WERKDOCUMENT VAN DE DIENSTEN VAN DE COMMISSIE

Kwaliteitskader voor stages

Begeleidend document bij

Mededeling van de Commissie aan het Europees Parlement, de Raad, het Europees Economisch en Sociaal Comité en het Comité van de Regio’s

Naar een banenrijk herstel

INHOUDSOPGAVE

1........... Inleiding.......................................................................................................................... 3

2........... Reikwijdte van het kader................................................................................................ 4

3........... Regeling en organisatie van stages in de lidstaten.............................................................. 5

4........... Naar een kwaliteitskader voor stages.............................................................................. 8

5........... De weg vooruit............................................................................................................. 10

Disclaimer: Dit document is een werkdocument van de diensten van de Europese Commissie dat ter informatie is bedoeld. Het geeft geen officieel standpunt van de Commissie weer en loopt niet op een dergelijk standpunt vooruit.

1. Inleiding

De stijging van de werkloosheid onder jongeren (15-24 jaar) is dramatisch: sinds 2008 is het totale aantal jonge werklozen in de EU met één miljoen toegenomen. Er zijn nu in de EU-27 meer dan vijf miljoen jongeren onder de leeftijd van 25 jaar die geen baan kunnen vinden.

In deze context kunnen stages een sleutelrol spelen bij het verbeteren van de toegang van jongeren tot de arbeidsmarkt. Stages kunnen de kloof overbruggen tussen de in het onderwijs opgedane theoretische kennis en de op een werkplek benodigde vaardigheden en competenties en kunnen op die manier de kansen op het vinden van een baan voor jongeren vergroten.

Stages spelen in sommige gevallen echter niet de rol die zij moeten spelen: sinds enkele jaren worden vraagtekens gezet bij de kwaliteit van stages. De organisaties "Génération précaire"[1] in Frankrijk en "Generation Praktikum"[2] in Oostenrijk hebben bijvoorbeeld hun grote bezorgdheid geuit over het feit dat stages als bron van goedkope of kosteloze arbeidskrachten kunnen worden misbruikt door werkgevers, die in veel gevallen nalaten de eerste stap te zetten om stagiairs een behoorlijke en duurzame baan aan te bieden. Er wordt aangevoerd dat deze situatie op haar beurt kan leiden tot een vicieuze cirkel van precaire arbeid en onzekerheid. In sommige lidstaten hebben jongeren initiatieven opgezet om de transparantie van stages te verbeteren[3]. In 2010 heeft het Europees Parlement een initiatiefverslag over "Het bevorderen van de toegang van jongeren tot de arbeidsmarkt en het versterken van de positie van stagiair en leerling"[4] aangenomen waarin de Commissie wordt opgeroepen een Europees kwaliteitshandvest voor stages voor te stellen, statistieken over stages te verstrekken en een vergelijkende studie te maken over de verschillende stageregelingen in de lidstaten".

Onlangs heeft het Europees jeugdforum een voorstel voor een Europees handvest voor stages[5] voorgelegd, dat is gebaseerd op een onlineraadpleging onder jongeren. Uit de resultaten van de raadpleging blijkt dat in veel landen de leerdimensie van stages aan belang heeft ingeboet, waarbij van de stagiairs wordt verlangd dat zij taken uitvoeren die niet bijdragen aan hun beroepsontwikkeling.

De Commissie heeft erkend dat aandacht aan deze kwesties moet worden besteed. In reactie daarop heeft het in 2010 bekendgemaakte vlaggenschipinitiatief van Europe 2020 "Jeugd in beweging"[6] aangekondigd dat de Commissie een kwaliteitskader voor stages zal voorstellen waarin onder meer de transnationale dimensie daarvan, de rol van de sociale partners en sommige aspecten in verband met maatschappelijk verantwoord ondernemen zullen worden behandeld. In lijn met deze verbintenis hebben de lidstaten in hun conclusies van de Raad over werkgelegenheid voor jongeren van juni 2011 de Commissie verzocht om richtsnoeren te geven inzake de voorwaarden voor hoogwaardige stages door middel van een kwaliteitskader voor stages[7].

In het licht van de verdere verslechtering van de toegang van jongeren tot de arbeidsmarkt heeft de Commissie in december 2011 het initiatief "Kansen voor jongeren"[8] gelanceerd. Een van de belangrijkste acties van het initiatief betreft de steun van de Commissie aan de lidstaten om het Europees Sociaal Fonds doeltreffender te gebruiken, onder meer door het aanbod van stageplaatsen te ondersteunen, zoals in sommige landen reeds het geval is. Bovendien zal de steun van de Commissie voor hoogwaardige transnationale stages in het kader van de programma's Erasmus en Leonardo da Vinci in de resterende tijd van de huidige programmeringsperiode worden vergroot en een verdere stijging van de begroting zal worden voorgesteld in het programma "Erasmus voor iedereen" dat in 2014 zal starten. Het initiatief "Kansen voor jongeren" bevestigt ook de eerder door de Commissie aangegane verbintenissen om in 2012 een kwaliteitskader voor stages te presenteren.

Op grond van het voorgaande en in de wetenschap dat het ter beschikking stellen van hoogwaardige stages de betrokkenheid van alle relevante actoren, in de eerste plaats ondernemingen maar ook nationale overheden, sociale partners en vertegenwoordigers van jongeren en stagiairs vereist, legt DG Werkgelegenheid, Sociale Zaken en Inclusie dit "position paper" aan alle belanghebbenden ter raadpleging voor. Het is bedoeld om de nodige consensus tot stand te brengen voor een gemeenschappelijke erkenning van een kwaliteitskader voor stages in de vorm van een aanbeveling van de Raad die vóór eind 2012 moet worden goedgekeurd, zoals aangegeven in de mededeling van de Commissie "Naar een banenrijk herstel"[9]. Dit werkdocument van de diensten van de Commissie verbindt uitsluitend DG Werkgelegenheid, Sociale Zaken en Inclusie, en niet de Commissie in haar geheel. De informatie in dit document is alleen bestemd voor raadplegingsdoeleinden en strekt er niet toe het definitieve standpunt dat de Commissie met betrekking tot het behandelde onderwerp zal innemen, weer te geven of erop vooruit te lopen.

2. Reikwijdte van het kader

Er bestaat geen gemeenschappelijke Europese definitie van stages en er ontstaat vaak verwarring tussen de termen stageplaatsen, praktijkplaatsen en leerlingplaatsen. Voor dit initiatief zal alleen de term "stages" worden gebruikt, met dien verstande dat deze betrekking heeft op:

een werkpraktijk met een onderwijscomponent (al dan niet als onderdeel van een studiecurriculum) die in de tijd beperkt is. Het doel van deze stages is de overgang van onderwijs naar werk van de stagiair te vergemakkelijken door het verstrekken van de praktische ervaring, kennis en vaardigheden die zijn theoretisch onderwijs aanvullen.

Dit initiatief is daarom hoofdzakelijk gericht op stages die deel uitmaken van hoger-onderwijsprogramma's, alsook op (over het algemeen postdoctorale) stages waarbij alleen de stagiair en de werkgever betrokken zijn. Transnationale stages vallen ook onder dit initiatief maar leerlingplaatsen niet.

Hoewel een leerlingplaats soortgelijke doelstellingen heeft als een stage, zoals hierboven beschreven, is zij eerder een systematische, langdurige opleiding voor een technisch beroep met alternerende perioden op de werkplek en in een onderwijsinstelling of een opleidingscentrum. In het geval van leerlingplaatsen neemt de werkgever bovendien de verantwoordelijkheid op zich om een opleiding te verschaffen die tot een specifiek beroep leidt.

3. Regeling en organisatie van stages in de lidstaten

Als onderdeel van een door het Europees Parlement geïnitieerd proefproject heeft de Commissie een studie laten uitvoeren met het oog op het opstellen van een "omvattend overzicht van de stageregelingen in de lidstaten" (hierna "de studie" genoemd).

Deze studie zal in mei 2012 beschikbaar zijn en moet voor de eerste keer een volledig inzicht verschaffen in het relevante nationale beleid en de relevante nationale wetgevingskaders, en in het aanbod, de inhoud en de kwaliteit van stages. De voornaamste voorlopige bevindingen staan hieronder vermeld.

Overzicht van het niveau van de nationale wetgeving

In een groot aantal lidstaten bestaan er geen regelingen die expliciet verband houden met stages of, als dit wel het geval is, zijn zij zeer beperkt en soms opgenomen in andere – doorgaans onderwijs- en opleidinggerelateerde – wetgeving[10]. In de lidstaten die een specifieke wetgeving hebben, zijn de gemeenschappelijke kenmerken van de definitie van stages: i) het algemene onderwijsdoel; ii) het praktische leerelement; iii) het tijdelijke karakter.

In (hoger-)onderwijscurricula opgenomen stages zijn over het algemeen beter geregeld. Door werkgevers op ad-hocbasis aangeboden en door jongeren na het afstuderen op vrijwillige basis vervulde stages blijken minder goed geregeld te zijn.

In de lidstaten waar formele regelingen bestaan, hebben de regels ter waarborging van de kwaliteit van de stages in hoofdzaak betrekking op:

· loon

· socialezekerheidsdekking

· toegang tot en kwaliteit van de opleiding

· werkervaring van de stagiair

· risico van de verdringing van regulier personeel.

Voor specifieke beroepen waar verplichte stages deel uitmaken van de voorgeschreven beroepsopleiding (met name geneeskunde/verpleging, recht, onderwijs, architectuur/engineering) worden de regelingen in bijna alle lidstaten door beroepsverenigingen ontwikkeld. Zelfs deze regelingen bieden echter niet altijd een garantie voor de kwaliteit van de stages. Italië staat bijvoorbeeld bekend voor zijn goed geregeld kader voor vrije beroepen, maar in de praktijk wijkt de wijze waarop de stages plaatsvinden sterk af van de wettelijke bepalingen.

Overzicht van de toegang tot/de beschikbaarheid van stages

In de gehele Europese Unie wordt steeds meer aandacht besteed aan stages en praktische werkervaring als sleutelinstrumenten om jonge werklozen en jonge afgestudeerden te helpen bij hun overgang naar werk[11]. In Zuid- en Oost-Europa worden deze regelingen vaak (althans ten dele) door het Europees Sociaal Fonds ondersteund. Veel van deze regelingen beogen de toename van het aantal vervulde stages via subsidies aan werkgevers, een bijdrage in de socialezekerheidsbetalingen of het direct aan de stagiairs uitbetalen van vergoedingen en toelagen.

Over het algemeen wordt de integratie van stages en praktische opleidingen op de werkplek in studiecurricula, verplicht of optioneel, sterk gestimuleerd. Bij deze soorten stages wordt de monitoring en kwaliteitsborging vaak gewaarborgd door de onderwijsinstellingen, de duidelijke leerdoelstellingen en de meer gemotiveerde ondernemingen. Er bestaat echter een tekort aan dergelijke stageplaatsen wegens de zwakke banden tussen de onderwijsstelsels en de arbeidsmarkt, en de moeilijkheden die de mkb's ondervinden bij het inzetten van interne middelen voor de begeleiding en de mentoring van stagiairs. In sommige landen tonen de werkgevers zich bezorgd over het feit dat het onderwijsstelsel niet in staat is aan hun vaardigheidsbehoeften te voldoen (EL, LV, RO, UK). Dit wijst erop dat de versterking van de partnerschappen tussen bedrijven en onderwijsinstellingen nodig is om het aantal stages als onderdeel van studiecurricula te vergroten.

Arbeidsplaatsingen in het buitenland zijn een specifieke vorm van stages. Uit de Eurobarometer Jeugd in beweging (2011) blijkt dat transnationaal leren jongeren helpt om zich vertrouwd te maken met en zich aan te passen aan de eisen van de EU-arbeidsmarkt, door niet alleen hun taal- en specifieke beroeps- en arbeidsvaardigheden te ontwikkelen, maar ook "zachte vaardigheden", zoals werken in een team, zelfvertrouwen en aanpassingsvermogen, die als cruciaal worden beschouwd voor een succesvolle overgang van onderwijs naar werk.

De onlangs goedgekeurde EU-benchmark voor leermobiliteit[12] stelt ambitieuze streefcijfers vast; ten minste 20% van de afgestudeerden in het hoger onderwijs en 6% in het initiële beroepsonderwijs en de initiële beroepsopleiding moet tegen 2020 een periode van studie of opleiding (inclusief arbeidsplaatsing) in het buitenland hebben doorgebracht. Deze benchmark kan niet worden bereikt door de EU-programma's alleen, maar vereist ook aanzienlijke steun via nationale acties. Het is daarom van cruciaal belang dat ervoor wordt gezorgd dat deze stages van goede kwaliteit zijn en relevante leermogelijkheden bieden.

Een recente studie in opdracht van de Commissie[13] bevestigt dat actie nodig is om de transnationale mobiliteit van stagiairs te vergemakkelijken. De door de studie aangegeven prioriteiten betreffen de noodzaak van de verdere verduidelijking van de contextuele, juridische en regelgevende verschillen tussen de lidstaten die van invloed zijn op transnationale stages, de verbetering van de toegang tot informatie en de invoering van meer concrete eisen en criteria voor de algemene organisatie van stages in het buitenland.

Belangrijkste kloven/punten van zorg in verband met de kwaliteit van stages

In verband met de kwaliteit van stages worden in alle lidstaten dubieuze praktijken gemeld, die naar gelang van de regelgeving kleine verschillen vertonen. De voornaamste punten van zorg zijn in alle lidstaten:

· laag loon, geringe bescherming en vrij slechte arbeidsvoorwaarden,

· gebrek aan hoogwaardige leerinhoud,

· het gebruik van stagiairs voor de uitvoering van banaal werk, en

· de verdringing van reguliere werknemers door stagiairs.

In sommige landen houdt de bezorgdheid over stages verband met de bredere bezorgdheid over de situatie van jongeren die gevangen raken in onzekere of onstabiele banen (bv. EL, ES, FR, IT, LT, PL, PT, UK). Dubieuze praktijken lijken ook met name te worden bevorderd door de slechte arbeidsmarktsituatie van jongeren, die de werkgevers in staat stelt te "profiteren" van degenen die vechten om toegang te krijgen tot het arbeidsleven. Dit is met name het geval in landen en sectoren waar grote aantallen jongeren werk trachten te vinden.

In 19 lidstaten is het gebruikelijk dat voor een stage een contract wordt gesloten, maar een minimumlooneis bestaat slechts in 11 lidstaten. De meeste kans dat de leerinhoud van een stage formeel wordt gedefinieerd, bestaat als daarbij een onderwijsinstelling betrokken is. Bij stages waarbij alleen de stagiair en de werkgever betrokken zijn, ontbreekt vaak een omschrijving van de inhoud. Dat betekent niet noodzakelijk dat deze stageplaatsen elke structuur of inhoud ontberen. In het Verenigd Koninkrijk hebben bijvoorbeeld veel werkgevers goed gestructureerde stages met een vooraf gedefinieerde inhoud aangeboden. Uit de feiten blijkt echter dat op dit gebied een grote verscheidenheid bestaat. Zelfs in lidstaten waar een regeling bestaat om de inhoud van stages vast te stellen (bv. AT, LU), bestaat de zorg dat de werkgevers zich niet altijd aan deze regels houden.

Een van de meest zorgwekkende punten in verband met stages is het gebrek aan een goede sociale bescherming (in de meeste gevallen wordt aan de stagiair alleen een ziektekostenverzekering en in sommige gevallen ook een arbeidsrisico-/ongevallenverzekering aangeboden). Er zij echter op gewezen dat stages die deel uitmaken van door de overheid gefinancierdce programma's de werkgevers steeds meer verplichten om de socialezekerheidspremies van stagiairs te betalen, hetzij volledig, hetzij gedeeltelijk via subsidies (bv. in CY, EL, PL) .

Aan stagiairs worden over het algemeen schriftelijke stagecontracten aangeboden, maar er bestaan grote verschillen tussen landen en sectoren wat de kenmerken van deze contracten (en bijgevolg de rechten van de stagiairs) betreft. Verder bestaat er geen gemeenschappelijke definitie van een "passende" beloning. Het gebrek aan een vergoeding of het lage loon en de vrees dat de stagiairs worden uitgebuit, zijn algemene punten van zorg bij stages in de openmarkt- en verplichte beroepsopleidingsregelingen.

Het risico van de verdringing van reguliere arbeid door stages is groter in lidstaten met een hoge werkloosheid en/of ongunstige arbeidsmarktomstandigheden voor jongeren (bv. EL, ES, IT, PT). Het gebruik van stages als een vorm van kosteloze arbeid is echter een groeiend verschijnsel, ook in andere landen waar jongeren soms verscheidene stages moeten lopen voordat zij een echte baan vinden.

Ten slotte komt misbruik van stagiairs vaker voor wanneer er een gebrek aan toezicht op en duidelijke doelstellingen voor de stage bestaat. Bovendien laten de statistieken een aanzienlijke genderloonkloof bij stages zien, waarbij het aantal vrouwen groter is bij onbetaalde of laagbetaalde stageplaatsen.

4. Naar een kwaliteitskader voor stages

Het bewustzijn van het belang van kwesties in verband met de kwaliteit van stages en mogelijke misbruiken neemt in de EU toe en er worden pogingen gedaan om specifieke kwaliteitskaders toe te passen om deze zaken aan te pakken (bv. AT, EL, FI, FR, IT en UK)

Een kwaliteitskader op EU-niveau, uitgewerkt in samenwerking met regeringsvertegenwoordigers, de sociale partners, jeugdorganisaties en alle andere relevante belanghebbenden, kan in grote mate bijdragen aan de verbetering van de kwaliteit van stages in de EU. De bevordering van hoogwaardige stages draagt bij tot de verwezenlijking van de doelstellingen van de Europa 2020-strategie, doordat zij goede overgangen op de arbeidsmarkt vergemakkelijkt en de geografische mobiliteit voor jongeren vergemakkelijkt en bevordert.

De volgende elementen zijn gebaseerd op de bevindingen van de studie en op bestaande beste praktijken in de lidstaten en kunnen bij de ontwikkeling van een dergelijk kader in aanmerking worden genomen:

a) Sluiting van een stageovereenkomst

Uit zowel de studie betreffende een "omvattend overzicht van de stageregelingen in de lidstaten" als de antwoorden op de vragenlijst van het Europees jeugdforum blijkt dat voor een groot aantal stages (25% van degenen die op de vragenlijst van het Europees jeugdforum hebben geantwoord) geen overeenkomst tussen de stagiair en de gastorganisatie wordt gesloten. Dit creëert een situatie waarbij de stagiair niet wettelijk wordt beschermd, terwijl de gastorganisatie niet zeker kan zijn van de bijdrage die de stagiair zal leveren. De stageovereenkomst moet ten grondslag liggen aan alle stages en moet betrekking hebben op de beroeps- en leerdoelstellingen, de duur en, indien van toepassing, de hoogte van de beloning/vergoeding. Dergelijke eisen worden reeds toegepast voor de opleidingsovereenkomst en de kwaliteitsverbintenis in het kader van de programma's Erasmus en Leonardo da Vinci. Deze zijn gebaseerd op de beginselen van het Europees handvest voor kwaliteit bij mobiliteit[14], dat in 2006 door het Europees Parlement en de lidstaten is goedgekeurd.

b) Omschrijving van beroeps- en leerdoelstellingen en mentoring/advisering

Stages met welomschreven beroeps- en leerdoelstellingen zullen met grotere waarschijnlijkheid nuttige onderwijselementen bevatten en aldus de stagiair helpen bij het vinden van een baan na de stage. Naast de duidelijke omschrijving van de beroeps- en leerdoelstellingen van de stage moet in de gastorganisatie voor elke stagiair een persoonlijke mentor worden aangewezen. Deze moet de vorderingen van de stagiair bewaken en de algemene werkprocedures en ‑technieken uitleggen. De mentor moet de stagiair ook feedback over zijn prestaties verstrekken in de vorm van een tussentijdse en eindevaluatie.

c) Erkenning van de stage

Uit het verzamelde feitenmateriaal blijkt dat aan het einde van de stages te vaak geen certificaat wordt afgegeven waarin de tijdens de stage verworven kennis, vaardigheden en competenties staan vermeld. Na voltooiing van de stage moet de stagiair een certificaat krijgen waarin de duur en de onderwijsinhoud van de stage, de uitgevoerde taken en de verworven kennis, vaardigheden en competenties staan vermeld. Voor de registratie van de in een ander land verworven kennis en vaardigheden kan het mobiliteitsdocument Europass als een geschikt instrument worden beschouwd[15].

d) Redelijke duur

Reguliere werknemers worden meer en meer door stagiairs vervangen. Om deze trend om te buigen is het belangrijk dat de duur van stages duidelijk wordt vastgesteld, zodat zij hun rol kunnen vervullen van instrument dat een soepeler overgang naar de arbeidsmarkt mogelijk maakt. Over het algemeen wordt een stage van drie tot zes maanden als passend beschouwd, afhankelijk van het soort stage (onderdeel van een onderwijs-/opleidingsprogramma of postdoctorale stage). Er kunnen uitzonderingen worden gemaakt voor speciale beroepen zoals juristen, leraren en artsen.

e) Toereikende sociale bescherming en beloning van de stagiair

Een van de ernstigste gemelde problemen is dat stagiairs vaak in het land van hun stage geen toereikende sociale bescherming genieten (met name algemene ziektekosten- en ongevallenverzekering).

Voor hoogwaardige stages hoeft niet noodzakelijk een loon te worden betaald. Tijdens de studies van de stagiair kunnen onbetaalde stages adequaat zijn, mits de stagiair sociaal is verzekerd. In dergelijke gevallen wordt de vergoeding van de kosten of de verlening van steun in natura (bv. reizen, maaltijden en logies) aanbevolen. Voor postdoctorale stages wordt een beloning over het algemeen aanbevolen, aangezien de stagiair reeds een graad bezit op grond waarvan hij voor een baan in aanmerking komt en niet langer de studentenstatus geniet. Verder leiden laagbetaalde of onbetaalde stages tot situaties waarbij degenen die niet over de nodige financiële/familiale enz. achtergrond beschikken, verstoken blijven van dit middel om werkervaring op te doen.

f) Transparantie van informatie over rechten en plichten

De rechten en plichten van de stagiair, de werkgever en, indien van toepassing, de onderwijsinstelling moeten transparant en voor alle partijen duidelijk zijn. Actuele informatie over op Europees en nationaal niveau geldende wettelijke en andere bepalingen moet in een vergelijkbaar formaat gemakkelijk beschikbaar zijn voor alle partijen die betrokken zijn bij het organiseren en het lopen van stages. De moeilijkheid om toegang tot betrouwbare en volledige informatie over deze bepalingen in alle lidstaten te verkrijgen is een van de belangrijkste obstakels voor de organisatie van transnationale stages.

5. De weg vooruit

De Commissie heeft bij verschillende gelegenheden te kennen gegeven dat zij een kwaliteitskader voor stages wilde voorleggen. Met dit raadplegingsdocument[16] effent DG Werkgelegenheid, Sociale Zaken en Inclusie de weg voor een voorstel van de Commissie inzake een aanbeveling van de Raad voor een dergelijk kader vóór eind 2012.

Alle betrokken belanghebbenden wordt verzocht te reageren op de hierboven vermelde belangrijkste elementen, met name inzake:

1. de reikwijdte van het initiatief,

2. de vorm die een dergelijk initiatief op EU-niveau moet aannemen, en

3. de belangrijkste elementen die hoogwaardige stages kenmerken en die deel moeten uitmaken van het kwaliteitskader.

Reacties kunnen worden gestuurd naar EMPL-QUALITY-STAGES@EC.EUROPA.EU

Degenen die geen webtoegang hebben, kunnen hun reacties per post toesturen aan: Europese Commissie Directoraat-generaal Werkgelegenheid, Sociale Zaken en Inclusie Raadpleging over een kwaliteitskader voor stages Eenheid C3 Jozef II-straat 27 B - 1040 Brussel

Uiterste datum voor de indiening van de reacties: 11 juli 2012

[1] www.generation-precaire.org

[2] www.generation-praktikum.at

[3] Bv. in Italië, zie www.reppublicadeglistagisti.it.

[4] Rapporteur: mevr. Emilie Turunen, lid EP, 2009/2221(INI), 14.6.2010.

[5] www.qualityinternships.eu

[6] COM(2010) 477 definitief van 15.9.2010.

[7] Conclusies van de Raad 11838/11 "Bevordering van de werkgelegenheid voor jongeren met het oog op de verwezenlijking van de doelstellingen van Europa 2020"; 17.6.2011.

[8] COM(2011) 933 definitief van 20.12.2011.

[9] COM(2012) 173 definitief van 18.4.2012.

[10] Bv. in AT, CY, CZ, DE, EL, IE, LU, MT, PL, PT, SK, UK.

[11] Bv. BE, CY, DK, EE, EL, ES, IE, FI, FR, HU, LT, LU, LV, MT, NL, PT, PL, SE, UK.

[12] Conclusies van de Raad over een benchmark betreffende leermobiliteit: 2011/C372/08, PB 20.12.2011.

[13] Study on a possible framework to facilitate transnational mobility for placements at enterprises, GHK voor de Europese Commissie, april 2011.

[14] Aanbeveling 2006/961/EG van het Europees Parlement en de Raad over transnationale mobiliteit in het onderwijs en de beroepsopleiding in de Europese Gemeenschap: Europees handvest voor kwaliteit bij mobiliteit, PB L 394 van 30.12.2006.

[15] http://www.europass.ie/europass/euro_mob.html

[16] De informatie in dit document strekt er niet toe het definitieve standpunt dat de Commissie met betrekking tot het behandelde onderwerp zal innemen, weer te geven of erop vooruit te lopen.