Marktontwikkelingen die tot het gebruik van artikel 459 CRR zouden kunnen nopen

Dit verslag dient om het Europees Parlement en de Raad te informeren over marktontwikkelingen die tot het gebruik van artikel 459 van de verordening kapitaalvereisten (CRR) zouden kunnen nopen in het afgelopen jaar. Het is gebaseerd op een beoordeling door het Europees Comité voor systeemrisico’s (ESRB).

1.Achtergrond

Artikel 459 CRR bepaalt dat de Commissie, bijgestaan door het ESRB, ten minste jaarlijks bij het Europees Parlement en de Raad een verslag moet indienen over marktontwikkelingen die tot gebruik van dit artikel zouden kunnen nopen. Ingevolge artikel 459 CRR kan de Commissie onder bepaalde voorwaarden, met name op aanbeveling of advies van het ESRB of de EBA, gedurende een periode van één jaar strengere vereisten betreffende het niveau van het eigen vermogen van banken, grote blootstellingen of openbaarmaking opleggen. De gestelde voorwaarden zijn dat deze maatregelen noodzakelijk zijn om veranderingen in de intensiteit van micro- en macroprudentiële risico's te ondervangen die voortvloeien uit marktontwikkelingen in of buiten de Unie met gevolgen voor alle lidstaten, en dat de instrumenten van de CRR/CRDIV niet volstaan om die risico's te ondervangen.

2.Conclusie en verdere maatregelen

De Europese Commissie heeft nog geen omstandigheden gezien die het gebruik zouden rechtvaardigen van artikel 459 CRR, met name gezien het feit dat dit artikel slechts ruimte laat voor strengere maatregelen, de prioriteit van de overige CRR/CRDIV-instrumenten en het feit dat maatregelen krachtens artikel 459 CRR alleen mogen worden opgelegd indien de betrokken marktontwikkelingen gevolgen hebben voor alle lidstaten. Overeenkomstig deze beoordeling hebben het ESRB noch de EBA de Commissie aanbevolen in dit stadium stappen te nemen krachtens artikel 459 CRR.

De Commissie zal in nauwe samenwerking met het ESRB de relevante marktontwikkelingen in of buiten de Unie die tot gebruik van dit artikel kunnen nopen blijven monitoren.

3.Analyse

3.1.Algemeen overzicht

De Commissie is van oordeel dat de situatie van het financiële systeem van de EU in het afgelopen jaar aanzienlijk verschilt van omstandigheden die maatregelen krachtens artikel 459 CRR rechtvaardigen. Meer in het bijzonder is er geen sprake van een door krediet aangejaagde oververhitting van de economie. De hefboomwerking in de economie, hoewel naar zowel historische als internationale begrippen hoog, neemt niet toe, noch is er bewijs van toenemende hefboomwerking in de banksector. Verwacht wordt dat deze trend zich voortzet.

De economie van de EU bevindt zich op een getemperd groeipad, wat betekent dat het risico van oververhitting in de economie beperkt is. Volgens de laatste prognoses van de Commissie zal de reële bbp-groei in 2016 en 2017 in de EU en de eurozone onder de 2% liggen. De outputgap zal negatief blijven en de consumentenprijsinflatie zal naar verwachting onder de drempel van 2 % blijven die de ECB in overeenstemming acht met prijsstabiliteit. In lijn met de lage inflatiepercentages en het klimaat van getemperde groei hebben de centralebankrentevoeten een zeer laag niveau bereikt. Dit, samen met de activa-aankopen door de centrale banken, heeft zich vertaald in lage rentevoeten op de obligatie- en kredietmarkten. Ondanks de lage rentevoeten stijgt de schuld van de niet-financiële vennootschappen en huishoudens in verhouding tot het bbp in de meeste lidstaten van de EU niet, er naar verwachting zal een neerwaartse trend inzetten zodra de economische groei aantrekt. In het huidige klimaat van getemperde groei zou de vraag naar krediet geen buitensporige hefboomwerking stimuleren in de financiële sector. Externe ontwikkelingen zullen waarschijnlijk niet leiden tot oververhittingsdruk in de EU-economie op korte termijn omdat zowel het mondiale bbp als de wereldhandel naar verwachting aanzienlijk onder de langetermijntrends zullen groeien. Het resultaat van het Brits referendum over het EU-lidmaatschap van het land heeft de onzekerheid significant doen toenemen (als gemeten aan de hand van de Baker-Bloomindex), heeft de kans dat de groeivooruitzichten van de EU-economie verslechteren verhoogd en kan de animo van veel actoren om schulden aan te gaan beperken. De banksector, die de ruggengraat van het Europese financiële systeem vormt, verhoogt de hefboomwerking niet. De toetsingskapitaalratio’s voor banken zijn in 2015 gestegen en bleven ongeveer op hetzelfde niveau in 2016 volgens voorlopige gegevens van de EBA. Dit geldt zowel voor de tier 1-kernkapitaalratio’s (CET 1) als de totale kapitaalratio’s. Het gewogen gemiddelde van de tier 1-kernkapitaalratio’s bedroeg 13,5 % medio 2016, en minder dan 5 % van de banken had een ratio van minder dan 11 %. Volgens ECB-statistieken is het balanstotaal van de monetaire financiële instellingen (MFI’s) met uitzondering van het Europees Stelsel van centrale banken (ESCB) in 2015 en 2016 nauwelijks gestegen. Ter vergelijking, in de periode 2001-2008 vóór de crisis groeiden de totale activa van de MFI’s ongeveer 10 % per jaar. De kredietverlening door banken is ook getemperd in de EU. Zo is de bancaire kredietverlening aan de private sector in de eurozone met minder dan het nominale bbp gegroeid in 2015 en 2016. De ESRB-maatstaf voor de krediet/bbp-gap is negatief en is misschien net uitgebodemd in 2016. Hoge niveaus van oninbare leningen zetten een rem op de kredietgroei. Zij impliceren kosten voor de banken bij het beheer van leningen, waardoor deze minder geprikkeld worden om de kredietverlening uit te breiden. Zij zijn ook een indicatie van de schuldoverhang in de sectoren ondernemingen en huishoudens. Vennootschappen of huishoudens met slechte schulden zullen er misschien nog eens goed over nadenken alvorens te investeren, in de wetenschap dat banken hogere kredietkosten zullen aanrekenen om het risico te compenseren.

Volgens de resultaten van de stresstest van de EBA van 2016 is de geaggregeerde EU-banksector voldoende schokbestendig. In het negatieve scenario, een combinatie van een zware recessie en grote schokken voor een brede reeks prijzen van financiële activa, zou de gemiddelde CET1-ratio dalen tot 9,4 %. Dit is hoger dan het vergelijkbare resultaat van 8,5 % van de stresstest van 2014 en betekent dat de bankensector in de EU aanzienlijke buffers is blijven aanleggen om te gebruiken in geval van ongunstige economische ontwikkelingen. Wat meer is, uit de stresstest is gebleken dat de bancaire blootstelling aan negatieve schokken onder de instellingen aanzienlijk heterogeen is. Derhalve zouden wijzigingen van de risico’s op dit gebied juister kunnen worden aangepakt met nationale maatregelen krachtens CRR/CRDIV dan met globale maatregelen krachtens artikel 459 CRR.

3.2.Door het ESRB geïdentificeerde risico’s voor de financiële stabiliteit in de EU

Het afgelopen jaar heeft het ESRB vier allesomvattende risico’s voor de Europese economie geïdentificeerd. Deze risico’s zijn de herprijzing van de risicopremies op de mondiale financiële markten, versterkt door een lage liquiditeit van de markt, verdere verzwakking van de balansen van banken en verzekeraars, verslechtering van de houdbaarheid van de schuld in de sectoren overheden, ondernemingen en huishoudens en schokken en besmetting vanuit de schaduwbanksectoren. De mogelijke relevantie van deze risico’s voor maatregelen krachtens artikel 459 CRR wordt hieronder in meer detail beoordeeld.

(a)Herprijzing van de risicopremies

De mogelijke herprijzing van de risicopremies op de mondiale financiële markten, versterkt door lage liquiditeit, wordt beschouwd als een belangrijk macrofinancieel risico in de Europese financiële sector.

Aanleiding voor dit risico vormen onder meer de hoge prijzen in een aantal activaklassen ten opzichte van historische gemiddelden. Hoge activaprijzen worden in significante mate aangejaagd door een laag renteniveau, die veel groepen beleggers stimuleert om op zoek te gaan naar rendement. Hoewel er tekenen zijn dat er grote risico’s genomen worden in sommige markten voor bedrijfsobligaties en vastgoedmarkten, zijn deze heterogeen verspreid over de marktsegmenten en lidstaten. Dit geldt met name voor de tekenen van oververhitting die aanwezig zijn in vastgoedmarkten in sommige lidstaten, maar in andere landen vrijwel afwezig.

De kapitaalpositie van financiële instellingen die vallen onder CRDIV/CRR moet voldoende hoog zijn om dit risico te doorstaan wanneer het optreedt. In de EBA-stresstest deed het marktrisico in het ongunstige scenario de CET 1-ratio met slechts 1 procentpunt dalen, tegenover een totale daling van 3,8 procentpunten in het ongunstige scenario. Marktrisico droeg dus niet het meest bij tot de kapitaalerosie die in de stresstest is vastgesteld. Natuurlijk kan het marktrisico zich voordoen in een andere vorm dan aangenomen in de stresstest. Het is niettemin geruststellend dat de financiële sector zich de afgelopen jaren voldoende veerkrachtig heeft getoond tijdens perioden van scherpe correcties van de risicopremies op de mondiale markten. Dergelijke gebeurtenissen waren de flashrally in Amerikaans schatkistpapier in oktober 2014, het massaal dumpen van de Duitse Bund in mei/juni 2015, de correctie van de wissel- en aandelenkoersen na het Britse referendum in juni 2016 en de plotse stijging van de Japanse rendementen augustus 2016. Het spoor dat deze achterlieten bij andere financiële activa was kortstondig en veroorzaakte geen ravage bij een financiële instelling. Een andere opmerkelijk marktontwikkeling betreft occasionele scherpe reacties van de aandelenkoersen van banken in de EU. Hoewel men kan betreuren dat blootstellingen aan marktrisico moeilijk te monitoren zijn, zijn beleidsvoorstellen op dit gebied op komst met de grondige herziening van de handelsportefeuille opgestart in het kader van Bazel en zullen deze naar verwachting effectiever zijn dan enige maatregel gericht op meer transparantie krachtens artikel 459 CRR.