deelname aan de arbeidsmarkt, met name steun voor hervorming van het wettelijk kader en voor de ontwikkeling van een actief scholings- en arbeidsmarktbeleid.

- Stimuleren van de rol van vrouwen in het bedrijfsleven, met name door netwerken voor vrouwen in de zaken- en beroepswereld te ontwikkelen en de toegang van vrouwen tot financiële instrumenten te vergemakkelijken.

3.4 Economisch en financieel partnerschap

Het feit dat elf van de twaalf associatie-overeenkomsten gesloten zijn, opent een nieuw hoofdstuk in de Europees-mediterrane relaties. Vrijwel alle partners zijn nu bezig met het afschaffen van de douanerechten en de geleidelijke instelling van een vrijhandelszone met de EU. Er zijn ook belangrijke initiatieven, zoals het proces van Agadir, om de vrije zuid-zuidhandel te stimuleren, waardoor het belang van de Europees-mediterrane vrijhandelszone zal toenemen. Het sluiten van associatie-overeenkomsten met de Europese Unie, of het vooruitzicht daarvan, was een van de belangrijkste katalysatoren voor economische verandering in de regio. Het openstellen van de buitenlandse handel, met name met de EU als belangrijkste handelspartner, speelde een stimulerende rol bij de overgang en heeft het bewustzijn vergroot dat beleids- en structurele hervormingen in de regio nodig zijn.

De meeste partners zijn de afgelopen tien jaar begonnen met omvangrijke en ambitieuze hervormingen, met tot nu toe wisselende resultaten. De economische modernisering moet in hetzelfde tempo verdergaan, of zelfs in een hoger tempo om de verwachte resultaten op te leveren met betrekking tot economische groei en meer concurrentievermogen van de industrie. Om de concurrentiepositie van deze landen te verbeteren, moeten ze hun capaciteit op het gebied van onderzoek en ontwikkeling uitbreiden. Er wachten het Middellandse-Zeegebied de komende jaren aanzienlijke uitdagingen. Werkgelegenheid zal volgens een recent rapport [2] een belangrijke kwestie zijn, want er zullen de komende tien jaar alleen al meer dan 45 miljoen banen gecreëerd moeten worden in de regio om de werkgelegenheid op het huidige niveau te handhaven. De binnen- en buitenlandse investeringen zullen aanzienlijk toe moeten nemen om aan de eisen van groei en economische modernisering te voldoen, en het institutioneel en regelgevend kader zal verder aangepast moeten worden om de juiste omstandigheden te scheppen voor duurzame ontwikkeling van de economieën in het Middellandse-Zeegebied. Deze uitdagingen voor de lange termijn moeten aangepakt worden in een tijd dat de economische vooruitzichten voor de korte termijn in de EU en in de wereld onzeker zijn. Alle landen in de regio vrezen dat de gebeurtenissen van 11 september een negatieve invloed zullen hebben, met name met betrekking tot investeringen en toerisme.

[2] FEMISE-rapport van september 2001, pagina 12.

Al deze factoren versterken de noodzaak om meer inspanningen te verrichten om het economisch potentieel van het Europees-mediterrane partnerschap aan te boren. Op een aantal gebieden zijn beslissingen nodig:

i) verdere ontwikkeling van de zuid-zuid-handelsintegratie;

ii) voorbereiding vrije handel in de dienstensector;

iii) verbetering van de toegang tot de markt in de landbouw;

iv) ontwikkeling en verbinding van de infrastructuur;

v) harmonisering van beleid en regelgeving/van vrijhandel naar interne markt;

vi) duurzame ontwikkeling met veel aandacht voor milieubescherming;

vii) financiële instrumenten.

i) Ontwikkeling van de zuid-zuidhandel en bevordering van de economische integratie

Vrije handel tussen de landen in de regio is een wenselijke aanvulling op de vrije noord-zuidhandel die overeengekomen is in elke associatie-overeenkomst. Hierdoor kan de regio gemakkelijker investeringen aantrekken, voorkomen dat de markt versnipperd raakt en economische specialisatie en diversificatie vergemakkelijken. De EU ondersteunt de ontwikkeling naar vrije handel en economische openstelling onder haar mediterrane partners actief. In dit verband is de Commissie bereid rekening te houden met ontwikkelingen in de regio, en zal haar aanpak waar nodig differentiëren, teneinde rekening te houden met de capaciteit van iedere partner op vooruit te komen binnen het partnerschap. De Commissie juicht met name het initiatief toe dat in mei 2001 in Agadir genomen is om een onderlinge vrijhandelszone te creëren en dit proces uit te breiden naar andere ondertekenaars van associatie-overeenkomsten met de EU. De Commissie heeft aangeboden technische bijstand te verlenen, op basis van haar eigen ervaringen binnen de EU op terreinen zoals de harmonisering van oorsprongregels, douaneprocedures, en ervoor te zorgen dat het proces van Agadir en milieubescherming hand in hand gaan.

Aanbeveling 6

Overeenkomstig de voorstellen die de Europees-mediterrane ministers van handel in maart 2002 in Toledo zullen bespreken, zal de EU haar duidelijke politieke steun uitspreken voor initiatieven met betrekking tot regionale integratie zoals de verklaring van Agadir als sleutelinitiatief om de openstelling van de zuid-zuidhandel en de economische integratie te bevorderen. De EU zou haar bereidheid moeten herhalen om partners te helpen bij het sluiten van onderlinge vrijhandelsovereenkomsten, zo mogelijk in 2002. Tegelijkertijd zou de EU moeten benadrukken dat verdere liberalisering van de multilaterale handel ook heel belangrijk is in het kader van de WTO.

Een belangrijk element bij verdere economische integratie is de bevordering van onderaanneming en het gebruik van de best concurrerende productiemiddelen in de productie- en verwerkende industrie. In dit opzicht zouden cumulatie van oorsprong en deelname van de mediterrane partners aan het pan-Europese systeem van cumulatie een belangrijke stap zijn bij het bevorderen van de samenwerking op het gebied van handel en industrie tussen Europese (waaronder EVA- en Oost-Europese) en mediterrane partners. Door deelname aan het pan-Europese systeem zouden goederen die geproduceerd zijn met productiemiddelen uit verschillende delen van de regio gemakkelijker op de EU-markt kunnen komen vanwege de bepalingen in de associatie-overeenkomsten. Hierdoor ontstaan nieuwe mogelijkheden voor de handel en voor investeringen. Het zou een zeer gunstige uitwerking kunnen hebben op de economische ontwikkeling en op het aantrekken van Europese en andere buitenlandse investeringen voor de regio.

In het rapport van de pan-Europees-mediterrane werkgroep inzake oorsprongregels van 20 december 2001, dat ter overweging wordt voorgelegd aan de Europees-mediterrane ministers van handel, die op 19 maart 2002 bij elkaar komen, werd geconcludeerd dat het technisch mogelijk is het pan-Europese systeem van oorsprongregels uit te breiden naar de mediterrane partners. Deze uitbreiding is afhankelijk van een aantal voorwaarden, waaronder:

* overeenstemming tussen alle landen die momenteel participeren in het pan-Europese systeem;

* de invoering van de nodige wijzigingen in de protocollen van de overeenkomsten;

* de verplichting om vrijhandelsovereenkomsten te sluiten met identieke oorsprongregels zodat geprofiteerd kan worden van het pan-Europese systeem van diagonale cumulatie.

Aanbeveling 7

De ministeriële conferentie in Valencia zou het besluit moeten ondersteunen van de ministers van handel om de mediterrane partners op te nemen in het pan-Europese systeem van oorsprongregels. De Commissie zal de nodige technische wijzigingen voorstellen van de protocollen inzake oorsprong in de overeenkomsten met de pan-Europese landen en de Europees-mediterrane associatie-overeenkomsten. Zodra alle partners het hierover eens zijn, moeten deze amendementen snel goedgekeurd worden. Om de deelname van de mediterrane partners aan dit systeem te vergemakkelijken, zal de Commissie indien nodig technische bijstand leveren.

ii) Ontwikkeling van vrij verkeer van diensten

De dienstensector vormt een belangrijke drijfveer achter de groei en de werkgelegenheid in moderne economieën. Stappen om grensoverschrijdende dienstverlening en het recht van vestiging te liberaliseren zouden een positieve bijdrage kunnen leveren aan de economische ontwikkeling. De dienstensector speelt ook een grote rol bij de modernisering en de algemene concurrentiepositie van productiesectoren. Er is een Europees-mediterrane werkgroep inzake de dienstensector opgezet en hierin is besproken hoe een aantal dienstensectoren geliberaliseerd kan worden, zowel binnen het bilaterale kader van de associatie-overeenkomsten als binnen het multilaterale kader van de GATS. De Europees-mediterrane partners delen het standpunt dat het vanwege de in Doha overeengekomen strakke agenda noodzakelijk was eerst nieuwe afspraken op multilateraal niveau te doen slagen, om daarna de onderhandelingen over preferentiële overeenkomsten binnen het kader van de associatie-overeenkomsten aan te pakken. De mediterrane partners en de Commissie zouden ook de behoeften aan technische bijstand moeten inventariseren, met name met betrekking tot het aanpassen en harmoniseren van het regelgevend kader.

Aanbeveling 8

Conform de bepalingen van de verschillende associatie-overeenkomsten zal op de ministeriële bijeenkomst in Valencia besloten worden om prioriteiten vast te stellen voor bilaterale onderhandelingen om het dienstenverkeer te liberaliseren met de mediterrane partners, waarbij rekening gehouden moet worden met de tijdens de multilaterale onderhandelingen in Doha geboekte vooruitgang.

iii) Verbetering van de toegang tot de markt in de landbouw

De in Doha aangenomen ministeriële verklaring met betrekking tot de nieuwe ronde multilaterale onderhandelingen vormde een afspiegeling van de politieke wil van de Europese Unie om zich in te zetten voor vergaande liberalisering van de handel in landbouwproducten. Meer liberalisering van de handel in landbouwproducten zal een belangrijk onderwerp zijn op de agenda van de Europees-mediterrane vrijhandelszone zoals vastgelegd in de associatie-overeenkomsten. In iedere associatie-overeenkomst is een herzieningsbepaling opgenomen waardoor het liberaliseringsproces voor de landbouw uitgebreid kan worden. In dit verband werd met Tunesië in 2000 overeenstemming bereikt over de herziening van de landbouwconcessies. Er zijn onderhandelingen gaande met Israël en Marokko. Een vergelijkbaar proces zou plaats moeten vinden met Jordanië, zodra de associatie-overeenkomst is geratificeerd, en met de Palestijnse Autoriteit. Zoals staat in de mededeling van Marseille, zou de Commissie daarom onderzoek moeten doen naar maatregelen die genomen kunnen worden om meer liberalisering te bereiken op landbouwgebied, conform de doelstellingen van wederzijdse dekking in de associatie-overeenkomsten en conform de doelstellingen van de EU met betrekking tot duurzame ontwikkeling.

Aanbeveling 9

De vergadering van de Europees-mediterrane ministers zou de Commissie moeten verzoeken om de vooruitzichten te onderzoeken voor meer wederzijdse liberalisering van de handel in landbouwproducten, conform de bepalingen van de associatie-overeenkomsten en met hernieuwde inzet, waaruit het belang blijkt van de recente vooruitgang die in multilateraal verband is geboekt.

iv) Vergemakkelijken van investeringen in en verbinding van de infrastructuur en ontwikkeling van het betreffende regelgevend kader

Om partners te helpen optimaal te profiteren van de mogelijkheden van de Europees-mediterrane vrijhandelszone, moeten de belangrijkste infrastructuren gemoderniseerd en op regionaal niveau aan elkaar gekoppeld worden, zoals transport, telecommunicatie en energie, en aansluiting vinden op vergelijkbare Europese netwerken.

Op het gebied van transportinfrastructuur heeft de Commissie haar beleidslijnen uiteengezet in een Witboek. Het belangrijkste is om eerst prioritaire infrastructuur te plannen met de mediterrane partners, en ervoor te zorgen dat deze aansluit op trans-Europese netwerken. Op basis van bestaande algemene of specifieke haalbaarheidsstudies moeten prioriteiten worden vastgesteld. Op die manier zal gemakkelijker kapitaal gemobiliseerd kunnen worden uit zowel publieke als particuliere bronnen. Zeevervoer zou met voorrang ontwikkeld moeten worden, waarbij "snelwegen over zee" de belangrijkste mediterrane havens met elkaar verbinden. Met name zeevervoer over korte afstanden is belangrijk in het Middellandse-Zeegebied, gezien de afstanden en vanwege het feit dat in veel gevallen vervoer over land niet goed mogelijk is. Zeevervoer over korte afstanden vormt ook een wezenlijk onderdeel in de multimodale vervoersketen (weg/zee of spoor/zee). Het zal noodzakelijk zijn om stappen uit te voeren op technisch niveau (zoals het optimaliseren van de laadeenheden en de modernisering van de vloot), alsmede op administratief (met name de vereenvoudiging van de administratieve en douaneformaliteiten) en regelgevend niveau (transparante en niet-discriminerende toegang tot de markt van havendiensten). Er zou ook een multimodaal systeem voor lucht/zee-vervoer ontwikkeld moeten worden. Dit zou gecompleteerd kunnen worden met verbindingen over land, als aanvulling op de ontwikkeling van de zuid-zuidhandel. Vanuit dit perspectief zullen multimodale programma's (verbindingen tussen havens, luchthavens en hun achterland) een belangrijke rol spelen.

Op vergelijkbare wijze zal het met betrekking tot de energie-infrastructuur van belang zijn om te zorgen voor goede, efficiënte infrastructuur, niet alleen om de economische ontwikkeling soepel te laten verlopen, maar ook om de toevoer te verzekeren, conform de richtlijnen uit het Groenboek van de Commissie. In dit verband moeten prioritaire projecten vastgesteld worden vanuit het oogpunt om de mediterrane partners bij te staan in hun onderlinge relaties (zuid-zuid) en de aansluiting op de trans-Europese netwerken (noord-zuid). Een specifiek voorbeeld van deze aanpak is de aanleg van een nieuwe gaspijpleiding van Algerije naar Spanje en Frankrijk.

Naast de ontwikkeling van deze strategieën is ook actie nodig

* op het gebied van maritieme veiligheid, door de uitbreiding van de Erika I- en II-pakketten, in combinatie met het pakket communautaire maatregelen dat voorgesteld is voor passagierschepen;

* op het gebied van luchtvervoer en de veiligheid op luchthavens, waar de inspanningen zich zouden moeten richten op het regelgevend en financieel kader dat betrekking heeft op deze aspecten.

Aanbeveling 10

De Europees-mediterrane ministeriële bijeenkomst zou de ontwikkeling moeten ondersteunen van duurzame regionale strategieën om belangrijke infrastructuur, ook met betrekking tot onderzoek, aan elkaar te koppelen, en waar nodig aan te sluiten op Europese netwerken. De ministers zouden financiële instellingen, waaronder de Europese Investeringsbank en de Wereldbank, moeten aanmoedigen om actief deel te nemen aan de ontwikkeling van dergelijke strategieën teneinde de uitvoering ervan te financieren, waaronder waar mogelijk met deelname van de particuliere sector. Ook de harmonisering van het regelgevend kader door middel van een beleidsdialoog zou aangemoedigd moeten worden.

v) Harmonisering van beleid en regelgeving / Van vrijhandelszone naar interne markt

De mogelijkheden die de opzet van een vrijhandelszone biedt, kunnen alleen volledig benut worden indien deze gepaard gaat met ondersteunende maatregelen zoals de harmonisering van normen en technische regels, alsmede milieu-, sanitaire en fytosanitaire normen. Meer harmonisering van het regelgevend kader moet ook op een aantal andere terreinen overwogen worden. Andere beleidsmaatregelen die een horizontale invloed hebben, zoals onderzoek en ontwikkeling, moeten verder geïntegreerd worden. Actie op deze terreinen kan de weg vrijmaken voor de totstandkoming van een Europees-mediterrane interne markt. Op de komende Euro-Med conferentie van ministers van industrie zouden voorstellen gedaan moeten worden om de hervormingen te introduceren die nodig zijn voor de geleidelijke totstandkoming van een Europees-mediterrane interne markt.

Bovendien kunnen de voordelen van de oprichting van een Europees-mediterrane vrijhandelszone alleen bereikt worden als de mediterrane partners hun inspanningen voortzetten om de randvoorwaarden te verbeteren voor het aantrekken van investeringen, waaronder buitenlandse investeringen, en het helpen opzetten en ontwikkelen van ondernemingen.

Aanbeveling 11

De mediterrane partners zouden optimaal gebruik moeten maken van de verschillende steuninstrumenten waarover ze kunnen beschikken, waaronder steun in het kader van het MEDA-programma, om verder te gaan met de verbetering van het bedrijfsklimaat; ze zouden met name actief moeten deelnemen aan het Euro-Med Marktprogramma en de resultaten van deze activiteiten moeten toepassen in de betreffende binnenlandse beleidsterreinen.

vi) Duurzame ontwikkeling met veel aandacht voor milieubescherming

Het doel is om een gebied van gedeelde welvaart te creëren door middel van duurzame en evenwichtige economische en sociale ontwikkeling; hierbij moet ervoor gezorgd worden dat de opzet van een vrijhandelszone hand in hand gaat met milieubescherming. Dit kan gerealiseerd worden door het juiste milieubeleid te hanteren, gebaseerd op de duurzaamheidseffectrapportage die binnenkort uitgevoerd zal worden. Het doel van deze rapportage is om onafhankelijke aanbevelingen te verkrijgen voor de formulering van nationaal en regionaal beleid, waardoor niet alleen op het gebied van de liberalisering en economische groei optimale resultaten bereikt worden, maar ook met betrekking tot andere aspecten van duurzame ontwikkeling.

Meer in het algemeen is er met de voortschrijding van het economische en financiële partnerschap een toenemende noodzaak om het milieubeleid te integreren in de verschillende prioriteiten per sector teneinde duurzame ontwikkeling te stimuleren. Bij dergelijke strategieën kan gebruik gemaakt worden van de ervaring van de EU en ze zouden door de verschillende sectoren zelf ontwikkeld moeten worden. Als het partnerschap zich zou inzetten voor integratie van het milieu, zou dat een waardevolle bijdrage betekenen aan de voorbereidingen voor de wereldtop over duurzame ontwikkeling, die in augustus dit jaar in Johannesburg gehouden zal worden.

Op meer praktisch niveau is de Commissie van plan de mediterrane partners te betrekken bij de ontwikkeling en uitvoering van de thematische strategieën in het kader van het zesde milieu-actieprogramma die voor alle partijen van belang zijn. Duidelijke voorbeelden hiervan zijn zeevaart- en bodembeleid.

De volgende Europees-mediterrane ministersconferentie over het milieu zal in juli 2002 in Athene gehouden worden. Daar zou een kader opgezet kunnen worden voor de integratie van milieu in het beleidsproces, dat vervolgens voorgelegd zou moeten worden aan een volgende vergadering van ministers van buitenlandse zaken. Op de bijeenkomst van de ministers van milieu zal de vooruitgang met betrekking tot de uitvoering van het SMAP (short and medium-term priority environmental action programme) worden vastgesteld en zal geprobeerd worden de technische en institutionele capaciteit in de regio te versterken. Er zullen ook standpunten over de klimaatverandering uitgewisseld worden.

Aanbeveling 12

De Europees-mediterrane ministers zouden de noodzakelijke integratie van milieubeleid in de prioriteiten in de verschillende sectoren van het partnerschap moeten ondersteunen teneinde duurzame ontwikkeling te bevorderen en zouden de Europees-mediterrane ministersconferentie over het milieu in Athene moeten oproepen een kader te creëren voor dit proces. De op regionaal niveau in het kader van het SMAP reeds gedane inspanningen op milieugebied moeten worden voortgezet, met meer nadruk op technische en institutionele capaciteitsvergroting en er zou meer nadruk op het SMAP moeten liggen in samenwerking op nationaal niveau.

vii) Financiële instrumenten

De Commissie zal haar inspanningen voortzetten om financiële steun in het kader van het MEDA-programma snel en effectief beschikbaar te stellen.

Met het oog op de uitbreiding van het scala van voor de regio beschikbare financiële instrumenten heeft de Europese Raad de Commissie en de Raad gevraagd de mogelijkheid te onderzoeken om een Europees-mediterrane Ontwikkelingsbank op te zetten. Het is duidelijk dat de regio te lijden heeft van de gebrekkige ontwikkeling van de financiële bemiddeling en het gebrek aan efficiëntie en concurrentie in het plaatselijke bankwezen. In de meeste landen in het gebied is de kapitaalmarkt onderontwikkeld en biedt geen wezenlijk alternatief voor het gebrek aan langlopende leningen door banken. In deze omstandigheden zou de opzet van een nieuwe faciliteit of een Europese of internationale investeringsbank, of de hervorming van bestaande instellingen als de EIB, als een belangrijke katalysator kunnen fungeren voor de economische ontwikkeling. De Commissie zal hierover binnenkort een mededeling presenteren.

De Commissie zal haar nauwe samenwerking met de Europese Investeringsbank voortzetten om investeringsmogelijkheden te ontwikkelen. De introductie van een nieuwe risicokapitaalfaciliteit uit hoofde van MEDA zou een aanvullende stimulans moeten vormen voor investeringen in de regio.

Aanbeveling 13

De Commissie zal in een binnenkort te presenteren mededeling een aanbeveling doen met betrekking tot de opzet van een nieuwe financiële faciliteit of een nieuwe Europese of internationale ontwikkelingsbank.

4. De burgermaatschappij en het partnerschap

Sinds 1995 hebben zes Euromed Civil Forums plaatsgevonden (Barcelona 1995, Malta en Napels 1997, Stuttgart 1999, Marseille 2000 en Brussel 2001). Tijdens deze forums hebben de actoren binnen de Europees-mediterrane burgermaatschappij geprobeerd niet alleen de dialoog met de Commissie te structureren, maar ook met alle andere actoren binnen het partnerschap. De Europese Commissie heeft deze forums vanaf het begin ondersteund. Euromed Burgermaatschappij is nauw betrokken geweest bij de voorbereiding en uitvoering van de regionale programma's. Sectorale forums op het gebied van milieu, energie, transport, industriële samenwerking, etc. staan open voor burgers, alsmede programma's waarvan de samenleving rechtstreeks profiteert, zoals programma's inzake de informatiesamenleving, cultureel erfgoed, audiovisuele samenwerking, jongeren en milieu.

Het MEDA-programma heeft ook verschillende netwerken van economische actoren gefinancierd (b.v. kamers van koophandel, werkgeversassociaties, instituten die de handel bevorderen, handelsbeurzen) die een bijdrage leverden aan het structureren van de burgermaatschappij en waardoor het bewustzijn onder de mediterrane partners vergroot werd. MEDA financiert momenteel twee projecten die betrekking hebben op economische en sociale adviesorganen in de Europees-mediterrane regio. In de nabije toekomst kan ook onderzocht worden of er steun verleend kan worden voor de opzet van andere netwerken in de burgermaatschappij (b.v. lokale organen; onderzoeksinstellingen naar sociale en culturele aspecten van het partnerschap), afhankelijk van de beschikbaarheid van middelen.

Het doel van de evenementen rondom het algemene Civil Forum heeft waarschijnlijk vooral te maken met het vergroten van het bewustzijn en de zichtbaarheid, maar wellicht kan de burgermaatschappij maximale invloed uitoefenen op de ontwikkeling van het partnerschap via betrokkenheid bij gespecialiseerde associaties en ngo's met de sectorale Europees-mediterrane forums. De Commissie zal samen met vertegenwoordigers van de burgermaatschappij nauw in het oog houden wat de meest rendabele manier is om de betrokkenheid van de burgermaatschappij bij het partnerschap in de toekomst te ondersteunen. Op basis van de huidige voorbeelden van goede praktijken zal de Commissie ook aanbevelingen doen over manieren waarop de samenleving in een vroeg stadium bij de politieke dialoog betrokken kan worden zodat gegarandeerd is dat er bij de ministeriële vergaderingen van het partnerschap voldoende rekening gehouden wordt met haar deelname.

Aanbeveling 14

De ministers zouden een analyse moeten voorstellen van de meest rendabele manier om ervoor te zorgen dat de samenleving zo vroeg mogelijk betrokken wordt bij de ontwikkeling van het partnerschap.

5. Institutionele regelingen

Het proces van Barcelona werd van begin af aan gekenmerkt door het hoge aantal vergaderingen, waardoor de contacten en het wederzijdse begrip bevorderd werden. Het unieke van dit proces, en zijn kracht, is dat iedereen erbij betrokken werd: alle 27 partners werden bij elkaar gebracht om op regionaal niveau samen te werken. Voor de toekomst is het van belang dit brede karakter te handhaven. Naar gelang meer associatie-overeenkomsten in werking treden, zal de bilaterale relatie tussen de EU en elk land zich in de breedte en de diepte ontwikkelen, maar een regionale dialoog zal altijd nodig blijven. Naarmate de relatie zich ontwikkelt, moet de dialoog zich ook verbreden en naast kwesties die betrekking hebben op het buitenlandse beleid ook een aantal sectorale beleidskwesties omvatten.

Soms wordt de kwestie met betrekking tot de "gedeelde verantwoordelijkheid" van het proces aan de orde gesteld, waarbij suggesties worden gedaan voor covoorzitterschap van vergaderingen, gezamenlijke besluitvorming, etc. De huidige situatie weerspiegelt het wisselende karakter van de relaties tussen de partners. De EU kent interne mechanismen om standpunten op elkaar af te stemmen en naar buiten toe eenstemmig op te treden, terwijl door de verschillen tussen de mediterrane partners deze tot op heden niet over vergelijkbare coördinatiemechanismen konden beschikken. Zolang deze situatie bestaat, is het moeilijk voorstelbaar hoe regelingen over covoorzitterschap goed kunnen werken. Recente ervaringen hebben echter aangetoond dat enige vooruitgang geboekt is met het gezamenlijk opstellen van de agenda voor de vergaderingen van hoge ambtenaren en Euro-Med-comités. Ook zijn tijdens de eerste fase van de versterkte economische dialoog mogelijkheden voor gedeelde verantwoordelijkheid gebleken. Ten slotte sluit het Agadir-initiatief goed aan bij de geest van het proces van Barcelona en het toont aan hoe partners dit proces kunnen aangrijpen om de onderlinge samenwerking te verbeteren.

Desalniettemin zouden verschillende praktische maatregelen genomen kunnen worden om de effectiviteit van de huidige manier van werken te vergroten:

Aanbeveling 15

* De lidstaten zouden manieren moeten vinden om de ratificatieprocedures voor associatie-overeenkomsten zodanig te versnellen dat de ratificatie binnen twee jaar afgerond kan worden.

* De rol van het Europees-mediterrane Comité als stuurcomité voor het partnerschap zou versterkt moeten worden. Naarmate het partnerschap zich verder ontwikkelt in het associatieproces, zou het comité zijn werk meer moeten richten op zaken die met het acquis te maken hebben. Daarnaast zou het gevoel van gedeelde verantwoordelijkheid vergroot kunnen worden door de agenda voor de vergaderingen door de EU en de partners gezamenlijk te laten opstellen.

* De dialoog over het economische beleid zou zowel op bilateraal als op regionaal niveau versterkt moeten worden. Op regionaal niveau zou het proces moeten verschuiven van meer algemene discussies over het beleid naar meer gerichte discussies over een bepaald thema, waarbij goede praktijken worden uitgewisseld en beleid intercollegiaal getoetst wordt. Het voor de volgende conferentie gekozen thema "Groei en werkgelegenheid" zou gebruikt moeten worden om te komen tot een nieuwe aanpak voor het stimuleren van regionale samenwerking door deskundigen samen te brengen om informatie uit te wisselen, ervaringen en kennis te delen en goede praktijken op dit gebied te verspreiden.

6. CONCLUSIES

De ministeriële bijeenkomst in Valencia vindt plaats op een cruciaal moment in de Europees-mediterrane relaties. Aan de vooravond van besluiten over de volgende uitbreidingsronde van de Unie, en na de verwarring die veroorzaakt is door de gebeurtenissen van 11 september 2001, moeten de partners een duidelijk politiek signaal afgeven van hun wederzijdse inzet om een stabiele en welvarende zone te creëren door het in 1995 in Barcelona gestarte partnerschap te verdiepen en te versterken.

Het feit dat de politieke relatie onderhouden wordt ondanks voortdurende spanningen in de regio bewijst de duurzaamheid en de veerkracht van het politieke kader van Barcelona. Het proces waarbij een vrijhandelszone wordt ingesteld tussen de EU en de mediterrane partners is nu onomkeerbaar en de partners zelf staan nu voor de belangrijke taak om onderling vrije handel tot stand te brengen. De meeste partners zijn begonnen met het economische hervormingsproces dat nodig is om deze onderneming tot een succes te maken, en de EU en haar partners zijn inmiddels de intensieve economische dialoog aangegaan die nodig is om de voor de toekomstige ontwikkeling bepalende beleidsbeslissingen op elkaar af te stemmen.

Alle partners zouden nadrukkelijk hun bereidheid moeten verklaren om verder te gaan met dit proces. De Commissie stelt daarom voor de volgende aanbevelingen te integreren in een actieplan dat goedgekeurd zou moeten worden tijdens de vergadering van de Europees-mediterrane ministers van buitenlandse zaken in Valencia in april 2002, die gebaseerd zou moeten zijn op de volgende elementen:

Politiek en veiligheid

* De ministers zouden opnieuw moeten bevestigen dat ze zich duidelijk inzetten voor het verdiepen van hun politieke relatie. De politieke dialoog zou versterkt moeten worden, bijvoorbeeld door vergaderingen op beleidsvormend niveau tussen de jaarlijkse vergaderingen van de ministers van buitenlandse zaken in.

* De ministers zouden moeten benadrukken dat ze van plan zijn meer samen te werken bij het respecteren van de mensenrechten en de democratie, op basis van internationaal afgesproken verplichtingen, en een serie acties overeenkomen om vooruitgang op deze gebieden te garanderen.

* De ministers zouden een duidelijk signaal moeten afgeven van hun solidariteit in de strijd tegen het terrorisme en een serie concrete maatregelen op dit gebied afspreken.

Vrijheid, justitie en bestuur

* De partners zouden de besprekingen moeten afronden en een kaderovereenkomst sluiten waarin concrete maatregelen zijn opgenomen voor de samenwerking met betrekking tot vrijheid, justitie en bestuur, met de nadruk op samenwerking op justitieel gebied; de strijd tegen de drugshandel, de georganiseerde misdaad en het terrorisme; en migratiegerelateerde kwesties, met name de strijd tegen illegale immigratie, de gelijke behandeling van legaal gevestigde migranten en het vergemakkelijken van gewone reizen.

Sociale, culturele en menselijke aangelegenheden

* De ministers zouden in Valencia moeten beslissen om een Europees-mediterrane Stichting op te richten om de dialoog tussen de culturen en de beschavingen in het Middellandse-Zeegebied te bevorderen. De Stichting zal gefinancierd worden met bijdragen van de lidstaten, de Commissie en de mediterrane partners. De ministers zouden ook snel een beslissing moeten nemen over voorstellen voor deelname aan het Tempus-programma. In de loop van 2002 zou de deelname voorbereid moeten worden zodat de eerste oproep voor het indienen van voorstellen tegen het einde van 2002 gedaan kan worden.

De burgermaatschappij

De ministers zouden een analyse moeten voorstellen van de meest rendabele manier om ervoor te zorgen dat de samenleving zo vroeg mogelijk betrokken wordt bij de ontwikkeling van het partnerschap.

Economie en financiën

* De ministers zouden zich moeten verheugen over de grote vooruitgang met de opzet van de Europees-mediterrane vrijhandelszone en erkennen dat deze niet meer teruggedraaid kan worden.

* Ze zouden krachtige politieke steun moeten uitspreken voor de verklaring van Agadir als belangrijkste initiatief op weg naar liberalisering van de zuid-zuidhandel en meer economische integratie; de EU zou haar bereidheid moeten bevestigen om de partners te helpen onderlinge overeenkomsten te sluiten, indien mogelijk in het eerste halfjaar van 2002.

* De ministers zouden de technische besluiten met betrekking tot de handel (de oorsprongregels) moeten toejuichen; deze zullen de regionale integratie tussen de mediterrane partners versterken en in de toekomst meer samenwerking tussen bedrijven in de partnerlanden, in de EU en elders in Europa mogelijk maken. Ze zouden zich ook moeten verheugen over de vordering van de liberalisering in de belangrijke dienstensector.

* De ministers zouden meer inspanningen moeten verlangen om verdere wederzijdse liberalisering van de handel in landbouwproducten te bereiken.

* De Commissie zal binnenkort een mededeling presenteren met betrekking tot de opzet van een nieuwe financiële faciliteit of een nieuwe Europese/internationale ontwikkelingsbank. De ministers zouden rekening moeten houeden met de aanbevelingen uit die mededeling tijdens hun vergadering in Valencia.

* De ministers zouden de ontwikkeling van regionale strategieën moeten steunen om belangrijke infrastructuur op het gebied van transport, energie en telecommunicatie aan elkaar, en indien wenselijk aan Europese netwerken, te koppelen en in dit verband interregionale samenwerking te stimuleren bij de ontwikkeling van nieuwe economische mogelijkheden en werkgelegenheid.

* De ministers zouden het belang moeten onderstrepen van nationale duurzame strategieën en van het integreren van milieubeleid in de verschillen prioriteiten per sector van het partnerschap.

Institutionele regelingen

* De EU-lidstaten zouden manieren moeten vinden om de ratificatieprocedures voor associatie-overeenkomsten zodanig te versnellen dat de ratificatie binnen twee jaar afgerond kan worden.

* De rol van het Europees-mediterrane Comité als stuurcomité voor het partnerschap zou versterkt moeten worden. Naarmate het partnerschap zich verder ontwikkelt in het associatieproces, zou het comité zijn werk meer moeten richten op zaken die met het acquis te maken hebben. Daarnaast zou het gevoel van gedeelde verantwoordelijkheid vergroot kunnen worden door de agenda voor de vergaderingen door de EU en de partners gezamenlijk te laten opstellen.

* De dialoog over het economische beleid zou zowel op bilateraal als op regionaal niveau versterkt moeten worden, en verschuiven van meer algemene discussies over het beleid naar meer gerichte discussies over een bepaald thema, waarbij goede praktijken worden uitgewisseld en beleid intercollegiaal getoetst wordt. Het thema "Groei en werkgelegenheid", dat gekozen is voor 2002, zou gebruikt moeten worden om te komen tot een nieuwe aanpak voor de opzet van een economische strategie, samen met de andere donors.

BIJLAGE 1

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

BIJLAGE 2

Effect van de hervorming van het beheer van de buitenlandse hulp van de Europese Unie op de resultaten van het MEDA-programma in 2001

De Europese Commissie heeft op 16 mei 2000 besloten om een hervormingsprogramma uit te voeren voor het beheer van de buitenlandse hulp, gebaseerd op de verbetering van de kwaliteit van de programma's en projecten en het tempo van uitvoering. Hierbij gaat het er met name om:

de kwaliteit van het projectbeheer aanzienlijk te verbeteren;

de voor de uitvoering van een project noodzakelijke tijd aanzienlijk te beperken;

het effect en de zichtbaarheid van de samenwerking en de ontwikkelingshulp van de Europese Unie te vergroten.

Hieronder staan de belangrijkste onderdelen van dit hervormingsprogramma en het effect daarvan op de resultaten van het MEDA-programma in 2001:

1) Opzet van één dienst voor de uitvoering van projecten en integratie van de projectcyclus.

Het Bureau voor samenwerking EuropeAid, opgericht bij het besluit van de Commissie van 21 december 2000, heeft op 1 januari 2001 in de praktijk de plaats ingenomen van de Gemeenschappelijke dienst voor buitenlandse betrekkingen.

Dit nieuwe bureau heeft tot taak de projectcyclus te beheren, van de identificatie tot de evaluatie, en is verantwoordelijk voor de uitbetalingen, alsmede het technische, contractuele en financiële operationele beheer van de mediterrane programma's. Het directoraat-generaal "Relex" blijft verantwoordelijk voor de meerjarenprogrammering (nationale strategiedocumenten (NSD's) en nationale indicatieve programma's (NIP's)).

2) Snellere resultaten bij de uitvoering van de programma's.

De integratie van de projectcyclus, in combinatie met het samenbrengen van technisch en financieel specialisten in één dienst heeft met ingang van 2001 zeer positieve effecten gehad op de verbetering van de uitvoering van de MEDA-programma's wat betreft de uitvoering van de begroting:

* Alle voor 2001 beschikbare vastleggingskredieten zijn voor 100% gebruikt (756,5 miljoen euro). Daarnaast zijn er met ingang van 2001 voor een bedrag van 200 miljoen euro aan leningsovereenkomsten ondertekend bovenop het bedrag van de beschikbare kredieten.

* De in 2001 uit hoofde van de mediterrane begrotingslijnen uitgevoerde betalingen bedragen meer dan 550 miljoen euro, wat een wezenlijke stijging betekent ten opzichte van 2000 (ongeveer 25%). Alleen al voor het MEDA-programma is in 2001 meer dan 400 miljoen euro uitbetaald, tegen 330 miljoen euro in 2000.

3) Het schrappen van oude en "slapende" betalingsverplichtingen.

Wat de behandeling van oude (van voor 1995) en slapende betalingsverplichtingen (verplichtingen waarvoor gedurende twee opeenvolgende jaren geen betalingen zijn verricht) betreft, heeft EuropeAid in 2001 deze verplichtingen systematisch opgeschoond. Hierdoor konden eind 2001 deze verplichtingen met 370 miljoen euro aanzienlijk teruggebracht worden. Tussen eind 2000 en eind 2001 zijn de oude verplichtingen met 39% verminderd en de slapende met 48%.

4) Decentralisering van het projectbeheer naar de delegaties van de Commissie.

Met de hervorming werd het volgende beginsel ingesteld: "alles wat beter ter plaatse, in het veld, beheerd en besloten kan worden, dient niet meer te worden beheerd of besloten in Brussel".

Krachtens dit beginsel vormt het decentraliseren van de programma's voor buitenlandse hulp naar de delegaties een van de belangrijkste prioriteiten en taken van EuropeAid. Voor het eind van 2002 zullen alle delegaties in het Middellandse-Zeegebied in staat zijn de programma's voor buitenlandse hulp van de Europese Unie in de betreffende landen te beheren.

Deze beweging, die EuropeAid in 2001 in gang gezet heeft in samenwerking met de andere diensten met betrekking tot buitenlandse zaken, betreft in de eerste plaats het MEDA-programma, met vier delegaties die op 1 januari 2002 daadwerkelijk gedecentraliseerd waren (Egypte, Marokko, Tunesië, Turkije). De decentralisatie van de vijf andere mediterrane delegaties (Algerije, Syrië, Libanon, Jordanië, Westelijke Jordaanoever/Gaza) zal in de loop van 2002 plaatsvinden.