17. 6. 91 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 159/9 
Advies over het voorstel voor een richtlijn van de Raad betreffende de minimumvoorschriften 
voor de veiligheids- en/of gezondheidssignalering op het werk (*) 
(91/C 159/04) 
De Raad heeft op 5 februari 1991 besloten, overeenkomstig artikel 118 A van het Verdrag 
tot oprichting van de Europese Economische Gemeenschap, het Economisch en Sociaal 
Comité te raadplegen over het bovengenoemde voorstel. 
De Afdeling voor sociale aangelegenheden, gezinsvraagstukken, onderwijs en cultuur, die 
met de voorbereiding van de desbetreffende werkzaamheden was belast, heeft haar advies 
op 11 april 1991 goedgekeurd. Rapporteur was de heer Carroll. 
Het Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn 286e zitting (vergadering van 24 april 
1991) het volgende advies uitgebracht, dat met algemene stemmen is goedgekeurd. 
1. Algemene opmerkingen 
1.1. Het voorstel is gebaseerd op artikel 118 A van 
het Verdrag en heeft de vorm van een bijzondere Richt­
lijn in de zin van artikel 16 van Richtlijn 89/391/EEG 
van de Raad van 12 juni 1989 betreffende de tenuitvoer­
legging van maatregelen ter bevordering van de verbete­
ring van de veiligheid en de gezondheid van de werk­
nemers op het werk(2). 
1.2. Het voorstel maakt deel uit van de nieuwe initia­
tieven die de Commissie heeft aangekondigd in de me­
dedeling over haar actieprogramma betreffende de ten­
uitvoerlegging van het Gemeenschapshandvest van de 
sociale grondrechten van de werkenden (3). Doel ervan 
is, het toepassingsgebied van Richtlijn 77/576/EEG uit 
te breiden en sommige van de daarin gegeven voor­
schriften strenger te maken. 
1.3. Het doel van de richtlijn van 1977 was een 
beperkt aantal veiligheidsborden en de signalering van 
obstakels en gevaarlijke plaatsen aan bepaalde principes 
te conformeren. Met het onderhavige voorstel wordt 
beoogd het gebruik van signalering onder bepaalde 
omstandigheden verplicht te stellen, alsmede een aantal 
nieuwe borden en andere vormen van signalering in te 
voeren, zoals de lokalisatie en identificatie van recipiën­
ten, leidingen en brandbestrijdingsmateriaal, de marke­
ring van bepaalde verkeerswegen, licht- en geluidssig­
nalen, een passende onderlinge communicatie en hand­
en armseinen. 
1.4. Het Economisch en Sociaal Comité heeft het 
beleid van de Europese Gemeenschap voor de verbete­
ring van veiligheid en gezondheid op het werk in het 
verleden altijd gesteund en heeft daartoe ook construc­
tieve en innoverende ideeën aangedragen. Tevens heeft 
het gewezen op bepaalde problemen die uit de Commis­
sievoorstellen voortvloeiden of ermee samenhingen. In 
dezelfde geest buigt het Comité zich thans ook over de 
voorgestelde aanpassing en uitbreiding van de richtlijn 
(») PB nr. C 53 van 28. 2. 1991, blz. 46. 
(2) PB nr. L 183 van 26. 6. 1989, blz. 1. 
(3) COM(89) 568 def. van 1977 betreffende veiligheidsborden en de signale­
ring van obstakels en gevaarlijke plaatsen. 
1.5. Het Comité juicht de voorstellen dan ook in het 
algemeen toe, maar vreest wel dat deze ongewild zouden 
kunnen leiden tot een wildgroei van veiligheidsborden 
en -symbolen, zodat men wel eens door de bomen het 
bos niet meer zou kunnen zien. 
1.6. Voorts waarschuwt het Comité voor de neiging 
om voor elk denkbaar type van risico op de werkplek 
een symbool of bord in te voeren; belangrijker dan 
veiligheidssignalering is namelijk dat zowel bedrijfslei­
ding als werknemers zich terdege bewust zijn van alle 
mogelijke gevaren op de werkplek en goed getraind zijn 
om alle vormen van bedrijfsongevallen zoveel mogelijk 
te beperken en te voorkomen. 
1.7. Dit geldt evenzeer voor het midden- en kleinbe­
drijf (MKB) als voor grote bedrijven, maar MKB's 
moeten wellicht bijzondere hulp en aandacht krijgen en 
aldus in staat worden gesteld aan de door de richtlijn 
gestelde eisen te voldoen. 
Wat dit betreft, hebben de nationale overheden de plicht 
erop toe te zien dat de maatregelen die zij met het 
oog op de tenuitvoerlegging van de richtlijn dienen te 
nemen, mede gericht zijn op het bieden van voldoende 
voorlichtings- en scholingsmogelijkheden voor perso­
nen die met het toezicht op de bedrijfsveiligheid belast 
zijn. Daarbij wordt onder meer gedacht aan folders en 
brochures, seminars, workshops en bewustmakings-
campagnes. 
1.8. Het Comité heeft in zijn advies van 30 september 
1976 over Richtlijn 77/576/EEG een aantal opmerkin­
gen gemaakt die ook van toepassing zijn op het onder­
havige voorstel. Het Comité wees toen o.m. op het 
volgende : 
„— een te grote uitbreiding van het aantal veilig-
heidssignalen dient te worden vermeden, aan­
gezien hun doeltreffendheid hierdoor zou af­
nemen, 
— de symbolen moeten het gevaar duidelijk aan­
geven en voldoende in het oog vallen, met name 
Nr. C 159/10 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 17. 6. 91 
ten behoeve van de meer kwetsbare categorieën 
(kinderen, bejaarden en migrerende werk­
nemers), alsmede in het geval van sommige 
bijzonder gevaarlijke werkzaamheden, 
— bij het ontwerpen van deze signalen moet re­
kening worden gehouden met het psychologi­
sche effect hiervan op onvoldoende voorgelich­
te personen." 
1.9. Het Comité is voorts van mening dat grote 
voorzichtigheid moet worden betracht t.a.v. werkplaat­
sen waartoe het publiek toegang heeft; er moet nl. 
voor worden gewaakt dat niet door plaatsing van vele 
specifieke en daardoor uiterst technische signalen en 
borden (met symbolen en/of opschriften) gevaren ont­
staan die niet optreden wanneer meer algemene, goed 
ontworpen en geplaatste waarschuwingssignalen of 
-borden gebruikt worden. 
1.10. Het Comité neemt er kennis van dat de Com­
missie overleg heeft gepleegd met het Raadgevend 
Comité voor de veiligheid, de hygiëne en de gezond­
heidsbescherming op de arbeidsplaats, dat bij Beschik­
king 74/323/EEG van 27 april 1974 is opgericht, en dat 
met het advies van dit Comité bij het opstellen van dit 
voorstel rekening is gehouden. 
2. Bijzondere opmerkingen 
2.1. Artikel 7 
Het Comité neemt er nota van dat de ingevolge dit 
artikel toegestane vrijstellingen tot licht- en/of ge­
luidssignalen beperkt zijn, maar vreest dat deze toch te 
vaak zi Ilen worden verleend, ook al mag vrijstelling 
alleen plaatsvinden als er alternatieve maatregelen wor­
den ingevoerd die hetzelfde beschermingsniveau bieden. 
Lid 2 van dit artikel bepaalt bovendien dat de lid-staten 
de nationale werkgevers- en werknemersorganisaties 
moeten raadplegen alvorens vrijstelling te kunnen ver­
lenen. 
2.2. Artikel 8 
In lid 1 van dit artikel wordt niet aangegeven wanneer 
de werknemers en/of hun vertegenwoordigers over alle 
te nemen maatregelen t.a.v. de veiligheids- en/of ge­
zondheidssignalering op het werk dienen te worden 
geïnformeerd. De vraag is, of dit lang genoeg van tevo­
ren dient te worden gedaan om de werknemers met de 
signalering vertrouwd te maken en/of hun de desbetref­
fende opleiding te geven en, zo ja, wie moet bepalen 
wanneer dit dient te gebeuren. 
Lid 2 van het artikel bepaalt dat de werknemers op het 
gebied van de veiligheids- of gezondheidssignalering op 
het werk een passende opleiding dienen te krijgen. Het 
Comité dringt erop aan dat men het eens wordt over de precieze betekenis van „passende" opleiding en dat 
de bevoegde nationale overheid op de kwaliteit van 
deze opleiding een doelmatig toezicht uitoefent. 
2.3. Bijlage 1 
2.3.1. Lid 2.5 van deze bijlage bevat het voorschrift 
dat licht- of geluidssignalen en/of mondelinge medede­
lingen „occasioneel" dienen te worden gebruikt. Het 
nadeel van deze formulering is dat de term „occasio­
neel" op verschillende wijzen kan worden geïnterpre­
teerd; daarbij rijst de vraag wie dient te bepalen wan­
neer van zulke signalen of mondelinge mededelingen 
gebruik dient te worden gemaakt en op grond waarvan. 
Zelfs wanneer iedereen het over de interpretatie van 
„occasioneel" op goede gronden eens zou zijn (de maat­
staf van het gezonde verstand daargelaten), dient men 
te bedenken dat er op de werkplek onvoorziene situaties 
kunnen ontstaan. Wanneer zich in zo'n situatie dan een 
ongeval voordoet, zou de term „occasioneel" en de 
daaraan gegeven uitleg wel eens een belangrijke rol 
kunnen spelen bij een eventueel in verband daarmee 
ingestelde actie. 
2.3.2. Hetzelfde geldt voor de term „bij gelijke doel­
treffendheid" in lid 3.1 van deze bijlage. Wie bepaalt 
hier wanneer signaleringen even doeltreffend zijn, welke 
verantwoordelijkheid en welk gezag dient deze persoon 
te hebben en op grond waarvan dient hij te oordelen ? 
2.3.3. Het Comité vestigt hierop de aandacht om te 
beklemtonen dat moet worden gestreefd naar de grootst 
mogelijke duidelijkheid ten einde verwarring of misver­
standen omtrent de opgelegde verplichtingen te voorko­
men. In lid 5 van bijlage 1 wordt ervoor gewaarschuwd 
te veel borden dicht bij elkaar te plaatsen en twee 
lichtsignalen die met elkaar kunnen worden verwisseld, 
te zelfder tijd te gebruiken. Ook mag geen lichtsignaal 
worden gebruikt in de nabijheid van een andere, weinig 
verschillende, lichtbron. 
Het Comité is het met het doel van deze voorschriften 
zonder meer eens, maar vestigt er ook hier de aandacht 
op dat de handhaving ervan wordt bemoeilijkt door 
de onduidelijke formulering en doordat op het werk 
bepaalde handelingen gebruikelijk zijn. Over de vraag 
of de kwalificerende voorwaarde al dan niet vervuld is, 
kan namelijk verschil van mening bestaan. Zo staat 
in de bijlage wel dat „de doeltreffendheid van een 
signalering niet in het gedrang mag worden gebracht... 
enz.", maar daarmee is nog niet duidelijk wat „in het 
gedrang worden gebracht" (eventueel i.v.m. te onderne­
men gerechtelijke stappen) precies betekent. Dit is met 
name van belang wanneer zich een ongeval heeft voor­
gedaan en iemand gewond is geraakt. 
2.3.4. Ook om die reden dient naar een zo goed 
mogelijke veiligheidsvoorlichting en -opleiding te wor­
den gestreefd en dient ervoor te worden gezorgd dat 
de landelijke en plaatselijke autoriteiten die voor de 
bedrijfsveiligheid bevoegd zijn, de voor de interpretatie 
en uitvoering van deze richtlijn adequate normen vast­
stellen. 
17. 6. 91 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 159/11 
2.4. Bijlage 2 
2AA. De met betrekking tot bijlage 1 gemaakte op­
merkingen zijn ook van toepassing op lid 1.3 van bijlage 
2 en vooral op lid 2.1. Hierin wordt voorgeschreven 
dat bij slechte natuurlijke verlichtingsomstandigheden 
fluorescerende kleuren, reflecterende materialen of 
kunstlicht moeten worden gebruikt. Gelet op de basis­
voorschriften van de kaderrichtlijn, dienen de maat­
staven voor beoordeling van de bedoelde omstandighe­
den nader omschreven te worden. Met deze opmerking 
wil het Comité de richtlijn niet bekritiseren, maar er de 
nadruk op leggen dat de veiligheidssignalering zo veel 
mogelijk aan uniforme normen dient te voldoen, aange­
zien het erom gaat bedrijfsongevallen zoveel mogelijk 
te beperken en zelfs te voorkomen. 
2.4.2. Het Comité is het ermee eens dat het noodza­
kelijk is tot een uniforme veiligheidssignalering te ko­
men en ervoor te zorgen dat daarbij algemeen aanvaar­
de en begrepen veiligheidssignalen worden gebruikt. 
Het vraagt zich echter af of het aantal en de veelsoortig­
heid van de opgenomen signalen niet te groot is en is er 
allesbehalve van overtuigd dat de voorgestelde signalen 
allemaal nodig en in alle gevallen doeltreffend zijn. Het 
is weliswaar mogelijk dat alle in de bijlage vermelde 
signalen door het gebruik gaandeweg vertrouwder en 
dus doeltreffender zullen worden, maar sommige ervan 
kunnen allicht verkeerd worden begrepen en zelfs aan­
leiding geven tot verwarring c.q. deze nog doen toe­
nemen. Dit geldt meer bepaald voor de volgende 
borden: 
— verboden met water te blussen, 
— geen drinkwater, 
— geen toegang voor onbevoegden, 
— niet aanraken, 
— bijtende stoffen, 
— laserstraal, 
— oxyderende stoffen, 
— biologisch risico, 
— lage temperatuur. 
Ten slotte twijfelt het Comité eraan of het bord 
„brandbestrijdingsmateriaal (algemeen)" — in rubriek 
3.5 — wel doeltreffend is. 
2.5. Bijlage 3 
Hoewel een kleurencode voor leidingen ongetwijfeld 
nuttig is, rijst bij het gebruik van acht verschillende 
kleuren toch wel de vraag of er dan niet een soort van 
eenvoudige „kleurenhandleiding" gereed moet liggen 
voor personen die gewoonlijk niet of althans niet gere­
geld komen op de plaatsen waar deze leidingen zich 
bevinden en daarom niet bekend zijn met de stoffen die 
erdoor worden getransporteerd of met het doel ervan. Daarbij komt dan nog de vraag wat het nut van een en 
ander is voor mensen die kleurenblind zijn. 
Het Comité vestigt ook de aandacht op mogelijke pro­
blemen : 
— doordat in lid-staten al kleuren in gebruik kunnen 
zijn met een andere betekenis, 
— m.b.t. de doeltreffendheid van kleuren bij slecht 
licht, 
— wanneer leidingen en recipiënten voor verschillende 
doeleinden gebruikt kunnen worden. 
2.6. Bijlagen 5,6 en 7 
Aan de tenuitvoerlegging van deze bijlagen dient bijzon­
dere aandacht te worden besteed. Het is heel belangrijk 
ervoor te zorgen dat er niet zomaar van wordt uitgegaan 
dat de te beschermen personen goed horen en zien. Des 
te meer aandacht moet dan ook worden besteed aan 
situaties waarin personen slechts occasioneel aanwezig 
zijn op een werkplek waar zij aan gevaren zijn bloot­
gesteld. 
2.7. Bijlage 8 
Bij mondelinge mededelingen bestaat een aanzienlijk 
gevaar van verwarring. Het is van groot belang dat er 
bij vormingsprogramma's aangaande deze vorm van 
signalering de nadruk op wordt gelegd dat de werk­
nemers in bepaalde omstandigheden de alledaagse om­
gangstaal dienen te gebruiken, zodat occasionele bezoe­
kers of tijdelijke werknemers mondelinge mededelingen 
niet verkeerd begrijpen of erdoor verward worden. 
Het Comité wijst erop dat werknemers ter wille van hun 
eigen gezondheid en veiligheid de nodige talenkennis 
moeten bezitten. 
2.8. Bijlage 9 
Op de doeltreffendheid van de gecodeerde gebaren moet 
nauwgezet worden toegezien. Met name de armbewe­
gingen „vooruit" en „achteruit" kunnen verkeerd be­
grepen worden. Voorgesteld wordt, de beweging „ach­
teruit" met de handpalmen naar onderen uit te voeren 
vanaf het middel naar beneden toe en terug naar het 
middel. 
3. Conclusies 
3.1. Het Comité herhaalt nadrukkelijk dat het de 
Commissie en de Raad volledig steunt in hun streven om 
maatregelen ter bevordering van de bedrijfsveiligheid te 
nemen. Het is echter van mening dat de Commissie zich 
moet hoeden voor een al te perfectionistische benade­
ring, m.a.w. geen normen voor alle denkbare specifieke 
gevallen moet willen vaststellen. Mocht dit al mogelijk 
Nr. C 159/12 Pubiikatieblad van de Europese Gemeenschappen 17. 6. 91 
zijn, dan zouden sommige van die normen toch niet 
werkelijk bijdragen tot het bereiken van het algemene 
Gedaan te Brussel, 24 april 1991. 
1. Inleiding 
1.1. Het Comité heeft zich de laatste jaren over het 
vraagstuk van migratie uit derde landen gebogen: 
a) in een initiatiefadvies van 25 oktober 1984 inzake 
„migrerende werknemers" (*); 
b) in een advies van 29 mei 1985 inzake „De richtsnoe­
ren voor een communautair migratiebeleid" (2) 
(waarin steeds verwezen wordt naar het hiervoor 
genoemde initiatiefadvies, vooral in het gedeelte 
over de landen buiten de Gemeenschap); 
c) in een advies van 12 juli 1989 over het „Middelland-
se-Zeebeleid van de Europese Gemeenschap" (3). In 
dit advies worden beleidsvoorstellen gedaan m.b.t. 
de immigratie uit mediterrane derde landen. 
.1.1.1. De in deze adviezen aan de orde komende 
problemen, voorstellen en evaluatie van de grenzen aan 
het EG-beleid op dit gebied zijn grotendeels nog steeds 
actueel, aangezien de Raad er geen gehoor aan heeft 
gegeven. doel, de gezondheid en veiligheid van de werknemer op 
de werkplek te beschermen. 
De Voorzitter 
van het Economisch en Sociaal Comité 
Fransois STAEDELIN 
1.1.2. Desalniettemin zijn de ontwikkelingen van de 
laatste jaren zowel in de feitelijke omstandigheden als in 
de wetgevingen binnen de lid-staten en in het Europese 
integratieproces (met de daardoor ontstane noodzaak 
een nieuw institutioneel kader te scheppen) voor het 
Comité reden om opnieuw stelling te nemen. 
1.2. Dat het vraagstuk van de immigratie opnieuw 
de aandacht van de Gemeenschap moest krijgen, werd 
in juni 1988 door de Europese Raad van Hannover 
duidelijk gemaakt toen deze de Commissie de opdracht 
gaf een verslag over de sociale integratie van migranten 
op te stellen. 
1.2.1. Dat verslag is getiteld: „De sociale integratie 
van de migranten uit derde landen met een vaste en 
wettige woonplaats in de lid-staten" (4). Bovendien is 
er op verzoek van de Commissie een deskundigen­
rapport opgesteld, getiteld „Immigratiebeleid en sociale 
integratie van immigranten in de Europese Gemeen­
schap"^), waarin dit onderwerp diepgaand wordt be­
handeld. De conclusies en suggesties uit dat deskundi­
gen-rapport zullen in dit advies in aanmerking worden 
genomen. Advies over de rechtspositie van in de EG werkzame migranten uit derde landen 
(91/C 159/05) 
Het Economisch en Sociaal Comité heeft op 31 januari 1991 besloten, overeenkomstig 
artikel 20 (vierde alinea) van het Reglement van Orde een initiatiefadvies op te stellen over 
de rechtspositie van in de EG werkzame migranten uit derde landen. 
De Afdeling voor sociale aangelegenheden, gezinsvraagstukken, onderwijs en cultuur, die 
met de voorbereiding van de desbetreffende werkzaamheden was belast, heeft haar advies 
op 11 april 1991 goedgekeurd. Rapporteur was de heer Amato. 
Het Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn 286e zitting (vergadering van 24 april 
1991) het volgende advies uitgebracht, dat zonder stemmen tegen, bij twee onthoudingen, is 
goedgekeurd. 
(*) PB nr. C 343 van 24. 12. 1984. 
(2) PB nr. C 188 van 29. 7. 1985. 
(3) PB nr. C 221 van 28. 8. 1989. (4) SEC(89) 924 def". van 22. 6. 1989. 
C5) SEQ90) 1813 def. van 28. 9. 1990.