NL Publicatieblad van de Europese Unie C 51/43

Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over het „Groenboek — Het potentieel van culturele en creatieve industrieën vrijmaken”

(COM(2010) 183 definitief)

2011/C 51/09

Rapporteur: de heer CAPPELLINI

Corapporteur: de heer LENNARDT

De Raad heeft op 27 april 2010 besloten om, overeenkomstig art. 304 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie (VWEU), het Europees Economisch en Sociaal Comité te raadplegen over het

Groenboek – Het potentieel van culturele en creatieve industrieën vrijmaken

COM(2010) 183 final.

De adviescommissie Industriële reconversie (CCMI), die met de voorbereidende werkzaamheden was belast, heeft haar advies op 8 september 2010 goedgekeurd.

In verband met de verlenging van het mandaat van het Comité heeft de voltallige vergadering besloten zich tijdens de oktoberzitting over dit advies uit te spreken en de heer Van Iersel overeenkomstig artikel 20 van het r.v.o. aan te wijzen als algemeen rapporteur

Het Comité heeft tijdens zijn op 21 oktober 2010 gehouden 466e zitting het volgende advies uitgebracht, dat met 71 stemmen vóór, bij 1 onthouding, is goedgekeurd.

1. Aanbevelingen en voorstellen

Naar aanleiding van de vragen van de Commissie in haar groenboek van 27 april 2010 (COM(2010) 183 final), de aanbevelingen van het Platform on the Potential of Cultural and Creative Industries en de dialoog binnen het EESC (onder meer in het kader van ad-hoc-hoorzittingen) zou het Comité de volgende concrete aanbevelingen en voorstellen willen formuleren voor de Europese culturele en creatieve industrieën (CCI's).

1.1 Aanbevelingen

Het EESC doet de volgende aanbevelingen:

a) De Commissie moet blijven werken aan een betere definitie van de sector en een adequatere weergave van diens activiteiten in de statistieken, en daarbij vooral rekening houden met de sociaaleconomische situatie van hen die in de kunstsector actief zijn. Het ontbreekt nog altijd aan een uniforme en gemeenschappelijke definitie van „culturele en creatieve industrie”. Deze is nodig om: i. te zorgen voor meer erkenning van het specifieke karakter van CCI's; ii. de effecten daarvan op de langetermijngroei, de internationale concurrentiepositie, de regionale ontwikkeling en de territoriale cohesie te analyseren; iii. de invoering van maatregelen te bevorderen die rekening houden met het culturele karakter van de sector, door een doeltreffende tenuitvoerlegging van artikel 151, lid 4, van het EG-Verdrag (nu artikel 167, lid 4, VWEU).

b) De Commissie zou meer moeten ijveren voor een „Europese ruimte voor creativiteit”, door aan te sturen op een Europees regelgevingskader dat uitgaat van een eerlijke markttoegang, vrije concurrentie, maatregelen tegen misbruik van dominante markposities, steun aan en ontwikkeling van het mkb en het ambachtswezen, bevordering van culturele diversiteit, bescherming van intellectuele-eigendomsrechten en aanpak van piraterij (met name in verband met de digitale mogelijkheden van de sector).

c) Er zouden fiscale maatregelen moeten worden getroffen en nieuwe modellen en instrumenten worden ingevoerd om de financiering van projecten van de sector en de vorming van participatieve publiek-private partnerschappen (PPPP's) te bevorderen. Daarbij gaat het met andere woorden om vormen van directe burgerparticipatie naast de traditionele PPP-modellen (1).

d) Benadrukt moet worden dat CCI's een belangrijke bijdrage leveren aan de verwezenlijking van de strategische doelstellingen van het Europese cohesiebeleid. Lokale en regionale overheden (gemeenten, regio's enz.) zouden samen met andere lokale en regionale actoren (universiteiten, banken, verzekeringsmaatschappijen, leveranciers van openbare en/of publieke inhoud enz.) CCI's moeten ondersteunen en hen nauw betrekken bij regionale ontwikkelingsactiviteiten.

e) Er zijn passende maatregelen nodig om de kwetsbaarheid van ondernemingen in de sector (met name in het mkb) en van mensen die zich beroepshalve met kunst bezighouden, te verbeteren. Tegelijkertijd heeft de sector behoefte aan een „kritische massa” van investeringen en moet er gebruik worden gemaakt van de zogeheten „agglomeratievoordelen” ter voorkoming van marktpenetratie van culturele producten die gedragspatronen met zich meebrengen die schadelijk zijn voor de Europese cultuur of die tot een heuse culturele kolonisatie kunnen leiden.

f) Gewezen zij op de rol van ICT (zie ook de EU-initiatieven inzake het internet van de toekomst) bij het scheppen van nieuwe mogelijkheden (breedband of diensten ter ondersteuning van creativiteit in met name achtergebleven of arme gebieden) op het gebied van de ontwikkeling van creatieve producten en diensten en de verspreiding en toepassing daarvan door eindgebruikers.

g) Het is noodzakelijk dat er op scholen en in beroepsopleidingen meer aandacht wordt besteed aan de creatieve industrie, zoals dat op Europees niveau al is bepleit in het internationaal handvest van het kunst- en nijverheidswezen.

h) Er zou moeten worden onderzocht hoe creatieve ondernemingen of professionals in de sector het gemakkelijkst toegang kunnen krijgen tot leningen. Daarbij moet meer worden gelet op de economische haalbaarheid en financiële onderbouwing van projecten/producten, maar ook op de verbetering van de capaciteiten van kredietinstellingen om de economische en financiële mogelijkheden van culturele en creatieve projecten te beoordelen.

i) Tot slot zouden Europese instellingen grondig moeten nadenken over het maatschappelijke effect van de ontwikkeling van creativiteitsclusters en de verbetering van de arbeidsomstandigheden van werknemers in de sector.

1.2 Voorstellen

Tegen deze achtergrond zou het EESC de Europese instellingen en de hele Commissie (en dus niet alleen haar gespecialiseerde eenheden) een reeks concrete voorstellen willen doen voor de ondersteuning van CCI's:

a) Er zou een „gestructureerde dialoog” op gang moeten worden gebracht met alle betrokken partijen en er zou in samenwerking met de betrokken communautaire instellingen een discussie en bewustmakingscampagne moeten worden gelanceerd over de rol van CCI's in de EU, waarbij met name aandacht moet worden besteed aan achtergebleven gebieden en regio's die onder het cohesiebeleid vallen. Het EESC is graag bereid om zo'n dialoog mogelijk te maken en met de andere communautaire instellingen samen te werken en daarbij zijn technische knowhow en netwerken ter beschikking te stellen.

b) Op basis van de pilotprojecten die op een aantal plaatsen in de EU worden gehouden, zouden er fysieke ruimtes moeten worden gecreëerd voor informele ontmoetingen en experimenten (naar het voorbeeld van de science shops, future centers, multimediaparken enz.) om de directe betrokkenheid van de verschillende doelgroepen (burgers, consumenten, verenigingen en maatschappelijke organisaties) te vergroten. Op die manier kan de hele EU meehelpen aan de ontwikkeling van het potentieel van CCI's, ook buiten de grote stedelijke agglomeraties, die dikwijls als de enige aanjagers van creatieve ontwikkeling worden gezien. De lokale en regionale overheden en de organisaties van het mkb en het ambachtswezen zouden daarbij een cruciale rol kunnen spelen door CCI's bij de regionale ontwikkeling te betrekken (op basis van het in de Europese Small Business Act geformuleerde principe „denk eerst aan de kleintjes”).

c) Er moet worden gestreefd naar een „interne markt” voor creativiteit door: i. bevordering van het vrije verkeer; ii. daadwerkelijke naleving van het vestigingsrecht; iii. wederzijdse erkenning van (beroeps)kwalificaties en certificeerbare competenties; iv. de formulering van een echte steunregeling voor de sector (geharmoniseerde belasting voor de bescherming van mensen die in de creatieve sector werkzaam zijn, van het creatieve erfgoed, overeenkomsten ter voorkoming van dubbele belastingheffing enz.); v. uitwisseling van goede praktijken en ontwikkeling van transnationale coproducties en partnerschappen, in aanvulling op de publiek-private partnerschappen (bijv. meervoudige overeenkomsten tussen gebruikers en contentproviders), onder meer met behulp van nieuwe participatiemodellen (PPPP's) op regionaal en lokaal niveau.

d) Universitaire instellingen moeten meer overleg voeren met het mkb en het ambachtswezen en hun vertegenwoordigende organisaties. Voorts moeten de IT-vaardigheden van studenten worden verbeterd en moeten er initiatieven worden gelanceerd om het starten van nieuwe ondernemingen in de sector te vereenvoudigen (bijvoorbeeld dankzij peer coaching).

e) De financiering van creatieve activiteiten moet op tweeërlei wijze worden ondersteund: met behulp van Europese richtsnoeren voor ondernemingsplannen voor creatieve en culturele projecten/diensten/producten en specifieke prestatie-indicatoren voor de technisch-economische beoordeling van investeringen in de sector, en met kredietfaciliteiten, gemengde publiek-private garantiefondsen voor het mkb, rotatiefondsen en nieuwe vormen van samenwerking en partnerschap tussen de verschillende stakeholders van de betrokken branches (ICT, uitgeverijen, film- en muziekindustrie enz.).

2. Wat zijn de culturele en creatieve industrieën (CCI's)?

2.1 Zoals in de EU 2020-strategie staat omschreven, zijn de culturele en creatieve industrieën van cruciaal belang voor de groei, de concurrentiepositie en de toekomst van de EU en haar burgers. Een van hun voornaamste kenmerken is dat ze voor innovatie en werkgelegenheid zorgen en de activiteiten van de verschillende bedrijfstakken aan elkaar weten te koppelen. Bovendien weten ze als geen ander een meerwaarde te creëren door lokale ontwikkeling te stimuleren en industriële veranderingen in gang te zetten.

2.2 Het EESC wijst ook op de bijzondere rol die CCI's binnen de „Europese samenleving” spelen als steunpilaren van pluralisme en culturele diversiteit en als middel om de „Europese identiteit” onder de aandacht te brengen. Bovendien dragen ze bij aan de verbetering van de kwaliteit van het bestaan en de tolerantie en helpen ze gedrag tegengaan dat indruist tegen de menselijke waardigheid en de principes van integratie en gastvrijheid.

2.3 De doelstelling van dit advies is ambitieus: een overzicht geven van het volledige potentieel van de culturele en creatieve industrieën (een hoeksteen van de nieuwe strategie Europa 2020, zoals ook de Europese Raad benadrukt, en hoofdrolspelers als het gaat om de industriële reconversie in Europa). Dit vereist in de eerste plaats een goede kennis van het onderzoeksthema, waarbij een onderscheid moet worden gemaakt tussen conceptualisering, analyse van het productie- en consumptieproces en governance.

2.4 Hoewel er in dit kader over het algemeen van CCI's wordt gesproken, moet er een onderscheid worden gemaakt tussen „cultuur” en „creativiteit”. Terwijl „cultuur” doorgaans staat voor het geheel aan kennis, gewoonten en artistieke en wetenschappelijke ontwikkelingsniveaus in een bepaalde periode of van een bepaalde maatschappelijke groepering (2), wordt met „creativiteit” vooral het innovatieve denkvermogen bedoeld, m.a.w. het vermogen om nieuwe en unieke ideeën voort te brengen op basis van bestaande elementen uit de werkelijkheid (processen, objecten, kennis enz.). Dit moet niet worden verward met het begrip „innovatie”, dat meer betrekking heeft op processen en producten die voortvloeien uit kennis, techniek en instrumenten (3).

Dit onderscheid is essentieel, aangezien daarmee begrippen uit elkaar kunnen worden gehaald die in het dagelijks taalgebruik vaak worden verward, en bovendien kan worden gewezen op de diepe onderlinge verwevenheid van cultuur, creativiteit en innovatie (zie ook de conclusies van de Raad van de EU van 29 april 2010 over de bijdrage van cultuur aan de regionale en lokale ontwikkeling).

2.5 Aangezien cultuur en creativiteit allerlei vormen kunnen aannemen, is het moeilijk om één analysemethode vast te stellen. Terwijl sommigen creativiteit uitsluitend tot het terrein van de culturele activiteiten rekenen, zijn anderen van mening dat alle economische sectoren in principe creatief zijn. Daarom kan het vaststellen van de zogeheten „creatieve sectoren” een bepaalde mate van willekeurigheid met zich meebrengen, hetgeen van invloed zou kunnen zijn op de doeltreffendheid van de maatregelen voor de tenuitvoerlegging van de EU 2020-strategie.

2.6 Het probleem van de afbakening van de sector hangt ook samen met zowel de „interne” (actoren uit de sector die zichzelf niet zien als onderdeel van een bepaalde bedrijfstak) als de „externe” (samenlevingen waarin de sectorspecifieke eigenschappen van hen die actief zijn in de CCI's, niet worden erkend) perceptie.

3. Overzicht van CCI's in Europa

3.1 Volgens de Europese Commissie zijn de CCI's goed voor circa 2,6 % van het bbp van de EU-27 en ongeveer 5 miljoen arbeidsplaatsen (groenboek COM(2010) 183 final). Volgens andere bronnen is dat aandeel nog hoger. Het feit dat de getallen uiteenlopen, toont natuurlijk ook aan hoe verschillend de branchespecifieke groepen worden beoordeeld die onder de definitie van CCI vallen (zie de aanbevelingen in par. 1.1, onder a).

3.2 Het overschot op de handelsbalans van de EU-27 in de belangrijkste „creatieve” sectoren bedraagt 3 miljard euro (gegevens van 2007). Volgens UNCTAD (Creative economy report, 2008) blijft de creatieve industrie vanuit het oogpunt van groei een van de belangrijkste sectoren van de wereldhandel. In de periode 2000-2005 is de handel in goederen en diensten op het gebied van creativiteit wereldwijd met bijna 9 % gestegen. Daarmee zijn de groeiverwachtingen voor de lange termijn ingelost.

3.3 Typische beroepen in deze sector zijn kunstenaars, ontwerpers, producenten, uitgevers en performers, ofschoon doodgewone technici en ondernemers (zoals ambachtslieden) eveneens een cruciale rol vervullen. Toch moet de sector het doen zonder goede regelgeving, speciale erkenning van de beroepskwalificaties en een gerichte sociale bescherming van de beroepsgroep (bijvoorbeeld bij zeer kortlopende contracten, voor sociale voorzieningen of ter bevordering van de grensoverschrijdende mobiliteit).

3.4 De CCI's bieden niettemin talloze mogelijkheden voor groei en werkgelegenheid in de EU. Creativiteit wordt over het algemeen gezien als de drijvende kracht achter duurzame, slimme en inclusieve groei. En ook cultuur speelt een cruciale rol in de ontwikkeling van de informatiemaatschappij en de kenniseconomie. Beide verschijnselen zijn bovendien niet alleen middelen om een gevarieerder aanbod te creëren en daarmee de concurrentiepositie te verbeteren, ze stimuleren ook de vraag naar inhoud, maken de mensen vertrouwd met culturele diversiteit en helpen tegelijkertijd uitsluiting en discriminatie tegengaan.

3.5 Creativiteit is bovendien van essentieel belang vanuit het oogpunt van internationale concurrentie, doordat ze „producten” een „immateriële waarde” verleent en er een speciale „ervaring” van maakt. Toch worden er op steeds meer economische terreinen die niet direct tot de creatieve sector behoren, steeds grotere bedragen uitgegeven aan creatieve activiteiten die als input fungeren voor producten. De creatieve sector is dus niet alleen cruciaal voor de internationale concurrentiepositie van ondernemingen, maar heeft ook een positieve invloed op de rest van de economie (4).

3.6 Een ander belangrijk aspect is de bijdrage van de ontwikkeling van de sector aan de „kwaliteit van het bestaan” ter plaatse, d.w.z. de invloed op het onderwijssysteem, op gedragsmodellen voor jongeren en op de groeiende belangstelling voor cultuur dankzij de activiteiten van CCI's, hetgeen de dynamiek van de steden en de betrokken regio's helpt vergroten.

3.7 Tot slot zij gewezen op de mogelijkheden die de toepassing van nieuwe technologieën in de sector biedt. Een goed voorbeeld is het verschijnsel social media, waarbij gebruikers teksten, foto's, film en geluid met elkaar delen. Het is een sector die interessante ideeën, productieve dialogen en vruchtbare contacten kan voortbrengen (zoals Wikinomics), maar waar de regulering nog te wensen overlaat, bijvoorbeeld wat betreft het intellectueel-eigendomsrecht van de gedeelde inhoud. De nieuwe technologieën kunnen ook digitale piraterij helpen bestrijden.

3.8 Toch blijft de sector kwetsbaar omdat die bijna uitsluitend uit kleine en middelgrote ondernemingen bestaat. Bovendien is er het gevaar van oligopolievorming, die alle concurrentie in de kiem smoort (het zogeheten „bestsellereffect”). Men hoeft alleen maar te denken aan de wereldwijd opererende multimediabedrijven of reclamebureaus.

3.9 Dat neemt niet weg dat het mkb een cruciale rol speelt in de sector. Het is dit type onderneming dat het „risico” van niet-technologische innovatie aandurft door te investeren in nieuwe talenten en nieuwe esthetische vormen en door de consument andere en gevarieerdere producten te bieden. Wel is er het probleem van de „kritische massa” die nodig is om iets te doen aan de marktpenetratie van producten die on-Europese gedragspatronen en waarden met zich meebrengen. Het zou daarom zinvol zijn om specifieke ondersteuningsmaatregelen te treffen voor de ontwikkeling van „lokale mkb-systemen”, „regionale clusters” en „agglomeratievoordelen”.

3.10 Het beleid op het gebied van CCI's in Europa is nog altijd zeer divers. In sommige lidstaten geniet de sector aanzienlijke overheidssteun, terwijl hij in andere lidstaten hoofdzakelijk is aangewezen op particuliere investeringen (5). Ook zonder effectbeoordeling van dergelijke maatregelen staat het als een paal boven water dat de versnippering van de regelgeving en de nationale markten in feite de concurrentie op de Europese markt verstoort. In het groenboek wordt gepleit voor meer inspanningen om de Europese concurrentie in de sector en daarmee ook de culturele diversiteit te bevorderen. Een doeltreffende aanzet tot benchmarking is nog altijd van cruciaal belang voor het stimuleren van Europese maatregelen voor de sector.

3.11 Op EU-niveau heeft zowel de Commissie (mededeling van 10 mei 2007 over een „Europese agenda voor cultuur in het licht van de mondialisering”), de Raad („Werkplan voor cultuur 2008-2010” van 10 juni 2008) als het Parlement („Resolutie van het Europees Parlement van 10 april 2008 over de culturele industrieën in Europa”) zich tot doel gesteld om de mogelijkheden van met name kleine en middelgrote CCI's te verbeteren. Op de agenda staat de lancering in 2011 van de European Creative Industries Alliance in het kader van het Entrepreneurship and Innovation Program (EIP) van het programma „Concurrentievermogen en innovatie” (6). Andere initiatieven zijn de oprichting van een CCI-werkgroep bestaande uit deskundigen uit de lidstaten, studies naar de bijdrage van cultuur aan de creativiteit, naar de rol van ondernemerschap in de culturele en creatieve industrieën en naar de bijdrage van cultuur aan de lokale en regionale economische ontwikkeling, en het groenboek over CCI's.

4. De discussiethema's en de tijdens het overleg met de stakeholders geformuleerde prioriteiten

4.1 Met de publicatie van het groenboek op 27 april 2010 heeft de Commissie de discussie gelanceerd over het groeipotentieel van CCI's. Daarbij wijst ze op de rol van culturele diversiteit, globalisering en digitalisering als drijvende kracht achter het „proces” en op de noodzaak om de bedrijven in de sector van de juiste instrumenten te voorzien (bijvoorbeeld mogelijkheden voor experimenten en investeringen, vereenvoudiging van de toegang tot krediet) en om hun ontwikkeling, via heroriëntatie van het territoriale beleid, te stimuleren.

4.2 De Commissie richt zich op drie belangrijke beleidskaders: „de digitale agenda voor Europa”, een van de zeven kerninitiatieven van Europa 2020, waarmee zij een gemeenschappelijke markt beoogt te creëren voor onlinecontent en -diensten; specifieke maatregelen ter versterking van de rol van CCI’s als katalysator voor innovatie en structurele verandering in het kader van het kerninitiatief „Innovatie-unie”; en een strategie op het gebied van intellectueel eigendom, die moet zorgen voor het juiste evenwicht tussen bescherming en verspreiding van nieuwe businessmodellen.

4.3 In het groenboek worden echter ook open vragen opgeworpen die een brede discussie op gang moeten brengen tussen alle Europese stakeholders op het gebied van creativiteit (in de ruime zin des woords). Met dit advies wil het EESC door middel van suggesties en concrete en werkbare voorstellen zijn steentje bijdragen aan de door de Commissie gelanceerde discussie. De aanbevelingen van het Platform on the Potential of Cultural and Creative Industries vormen daarbij nog altijd het referentiekader, hoewel de sociale dialoog en de ad-hochoorzitting van het EESC extra elementen hebben opgeleverd.

4.4 De „fysieke ruimtes” voor creativiteit, de clusters en hun rol bij de territoriale ontwikkeling

4.4.1 Een eerste discussiepunt uit het groenboek betreft het thema „ruimtes voor experimenten, innovatie en ondernemerschap in de culturele en creatieve sector” en de rol van nieuwe informatietechnologieën. Concreet betekent dit mogelijkheden creëren voor ontmoetingsplekken voor interdisciplinaire samenwerking, waar ook kan worden geëxperimenteerd met de meest innovatieve oplossingen van de creatieve industrie en waar burgers/consumenten nieuwe talen en uitdrukkingsvormen kunnen uitproberen en bijvoorbeeld artistieke digitale inhoud op multisensoriële wijze kunnen ervaren (future centres en/of businesscentra voor producten en diensten van de creatieve industrie, virtuele werkelijkheid en multimediaparken).

4.4.2 Van dergelijke fysieke ruimtes, die gekenmerkt worden door een „drang naar verandering”, kan ook een stimulans uitgaan om iets te doen aan de marginaliteit van bepaalde gebieden ten opzichte van de grote stedelijke centra van creativiteit (doorgaans worden de belangrijkste stedelijke agglomeraties, zoals Ile de France, het centrum van Londen, de provincie Milaan, Amsterdam, Madrid enz. als de voornaamste clusters van Europese creativiteit gezien (7) (zie het Priority Sector Report: Creative and Cultural Industries van het European Cluster Observatory).

4.4.3 Er zijn verschillende factoren die kunnen bijdragen tot de vorming van industriële clusters met een „creatief” karakter, zoals de economische ontwikkeling van steden en regio's, de ontwikkeling van de kenniseconomie, creatief toerisme, goed functionerende productieketens en de spill-overeffecten in termen van innovatie enz. Op basis van deze kennis zouden er speciale projecten moeten worden gerealiseerd om de uitbreiding van dergelijke clusters en hun verdere verspreiding over de EU te bevorderen en om Europabrede netwerken te creëren.

4.4.4 Dit sluit nauw aan bij de centrale rol die de creatieve industrie – haar netwerken en clusters – speelt als stuwende kracht achter regionale ontwikkeling (zie de conclusies van de Raad van de EU van 29 april 2010). Het Priority Sector Report: Creative and Cultural Industries van het European Cluster Observatory levert het empirische bewijs dat er een direct verband bestaat tussen de vestigingsplaats van een creatieve onderneming en de lokale en regionale ontwikkeling. Het probleem betreft de keuze van de meest geschikte samenwerkingsvormen voor het bevorderen van de integratie van CCI's in de strategische regionale ontwikkeling.

4.4.5 Een opvallend kenmerk van de culturele en creatieve clusters is de afhankelijkheid van publieke ondersteuning, met name tijdens de opstartfase, en de noodzaak om samen met alle lokale en regionale actoren – het openbaar bestuur, het bedrijfsleven, scholen en universiteiten, vertegenwoordigers van de culturele sector, intellectuele beroepen en het maatschappelijk middenveld – tot positieve integratiemaatregelen te komen. De sterke relatie tussen dergelijke clusters en de oorspronkelijke plaatselijke gemeenschap moet niet worden onderschat. Deze clusters putten uit de „gemeenschappelijke kennis” ter plaatse en bevinden zich in een gunstige en unieke omgeving waarmee ze nauw zijn vervlochten en die innovatie en verandering stimuleert (zie de casestudies over Bilbao, Valencia, Amsterdam, het Ruhrgebied enz.).

4.4.6 Lokale en regionale overheden (gemeenten, regio's) en andere decentrale instellingen (universiteiten, banken, verzekeringsmaatschappijen, leveranciers van openbare en/of publieke inhoud enz.) hebben dan ook de cruciale taak om de CCI's te betrekken bij de regionale ontwikkeling, die ervoor moet zorgen dat de strategische doelstellingen van de sector worden verwezenlijkt. Het cohesiebeleid van de EU vormt bijvoorbeeld een erkenning voor de talrijke bijdragen die CCI's aan haar strategische doelstellingen (convergentie, concurrentie, werkgelegenheid, territoriale samenwerking en integratie van sociaal zwakkeren) hebben geleverd, ook al is het niet eenvoudig om vast te stellen wat de precieze effecten zijn.

4.4.7 Er zijn verschillende tastbare voorbeelden van plaatsen buiten de grote stedelijke agglomeraties, vaak in achtergebleven gebieden en/of grensstreken, waar cultuur en creativiteit samenkomen. Het EESC zou daarbij behalve op de jarenlange ervaringen in Valencia vooral ook willen wijzen op de zeer recente ervaringen met de „stedelijke laboratoria” in de Italiaanse regio Apulië (Puglia), waar afgedankte gebouwen, leegstaande scholen, verlaten monumenten, voormalige kloosters, slachthuizen, markten en kazernes met steun van het regiobestuur worden opgeknapt en heringericht, zodat jongeren die als echte culturele en creatieve werkplaatsen kunnen gebruiken.

4.5 De Europese ruimte voor creativiteit: het regelgevingskader

4.5.1 Een ander buitengewoon belangrijk vraagstuk is de „marginale” positie van kunstenaars en mensen die in de creatieve sector werkzaam zijn, iets wat via mobiliteitsvergroting kan worden verbeterd. De uitwisseling van goede praktijken is en blijft noodzakelijk, wil men nieuwe vooruitzichten creëren en de Europese burgers stimuleren om elkaars cultuur beter te leren kennen en te begrijpen.

4.5.2 Toch zijn er nog talrijke belemmeringen die een verbetering van de mobiliteit in de weg staan, zoals visumvoorschriften, belastingregels en andere administratieve hobbels als gevolg van de verschillen in de voor de sector geldende regelgeving op nationaal en vaak ook regionaal niveau.

4.5.3 De voorgestelde maatregelen voor mobiliteitsverbetering bestaan onder meer uit bevordering van Europese coproducties en/of uitwisseling van ervaringen en vaardigheden in zowel de productie- als de ontwerpfase (intra- en intersectoraal), financiering van vertalingen in kleinere en niet-Europese talen, bevordering van specifieke maatregelen voor wederzijdse erkenning van activiteiten, beroepskwalificaties en certificeerbare competenties, en ondertekening van overeenkomsten tegen dubbele belastingheffing. De intellectuele beroepen dragen bij aan de totstandkoming van een „creatieve culturele economie”; zij kunnen deelnemen aan een experimenteel netwerk om creatieve bijdragen aan te trekken, zelfs uit landen buiten de EU.

4.5.4 ICT biedt in dat verband nieuwe mogelijkheden op het gebied van de ontwikkeling en distributie van creatieve producten en de toepassing daarvan door eindgebruikers. De Europese Commissie heeft in mei 2010 een ambitieuze digitale agenda voor Europa gepresenteerd (als eerste van de zeven kerninitiatieven van de Europa 2020-strategie). Tot de zeven doelstellingen van deze agenda behoren onder meer het creëren van een nieuwe interne markt, zodat de vruchten kunnen worden geplukt van het digitale tijdperk, een aanzienlijke verbetering van de toegang tot snel en supersnel internet voor de Europese burgers en het voornemen om alle Europese burgers digitale vaardigheden bij te brengen en toegankelijke onlinediensten aan te bieden.

4.5.5 De voornaamste reden waarom de digitale mogelijkheden van de sector echter nog niet kunnen worden benut, is dat er geen goede regelgeving bestaat voor de bescherming van de intellectuele eigendom van culturele en creatieve inhoud in digitale vorm (de bestaande regelgeving komt vaak alleen tegemoet aan de belangen van de grote spelers op de markt) en voor het recht op toegang tot inhoud voor alle gebruikers/burgers en kleine en middelgrote ondernemingen in met name achtergebleven gebieden (waar beperkingen en willekeurige regels de toegang vaak bemoeilijken).

4.5.6 Het vraagstuk van de intellectuele-eigendomsrechten hangt nauw samen met het probleem van piraterij en vervalsing, dat volgens de schattingen de creatieve sector (film, televisieseries, muziekproductie en software) alleen al in 200810 miljard euro aan inkomstenderving en 185 000 arbeidsplaatsen heeft gekost (zie het TERA-rapport Building a Digital Economy: The Importance of Saving Jobs in the EU's Creative Industries). Digitale piraterij is een misdrijf dat zowel kleine als grote ondernemingen treft en om scherpere en meer gecoördineerde Europese maatregelen vraagt, zodat de consument beter kan worden beschermd en illegale producties op grotere schaal kunnen worden aangepakt.

4.5.7 In dit verband moeten ook de mogelijkheden worden onderzocht van toepassingen als open source en Wikinomics, aangezien die uitermate geschikt zijn voor de beoordeling van de activiteiten van kleine eenheden met hun gefragmenteerde productieprocessen, hun hyperindividuele creatieve bijdragen, variabele productiecycli en beperkte financiële middelen.

4.5.8 In het CReATE project report on ICT and CI (8) worden vier belangrijke trends genoemd waarin ICT de economische ontwikkeling van CCI's naar een hoger plan kan tillen: inzet van digitale middelen voor de verspreiding van onlinecontent; ontwikkeling van visuele ervaringen; vermindering van het „barrière-effect” en duurzame ontwikkeling van nieuwe vormen van ondernemerschap in met name de achtergebleven gebieden van de EU; vermogen om de organisatie van werk aan te passen aan de lokaal en regionaal verspreid liggende bronnen die simpelweg met behulp van technologie en door contentleveranciers in het kader van PPPP's met elkaar worden verbonden.

4.5.9 Een tweede vraagstuk dat de Commissie te berde brengt, betreft de bevordering van de samenwerking tussen kunstacademies en designopleidingen enerzijds en het bedrijfsleven anderzijds, en de ontwikkeling van digitale vaardigheden, en dan vooral op plaatsen waar die nog ontbreken of te wensen overlaten. In het EU-manifest voor creativiteit en innovatie uit 2009 werd reeds gepleit voor het „heruitvinden van het onderwijs”, zodat het mensen kan „klaarstomen voor de kennismaatschappij”. Een specifiek probleem is echter de gebrekkige integratie van onderwijs en bedrijfsleven, met name wat betreft de ontwikkeling van creativiteit (de zogeheten „e-vaardigheden”) en meer in het algemeen het vermogen van menselijke hulpbronnen om zich aan te passen aan de bijzondere ontwikkeling die de sector doormaakt.

4.5.10 Op dit terrein worden de volgende concrete maatregelen voorgesteld:

a) meer aandacht voor de creatieve sector in de lesprogramma's op scholen; bevordering van „creatief ondernemerschap”, o.a. door het scheppen van meer mogelijkheden voor samenwerking tussen scholen, kunstacademies en designopleidingen (bijvoorbeeld via stages en seminars);

b) invoering van wedstrijden en prijzen voor jonge talenten en instellingen die jongeren helpen met het ontwikkelen van vaardigheden;

c) bevordering van kunst- en cultuuronderwijs en, meer in het algemeen, vergroting van de belangstelling voor het werk en de producten van de creatieve sector bij leerlingen in het primair en secundair onderwijs;

d) financiële voorzieningen voor directe ondersteuning van pas afgestudeerden of voor bijstand aan bedrijven die hen in dienst nemen;

e) bevordering van de werkgelegenheid door middel van levenslang leren en de Europese erkenning van diploma's;

f) verbetering van de IT-kennis van kunstacademie- en designstudenten.

g) lancering van partnerschappen met organisaties van het mkb en het ambachtswezen in de EU, zodat er een doeltreffende bijdrage kan worden geleverd aan de overdracht van kennis, ondernemerschap en alle immateriële waarden die ten grondslag liggen aan creatieve ontwikkeling.

4.6 De financiering van creativiteit

4.6.1 Een derde punt dat de Commissie aansnijdt, betreft de financiering van creativiteit, m.a.w. de vraag hoe particuliere investeringen en PPPP's kunnen worden aangemoedigd en hoe de toegang van CCI's tot krediet kan worden verbeterd. Daarbij moet worden onderstreept dat bedrijven beslist sneller toegang zouden krijgen tot leningen als ze meer aandacht zouden besteden aan de economische en financiële duurzaamheid van hun projecten of producten. Aan de andere kant moet niet worden vergeten dat financiële instellingen nauwelijks in staat blijken te zijn om de economische en financiële effecten van „nieuwe ideeën” in te schatten.

4.6.2 Op dit punt worden de volgende concrete maatregelen voorgesteld:

a) verspreiding van richtsnoeren voor ondernemingsplannen voor creatieve en culturele projecten/diensten/producten en van specifieke kwaliteitsindicatoren voor de financieel-economische processen en prestaties waarmee de technisch-economische beoordeling van investeringen in de sector kan worden vereenvoudigd en de overbodige economische en administratieve rompslomp voor het mkb kan worden vermeden;

b) invoering van een juiste opleiding van de met de beoordeling belaste deskundigen en ontwikkeling van ondersteuningsmaatregelen en -programma's voor CCI's op basis van een holistische aanpak;

c) verstrekking van leningen op gunstige voorwaarden (en met weinig middelen) voor het ontwikkelen en opstarten van projecten en een eerste controle van de haalbaarheid en duurzaamheid daarvan (bijvoorbeeld middels een haalbaarheidscertificaat), zodat er extra middelen kunnen worden aangetrokken voor de productiefase en de verspreiding van de resultaten onder een groter aantal geïnteresseerde bedrijven;

d) invoering van gunstige fiscale regelingen voor CCI's, met name in het midden- en kleinbedrijf, in de vorm van belastingteruggaven en/of -vrijstellingen (bijvoorbeeld een lager btw-tarief voor de offline- en onlineproducten van de sector, zoals in de VS);

e) invoering van leningen op gunstige voorwaarden middels publiek-private garantiefondsen voor het mkb (Europees netwerk van kredietconsortia voor het mkb) en rotatiefondsen;

f) bevordering van nieuwe vormen van samenwerking en partnerschap tussen de diverse stakeholders in de betrokken sectoren (bijvoorbeeld ICT, muziek, uitgeverijen enz.).

4.6.3 Een thema dat nauw daarmee samenhangt, is de Europese steun voor investeringen in de sector. De EU moet in haar coördinerende en ondersteunende beleid ook aansturen op harmonisering van de nationale en regionale regelgeving en van de stimuleringsmaatregelen voor de sector op het gebied van overheidssteun en toegang tot particuliere leningen en gunstige kredieten, zodat regio's met verschillende ontwikkelingsniveaus partnerschappen kunnen aangaan en gezamenlijk projecten kunnen lanceren (zie de KEA-studie Business Innovation Support Services for Creative Industries) (9).

4.7 De sociale dimensie van creativiteit

4.7.1 Als laatste is er het vraagstuk van de maatschappelijke effecten van de ontwikkeling van creativiteitsclusters. Het is kenmerkend voor de ontwikkeling van CCI's dat er een nauwe relatie bestaat tussen economische groei en de maatschappelijke ontwikkeling van de betrokken gemeenschappen. De sector blijft met andere woorden intrinsiek verbonden met de directe omgeving. De clusters worden gevoed door lokale sociaaleconomische netwerken, die niet zomaar ergens anders kunnen worden nagebouwd. De vertegenwoordigers van de sector zijn diep geworteld in hun plaats of regio en staan in nauw contact met het onderwijs. Vandaar dat er een gestructureerde dialoog moet komen tussen CCI's en het lokale bestuur over de aanpassing van de onderwijs-/bestuursvaardigheden door middel van gerichte training en een actieve betrokkenheid van de lokale gemeenschappen.

4.7.2 Het EESC pleit daarom voor een gestructureerde dialoog binnen de Europese instellingen over het maatschappelijke effect van de ontwikkeling van creativiteitsclusters en de verbetering van de arbeidsomstandigheden van de werknemers in de sector. Er zijn speciale maatregelen nodig op het gebied van sociale bescherming, aangezien de sector gekenmerkt wordt door gebrek aan werkzekerheid, kortlopende en soms zeer kortlopende contracten, onvoldoende bescherming van de intellectuele-eigendomsrechten en een gebrek aan regelgeving ter bevordering van de mobiliteit van werknemers, beoefenaars van vrije beroepen en kunstenaars.

Brussel, 21 oktober 2010 De voorzitter van het Europees Economisch en Sociaal Comité Staffan NILSSON

(1) Zie, in een ander verband, het advies „Verbeteren van modellen voor „participatieve publiek-private partnerschappen” om onlinediensten voor iedereen in de EU-27 toegankelijk te maken” (TEN/402, goedgekeurd tijdens de EESC-zitting van september 2010, maar nog niet in het publicatieblad verschenen).

(2) Zie het EESC-advies over „De cultuurindustrie in Europa” (PB C 108 van 30.4.2004, blz. 68).

(3) Zie het EESC-advies over het thema „Europa’s onderzoeks-, ontwikkelings- en innovatiepotentieel benutten en versterken” (PB C 325 van 30.12.2006, blz. 16; zie met name par. 4.12 en voetnoot 55).

(4) Uit de in opdracht van de Europese Commissie uitgevoerde KEA-studie (http://www.keanet.eu/report/BISScreativeindustries.pdf) blijkt dat er op dat punt drie fundamentele koppelingen zijn: de relatie met de lokale/regionale ontwikkeling; de intrasectorale verbanden (bijvoorbeeld tussen creatieve content en ICT, of tussen cultuur en toerisme); de onderlinge banden tussen „creatieve” en „niet-creatieve” sectoren. Deze studie is uitgebracht naar aanleiding van de in Amsterdam gehouden workshop van DG Ondernemingen, waar ook de „Verklaring van Amsterdam” is opgesteld (http://www.europe-innova.eu/creative-industries).

(5) Een grondige analyse van de door de diverse lidstaten gehanteerde modellen voor het industriebeleid vereist uiteraard wederom een gemeenschappelijke en uniforme definitie van CCI's. Niettemin zijn de overheidsinvesteringen doorgaans bedoeld voor ondersteuning van de culturele sector (theater, film, kunst, stichtingen enz.) en plukt de hele sector daar de vruchten van, aangezien er een nauw verband bestaat tussen culturele investeringen en het ontwikkelingspeil van de creatieve industrie.

(6) Voor dit initiatief is 7,5 miljoen euro voorzien. Verwacht wordt dat het financiële hefboomeffect aanzienlijk zal zijn (circa 100 miljoen euro in drie jaar).

(7) In dergelijke „centra” zijn vooral bepaalde subsectoren actief die zich bezighouden met onder meer computermedia en film en geluid.

(8) Meer informatie over het CReATE-project is te vinden op http://www.lets-create.eu/.

(9) Zie voetnoot 3.