Advies van het Economisch en Sociaal Comité over "De diverse gevolgen van de BSE-crisis in de Europese Unie"

(96/C 295/13)

Het Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens de Voltallige Vergadering van 25 april 1996 besloten, overeenkomstig de bepalingen van artikel 23, derde lid, van zijn Reglement van Orde een advies op te stellen over "De diverse gevolgen van de BSE-crisis in de Europese Unie".

Het Sub-comité "BSE", opgericht conform de bepalingen van artikel 19 van het Reglement van Orde en belast met de voorbereiding van de desbetreffende werkzaamheden, heeft zijn ontwerp-advies op 2 juli 1996 met meerderheid van stemmen, bij 3 onthoudingen, goedgekeurd. (Rapporteur was de heer Ataíde Ferreira; co-rapporteurs waren de heren Christie en Pricolo.) Het Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn 337e Zitting (vergadering van 10 juli 1996) het volgende advies uitgebracht, dat met 126 stemmen vóór en 8 stemmen tegen, bij 6 onthoudingen, is goedgekeurd.

0. Achtergrond

0.1. De ziekte Boviene Spongiforme Encefalopathie (BSE) heeft in het Verenigd Koninkrijk de vorm van een epidemie aangenomen; in sommige lid-staten waar Britse runderen waren ingevoerd of waar als veevoer uit het VK afkomstig diermeel is gebruikt, werden ook gevallen van BSE geconstateerd, maar slechts sporadisch of op beperkte schaal. Daarnaast bestaan er gegronde vermoedens dat de dood van enkele Europese burgers in verband staat met deze ziekte. Zoals te verwachten viel, heeft een en ander tot een consumptiedaling van rundvlees geleid en bovendien een economische crisis in de rundveehouderij en in de rundvleesverwerkende industrie veroorzaakt, waardoor vele banen in de verschillende stadia van de rundvleessector - gaande van produktie en verwerking tot de verkoop - moesten verdwijnen.

0.2. Het ESC vindt het veelzeggend dat deze crisis is uitgebroken juist nu de overheidsuitgaven in het algemeen onder toenemende druk komen te staan en in de overheidssector wordt gesneden in de investeringen voor onderzoek als gevolg van het bezuinigingsbeleid en van het privatiserings- en dereguleringsproces. Toezicht op de veiligheid van voedsel alsmede op de naleving van de hiervoor geldende regels is nu eenmaal onontbeerlijk, en moet uitgaan van overheidsinstanties die over voldoende financiële armslag beschikken. Zo is er ook onafhankelijk onderzoek naar BSE en naar de relatie met de nieuwe variant van de ziekte van Creutzfeldt-Jakob (CJ) vereist. Het Comité uit derhalve zijn bezorgdheid over het feit dat de BSE-crisis samenvalt met bezuinigingen in genoemde sectoren.

0.3. Op de onlangs in Florence gehouden top van de Europese Raad is een beginselakkoord bereikt over een stappenplan waarmee de ziekte in het VK uitgeroeid moet worden alsmede over een compensatieregeling voor de veehouders. Aan dit plan is wel de voorwaarde verbonden dat bij het oplossen van het BSE-vraagstuk op wetenschappelijke wijze tewerk wordt gegaan en dat de consumentenrechten en de volksgezondheid daarbij niet uit het oog worden verloren. Het Comité is ingenomen met dit beginselakkoord en stelt vast dat de diensten van de Commissie gezien de ernst van de crisis een serieuze inspanning hebben gedaan om in korte tijd voor de nodige cooerdinatie te zorgen.

0.4. Het ESC kan zich niet in de plaats stellen van de wetenschap of de politiek, die zich zullen moeten beraden op verdere maatregelen ter bestrijding van deze crisis. Maar omdat het Comité bezorgd is over het wantrouwen van de Europese consumenten en tevens alert is op de standpunten van de landbouw-, industrie-, handels-, consumenten- en werknemersorganisaties binnen de EU, wil het Comité overeenkomstig artikel 198 van het EG-Verdrag een aantal algemene opmerkingen formuleren en aanbevelingen voorleggen aan de communautaire instellingen. Er dient immers lering te worden getrokken uit deze crisis, die zeer ernstige gevolgen heeft gehad voor de volksgezondheid en voor de werking van de interne markt.

0.5. Een ander punt van zorg voor het Comité is het feit dat het besluitvormingsproces in de Europese Unie in gijzeling is genomen door een unilaterale obstructiepolitiek. Aangezien deze obstructiepolitiek zonder meer aan de orde moet komen tijdens de IGC, wil het Comité zich in dit advies onthouden van diepgaander commentaar op de kwestie.

1. Volksgezondheid

1.1. Het feit dat er steeds meer wetenschappelijke en technische gegevens worden gevonden die het vermoeden bevestigen dat BSE via voedsel overdraagbaar is op mensen, is zorgwekkend.

1.1.1. De WHO concludeerde in april 1996 dat "... het verband tussen de blootstelling aan BSE en de nieuwe variante van de ziekte van Creutzfeldt-Jacob (CJ) nog niet is bewezen, maar dat blootstelling aan BSE de meest waarschijnlijke oorzaak is..." ().

1.1.2. De EU was blijkbaar niet in staat om in deze situatie snel, efficiënt en geruststellend op te treden, ten einde de volksgezondheid en andere rechten van de consument te beschermen.

1.2. Ondanks de waarschuwingen van de geraadpleegde WHO-deskundigen (Genève, mei 1995) en in weerwil van het onderzoek en de resolutie van het Europees Parlement (), heeft de Gemeenschap nog steeds geen of weinig oog voor de mogelijk ernstige gevolgen van deze situatie voor de volksgezondheid.

1.2.1. Er is weliswaar een aantal wettelijke maatregelen () genomen, maar het toezicht op de daadwerkelijke uitvoering in de lid-staten laat veelal te wensen over. De situatie wordt nog verergerd door het niet-dwingende karakter van de aanbevelingen.

1.2.2. Bovendien wil het Comité erop wijzen dat volksgezondheid haar aandacht rijkelijk laat op de overdracht van BSE en van de prionen-ziekten heeft gericht. Dit neemt niet weg dat het ESC het toejuicht dat in het nog ter tafel liggende voorstel over het opzetten van een netwerk voor epidemiologisch toezicht () eindelijk aandacht wordt besteed aan de CJ-ziekte.1.3. De waarschuwingen en de teneur van de hypotheses die in verschillende wetenschappelijke kringen zijn geformuleerd (), hebben de verantwoordelijken in de Gemeenschap kennelijk niet voldoende aan het denken gezet. Er is immers niet krachtig opgetreden om te voorkomen dat ook andere soorten worden besmet.

1.3.1. Het Comité acht het noodzakelijk dat de middelen voor wetenschappelijk onderzoek over BSE en de CJ-ziekte binnen de Gemeenschap worden opgeschroefd en zou graag zien dat de burger beter wordt ingelicht over de resultaten van het onderzoek dan voorheen met de in 1990 gestarte programma's het geval was.

1.4. De bescherming van de volksgezondheid is ondergeschikt gemaakt aan de enorme economische belangen die hier in het spel zijn.

Het advies van de deskundigen is uit economische en politieke overwegingen in de wind geslagen, waarbij het gebrek aan bewijs voor risico gelijkgesteld werd met het bewijs dat er geen risico is ().

1.4.1. De wijzigingen in de vervaardiging van diermeel werden natuurlijk ingegeven door producentenbelangen en waren mogelijk omdat adequate regels en waterdichte controles ontbraken - een situatie waarvan allen, inclusief de marktdeelnemers zélf, het slachtoffer kunnen worden.

1.5. Zowel de agro-voedselsector als de farmaceutische en kosmetische industrie krijgen nu, als gevolg van een gebrekkig toezicht op de aankoop van grondstoffen, terecht verwijten te horen omdat zij, althans in sommige gevallen, minder veilige produkten hebben gebruikt.

1.5.1. Helaas is er nog altijd geen test voorhanden aan de hand waarvan de agro-voedingsmiddelen-, de farmaceutische en de kosmetica-industrie kunnen vaststellen of de door hen gebruikte grondstoffen niet met BSE zijn besmet. Zolang een dergelijke test ontbreekt, moet voor de kwaliteitscontroles volledig worden vertrouwd op de door de grondstoffenleveranciers bijgevoegde certificaten.

1.6. Het is derhalve de vraag of de industriële praktijken en kwaliteitscontroles wel voldoende doeltreffend zijn. Gezien de verschillende methoden die in de diverse lid-staten worden gebruikt voor systematisch epidemiologisch toezicht, alsook gezien de recente conclusies van de geraadpleegde deskundigen van de WHO (april 1996) (), is het moeilijk de veiligheid van de grondstoffen alleen aan de hand van de herkomst ervan te garanderen.

1.7. Er is een aantal serieuze maatregelen getroffen om bepaalde produkten uit de markt te nemen. Er moet echter op worden toegezien dat deze maatregelen onverkort worden uitgevoerd, in overeenstemming met de aanbevelingen van de bevoegde wetenschappelijke comités, en dat daarbij de volksgezondheid onverminderd wordt beschermd. Het Comité is ingenomen met de oprichting van het interdisciplinaire comité voor BSE, dat is samengesteld uit vooraanstaande wetenschappers en dat borg staat voor een onafhankelijke en horizontale benadering van het vraagstuk.

1.8. Wel plaatst het Comité vraagtekens bij het feit dat de Commissie wat de inactiveringsprocedures en de herkomst van de grondstoffen betreft, wel voorwaarden heeft gesteld () bij haar besluit inzake de opheffing van het exportverbod op gelatine, talk en sperma, maar zich niet heeft laten leiden door het advies van het Wetenschappelijk comité voor de voeding van 15 april jongstleden ().

1.9. In de farmaceutische industrie doet het probleem zich volgens het door het Europees Bureau voor Geneesmiddelenbeoordeling op 16 april 1996 geformuleerde standpunt op de volgende terreinen voor:

a) herkomst van de grondstoffen;

b) herkomst van de weefsels;

c) veiligheid van de extractieprocédés (temperatuur, druk en duur).

1.9.1. Wat de op basis van gelatine en diervetten vervaardigde vulstoffen betreft, vormen de instructies uit 1992 () de enige richtsnoeren. De geldigheid ervan is onlangs nog bevestigd door het Europees Bureau voor Geneesmiddelenbeoordeling. Er zij echter wel gewezen op de ook door de fabrikanten zelf erkende moeilijkheden bij het nagaan van de precieze herkomst van grondstoffen (zie punt a) hierboven).

1.9.2. Vanuit die overweging is het zaak niet alleen een produktieverbod op te leggen, maar ook alle geneesmiddelen of placebo's in de EU waarin risicomateriaal van de categorieën I t/m III verwerkt is en die medisch gezien niet onontbeerlijk zijn, uit de handel te nemen. De overige produkten mogen alleen op voorschrift van een arts worden verstrekt. Het is de taak van de arts, te bepalen welke risico aanvaardbaar is voor een patiënt, zowel bij allopathische als - in nog sterkere mate - bij homeopathische behandeling.

1.10. Ook voor de kosmetica-industrie dient de EU zich te beraden op dergelijke maatregelen. Produkten die niet voldoende zijn behandeld om de besmettelijke stoffen te inactiveren, zouden uit de markt moeten worden genomen.

1.11. De werknemers in de rundvleessector hebben hun bezorgdheid geuit over de gezondheidsrisico's van het eventuele contact met met BSE besmette dieren of karkassen op de werkvloer.

1.12. Op grond van conclusies van zowel het onafhankelijke raadgevende comité voor gevaarlijke, ziekteverwekkende stoffen van de overheidsinstantie "Public Health & Safety Executive" als van vakbondsdeskundigen, konden de werknemers desondanks gerustgesteld worden dat er geen enkel besmettingsgevaar bestaat bij blootstelling aan de ziekte op de werkvloer. Volgens het Comité blijft voorzichtigheid echter geboden, omdat nog niets bekend is over de lange-termijngevolgen, met name voor werknemers die rechtstreeks in contact komen met het vlees, en dringt het erop aan alle voorzorgsmaatregelen in acht te nemen () en alle bedrijfsongevallen ter zake te melden.

2. Interne markt en consumptie

2.1. Door het optreden van de communautaire autoriteiten en het feit dat het VK pas laat heeft ingezien dat BSE mogelijk op de mens kan worden overgedragen, is het vertrouwen van de consumenten van de lid-staten ten aanzien van bepaalde produkten die binnen de EU vrij worden verhandeld, duidelijk geschaad. Dit - terechte - wantrouwen is het gevolg van het feit dat besmette dieren, besmet diervoer en andere, mogelijk besmette runderprodukten enige tijd lang vrij in de EU konden worden verhandeld.

2.2. Deze achterdocht heeft ertoe geleid dat protectionistische gevoelens weer de kop opsteken en dat geïmporteerde produkten - en in sommige gevallen zelfs produkten van niet-regionale of niet-lokale oorsprong - met wantrouwen worden bekeken.

2.3. Door de daling van de rundvleesconsumptie is de consumptie van ander vlees en van vis toegenomen, waardoor de prijs hiervan abnormaal is gestegen, en dit ten nadele van de minder draagkrachtige consumenten.

2.4. In de huidige situatie verdient het aanbeveling die runderprodukten uit de markt te nemen die besmettingsgevaar opleveren (). Produkten zonder aantoonbaar besmettingsrisico dienen ontbeend te worden en ontdaan van zichtbaar zenuw- of klierweefsel teneinde ervoor te zorgen dat het mogelijk besmette of besmettelijke rundermateriaal niet bij de consument terechtkomt, aangezien adequate behandeling ervan niet mogelijk is.

2.5. Het Comité stelt voor dat, gezien de bezorgdheid van de consumenten t.a.v. veilige voeding, een voorlichtings- en bewustmakingscampagne ten behoeve van een gezonde en evenwichtige voeding wordt opgezet, in lijn met de actieprogramma's voor de bevordering van de gezondheid.

2.6. Meer in het algemeen wijst het Comité erop dat iedere burger recht heeft op duidelijke en geloofwaardige informatie - informatie die overigens een fundamenteel recht van de burger is en doorslaggevend voor het herstel van het vertrouwen van de consument. Tevens dienen de consumentenorganisaties en detailhandelaars een actief aandeel te hebben in de voorlichtingscampagne aan het publiek. Alle bij deze crisis betrokken sectoren dienen stelselmatig en tijdig te worden ingelicht over de laatste feiten. Bovendien moeten op de etiketten van de produkten de samenstelling en de percentages van de ingrediënten worden weergegeven.

2.7. Verder moet worden nagegaan of Richtlijn 92/59/EEG over de algemene veiligheid van produkten wel doeltreffend genoeg is en of het toepassingsgebied van Richtlijn 85/374/EEG over de aansprakelijkheid voor produkten met gebreken niet moet worden uitgebreid tot landbouwprodukten en de daaraan verbonden risico's, zoals al eerder door het Comité is bepleit ().

2.8. Een en ander neemt niet weg dat, los van de kritiek aan het adres van bepaalde industriesectoren die als grondstof rundermateriaal gebruiken, heel wat bedrijven in de rundvleessector nu in m.n. financiële moeilijkheden zitten als gevolg van de BSE-crisis: slachthuizen, verwerkende industrie, vervoer van dieren, verpakkingsindustrie, melkfabrieken, enz. Deze bedrijven zijn nauwelijks rechtstreeks verantwoordelijk te stellen voor de crisis, maar lijden wel grote verliezen door het wantrouwen van de consumenten.

3. De gevolgen van BSE voor de rundveehouderij

3.1. De in de Europese rundveehouderij uitgebroken crisis nam in het voorjaar van 1996 onrustbarende vormen aan doordat de vraag naar runderen onverwacht en ingrijpend geheel instortte, waarna de producentenprijzen in de rundveehouderij scherp daalden, terwijl de consumentenprijzen op hetzelfde peil bleven.

3.2. De gevolgen van de crisis in de rundvleessector kunnen als volgt worden samengevat:

- een aanzienlijke terugval, of - in sommige gebieden - volledige stopzetting van de slacht van runderen, als gevolg van de gedaalde aankopen bij de veehouders;

- een navenante terugval of in sommige gevallen stopzetting van de verwerking van rundvlees en afgeleide produkten;

- drastische vermindering van de - ook traditionele - leveringen aan derde landen;

- daling in de distributie-activiteit en de verkoop aan de detailhandel.

3.3. De onmiddellijke, directe gevolgen voor de veehouders waren de volgende:

- stillegging van de verkoopactiviteit en dus noodzaak tot het aanhouden van slachtrijp vee bij de veehouders;

- minder mogelijkheden voor alternatieve activiteiten in de landbouwsector, aangezien op de akkers diervoeders moeten worden verbouwd voor onproduktieve runderen, die toch verder aangehouden moeten worden;

- totale onmogelijkheid voor landbouwers en veehouders om ter compensatie een beroep te doen op de GLB-regelingen inzake zaaizaad en de zogenaamde biologische landbouw.

3.4. Het moge duidelijk zijn dat bovengenoemde nadelige gevolgen samenhangen met de instorting van de vraag, die in sommige lid-staten bij vlagen wel 40 % bereikt. De inkomstenderving van de veehouders is nog niet definitief vast te stellen; wel kan worden gezegd dat bij de weinige verkooptransacties een verlies van rond 20 % t.o.v. de prijzen van vóór de crisis wordt geleden.

3.5. Het is nog te vroeg voor een definitieve balans van de gevolgen van de "gekke-koeienziekte" in termen van structurele vermindering van rundvleesconsumptie.

Er is echter al wel berekend dat met een terugval met 5 procentpunten van de interne vraag, de rundvleesmarkt met tot één miljoen ton oplopende overschotten zou blijven zitten t.o.v. de interne consumptie. Mocht dit percentage tot 20 oplopen, dan zou het overschot al in 1997 2 miljoen ton bedragen.

Het moge derhalve duidelijk zijn dat, indien de vraag niet aantrekt, het na vele jaren van dure openbare interventies moeizaam bereikte marktevenwicht verstoord dreigt te worden.

4. Door de Gemeenschap te treffen maatregelen in de rundvleessector

4.1. Behalve het zuiver om redenen van volksgezondheid uitgevaardigde exportverbod voor Britse runderen, rundvlees en afgeleide produkten naar de andere lid-staten van de EU en naar derde landen, zijn in de Gemeenschap inmiddels een aantal beheersmaatregelen getroffen waardoor de rundvleessector gemakkelijker voor interventie in aanmerking kan komen ().

4.2 De Commissie, die beseft dat een en ander slechts een doekje voor het bloeden is, heeft voorgesteld een bedrag van 650 miljoen ecu uit te trekken als inkomenssteun voor de rundvleesproducenten. Dit bedrag is door de Europese Raad in Florence opgetrokken tot 850 miljoen ecu.

4.3. Om de veehouderij nieuw leven in te blazen, zijn volgens het Comité naast noodmaatregelen, ook maatregelen op lange termijn vereist:

4.3.1. Deze noodmaatregelen omvatten:

- compensatiesteun voor producenten uit de besmette gebieden voor het afslachten van vee ();

- compensatiesteun voor het aanhouden van slachtrijpe, maar niet uit de markt genomen runderen;

- zachte leningen voor de financiering van de exploitatiekosten gedurende minstens twee landbouwseizoenen;

- optrekken van de premies voor mannelijke runderen en zoogkoeien.

4.3.2. Voor de maatregelen op langere termijn moet worden gedacht aan:

- prioritaire steun aan veehouders in het kader van de geplande structuurprogramma's, ten behoeve van de aanpassing van de veehouderijstructuur aan de controle-eisen inzake hygiëne en volksgezondheid en met het oog op preventieve maatregelen (met inbegrip van periodieke sanering van weidegronden);

- steun voor de overgang van intensieve stalveehouderij voor mannelijke runderen naar (semi-)extensieve veehouderij;

- op initiatief van producentenorganisaties op te zetten activiteiten - ook in landen buiten de EU - tot promotie van vlees dat aan de normen voldoet en waarvan kwaliteit, herkomst en handelswaarde vaststaan.

5. Gezondheid van dieren

5.1. De Europese landbouw is de laatste tijd extensiever geworden. Men is zich immers bewust geworden van het probleem van de produktie-overschotten en van de bittere noodzaak om zowel de kwaliteit van de levensmiddelen en het milieu, als het welzijn van de dieren te beschermen. Deze positieve ontwikkeling, die als een rode draad door het GLB loopt, beantwoordt aan het streven naar ecologisch evenwicht. Dit evenwicht werd in een recent verleden bedreigd door intensieve produktiemethoden, die duidelijk een zo hoog mogelijke produktie tot doel hadden.

5.2. Daarnaast blijft het echter noodzakelijk dat de gezondheid van dieren wordt bevorderd met behulp van gezondheidsprogramma's, teneinde ziekten in heel de EU doeltreffend uit te bannen.

5.3. Zodra deze grensoverschrijdende programma's zijn opgezet en worden uitgevoerd, is communautaire hulp bij de cooerdinatie van de activiteiten en controle op de uitvoering ervan geboden, alsmede een verdergaande harmonisering van de opleiding van het personeel dat belast wordt met die controles. Het subsidiariteitsbeginsel mag nooit een belemmering vormen voor het nemen van maatregelen ter bescherming van de gezondheid van dieren. Het Comité juicht in dat verband de resolutie van de Landbouwraad van eind juni over het veterinaire beleid en de interne markt toe, waarin op deze kwesties wordt ingegaan.

5.4. In het geval van BSE is het - gezien het feit dat het hier om een noodsituatie gaat - wenselijk dat er waar nodig speciale bestuurlijke instanties worden opgericht, waarin geen produktiebelangen zijn vertegenwoordigd en die worden belast met het toezicht op landbouwbedrijven, in slachthuizen en bij het transport van levende dieren en van produkten van dierlijke oorsprong, inclusief de uit derde landen ingevoerde dieren en produkten.

5.5. In dit verband heeft het Comité met belangstelling kennis genomen van het recente voorstel van de Commissie van 29 mei 1995 om een in Ierland te vestigen Europees Bureau voor veterinaire en fytosanitaire inspectie en controle op te richten. Het behoudt zich het recht voor om in een later stadium zijn standpunt te bepalen ten aanzien van de taken van een dergelijke instelling, met name op het gebied van preventie.

6. Sanitaire maatregelen in de rundvleessector

6.1. Het Comité is van mening dat de sector in zijn geheel, gaande van de veehouderijen, de slachthuizen en de verwerkende industrie tot aan de distributie en de verkoop in de detailhandel van rundvlees, zwaar getroffen is en dat het daarom de hoogste tijd is de volgende maatregelen te treffen:

6.2. Ten eerste moet de hoofdoorzaak van het uitbreken en de verspreiding van de ziekte aangepakt worden, namelijk het vervoederen van diermeel aan herkauwers.

Het verbod op deze praktijk dient streng te worden nageleefd in heel de EU, en er dient overwogen te worden of dit verbod niet als voorzorg tot niet-herkauwers moet worden uitgebreid.

6.3. Een dergelijke vervoedering van diermeel aan planteneters heeft schadelijke gevolgen voor zowel de volksgezondheid als de landbouweconomie en het milieu, omdat:

- de BSE-besmetting op deze wijze kan worden overgebracht;

- er zo minder vraag is naar plantaardig meel, dat echter het natuurlijke voedingsmiddel voor herkauwers is en moet zijn;

- de traditionele veehouderij, gebaseerd op graasvee, verder wordt ontmoedigd, terwijl deze juist in stand zou moeten worden gehouden, zeker in bepaalde zones (bergstreken en probleemgebieden), vanwege het daar bestaande risico op verstoring van het bodem- en milieu-evenwicht.

6.4. Verder dient veterinair toezicht ingesteld dan wel geïntensiveerd te worden, teneinde na te gaan hoe het met de gezondheidssituatie in de veehouderijen is gesteld en welke soorten krachtvoer de veestapel krijgt voorgeschoteld.

In dit verband dienen de veehouders zelf verantwoordelijk te worden gesteld door hen te verplichten de slachtdieren tot bij het slachten te doen vergezellen van een specifiek document, waarop herkomst, soort voeding, eventuele ziekten, enz., vermeld staan. Dat document moet als uitgangspunt dienen voor een voor de consument bestemde duidelijke en nauwkeurige etikettering.

7. Gevolgen voor de werkgelegenheid

7.1. In een aantal Europese lid-staten heeft het geschade vertrouwen van de consument in rundvlees zijn uitwerking op de werkgelegenheid en op de cash-flow van vele bedrijven niet gemist. Volgens schattingen (van het EVV) zijn er in het totaal in de lid-staten rond de 50 000 banen verloren gegaan.

7.2. In het VK zijn de gevolgen voor de werkgelegenheid al duidelijk waarneembaar. Eind april 1996 lag de schatting van de Britse regering voor het aantal werknemers dat als gevolg van de BSE-crisis zijn baan had verloren op 4 000. Het uiteindelijke aantal zal waarschijnlijk veel hoger liggen en volgens de allereerste schattingen (van de vakbonden) minstens op de 10 000 uitkomen. Men denkt dat deze cijfers nog aan de lage kant zijn en dat het banenverlies nog aanzienlijk hoger ligt.

7.3. Er dient voor ogen te worden gehouden dat de crisis tot niet-aflatende en wisselende gevolgen zal leiden, waarvan werknemers en bedrijven in alle stadia van de voedselsector de dupe zullen zijn. Zo zullen agrarische werknemers aanzienlijk te lijden hebben van het enkele maanden lang afslachten van dieren ouder dan dertig maanden. Ongeveer 25 % van de agrarische werknemers is bij de rundvleessector betrokken. Om al de dieren boven de dertig maanden te slachten, zal extra mankracht moeten worden ingezet in de slachthuizen. Deze extra banen verdwijnen echter weer als het slachtplan is uitgevoerd.

7.4. Deze slachtingen zullen ingrijpende gevolgen hebben voor de melkkoeienstapel en de werknemers in de melkveehouderijen. De melkleveringen aan de consument zullen worden verstoord, en zuivelfabrikanten in onder meer de kaas- en boterindustrie komen om grondstoffen verlegen te zitten.

7.5. In dit stadium is het nog niet mogelijk aan te geven hoeveel banen in het totaal in de zuivelindustrie verloren zullen gaan, maar de vooruitzichten zijn somber.

7.6. Eén van de nadelige gevolgen voor de melkproducenten is dat de oudste melkkoeien, die normaal gezien worden geslacht als ze niet meer voldoende opbrengen, vanwege de crisis nog worden aangehouden en melk blijven produceren. Aangezien de melkveestapel constant wordt uitgebreid met kalveren, kan het zijn dat duizenden melkveehouders bij afloop van het verkoopjaar hun quota hebben overschreden en dus zware boetes opgelegd krijgen.

7.7. De vraag of de rundveehouders die een slachtvergoeding hebben gekregen, in staat zullen zijn een nieuwe veestapel op te bouwen, is van cruciaal belang voor de agrarische werknemers. Voorts doet zich hierbij het probleem voor dat de nieuwe stapel uit gezonde, BSE-vrije dieren moet bestaan.

7.8. Behalve in de landbouwsector zelf, werken ook nog duizenden mensen in de sector verwerking en verpakking van rundvlees, in de produktie van vleespastei, worst en andere specialiteiten, in het transport van levend vee of diepvriesvlees, de verpakkingsbedrijven, alsook in de farmaceutische industrie en in de suikerwarenfabrieken. In al deze sectoren zijn mensen naar huis gestuurd en doen de gevolgen van de terugloop van de economische activiteit zich al voelen.

7.9. Verder zij er op gewezen dat de door de crisis getroffen landbouw- en agro-voedingsbedrijven alsmede de door de crisis getroffen werknemers minder geld te besteden zullen hebben bij de plaatselijke ondernemers en dienstverlenende bedrijven, met een afname van de werkgelegenheid op het platteland tot gevolg. Anders gezegd zou de BSE-crisis voor vele dorpen en plaatselijke bedrijven die hun hoofd vaak maar ternauwernood boven water kunnen houden, misschien wel de genadeslag kunnen betekenen.

7.10. De - nog in cijfers uit te drukken - sociale dimensie van deze BSE-crisis toont volgens het Comité het belang aan van het aan het Verdrag van Maastricht gehechte Protocol betreffende de sociale politiek. Het Comité uit zijn bezorgdheid over het feit dat de werkgelegenheidsdimensie op de top van Florence niet de prioritaire aandacht heeft gekregen die deze verdiende, en dat besluiten terzake zijn uitgesteld. Het Comité stelt voor dat er een specifiek "communautair initiatief" wordt gelanceerd ter bestrijding van het door de BSE-crisis ontstane banenverlies, waarbij de beschikbare middelen uit de verschillende structuurfondsen - gezien het spoedeisende karakter van de situatie - op flexibele wijze kunnen worden ingezet.

8. Conclusies

8.1. Het Comité, dat van oordeel is dat volksgezondheid en veiligheid van voedingsmiddelen van essentieel belang zijn voor de kwaliteit van het leven van alle burgers van de Europese Unie, verzoekt de Raad, de Commissie, het Parlement en de lid-staten alle maatregelen te nemen waartoe zij bevoegd zijn, zodat de consumenten over veilige levensmiddelen kunnen beschikken en de huidige crisissituatie niet verergert. Het dringt erop aan dat:

a) de produktie van en handel in alle diervoer op basis van vlees dat bestemd is voor herkauwers, wordt verboden en dat wordt overwogen of het niet beter is dit verbod uit te breiden tot niet-herkauwers; tegelijkertijd zouden er betrouwbare systemen voor de vervaardiging van veevoer voor huisdieren en dieren in gevangenschap moeten worden opgezet;

b) de verspreiding van en handel in door de WHO-deskundigen als zeer gevaarlijk bestempelde produkten wordt verboden, en de samenwerking tussen deze organisatie en de Commissie wordt verbeterd;

c) onafhankelijke nationale instanties in onderlinge cooerdinatie worden belast met het toezicht;

d) in samenwerking met de consumentenorganisaties, de belanghebbende sociaal-economische groeperingen, de nationale gezondheidsdiensten en andere onafhankelijke organisaties een informatiecampagne voor alle consumenten en de betrokken sociaal-economische actoren wordt opgezet en een grote campagne inzake voedselvoorlichting wordt uitgevoerd in het kader van de bevordering van de volksgezondheid en de ziektepreventie, waarbij de nadruk wordt gelegd op maatregelen om de overdracht van BSE te voorkomen;

e) een specifiek document wordt ingevoerd, waarop herkomst, soort voeding, eventuele ziekten, enz., vermeld staan, en dat de slachtdieren tot bij het slachten vergezelt. Dat document moet als uitgangspunt dienen voor een voor de consument bestemde duidelijke en nauwkeurige etikettering.

8.2. Het verzoekt de Commissie een ontwerp-richtlijn op te stellen over de etikettering van kosmetische produkten, zoals die ook voor geneesmiddelen geldt, over de etikettering van alle van herkauwers afkomstige produkten met daarop eveneens de vermelding van de herkomst van die produkten en het soort voer dat de betrokken dieren hebben gekregen, alsmede over de standaardisering van de etikettering voor diervoer, waarop alle ingrediënten in hun exacte percentage moeten worden weergegeven.

8.3. Het Comité dringt er verder op aan dat Richtlijn 85/374/EEG van de Raad dusdanig wordt gewijzigd dat landbouwprodukten die mogelijk risico's kunnen inhouden voor de volksgezondheid () voortaan ook onder de werking van deze richtlijn vallen.

8.4. Het verzoekt de Commissie verder wetenschappelijk onderzoek naar BSE aan te moedigen. Daarbij zou in Europees verband met name aandacht moeten worden besteed aan:

a) de oorzaken van BSE en de samenhang met de nieuwe variant van de JC-ziekte;

b) het vroegtijdige opsporen van BSE;

c) het opzetten van een Europees onderzoeksproject met als doel de gezondheidstoestand te volgen van werknemers die in hun werk op de een of andere manier met BSE te maken hebben.

8.5. Het verzoekt de Raad, het Parlement en de Commissie alle juridische, financiële en menselijke middelen ter beschikking te stellen van de Europese bureaus, communautaire organen en bevoegde instanties die zich met de bescherming tegen BSE bezighouden.

8.6. Het Comité dringt erop aan om, als aanvulling op de al getroffen of voorgestelde maatregelen ter ondersteuning van de veehouders en de andere door de crisis getroffen sectoren, ook steunregelingen te bieden aan werknemers, bedrijven en streken die aan inkomen hebben moeten inboeten tengevolge van de BSE-crisis. Hoofdzaak is dat deze regeling flexibel, snel en doelmatig van opzet is.

8.7. Het Comité is tot slot van oordeel dat het aanbeveling verdient een specifiek "communautair initiatief" uit te werken waarmee alle door de crisis benadeelde Europese streken, of het nu platteland of steden betreft, geholpen kunnen worden met middelen uit de structuurfondsen (op landbouw-, regionaal en sociaal gebied).

Brussel, 10 juli 1996.

De voorzitter van het Economisch en Sociaal Comité C. FERRER

() WHO/EMC/DIS/96.147.

() PB nr. C 42 van 15. 2. 1993.

() PB nr. L 172 van 7. 7. 1994, blz. 23; PB nr. L 172 van 7. 7. 1994, blz. 25; wijz. (95/29/EG); PB nr. L 38 van 18. 2. 1995, blz. 17; PB nr. L 194 van 29. 7. 1994, blz. 96; wijz. (94/794/EG); PB nr. L 325 van 17. 12. 1994, blz. 60; wijz. (95/287/EG); PB nr. L 181 van 1. 8. 1995, blz. 40; PB nr. L 78 van 28. 3. 1996, blz. 47. Zie voor een volledig overzicht van de maatregelen, bijlage I bij het door D.G. XXIV opgestelde Vademecum van de Boviene Spongiforme Encefalopathie - informatie voor de consument.

() Doc. COM(96) 78 def.

() Voor voorbeelden van overdracht van ziekten op andere soorten vóór 1995, zie de verwijzingen in de bijlagen bij de "International Health Code Chapter" 3.2.13 over Boviene Spongiforme Encefalopathie (BSE) (bijgewerkt tot mei 1996) van de IOE (International Office of Epizootics).

() The Lancet, nr. 347, april 1996.

() "Bij gebrek aan gegevens t.a.v. de uitgevoerde controles is het niet bekend of en in welke mate BSE voorkomt in een land".

() PB nr. L 139 van 12. 6. 1996.

() In het desbetreffende advies wordt gesteld dat, gezien de nog onvolledige informatie over BSE en over de mogelijke overdracht op mensen, alsook gezien de onzekerheid omtrent de inactivering van de besmettelijke agentia, het Comité slechts kan aanbevelen alleen rundermateriaal in te voeren uit gebieden waar BSE geen epidemische vormen heeft aangenomen (Wetenschappelijk comité voor de voeding, advies inzake BSE en de van runderweefsel afgeleide produkten, bijlage I bij doc. III/5124/96).

() Zie de in Volume III, bijlage nr. 2, van de reglementering inzake geneesmiddelen in de EG gepubliceerde Toelichting bij de vermindering van risico's van overdracht van BSE-agentia van dier op mens via geneesmiddelen.

() Arbeiders die zich bezighouden met de verwijdering van specifiek runderafval (hersenen en ruggemerg) moeten:

- snij- of schaafwonden met waterdicht verband bedekken;

- beschermende kleding, incl. handschoenen dragen;

- snij- en prikwonden vermijden;

- het gezicht bedekken (m.n. ogen en mond) indien er spatgevaar is;

- het gebruik van naalden wanneer mogelijk vermijden;

- zich wassen alvorens te eten, te drinken, te roken, naar de wc te gaan;

- besmette plaatsen volledig schoonwassen met detergentia of desinfecterende middelen;

- de beschermende kleding na gebruik volledig schoonmaken en desinfecteren.

() In het verslag van de veterinaire afdeling van de WHO (mei 1995) over een raadpleging over het thema volksgezondheid in verband met via mens en dier overdraagbare Spongiforme Encefalopathie, worden de weefsels naar gelang van de besmettingsgraad in vier categorieën ingedeeld. Van de vierde categorie produkten, waaronder o.m. melk en skeletspierweefsel vallen, kon in het laboratorium geen aantoonbaar besmettingsgevaar worden aangetoond.

() Advies van het ESC, PB nr. C 339 van 31. 12. 1991. In dit advies wijst het Comité erop dat de voltooiing van de interne markt risico's kan opleveren indien adequaat toezicht en degelijke controle ontbreken, en dringt het erop aan dat "een coherent beleid inzake produktveiligheid wordt gevoerd, waarvan de aansprakelijkheid voor produkten met gebreken één aspect is" (paragraaf 5.3.4).

() Het gaat om de volgende maatregelen:

a) op 17 april 1996, opening van de interventie voor 50 000 ton runderkarkassen van alle categorieën, in afwijking van de huidige bepalingen (Verordening (EEG) nr. 701/96 van 17. 4. 1996);

b) op 6 mei 1996, nieuwe interventiemogelijkheid voor 50 000 ton rundvlees, met speciale afwijkingen voor bepaalde uit het Verenigd Koninkrijk en Ierland afkomstige produkten (Verordening (EEG) nr. 834/96 van 6. 5. 1996);

c) op 6 mei 1996, toekenning van steun voor de particuliere opslag voor kalfsvlees.

() De Commissie wil 873 miljoen ecu op de ontwerp-begroting voor 1997 reserveren voor de financiering van het plan voor de vernietiging van Britse runderen met BSE-verschijnselen of van "verdachte" runderen.

() PB nr. L 228 van 11. 8. 1992.