NL Publicatieblad van de Europese Unie C 376/92

Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over de Mededeling van de Commissie aan het Europees Parlement, de Raad, het Europees Economisch en Sociaal Comité en het Comité van de Regio's — Het Europese actieplan inzake e-overheid 2011-2015 — Benutten van de ICT om een slimme, duurzame en innovatieve overheid te bevorderen

COM(2010) 743 definitief

en de Mededeling van de Commissie aan het Europees Parlement, de Raad, het Europees Economisch en Sociaal Comité en het Comité van de Regio's — Naar interoperabele Europese overheidsdiensten

COM(2010) 744 definitief

2011/C 376/17

Rapporteur: de heer HENCKS

De Europese Commissie heeft op 15 en 16 december 2010 besloten om het Europees Economisch en Sociaal Comité overeenkomstig artikel 304 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie te raadplegen over de

Mededeling van de Commissie aan het Europees Parlement, de Raad, het Europees Economisch en Sociaal Comité en het Comité van de Regio's: Het Europese actieplan inzake e-overheid 2011-2015 — Benutten van de ICT om een slimme, duurzame en innovatieve overheid te bevorderen COM(2010) 743 definitief, en de

Mededeling van de Commissie aan het Europees Parlement, de Raad, het Europees Economisch en Sociaal Comité en het Comité van de Regio's: Naar interoperabele Europese overheidsdiensten COM(2010) 744 definitief.

De afdeling Vervoer, energie, infrastructuur en informatiemaatschappij, die met de voorbereiding van de desbetreffende werkzaamheden was belast, heeft haar advies op 7 september 2011 goedgekeurd.

Het Europees Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn op 21 en 22 september 2011 gehouden 474e zitting (vergadering van 21 september) onderstaand advies uitgebracht, dat met 161 stemmen vóór en 1 stem tegen, bij 8 onthoudingen, werd goedgekeurd.

1. Conclusies en aanbevelingen

1.1 Het actieplan dat onderwerp is van dit advies werd opgesteld n.a.v. een verzoek geformuleerd tijdens de conferentie over e-overheid in Malmö (2009), waar de ministers van de EU-lidstaten toezegden grensoverschrijdende, toegankelijkere, interactievere en beter op de persoon afgestemd online overheidsdiensten te zullen bevorderen. Daaraan moeten de afspraken in het kader van de digitale agenda en de Europa 2020-strategie worden toegevoegd.

1.2 De Europese Commissie kan op dit terrein alleen maar passende voorwaarden en maatregelen voorstellen voor een geharmoniseerde ontwikkeling van grensoverschrijdende e-overheidstransacties in Europa. Daarom benadrukt het Europees Economisch en Sociaal Comité (EESC) dat de lidstaten uiteindelijk verantwoordelijk zijn voor de naleving van de in Malmö gedane toezeggingen.

1.3 Om verwarring met andere soorten diensten te voorkomen, stelt het EESC voor om hier te spreken over „Europese grensoverschrijdende e-overheidsdiensten” en niet over „Europese overheidsdiensten”.

1.4 Het EESC kan zich vinden in het door de Commissie gepresenteerde actieplan voor duurzame en innovatieve e-overheid. Daarmee wordt de weg vrijgemaakt voor meer op de persoon toegesneden, interactievere overheidsdiensten die beter zijn afgestemd op de behoeften en verwachtingen van de gebruikers. Die laatste worden opgeroepen actiever bij te dragen aan de totstandbrenging van online overheidsdiensten.

1.5 De bevordering van e-overheid moet gepaard gaan met een bestuurlijke reorganisatie. Verder moet het roer worden omgegooid in de betrekkingen die bestuursinstanties met hun gebruikers onderhouden. Die moeten bijvoorbeeld geholpen worden bij het vervullen van administratieve online procedures.

1.6 De Unie en de lidstaten moeten alle maatregelen nemen om alle bevolkingsgroepen, óók kansarmen, bij de informatiemaatschappij te betrekken, overeenkomstig de Europa 2020-strategie en artikel 9 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie.

1.7 De belemmeringen die interoperabiliteit, elektronische handtekeningen en e-identificatie in de weg staan, zijn vaak het gevolg van het ontbreken van een grensoverschrijdende rechtsgrondslag, verschillen tussen het recht van de lidstaten, en nationale oplossingen die onderling niet compatibel zijn. Een goed en adequaat multilateraal beheer van informatiesystemen, waarbij de mens centraal staat en waarvoor voldoende middelen worden uitgetrokken, is onontbeerlijk.

1.8 Het EESC is voorstander van de ontwikkeling, binnen een Europees interoperabiliteitskader, van één visie voor gemeenschappelijke interfacenormen, van een platform voor de uitwisseling van informatie, ervaringen en codes op basis van vrije en open software zodat correcties en wijzigingen kunnen worden aangebracht, en van open, interoperabele bestandsformaten. De door sommige overheidsdiensten (zoals de douane) opgedane ervaringen zouden moeten worden benut om technische, semantische en organisatorische interoperabiliteit tot stand te brengen tussen systemen alvorens deze met elkaar te verbinden. Aldus kan worden gegarandeerd dat de gemaakte afspraken worden uitgevoerd en de systemen stabiel functioneren. Hiervoor moeten gemeenschappelijke regels en een solide rechtsgrondslag worden gecreëerd.

1.9 Interoperabiliteit is vandaag de dag nodig, maar alleen voor diensten waarbij dat nuttig is. Het realiseren van interoperabiliteit is erg complex en vereist dat veel technische handelingen en maatregelen worden geïntegreerd om de burgers een veilige gegevensuitwisseling te garanderen. Bovendien ontwikkelen de mogelijkheden voor interoperabiliteit zich voortduren.

1.10 Nationale overheidsdiensten zouden moeten worden aanbevolen hun gegevens te schiften voordat zij tot uitwisseling daarvan overgaan, om ervoor te zorgen dat alleen gegevens waarvan uitwisseling nuttig is, online komen. Uitgangspunt moet zijn dat bestaande regels worden nageleefd.

1.11 De persoonsgegevens van burgers, ondernemingen en verenigingen moeten worden beschermd en hun „recht op verwijdering van gegevens” moet worden gerespecteerd. De veiligheid van gegevens moet op Europees niveau al vanaf de ontwikkeling van uitwisselingsprocedures worden verzekerd en gewaarborgd, bijv. op servers, in software, bij de opslag van gegevens, tijdens de uitwisseling daarvan, enz. Voor een eventueel nieuw gebruik van gegevens door derden moeten dezelfde regels en voorwaarden gelden.

2. Meer e-overheid

2.1 De EU is sinds 1993 bezig het beleid van de lidstaten te coördineren om de digitale convergentie te bespoedigen en een antwoord te bieden op de uitdagingen van de informatiemaatschappij (IDA-, IDAI-, IDAII-, IDABC en ISA-programma's). (1) Doel is een gemeenschappelijke Europese ruimte tot stand te brengen die betaalbare en veilige breedbandcommunicatie biedt alsmede rijke en gevarieerde inhoud die op de behoeften van de gebruikers is afgestemd.

2.2 De EU heeft in ettelijke mededelingen en actieplannen invulling gegeven aan haar beleidsrichtsnoeren ter zake. De bedoeling van enkele daarvan is dat e-overheid versneld wordt ingevoerd. Daartoe zijn vijf prioriteiten vastgesteld:

— toegankelijkheid voor iedereen;

— meer efficiëntie;

— ingrijpende e-overheid;

— onmisbaar instrumentarium;

— meer participatie aan de democratische besluitvorming.

2.3 Het nieuwe actieplan maakt integrerend deel uit van de digitale agenda. De Unie en de lidstaten moeten alle maatregelen nemen om alle bevolkingsgroepen, óók kansarmen, bij de informatiemaatschappij te betrekken, overeenkomstig de Europa 2020-strategie en artikel 9 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie.

3. De nieuwe initiatieven van de Commissie

3.1 De ministers van de EU-lidstaten hebben op de vijfde conferentie over e-overheid (Malmö, 2009) toegezegd dat zij het concurrentievermogen van de EU zullen vergroten met behulp van schaalvoordelen in tijd en geld waardoor e-overheid toegankelijker en interactiever wordt en beter op de persoon wordt afgestemd.

3.2 De Commissie stelt dus een nieuw actieplan voor e-overheid voor als concreet antwoord op het door de deelnemers aan de conferentie van Malmö geformuleerde verzoek en als bijdrage aan twee sleuteldoelstellingen van de digitale agenda voor Europa. Volgens die agenda moeten de lidstaten vóór 2013 hun nationale interoperabiliteitskaders afstemmen op het Europees kader, en moeten bestuursinstanties het gebruik van e-overheidstoepassingen bevorderen om ervoor te zorgen dat in 2015 50 % van de burgers en 80 % van de ondernemingen gebruik maken van e-overheidsdiensten.

3.3 De 40 maatregelen uit het actieplan 2011-2015 beslaan vier gebieden:

A. — rond de behoeften van de gebruikers ontworpen diensten; — collaboratieve productie van diensten, bijvoorbeeld door gebruik te maken van Web 2.0 technologie; — hergebruik van overheidsinformatie; — verbetering van de transparantie; — deelname van de burgers en ondernemingen aan het beleidsvormingsproces;

B. — naadloze diensten voor ondernemingen; — EU-wijde uitvoering van grensoverschrijdende diensten;

C. — verbeteren van organisatorische processen (elektronische aanbestedingen, versnelde behandeling van verzoeken enz.); — vermindering van administratieve lasten; — groen bestuur (elektronische archivering, videoconferenties om minder te hoeven reizen enz.);

D. — open specificaties en interoperabiliteit (toepassing van het Europese interoperabiliteitskader); — sleutelmogelijkmakers (herziening van de Richtlijn inzake e-handtekeningen, voorstel voor een besluit inzake wederzijdse erkenning van e-identificatie en e-authenticatie in de gehele EU).

3.4 Heel concreet omvat het actieplan maatregelen om:

— ervoor te zorgen dat bepaalde informatie die aan bestuursorganen wordt verstrekt, definitief en op een beveiligde manier kan worden opgeslagen (zodat het niet nodig is om informatie meerdere malen aan steeds weer andere overheden te geven);

— het gebruik van elektronische identificatiesystemen („eID”) overal in de EU ingang te doen vinden, zodat het voor burgers gemakkelijker wordt om over de grenzen heen formaliteiten te vervullen (voor als iemand in een ander land een bedrijf wil beginnen of bij verhuizingen en/of detachering om beroepsredenen, de overdracht van pensioenrechten op een andere land of inschrijving aan een school of universiteit in het buitenland);

— burgers en ondernemingen in staat te stellen om de behandeling door de overheid van hun dossiers online, en dus in real time, te volgen, wat de transparantie en open afhandeling van zaken ten goede komt;

— overheidsdiensten te personaliseren, ofwel beter op de concrete behoeften van de gebruikers af te stemmen, bijvoorbeeld door te garanderen dat documenten en gegevens snel en beveiligd in digitale vorm worden doorgestuurd;

— het voor derden mogelijk te maken om gegevens opnieuw te gebruiken. Zo kunnen gemakkelijker nieuwe toepassingsmogelijkheden en overheidsdiensten in het leven worden geroepen.

4. Algemene opmerkingen

Het EESC beaamt dat duurzame en innovatieve e-overheid en ongehinderde grensoverschrijdende interoperabiliteit absoluut moeten worden bevorderd.

4.1 De voornaamste taak van de Commissie in dit verband is om gunstigere voorwaarden te creëren voor de ontwikkeling van e-overheidstransacties (m.n. randvoorwaarden voor interoperabiliteit en het gebruik van elektronische handtekeningen en e-identificatie) en om het beleid van de lidstaten te coördineren. De regeringen van de lidstaten, die in de verklaring van Malmö op dit vlak politieke toezeggingen hebben gedaan, spelen een centrale rol bij de uitvoering van de overeengekomen maatregelen.

4.2 Het EESC wil er allereerst op wijzen dat de term „Europese overheidsdiensten”, die de Commissie gebruikt in de mededeling over interoperabiliteit, incorrect is en tot misverstanden kan leiden. In zijn advies getiteld „Diensten van algemeen economisch belang: hoe moeten de verantwoordelijkheden tussen de EU en de lidstaten worden verdeeld?” (2) heeft het gesproken over overheidsdiensten die niet tot nationaal of lokaal niveau kunnen worden beperkt en die beschouwd kunnen worden als communautaire diensten van algemeen belang. Grensoverschrijdende e-overheidsdiensten zijn echter, hoewel ze een bepaalde Europese dimensie hebben aangezien ze grensoverschrijdend van aard zijn, totaal iets anders dan de diensten die bestempeld kunnen worden als Europese overheidsdiensten.

4.3 Tot dusverre is steeds een algemene aanpak gevolgd. Het EESC is ermee ingenomen dat thans wordt gekozen voor een nieuwe strategie die berust op een op de persoon toegesneden benadering. Zo wordt de weg vrijgemaakt voor interactievere en beter op de wensen en verwachtingen van de gebruikers afgestemde overheidsdiensten die tot een nieuwe generatie van e-overheidsdiensten behoren: open, flexibele en ononderbroken overheidsdiensten op lokaal, regionaal, nationaal en Europees bestuursniveau.

4.4 De Commissie bewerkstelligt een doorbraak waardoor gebruikers (burgers, ondernemingen, ngo's en de formeel door de Commissie erkende overlegorganen) op termijn actiever kunnen gaan bijdragen aan de totstandbrenging van online overheidsdiensten waarmee beter op hun behoeften wordt ingespeeld.

4.5 Het EESC stemt daarom in met dit nieuwe actieplan waardoor alle belanghebbenden kunnen profiteren van snellere en betere overheidsdiensten en dat overheidsinstanties zal helpen om hun manier van dienstverlenen en interne procedures te herzien. Die laatste kunnen dan worden aangepast aan de nieuwe vereisten inzake snelheid, beschikbaarheid en eenvoud van toepassing.

4.6 Toch valt niet te ontkomen aan de indruk dat bestuursinstanties niet in de eerste plaats aan de gebruikers denken, maar dat e-overheid wordt opgezet naar gelang van de interne bestuurlijke structuur en dus niet van degenen voor wie hun dienstverlening bestemd is. Dit resulteert voor de gebruikers in een problematische toegankelijkheid, een gebrekkige zichtbaarheid en een niet-homogene grafische vormgeving.

4.7 Het EESC betreurt dat de Commissie niet spreekt over de bescherming van gegevens en het schiften van gegevens. De desbetreffende verordening uit 2001 moet integraal worden toegepast en persoonsgegevens van burgers zouden niet mogen worden uitgewisseld, tenzij absoluut is gegarandeerd dat het vertrouwelijke karakter ervan niet wordt geschonden, het recht op verwijdering van gegevens wordt nageleefd, andere verplichtingen zijn opgelegd en de inachtneming daarvan wordt gewaarborgd. Het EESC heeft bedenkingen bij een eventueel nieuw gebruik van persoonsgegevens door derden.

4.8 Het belang van technische en informaticakwesties moet niet worden gebagatelliseerd, want de manier waarop die worden opgelost is bepalend voor de veiligheid van gegevens en voor het succes van de (technische, semantische en organisatorische) interoperabiliteit. De overstap naar e-overheid moet uitmonden in een bestuurlijke reorganisatie. Verder moet het roer worden omgegooid in de betrekkingen die bestuursinstanties met hun gebruikers onderhouden. Online gaan zal alleen voor alle partijen bevredigende resultaten opleveren als die overstap niet als een einddoel wordt gezien, maar als een middel om verandering teweeg te brengen. Daarbij moet worden uitgegaan van een mix van opleiding, individuele en collectieve begeleiding en communicatie. Het gaat dus niet aan om mensen door informatica te vervangen: integendeel, er moet werktijd van overheidspersoneel worden vrijgemaakt die voor de vervulling van taken met een grotere meerwaarde kan worden gebruikt, bijv. om burgers vertrouwd te maken met en te helpen bij het gebruik van e-overheidstoepassingen. (3) Dit geldt des te meer in het licht van de constatering van de Commissie dat grensoverschrijdende e-overheidsdiensten veeleer een zeldzaamheid blijven en als die diensten er al zijn, de meeste Europeanen er weinig voor voelen om er gebruik van te maken.

4.9 Bij de bevordering van het gebruik van e-overheid zouden de problemen op het vlak van connectiviteit, vaardigheden en e-inclusie niet buiten beschouwing mogen blijven. (3)

4.10 Hoewel er al veel e-overheidsdiensten beschikbaar zijn waarvan de kwaliteit mettertijd beter wordt, heeft het EESC bedenkingen bij het door de Commissie gepubliceerde vergelijkend onderzoek van e-overheid. Die is gebaseerd op een analyse van een te beperkt aantal diensten en waarschijnlijk dus niet representatief. Zo lijkt het verre van realistisch dat in Portugal 100 % van de diensten online beschikbaar is. Niet voor alle overheidsdiensten echter is grensoverschrijdende interoperabiliteit een noodzaak.

4.11 Toch komt het erop aan te voorkomen dat de digitale kloof tot gevolg heeft dat sommigen buiten de boot van de bestuurlijke ontwikkeling vallen. Een van de redenen waarom burgers terughoudend staan tegenover het gebruik van e-overheidsdiensten is zeker wantrouwen tegenover de beveiliging en bescherming van gegevens. Het EESC is dan ook van mening dat, in overleg met de Europese toezichthouder voor gegevensbescherming (EDPS), het gebruik van gegevens en de desbetreffende werkmethoden absoluut echt democratisch gecontroleerd moeten worden. Komt een dergelijke controle er niet, dan wijst het EESC een eventueel nieuw gebruik van gegevens door derden af, hoewel de Commissie dit aanbeveelt in de hoop dat dit zal leiden tot het ontstaan van nieuwe administratieve e-diensten. Het EESC vindt het inmiddels de hoogste tijd dat een adviescomité e-overheid wordt opgericht met daarin vertegenwoordigers van de EU, nationale overheden, sociale partners en gebruikers.

4.12 In dit verband wijst het EESC erop dat een code voor digitale gebruikersrechten (d.w.z. een verzameling bindende regels) zeer gewenst is. Over zo'n code zou met vertegenwoordigers van het maatschappelijk middenveld moeten worden onderhandeld.

4.13 Het streefcijfer voor e-aanbestedingen voor overheidsopdrachten was in het eerste actieplan (i2010) 100 % in 2010. Daarvan is de EU thans, met ongeveer 60 %, nog ver verwijderd (overheidsopdrachten zijn goed voor circa 18 % van het bbp van de EU in de vorm van goederen, diensten en werken en vormen een van de twaalf hoofdonderdelen van de Single Market Act).

4.14 Het EESC heeft in zijn advies inzake het groenboek over de bevordering van elektronisch aanbesteden in de EU (4) aanbevolen een monitoringmechanisme te creëren, met name om de tijdens de invoering van e-aanbestedingen in de lidstaten geboekte vooruitgang, geconstateerde obstakels en genomen correctieve maatregelen nauwgezet in kaart te brengen.

4.15 In hetzelfde advies schreef het EESC verder dat de Commissie via sturing van de tenuitvoerlegging van e-aanbestedingen de lidstaten zou moeten aanmoedigen om innovatieve oplossingen te zoeken voor problemen m.b.t. bedrijfsprocedures en taalkwesties, en dat zij niet alleen een leidende rol zou moeten spelen maar zich ook als „kampioen” op dit gebied zou moeten profileren door e-aanbestedingen in haar eigen organen te hanteren.

4.16 Hoewel interoperabiliteit, elektronische handtekeningen en e-identificatie doeltreffende middelen zijn om grensoverschrijdende e-overheidsdiensten meer ingang te doen vinden, wordt het gebruik van die middelen zelf vaak belemmerd door het ontbreken van een grensoverschrijdende en intersectorale rechtsgrondslag voor interoperabiliteit, verschillen tussen het recht van de lidstaten, en nationale oplossingen die onderling niet compatibel zijn.

4.17 Er moet één visie worden ontwikkeld alsmede gemeenschappelijke normen, omdat iets moet worden gedaan aan het gebrek aan infrastructuur, architectuur en gemeenschappelijke richtsnoeren. Daardoor dreigt het aantal niet-interoperabele oplossingen namelijk toe te nemen.

4.18 Het EESC staat achter de acties van de Commissie t.a.v. bijvoorbeeld de beveiligde uitwisseling van informatie, de interoperabiliteitsarchitectuur en de beoordeling van de effecten op ICT van de nieuwe wetgevende instrumenten van de EU (dit alles in het kader van de Europese interoperabiliteitsstrategie EIS).

4.19 Verder kan het EESC zich vinden in het plan om m.b.v. het Europese interoperabiliteitskader (EIF) te trachten - samen met de organisaties die willen meewerken aan de gezamenlijke verstrekking van online diensten - gemeenschappelijke noemers vast te leggen, zoals woordenschat, concepten, beginselen, richtsnoeren, normen, specificaties en werkwijzen. Daarbij dient wel meertaligheid te worden bevorderd. Verder dienen deze gemeenschappelijke noemers dagelijks te worden bijgewerkt.

4.20 Overheden moeten bij de ontwikkeling van grensoverschrijdende e-diensten hun afspraken inzake interoperabiliteit baseren op bestaande, formele specificaties, of - als die niet bestaan - in dit verband samenwerken met de op de desbetreffende terreinen actieve instanties. Zij dienen deze specificaties te beoordelen en te selecteren aan de hand van een gestructureerde, transparante en objectieve aanpak.

4.21 Het EESC steunt de Commissie ten slotte in haar voornemen om binnenkort ten behoeve van bestuursinstanties een mededeling uit te vaardigen waarin indicaties worden gegeven voor het verband tussen ICT-normstelling en overheidsopdrachten. Een en ander lijkt een goed middel om de toegang tot overheidsopdrachten te verbreden en de daaruit voortvloeiende bestuurlijke formaliteiten te vergemakkelijken.

Brussel, 21 september 2011 De voorzitter van het Europees Economisch en Sociaal Comité Staffan NILSSON

(1) PB C 249 van 13-9-1993, blz. 6; PB C 214 van 10-7-1998, blz. 33; PB C 80 van 3-4-2002, blz. 21; PB C 80 van 30-3-2004, blz. 83; PB C 218 van 11-9-2009, blz. 36

(2) PB C 128 van 18-5-2010, blz. 65

(3) PB C 318 van 29-10-2011, blz. 9

(4) PB C 318 van 29-10-2011, blz. 99.