Advies van het Economisch en Sociaal Comité over "De consument en de verzekeringsmarkt"

(98/C 95/18)

Het Economisch en Sociaal Comité heeft op 20 maart 1997 besloten, overeenkomstig artikel 23, lid 3, van het Reglement van Orde een advies op te stellen over "De consument en de verzekeringsmarkt".

De Afdeling voor industrie, handel, ambacht en diensten, die met de voorbereiding van de desbetreffende werkzaamheden was belast, heeft haar advies op 7 januari 1998 goedgekeurd. Rapporteur was de heer Ataíde Ferreira.

Het Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens de 351e Zitting (vergadering van 29 januari 1998) zijn advies uitgebracht, dat met 77 stemmen voor, bij 3 onthoudingen werd goedgekeurd.

1. Inleiding: Waarover gaat dit advies?

1.1. De verzekeringssector is van groot belang voor de algemene economische activiteit op de interne markt. Het verzekeringswezen neemt immers een groot deel van de transacties in de financiële dienstverlening en een zeer belangrijk percentage van de werkgelegenheid in deze branche voor zijn rekening.

1.2. Bovendien speelt het verzekeringsbedrijf een steeds grotere sociale rol in een wereld waarin de technologische vooruitgang tot een onontkoombare verhoging van het aantal risico's en tot een andere definitie van het schuldbegrip in de wettelijke aansprakelijkheid leidt.

Bovendien zal de invoering van de euro onherroepelijk tot nieuwe ontwikkelingen in de verzekeringssector leiden, met als meest opvallende kenmerken een grotere doorzichtigheid en het feit dat gemakkelijker grensoverschrijdende contracten kunnen worden afgesloten.

1.3. Door zowel de razendsnelle groei van de bevolking als de toenemende vergrijzing enerzijds en de grotere behoefte aan zekerheid als gevolg van de vele onzekere factoren in het menselijk bestaan anderzijds zijn de zorgen over wat de toekomst brengen zal toegenomen. In dit opzicht vormen verzekeringen dus een instrument van onmiskenbaar belang: zij zorgen immers voor de spreiding en vermaatschappelijking van risico's, die het resultaat zijn van een steeds vrijere mededinging en het toenemend belang van het particulier initiatief in de economie.

1.4. Er is een heel scala van verzekeringen waarbij de consument belang heeft: hetzij als verzekeringnemer of verzekerde, hetzij als mogelijke derde-rechthebbende bij uitkering van een schadevergoeding (als derde-begunstigde of derde-slachtoffer). In beide gevallen valt met name te denken aan: ziektekosten- en levensverzekeringen, persoonlijke ongevallenverzekeringen, combinatiepolissen voor opstallen en/of inboedels van woonhuizen, autoverzekeringen, rechtsbijstandsverzekeringen en aansprakelijkheidsverzekeringen ().

1.5. De communautaire wetgeving die met het oog op de totstandbrenging van de interne markt in deze sector is vastgesteld, gaat in de eerste plaats uit van een toenemende vrijheid van vestiging van verzekeringsmaatschappijen. Bij de juridische uitwerking van de voorschriften wordt vooral de nadruk gelegd op de controle op de solvabiliteit van de maatschappij, de harmonisering van de boekhouding en de beginselen "Home Country Control", wederzijdse erkenning, "minimale harmonisering" en "passieve" vrijheid van dienstverlening.

1.6. De harmonisering van het eigenlijke verzekeringsrecht (hoofdzakelijk de uniformisering van de algemene polisvoorwaarden) en een totale keuzevrijheid voor de verzekeringnemer ("actieve" vrijheid van dienstverlening), laat echter nog op zich wachten.

1.7. Dat is dan ook de reden waarom de consument, zélfs na de richtlijnen van de zogeheten "derde generatie" () en de invoering van het "enige-vergunning"-stelsel - waarbij de eis dat algemene polisvoorwaarden eerst door de toezichthoudende instanties van de lid-staten moeten worden goedgekeurd is komen te vervallen -, nog niet vrij is om ongehinderd een verzekering af te sluiten in de lid-staat van zijn keuze, ongeacht of hij daar woont of de nationaliteit van het land bezit, en ook waarom de standaardpolisvoorwaarden en praktijken van verzekeringsmaatschappijen nog niet zijn geharmoniseerd, zodat doorzichtige informatie, ruime keuze en een wérkelijke interne markt op dit gebied nog steeds een wassen neus zijn, feit waarop zowel de Commissie als het Comité herhaaldelijk hebben gewezen ().

1.8. Belangrijk zijn ook de verschillen in belastingwetgeving, waardoor de interne markt in nationale segmenten wordt opgedeeld en verzekeringsmaatschappijen niet vrij kunnen concurreren. Dit wordt uitdrukkelijk erkend en bevestigd in het onlangs door de Commissie gepresenteerde Actieplan voor de interne markt ().

1.9. Anderzijds, en dat gegeven zal hierna nog meer in detail worden uitgewerkt, heeft onderzoek uitgewezen dat verzekeringsmaatschappijen praktijken hanteren die, naar het schijnt, vaak het gevolg zijn van door internationale herverzekeringsmaatschappijen opgelegde technische voorschriften en ertoe leiden dat niet tegemoet wordt gekomen aan de belangen en rechtmatige verwachtingen van de consument en dat in sommige gevallen zelfs de wet wordt overtreden, met name door het opstellen van misleidende contractuele bepalingen.

1.9.1. Toch is het een feit dat de verzekeringsmaatschappijen ook contracten opstellen die voordelig zijn voor de consument. Men denke aan de regelingen voor een snelle afwikkeling of voor de verzekering van collectieve risico's die de draagkracht van een individuele verzekeraar te boven gaan (zoals pools voor de verzekering tegen natuurrampen of nucleaire risico's).

Tegelijkertijd zij gememoreerd dat tal van verzekeringsmaatschappijen onderlinge waarborgmaatschappijen zijn. Mede dank zij deze maatschappijen zijn nieuwe verzekeringsformules ontwikkeld. Deze maatschappijen dienen ook in de toekomst een belangrijke taak te vervullen bij het bevorderen van de belangen van de consument en van de dialoog met de verzekeringnemers.

1.9.2. Volgens D-G XXIV van de Commissie hebben rechtbanken en andere bevoegde instanties in de periode 1976-1996 in tien lid-staten meer dan 240 keer uitspraak gedaan in rechtszaken van consumenten tegen verzekeringsmaatschappijen die zich schuldig hadden gemaakt aan onrechtmatige contractuele praktijken.

1.10. Gezien het feit dat de Overeenkomst van Rome inzake het recht dat van toepassing is op verbintenissen uit overeenkomsten uitdrukkelijk niet van toepassing is verklaard op verzekeringsovereenkomsten tot dekking van risico's in de lid-staten van de Europese Unie, alsook gezien de verwarde voorschriften inzake beslechting van geschillen en de bescherming van het "algemeen belang" in de tweede en derde richtlijn betreffende niet-levensverzekeringen (), is thans sprake van een buitengewoon complexe en onzekere situatie in deze sector van dienstverlening op de interne markt, vooral in het geval van conflicten tussen verzekeraars en verzekeringnemers of derden-rechthebbenden, met name wanneer dat gewone consumenten of particulieren zijn, die als leken niet over de nodige elementaire informatie noch specifieke technische kennis of juridische bijstand ter zake beschikken.

1.11. Met dit initiatiefadvies, dat aansluit bij verschillende eerder uitgebrachte documenten, wil het Comité nogmaals beklemtonen dat moet worden nagedacht over het creëren voor de verwezenlijking van de interne markt in deze sector, en wil het daartoe voorstellen en aanbevelingen doen. Doel is, onverwijld de belangrijkste concurrentievervalsende factoren met wortel en tak uit te roeien en de consument meer vertrouwen te geven in de betrouwbaarheid en kwaliteit van goederen en diensten.

Zie o.m. de volgende documenten: "Groenboek financiële diensten: voldoen aan de verwachtingen van de consument" - COM(96) 209 def. (); "De interne markt en consumentenbescherming: kansen en belemmeringen" (); "De voltooiing van de interne markt en consumentenbescherming" ();"De consument en de interne markt" (); "De dialoog tussen leverancier en consument" (); "Mededeling van de Commissie: Prioriteiten voor het consumentenbeleid" (1996-1998) (); "Voorstel voor een richtlijn van het Europees Parlement en de Raad betreffende het aanvullend toezicht op verzekeringsondernemingen in een verzekeringsgroep" - COM(95) 406 def. (); "Voorstel voor een besluit van de Raad inzake de sluiting van de Overeenkomst tussen de Zwitserse Bondsstaat en de Europese Economische Gemeenschap betreffende het directe verzekeringsbedrijf, met uitzondering van de levensverzekeringsbranche" - COM(89) 436 def.) (); "Voorstel voor een verordening (EEG) van de Raad betreffende de toepassing van artikel 85, lid 3, van het Verdrag op bepaalde groepen van overeenkomsten, besluiten en onderling afgestemde feitelijke gedragingen binnen de verzekeringssector" (); "Voorstel voor een derde richtlijn van de Raad tot coördinatie van de wettelijke en bestuursrechtelijke bepalingen betreffende het directe levensverzekeringsbedrijf en tot wijziging van de Richtlijnen 97/267/EEG en 90/619/EEG") (); "Voorstel voor een derde richtlijn van de Raad tot coördinatie van de wettelijke en bestuursrechtelijke bepalingen betreffende het directe verzekeringsbedrijf, met uitzondering van de levensverzekeringsbranche, en tot wijziging van Richtlijnen 73/239/EEG en 88/357/EEG") (); "Voorstel voor een richtlijn van de Raad tot instelling van een Comité voor het verzekeringswezen" (); "Actieplan voor de interne markt" - COM(97) 184 def.) (); "Mededeling van de Commissie aan het Europees Parlement en de Raad - Impact en doeltreffendheid van de interne markt" COM(96) 520 def.) ().

1.12. In aansluiting op het advies over het Groenboek van de Commissie getiteld "Financiële diensten: voldoen aan de verwachtingen van de consument" () beklemtoont het Comité dat vooral op het gebied van de financiële dienstverlening en met name in de verzekeringssector rekening moet worden gehouden met de belangrijkste verwachtingen van de consument (recht op informatie, juridische bescherming en toegang tot de rechtbank). Bovendien moeten, zoals ook eerder al werd betoogd (), de noodzakelijke maatregelen worden genomen om adequaat te kunnen reageren op de bestaande behoeften en verwachtingen.

Anderzijds legt het Comité zijn oor ook te luisteren bij het verzekeringswezen, dat bericht over herhaalde pogingen tot fraude door de verzekeringnemers, die hetzij valse verklaringen afleggen bij het afsluiten van de polis, hetzij de schadeopgave in de schadevordering schromelijk overdrijven.

1.13. Dit initiatiefadvies beoogt tevens een dialoog tot stand te brengen tussen consumenten en verzekeringsmaatschappijen met als doel de kloof tussen beide partijen te verkleinen en de grondslag te leggen voor wijzen van verzoening, bemiddeling en arbitrage bij eventuele geschillen, in navolging van en overeenkomstig de mededeling van de Commissie "Financiële diensten: voldoen aan de verwachtingen van de consument", over de follow-up van het gelijknamige Groenboek ().

Het Comité staat dan ook volledig achter het recente initiatief van de Commissie om een dialoog op te zetten tussen vertegenwoordigers van de consumenten en de financiële-dienstensector, in de hoop dat zo vrijwillige overeenkomsten kunnen worden gesloten op het gebied van transparantie, consumentenvoorlichting en geschillenbeslechting.

1.14. Het Comité wil met dit initiatiefadvies de verzekeringsmaatschappijen ertoe aanzetten in het kader van de bovenvermelde dialoog zelf gedragscodes uit te werken en bemiddelingsorganen (ombudsman) op te richten, waardoor hun activiteiten aan doorzichtigheid winnen en het vertrouwen van de consument in de dienstverlening door de verzekeringssector toeneemt.

2. Richtlijnen van de Gemeenschap: stand van zaken

2.1. Bestaande wetgeving

2.1.1. De grondbeginselen van de interne verzekeringsmarkt zijn te vinden in het Verdrag van Rome: vrijheid van vestiging (artikel 52) en vrijheid van dienstverlening (artikel 59); er zij echter op gewezen dat noch het Witboek van 1985 inzake de totstandbrenging van de interne markt, noch de Europese Akte van 1986, noch het meer recente Verdrag van Maastricht erin geslaagd zijn de interne markt voor het verzekeringswezen te realiseren: noch de verzekeringsmaatschappijen noch de consumenten hebben hiervan nl. het profijt kunnen trekken dat zij normaliter mochten verwachten.

2.1.2. Er bestaan ondertussen zo'n dertigtal communautaire instrumenten die de verzekeringsactiviteiten in goede banen trachten te leiden. Deze kunnen als volgt worden ingedeeld:

a) richtlijnen van algemene aard: stellen de basisbeginselen vast van de toegang tot en uitoefening van verzekeringsactiviteiten, die kunnen worden opgesplitst in levensverzekeringen en niet-levensverzekeringen;

b) twee verordeningen betreffende concurrentie op verzekeringsgebied;

c) specifieke richtlijnen die op bepaalde soorten verzekeringen zijn gericht, zoals autoverzekeringen, reisbijstandsverzekeringen, krediet- en borgtochtverzekeringen, rechtsbijstand, of op bepaalde verzekeringsactiviteiten, zoals medeverzekering, herverzekering en herverzekering in de derde graad of retrocessie;

d) richtlijnen met betrekking tot de eigen boekhoudkundige regels van verzekeringsmaatschappijen;

e) een richtlijn en een aanbeveling tot regeling van assurantiebemiddeling;

f) een richtlijn tot oprichting van een Comité voor het verzekeringswezen, dat de betrekkingen van de Commissie met de nationale controlerende en toezichthoudende instanties coördineert en technische bijstand verleent.

2.1.3. In de richtlijnen van de eerste generatie betreffende het levens- en niet-levensverzekeringsbedrijf werden niet alleen de basisbeginselen voor de levensverzekeringsbranche vastgesteld en een aantal fundamentele financiële voorschriften geharmoniseerd (wiskundige reserves, solvabiliteitsmarges en minima voor waarborgfondsen), maar werd ook vorm gegeven aan de vrijheid van vestiging door enerzijds discriminatie op grond van nationaliteit te verbieden en anderzijds vast te houden aan het beginsel van dubbele controle door het land van oorsprong (Home State) en het land van bestemming (Host State).

2.1.4. Met de richtlijnen van de tweede generatie, die negen jaar later naar aanleiding van het Witboek en de Europese Akte werden opgesteld en vooral het gevolg waren van vier belangrijke uitspraken van het Hof van Justitie op 4 december 1986 (), werd getracht een eerste stap te zetten in de richting van vrijheid van dienstverlening in de verzekeringsbranche, zij het met grote beperkingen als gevolg van met name:

a) het onderscheid bij niet-levensverzekeringen tussen "grote risico's" of verzekeringen voor bedrijven en "kleine risico's" of verzekeringen voor individuele consumenten; alleen in het eerste geval gold vrijheid van dienstverlening;

b) het onderscheid, bij levensverzekeringen, tussen actieve vrijheid van dienstverlening (op initiatief van de verzekeraar) en passieve vrijheid van dienstverlening (op initiatief van de verzekeringnemer); vrije dienstverlening was alleen op het tweede geval van toepassing.

Met andere woorden, bij kleine risico's en in het geval van actieve vrijheid van dienstverlening bleef de vrijheid van dienstverlening afhankelijk van de goedkeuring van de instanties van het land waar het risico zich bevindt; dat gold evenwel niet voor bepaalde soorten verzekeringen, zoals autoverzekeringen.

2.1.5. De principes die aan de richtlijnen van de derde generatie ten grondslag hebben gelegen en aansloten bij de tendens die intussen in andere sectoren financiële sectoren viel op te tekenen, waren:

a) de invoering van het systeem van één enkele vergunning ("Europees paspoort"), op grond waarvan iedere verzekeringsmaatschappij die in een van de 17 lid-staten van de Europese Economische Ruimte (EER) is gevestigd en aldaar een vergunning heeft, uit hoofde daarvan haar diensten kan aanbieden hetzij via een agentschap, dochtermaatschappij of bijkantoor, hetzij rechtstreeks, overeenkomstig het principe van vrije dienstverlening, in alle landen van de EU, volgens de technische voorschriften en financiële controle van het land van oorsprong (Home Country Control), ongeacht of het om levensverzekeringen dan wel niet-levensverzekeringen gaat;

b) de wederzijdse erkenning van elkaars vergunningen- en controlestelsels door alle lid-staten;

c) de afschaffing van de voorafgaande goedkeuring van de contractuele bepalingen van polissen en van de premietarieven; in de plaats daarvan komen solvabiliteitscontrole en boekhoudkundige regels voor verzekeringsmaatschappijen.

2.1.6. Vooral met het oog op de bescherming van de consument zijn in de richtlijnen van de derde generatie belangrijke voorschriften vastgesteld inzake:

a) de minimale, verplicht te verstrekken informatie over de verzekeringsovereenkomst; voor niet-levensverzekeringen zijn de voorschriften vrij beperkt, maar voor levensverzekeringen gelden strengere eisen;

b) de wetgeving die van toepassing is op het verzekeringscontract; deze varieert naar gelang van het soort verzekering, de omvang van het risico of de plaats waar de verzekeringnemer of het verzekerde object zich bevindt;

c) het begrip "algemeen belang", als rechtvaardigingsgrond voor dwingende nationale voorschriften die afwijken van beginselen als vrijheid van vestiging of vrijheid van dienstverlening.

2.1.7. Er is één aspect dat extra aandacht verdient in de communautaire regelgeving, nl. de mededinging. Ten aanzien hiervan is in de artikelen 85 en 86 van het Verdrag van Rome bepaald dat alle overeenkomsten tussen ondernemingen die tot gevolg hebben dat de mededinging binnen de gemeenschappelijke markt wordt verhinderd of dat ondernemingen misbruik maken van een machtspositie, verboden zijn.

Gezien het specifieke karakter van het verzekeringsbedrijf heeft de Commissie aan de hand van twee verordeningen (van mei 1991 en december 1992) besloten dat bepaalde samenwerkingsovereenkomsten of vormen van overleg tussen verzekeringsmaatschappijen voortaan zijn toegestaan, en wel op de volgende gebieden:

a) de gezamenlijke vaststelling van risicopremietarieven;

b) de vaststelling van standaardbepalingen voor directe verzekeringen;

c) gemeenschappelijke dekking van bepaalde soorten risico's door middel van mede- of herverzekering;

d) de controle en de erkenning van veiligheidsapparatuur.

In de artikelen 7 en 17, lid 2, van de verordening uit 1992 worden echter belangrijke beperkingen gesteld aan dergelijke overeenkomsten, zowel wat de specifieke inhoud van bepaalde algemene contractbepalingen betreft als t.a.v. bepalingen die zouden "leiden tot een significante verstoring van het evenwicht tussen rechten en plichten ten nadele van de verzekeringnemer".

2.1.8. Ondanks het feit dat bemiddeling (verzekeringsagenten en -makelaars) van buitengewoon belang is voor de werking van de verzekeringssector op de interne markt, werd hiervoor slechts één richtlijn opgesteld, nl. in 1976, waarin aspecten als beroepsaansprakelijkheid, financiële garanties, registratie en andere commerciële voorwaarden niet zijn geregeld en derhalve aan nationale wetgeving onderworpen blijven. Een aanbeveling hierover uit 1991 is gestrand op het duidelijk ontbreken van politieke wil bij de lid-staten.

2.1.9. De Commissie heeft in de loop der tijd een aantal belangrijke voorstellen voor richtlijnen geformuleerd die het echter evenmin gehaald hebben door gebrek aan overeenstemming en, wederom, politieke wil.

Daarbij valt bijvoorbeeld te denken aan:

a) het "Voorstel voor een richtlijn van de Raad tot coördinatie van de wettelijke en bestuursrechtelijke bepalingen betreffende verzekeringsovereenkomsten" (), waarin hoofdzakelijk werd getracht een aantal basisbeginselen van het recht inzake verzekeringscontracten te harmoniseren;

b) het "Voorstel voor een richtlijn van de Raad tot coördinatie van de wettelijke en bestuursrechtelijke bepalingen betreffende de verplichte ontbinding van het directe verzekeringsbedrijf" ();

c) het "Gewijzigd voorstel voor een richtlijn betreffende de vrijheid van beheer en de belegging van de gelden van instellingen voor pensioenvoorziening" ().

Nergens valt uit af te leiden dat de Commissie van plan is deze materie binnenkort weer op te pakken, ofschoon zowel verzekeringsmaatschappijen als consumentenorganisaties ervan overtuigd zijn dat m.n. het ontbreken van een communautaire regeling voor verzekeringsovereenkomsten (een minimumvoorwaarde voor de harmonisering van het substantieve recht) debet is aan een reeks obstakels en moeilijkheden die een werkelijke totstandbrenging van de interne markt op dit gebied verhinderen.

2.1.10. Zo is er voorlopig evenmin sprake van communautaire regelgeving met betrekking tot andere belangrijke aspecten van het verzekeringsbedrijf die gevolgen hebben voor zowel economische subjecten als consumenten. Daarbij moet worden gedacht aan aspecten als het ontbreken van onderlinge afstemming van de belastingwetgeving op het gebied van verzekeringen, hetgeen rechtstreeks van invloed is op de concurrentievoorwaarden op de interne markt, en met name aan de verschillende fiscale en parafiscale tarieven en grondslagen in de diverse landen, de verschillende belastingvrijstellingen en administratieve prodecurevoorschriften van de verschillende nationale instanties alsook de territorialiteit van de vrijstellingen en belastingvoordelen voor verzekeringnemers, waaruit duidelijk blijkt hoe groot de verschillen tussen de lid-staten zijn.

De recente zaak-Wielockx, waarin het Hof van Justitie, in tegenstelling tot de zaak Bachman vs. België, de uitspraak deed dat een Belgische ingezetene recht heeft op belastingvoordeel in België van een in Nederland afgesloten verzekering, kan, gezien het specifieke karakter van deze zaak, die gebaseerd is op een akkoord inzake het voorkomen van dubbele belastingheffing, niet echt worden geïnterpreteerd als een significante wijziging van het standpunt van het Hof ter zake. Wel moet worden opgemerkt dat het arrest Svensson (van 14 november 1995) de Bachmann-jurisprudentie een nieuwe draagwijdte meegeeft, door een lid-staat (in dit geval Luxemburg) te verbieden zich ter rechtvaardiging van een nationale maatregel die de vrijheid van dienstverlening beperkt, te beroepen op de "belastingcoherentie", aangezien er geen enkel direct verband bestaat tussen het voordeel dat de maatregel in kwestie zou opleveren (hier een hypothecaire lening met rentesubsidie) en de financiering van dat voordeel door de belastingheffing op de winsten van de door de staat in kwestie erkende kredietinstellingen.

Voor nadere details en een meer genuanceerde visie op deze problematiek, zie o.m. Binon J.M., "Avantages fiscaux en assurance de personnes et droit européen. Après les arrêts Schumacker, Wielockx en Svensson, quelle place reste-t-il pour la jurisprudence Bachmann?" in Revue du Marché Unique Européen, 1996, bladzijden 129 t/m 144.

2.2. De toekomstige wetgeving

2.2.1. Om het hoofd te bieden aan althans een deel van genoemde problemen werkt de Commissie naar verluidt aan een reeks initiatieven, waarvan sommige een wetgevend, algemeen of specifiek karakter hebben, terwijl andere van "interpretatieve" aard en van onmiskenbaar belang voor dit advies zijn.

Van algemene aard is het "Voorstel voor een richtlijn van het Europees Parlement en de Raad betreffende het aanvullend toezicht op verzekeringsondernemingen in een verzekeringsgroep", dat door de Commissie op 20 oktober 1995 werd gepresenteerd ().

Op het specifieke vlak van kredietverzekeringen heeft de Commissie onlangs nog (4 juni 1997) een voorstel voor een richtlijn van de Raad betreffende de harmonisatie van de voornaamste bepalingen inzake de exportkredietverzekering op middellange en lange termijn () behandeld. Tegelijkertijd werd een ontwerpmededeling van de Commissie aan de lid-staten inzake concurrentievervalsing door kortlopende exportkredietverzekeringen voor transacties verspreid.

2.2.2. Binnenkort zal een voorstel voor een richtlijn van de Raad betreffende de bescherming van de consument bij op afstand gesloten financiële overeenkomsten worden ingediend, aangezien deze overeenkomsten zoals bekend niet onder Richtlijn 97/7/EG van 17 februari 1997 vallen. Er dient over te worden gewaakt dat besluiten betreffende de verkoop op afstand de ontwikkeling van de interne markt voor verzekeringen niet in de weg staan.

2.2.3. Bovendien is onlangs nog, op 27 januari 1997, de lang verwachte Richtlijn 97/5/EG goedgekeurd. Deze vervangt "Aanbeveling 90/109/EG inzake de transparantie van de bankvoorwaarden die van toepassing zijn op grensoverschrijdende financiële transacties". Doel hiervan was, een aantal belangrijke aspecten te regelen, zoals minimumvoorschriften voor doorzichtigheid en de rechten en plichten van partijen in geval van op afstand gesloten overeenkomsten (). Van nóg recentere datum is de Aanbeveling van de Commissie van 9 juli 1997, getiteld "Het versterken van het vertrouwen van de cliënt in elektronische betaalinstrumenten in de interne markt", waarmee de aanbeveling van november 1988 betreffende elektronische betalingen vervolledigd en vervangen wordt. Met name de verhouding tussen uitgevers en gebruikers van dergelijke betaalmiddelen wordt onder de loep genomen. Zo bevat de tekst gedetailleerde bepalingen omtrent doorzichtigheid, worden de verplichtingen en aansprakelijkheid van de betrokken partijen vastgelegd, en wordt gepleit voor de instelling van nieuwe verhaalprocedures (). De Commissie heeft verklaard dat zij de ontwikkelingen op dit gebied tot eind 1998 op de voet zal volgen, en een voorstel voor een richtlijn zal indienen indien een en ander niet bevredigend blijkt.

2.2.4. Ook de publicatie van het aangekondigde voorstel voor een richtlijn betreffende assurantiebemiddeling (verzekeringsagenten en assurantiemakelaars) wordt met spanning tegemoet gezien, omdat het een essentieel onderdeel is van de goede werking van de interne verzekeringsmarkt.

2.2.5. Voorts heeft de Commissie op 15 oktober 1997 een Vierde specifieke richtlijn betreffende autoverzekeringen voorgesteld. Doel hiervan is de slachtoffers van een verkeersongeval in het buitenland het recht te verlenen om rechtstreeks verhaal te zoeken bij de verzekeringsmaatschappij van de partij die aansprakelijk is voor de lichamelijke of materiële schade en waarbij een voertuig betrokken is dat in een andere lid-staat dan het land waarin de bestuurder woont, geregistreerd staat en verzekerd is.

Teneinde de termijnen voor schadeloosstellingen van het slachtoffer aanzienlijk te bekorten, wordt in deze ontwerprichtlijn bepaald dat de verzekeraar van de schuldige partij binnen de drie maanden na de datum waarop het slachtoffer zijn aanvraag tot schadevergoeding heeft ingediend bij de met de afwikkeling belaste verantwoordelijke, een voorstel voor schadeloosstelling voorlegt.

2.2.6. De Commissie had ook aangekondigd dat zij al een flink eind gevorderd was met de voorbereiding van een Mededeling over de interpretatie van het begrip "algemeen belang" in de verzekeringssector. Eerder verscheen een soortgelijk document voor het bankwezen ().

Op 10 oktober 1997 dan heeft de Commissie de ontwerpmededeling in kwestie gepubliceerd (SEC(97) 1824 def.), en daarmee is een belangrijke stap gezet in de richting van een duidelijke afbakening van het toepassingsgebied, de reikwijdte en de betekenis van een aantal sleutelbegrippen op dit vlak. Men denke daarbij aan de vrijheid van dienstverlening en het begrip algemeen belang.

De Commissie heeft de wijze beslissing genomen niet meteen een definitief document op te stellen, maar haar tekst voor te leggen aan de diverse betrokken sectoren en deze om een bijdrage te verzoeken. Ook het Comité zal te zijner tijd een advies hierover uitbrengen, en beperkt zich er hier dan ook toe het belang, de noodzaak en de relevantie van dit document te onderstrepen. Wel wil het er nog op wijzen dat de problemen die de Commissie in haar tekst aan de kaak stelt, dezelfde zijn die ook in dit advies worden blootgelegd.

2.2.7. Ten slotte heeft de Commissie zich in een uitstekend verslag aan het Comité voor het Verzekeringswezen bezorgd uitgelaten over de noodzaak van een adequatere harmonisatie van de solvabiliteitsmarges (), een inmiddels alom erkende absolute voorwaarde voor een doeltreffende bescherming van de consument.

2.3. Belangrijkste moeilijkheden en belemmeringen die de totstandbrenging van de interne verzekeringsmarkt in de weg staan

2.3.1. Er zijn vele en velerlei belemmeringen van algemene aard die de totstandbrenging van de interne verzekeringsmarkt in de weg staan. Een greep uit de belangrijkste:

2.3.1.1. Problemen op het gebied van de communautaire wetgeving

2.3.1.1.1. Het allereerste probleem is uiteraard dat iedere vorm van harmonisering van het substantieve recht ontbreekt, d.w.z. er bestaan geen minimumvoorschriften voor het verzekeringsovereenkomstenrecht in de Europese Unie.

2.3.1.1.2. De communautaire wetgeving is dusdanig versnipperd en de richtlijnen worden zo vaak gewijzigd en gedeeltelijk herzien, dat een goed begrip en correcte toepassing ervan problemen opleveren. Codificatie is derhalve geboden ().

Het feit dat de richtlijnen van de drie generaties elkaar aanvullen, naast elkaar bestaan en elkaar vervangen levert grote problemen op voor zowel de verzekeringsmaatschappijen als de consumenten. De codificatie van het verzekeringsrecht door het opstellen van een samenhangende regelgeving kan bijdragen tot een meer uniforme toepassing van het Gemeenschapsrecht.

2.3.1.1.3. Er bestaan geen minimumvoorschriften voor assurantiebemiddeling en er is geen sprake van werkelijk vrije dienstverlening door verzekeringsagenten en assurantiemakelaars zolang hiervoor geen "enige vergunning"-stelsel bestaat. Dat is dan ook de reden waarom assurantiebemiddelaars veelal op kunstmatige barrières stuiten als zij op de interne markt willen opereren.

2.3.1.2. Interpretatieproblemen

2.3.1.2.1. Het eerste probleem heeft te maken met het precieze onderscheid tussen "vrijheid van vestiging" en "vrijheid van dienstverlening" en met de begrippen "tijdelijkheid", "regelmatigheid", "periodiciteit", "continuïteit" en "frequentie", die, overeenkomstig de jurisprudentie van het Hof van Justitie, nauw verbonden zijn met de definitie van de eerstgenoemde vrijheden ().

2.3.1.2.2. Het tweede probleem betreft het begrip "algemeen belang", dat op erg uiteenlopende manieren kan worden geïnterpreteerd. Het gevolg hiervan is dat de lid-staten diverse uitzonderingen op de vrijheid van dienstverlening doen gelden die in feite louter concurrentievervalsing zijn en noch de consument noch de verzekeringsmaatschappijen ten goede komen. "Algemeen belang" mag niet worden verward met "nationaal belang" volgens de definitie van de lid-staat: algemeen belang betreft uitsluitend het daadwerkelijke belang van alle burgers, en dat is niet hetzelfde.

2.3.1.2.3. Het derde - en niet minder belangrijke - probleem in verband met de interpretatie en toepassing van het communautaire verzekeringsrecht heeft betrekking op het feit dat moeilijk kan worden vastgesteld welke wet van toepassing is op verzekeringsovereenkomsten en hoe deze wet moet worden geïnterpreteerd zodra er meer dan één element is waarop eventueel diverse wetten van toepassing zijn.

Bij het opstellen van de richtlijnen - waarbij kennelijk werd afgezien van een harmonisatie van het verzekeringsovereenkomstenrecht en nogmaals duidelijk werd dat de Overeenkomst van Rome inzake het recht dat van toepassing is op verbintenissen uit overeenkomsten van 19 juni 1980 () niet geldt voor "verzekeringsovereenkomsten die risico's dekken op het grondgebied van de lid-staten van de Europese Economische Gemeenschap" (artikel 1, lid 3) - is, zonder de betrokken partijen hierin een doorslaggevende stem te geven, gekozen voor een ingewikkeld stel kwalificatievoorschriften en voorwaarden voor prejudiciële verwijzing, waardoor zoiets eenvoudigs als het vaststellen welk recht van toepassing is (wetsconflict) en a fortiori welke rechterlijke instantie bevoegd is (jurisdictiegeschillen) werkelijk een heidens karwei wordt, te meer omdat een van de criteria eveneens betrekking heeft op het duistere begrip "algemeen belang" ().

2.3.1.3. Problemen op nationaal vlak

2.3.1.3.1. Sommige toezichthoudende instanties maken niet duidelijk welke criteria zij gebruiken om het beginsel van non-discriminatie te waarborgen en verstrekken de verzekeringsmaatschappijen die op hun grondgebied actief zijn geen informatie over het geldende belastingstelsel en de regelgeving in de sector.

2.3.1.3.2. De nationale wetgeving is soms erg vaag en onduidelijk, en buitenlandse verzekeringsmaatschappijen hebben vaak de grootste moeite om wetteksten te bemachtigen. Daarom moet er dringend een geactualiseerde gegevensbank komen waarin de nationale wetgeving van alle lid-staten van de Europese Unie is opgeslagen. Bedoeling is dat dergelijke gegevensbanken op nationaal niveau worden opgericht, en dat de Unie, en meer bepaald de Commissie, de coördinatie op zich neemt. Het is ook de Commissie die de verplichtingen inzake het doorgeven en verspreiden van de informatie vastlegt en over de toegang tot het systeem beslist.

2.3.1.3.3. Er zijn gevallen bekend van late, onvolledige of onjuiste omzetting van EU-richtlijnen in nationale wetgeving of van de niet-naleving van richtlijnen met betrekking tot bepaalde verzekeringstukken, zoals landbouwverzekeringen en pensioenfondsen in bepaalde lid-staten.

2.3.1.3.4. De uiteenlopende belastingstelsels waarnaar reeds werd verwezen, leiden tot de toepassing van verschillende premies door bepaalde verzekeringsmaatschappijen en zorgen bovendien voor discriminatie tussen nationale en buitenlandse maatschappijen, die ernstige concurrentievervalsing veroorzaakt en bovendien echte "technische" handelsbelemmeringen op de interne markt opwerpt.

2.3.1.3.5. Hoewel het Comité beseft dat een snelle harmonisatie van het verzekeringsrecht te hoog gegrepen is, wil het er toch op wijzen dat bepaalde aspecten, zoals de sterk uiteenlopende maximale wettelijke looptijden van verzekeringscontracten in de verschillende lid-staten, de voltooiing van de interne markt ernstig belemmeren.

2.3.2. Ook blijken er specifieke belemmeringen te bestaan die de toegang tot bepaalde markten of bepaalde verzekeringstukken verhinderen, bijvoorbeeld:

2.3.2.1. Op sommige markten is de voorafgaande controle van overeenkomsten niet afgeschaft, in tegenstelling tot wat in de derde coördinatierichtlijn werd bepaald, zodat het in sommige gevallen verplicht blijft de toezichthoudende instanties op de hoogte te brengen van contractwijzigingen en nieuwe clausules voordat een verzekering op de markt wordt gebracht.

2.3.2.2. Sommige toezichthoudende instanties eisen dat, met name in het geval van "verplichte" verzekeringen, bepaalde - klaarblijkelijk onrechtvaardige - contractbepalingen in acht worden genomen of verbieden andere bepalingen die nooit wettelijk zijn erkend.

2.3.2.3. Sommige lid-staten slaan geen acht op de bepaling in de derde richtlijn met betrekking tot de verplichte systematische aanmelding van nieuwe contractbepalingen door reeds bestaande verzekeringsmaatschappijen of stellen deze melding als voorwaarde wanneer een verzekeringsmaatschappij haar activiteiten aanvangt ().

2.3.2.4. Door het feit dat verzekeringsproducten in ieder land van een ander etiket worden voorzien (wat in het ene land b.v. "pensioensparen" heet, hoort in een ander land onder "levensverzekeringen" thuis en in weer een ander onder bepaalde beleggingsfondsen) en door de wildgroei van nieuwe producten ontstaat een zeer ondoorzichtige situatie en wordt de toepassing van het beginsel van wederzijdse erkenning van de categorieën levens- en niet-levensverzekeringen en indeling van risico's door de lid-staten in gevaar gebracht.

2.3.2.5. In een aantal lid-staten wordt van verzekeringsagenten en assurantiemakelaars uit een andere lid-staat die op grond van het principe van vrije dienstverlening hun beroep willen uitoefenen, nog steeds verlangd dat zij eerst een vergunning aanvragen ().

2.3.2.6. Ten slotte, en naar aanleiding van het feit dat lid-staten in het kader van de vrijheid van dienstverlening het volste recht hebben te verlangen dat er een "fiscaal vertegenwoordiger" wordt aangewezen, formuleren sommige lid-staten een compleet administratief en financieel eisenpakket dat de concurrentie belemmert en tot discriminatie ten opzichte van verzekeringsmaatschappijen uit andere lid-staten leidt.

2.3.3. Nog twee problemen dienen in dit verband onder de aandacht te worden gebracht. Het eerste houdt verband met het feit dat verzekeringsmaatschappijen in bepaalde lid-staten alleen overeenkomsten voor een snelle afwikkeling van de aanvragen tot schadevergoeding kunnen aangaan indien zij zijn aangesloten bij een nationale beroepsorganisatie. Verzekeringsmaatschappijen die het beginsel van de vrijheid van dienstverlening toepassen, vallen m.a.w. uit de boot.

Het tweede probleem is dat bepaalde landen wel regelingen voor officiële bemiddeling kennen, maar dat alleen de verzekerden uit het land zelf daarvan gebruik kunnen maken. Wie is aangesloten bij een buitenlandse verzekeringsmaatschappij kan geen aanspraak maken op een dergelijke regeling, ook al woont hij in het land waar de regeling geldt, of is de schade daar opgelopen. Ook indien de verzekering in een ander land is afgesloten, blijven alle deuren gesloten.

3. De contractuele verbintenis: de verzekeringspolis

3.1. De belangrijkste reden waarom de positie van de consument bijzondere aandacht en speciale bescherming verdient, hangt samen met de bijzondere vorm waarin de rechten en plichten van beide partijen worden gegoten: de verzekeringspolis ().

Het gaat hier, zoals bekend, om een klassiek voorbeeld van een groep "standaardclausules", in het Angelsaksische recht ook wel "Standard Form Contract" genoemd. Dat is een overeenkomst waarvan de inhoud vooraf wordt vastgesteld en niet meer voor discussie vatbaar is. Kenmerken ervan zijn de "economische superioriteit van een der partijen, op grond waarvan deze partij contractuele bepalingen aan de andere partij kan opleggen, eenzijdigheid van de bepalingen, waarbij het belang van de machtigste partij voorop staat, en onveranderlijkheid van de overeenkomst, waarbij de zwakste partij voor het dilemma van 'te nemen of te laten' komt te staan".

3.2. Wegens het specifieke karakter van dergelijke overeenkomsten is de Commissie er pas na geruime tijd in geslaagd Richtlijn 93/13/EG van 5 april 1993 () goedgekeurd te krijgen. Doel van deze richtlijn is juist een eind te maken aan het gebruik van algemene contractuele bepalingen die, ondanks alle eisen van goede trouw, de balans van contractuele verplichtingen voor beide partijen wel érg ver doen uitslaan in het nadeel van de consument, en deze nietig te laten verklaren mochten zij in een standaardovereenkomst zijn opgenomen.

Deze richtlijn, die in de meeste lid-staten al in nationale wetgeving is omgezet, is volledig van toepassing op verzekeringsovereenkomsten.

Gezien het specifieke karakter van het verzekeringsbedrijf worden, op grond van Verordening (EEG) nr. 3932/92 van 21 december 1992 betreffende de standaardvoorwaarden voor directe verzekeringen voor bepaalde overeenkomsten echter uitzonderingen gemaakt, mits de beperkingen in de artikelen 7 en 17 en het fundamentele evenwichtsbeginsel in de overeenkomst in acht worden genomen.

Ondanks het feit dat er soms een zekere uniformiteit valt te bespeuren in de algemene contractuele bepalingen waarvan de verzekeringsmaatschappijen in de diverse lid-staten gebruik maken en die soms wel conform de nationale wetgeving zijn maar volgens de communautaire voorschriften als misleidend kunnen worden bestempeld, is niet bekend dat de Commissie hiernaar ooit onderzoek heeft gedaan of zulks ooit als schending van de eerder gemelde verordening heeft aangemerkt, noch dat zij een lid-staat zou hebben aanbevolen de wetgeving in kwestie te veranderen.

3.3. Met uitzondering van Richtlijn nr. 92/96/EEG (VIDA) wordt in de specifieke richtlijnen over het verzekeringsbedrijf, waarnaar in de vorige paragraaf werd verwezen, slechts zeer sporadisch en mondjesmaat melding gemaakt van:

- een minimale hoeveelheid aan de verzekeringnemer/verzekerde te verstrekken informatie (artikelen 12, lid 5, 31 en 43 van Richtlijn 92/49/EEG en artikelen 11 en 18, lid 2, van Richtlijn 92/96/EEG);

- reclame (artikel 41 van Richtlijn 92/49/EEG en Richtlijn 92/96/EEG);

- speciale rechten, zoals neergelegd in de richtlijn over "rechtsbijstandsverzekeringen" (Richtlijn 87/344/EEG).

Richtlijn 92/96/EEG (VIDA) is de enige richtlijn waarin (in artikel 31 en bijlage 2) een opsomming wordt gegeven van verplicht - hetzij vóór hetzij tijdens het sluiten van de overeenkomst - aan de verzekerden/verzekeringnemers te verstrekken informatie over de verzekeringsmaatschappij en de inhoud van de overeenkomst.

3.4. Op communautair niveau bestaat er geen enkel rechtskader waarin regels worden vastgesteld voor een minimum aan doorzichtigheid bij het afsluiten van verzekeringen in het algemeen en niet-levensverzekeringen in het bijzonder. Er wordt evenmin duidelijk gemaakt wat onder "misleidende algemene bepalingen" kan worden verstaan noch wordt een definitie gegeven van algemene begrippen zoals "goede trouw" of "contractueel evenwicht" op het gebied van verzekeringsovereenkomsten.

3.5. In sommige lid-staten heeft de wetgever echter, zowel voor levens- als voor niet-levensverzekeringen, algemene minimumvoorschriften opgesteld met betrekking tot vorm en inhoud van de informatie die vóór en bij het sluiten van de overeenkomst aan de verzekerden/verzekeringnemers moet worden verstrekt. Ook zijn veelal regels geformuleerd ten aanzien van de reclame voor verzekeringen en de inhoud van sommige bepalingen. Dat geldt met name voor de Franse "Verzekeringswet".

In andere lid-staten hebben de spontane dialoog en het overleg tussen verzekeringsmaatschappijen en consumenten tot vrijwillig aanvaarde "gedragscodes" geleid. Daarin zijn afspraken gemaakt omtrent belangrijke zaken als de informatie die aan de consument moet worden verstrekt, de doorzichtigheid van de producten, het verbod op misleidende bepalingen en de mogelijkheid een geschil aanhangig te maken. Een voorbeeld hiervan is het Memorandum van Overeenkomst van 1994 tussen ADICONSUM en ANIA in Italië.

In het kader hiervan zij gewezen op de situatie in Groot-Brittannië, die een traditioneel karakter heeft en diep geworteld is in geheel eigen juridisch-culturele principes. De resultaten die in dit land zijn geboekt - zowel op het gebied van de informatie die vóór het sluiten van de overeenkomst wordt verstrekt, als op het gebied van het overleg over en de uitvoering van verzekeringsovereenkomsten, of, ten slotte, op het gebied van geschillenbeslechting door tussenkomst van de Ombudsman en de PIA (Personal Investment Authority) - lijken immers tot ieders tevredenheid te strekken ().

3.6. De consumenten zitten echter, nu de interne verzekeringsmarkt nog in de kinderschoenen staat, vol vragen en twijfels. Dit varieert van de verschillen qua inhoud van de overeenkomsten tot de gerechtelijke en buitengerechtelijke verhaalmiddelen die de consument ter beschikking staan; van de kwaliteit van de informatie tot de wijze waarop de verzekeringen aan de man worden gebracht; van het ontbreken van een aparte regelgeving voor grensoverschrijdende verkoop van verzekeringen tot de reikwijdte van het begrip "algemeen belang"; van de fiscale aspecten tot de onmogelijkheid de gehanteerde tarieven te vergelijken.

3.6.1. De verschillende manieren waarop de diverse lid-staten deze materie hebben geregeld of, als ze dat niet hebben gedaan, het ontbreken van regelgeving (waarbij alles wordt overgelaten aan de werking van de markt waar de concurrentie verre van vlekkeloos verloopt en afspraken tussen sommige partijen nadelig uitpakken voor andere partijen), hebben ertoe geleid dat er op de interne markt vele oplossingen bestaan voor feitelijk identieke situaties. Dat geldt met name voor grensoverschrijdende transacties, die sinds de opkomst van de "informatiemaatschappij" hand over hand toenemen.

3.6.2. Zelfs in de gevallen waarin belangrijke resultaten lijken te worden geboekt met procedures die gebaseerd zijn op de nationale gedragscodes die sommige landen hebben opgesteld, kan - gezien het "tijdelijke" karakter ervan, om nog maar te zwijgen van de invloed van specifieke culturele factoren - niet worden gesteld dat de algemene oplossing in een gedragscode moet worden gezocht.

3.6.3. Daarom wordt vol verwachting uitgekeken naar de uitkomst van de werkzaamheden van de Commissie in het kader van de gesprekken met de betrokken beroeps- en consumentenorganisaties. Er moet een gulden middenweg worden gevonden tussen officiële voorschriften, gedragscodes en contractuele vrijheid.

3.7. Bovendien bestaan er in elke lid-staat, uit hoofde van het aldaar geldende wettelijke stelsel, wel minder correcte en minder billijke situaties op het gebied van verzekeringsovereenkomsten.

Zowel onderzoek op dit gebied als uitspraken van rechtsprekende of ter zake bevoegde bestuursrechtelijke instanties hebben uitgewezen dat er tal van voorbeelden zijn aan te halen van minder duidelijke of minder begrijpelijke - zo niet onrechtvaardige, immorele of ten aanzien van de desbetreffende wettelijke bepalingen zelfs onrechtmatige - contractuele praktijken of bepalingen ().

Hierna volgt een overzicht van de belangrijkste conclusies ten aanzien van de contractuele betrekkingen op verzekeringsgebied.

3.7.1. Reclame en vóór het sluiten van de overeenkomst te verstrekken informatie

3.7.1.1. De diverse verzekeringsproducten worden in het algemeen als volgt aan de man gebracht: de "op-de-man-af-benadering", waarbij mensen thuis worden opgebeld en worden overgehaald een verzekering af te sluiten; "direct mailing", met hetzelfde doel, waarbij in sommige gevallen zelfs producten (zoals mobiele telefoons) worden weggegeven wanneer iemand een bepaalde verzekering afsluit; "directe" advertenties voor verzekeringen, waarbij prijzen ("de goedkoopste") of dekkingen worden beloofd die later niet met de werkelijkheid overeen blijken te stemmen.

3.7.1.2. De meeste klachten betreffen echter het ontbreken van correcte en complete of in ieder geval verhelderende informatie vooraf over essentiële onderdelen van de overeenkomst, zoals: wat wordt gedekt en wat is uitgesloten, wat wordt onder schadegeval verstaan, wat zijn de voorwaarden en termijnen voor schadevergoeding, de plichten van de verzekerde en de werkelijke hoogte van de premies.

De situatie blijkt nóg ernstiger te zijn in het geval van verzekeringen die niet worden aangeboden door wettelijk erkende assurantiemakelaars, maar door kredietinstellingen die proberen verzekeringen aan de man te brengen namens maatschappijen waarmee zij gelieerd zijn en het doen voorkomen alsof een bepaalde verzekering een "verplicht" aanhangel is van een bepaalde financiële overeenkomst (b.v. levens- of brandverzekeringen die aan een hypothecaire lening voor de aankoop van een woning worden gekoppeld). Tevens zijn er klachten over "verborgen verzekeringen" die b.v. bij het openen van een bankrekening of de aanschaf van een betaalkaart horen, maar waarover de verzekerde niet naar behoren wordt ingelicht, zodat hij in de veel gevallen wél betaalt, maar geen gebruik maakt van alle voordelen die de verzekering biedt, omdat hij ze gewoon niet kent.

Er blijkt ook behoefte te bestaan aan een duidelijk onderscheid tussen échte verzekeringsproducten en financiële producten voor spaar- of investeringsdoeleinden die eventueel aan een verzekering zijn gekoppeld, maar juridisch niet onder de regelgeving voor de verzekeringssector maar onder die voor het bankwezen vallen en ook als dusdanig moeten worden beschouwd door eenieder die dergelijke producten op de markt brengt.

3.7.1.3. Er zij speciaal gewezen op de communicatietechnieken waarmee verzekeringen "op afstand" worden aangeprezen, en met name op het gebruik van de moderne communicatiemiddelen, waaronder Internet. Ook het ontstaan van nieuwe marketing- en verkooptechnieken en ingenieuze en "immateriële" methoden om verzekeringen aan de man te brengen verdienen de aandacht, daar iedere vorm van communautaire regelgeving op dit vlak ontbreekt en de nationale voorschriften ter zake zeer ontoereikend zijn.

Er wordt dan ook verwachtingsvol uitgekeken naar het door de Commissie aangekondigde voorstel voor een richtlijn dat bedoeld is om ook op dit gebied een daadwerkelijke interne markt tot stand te brengen, de consumenten een degelijke bescherming te bieden en de ontwikkeling van de elektronische handel in goede banen te leiden.

3.7.2. De verzekeringsonderhandelingen

3.7.2.1. De belangrijkste punten die in verband met het verzekeringsaanbod, de onderhandelingen over en het afsluiten van contracten naar voren worden gebracht, zijn de volgende:

a) Er moet worden gelet op de aard, de hoeveelheid en de betrouwbaarheid van de informatie die vooraf aan de consumenten wordt verstrekt, met dien verstande dat:

- eenvoudige en begrijpelijke informatie wordt verstrekt over de belangrijkste kenmerken van de verzekeringsovereenkomst en het opzettelijke gebruik van "technische" of dubbelzinnige termen wordt vermeden, zonder dat daarom aan de technische en juridische inhoud mag worden getornd;

- de gegevens vergelijkbaar zijn en er geen situatie ontstaat waarin eenzelfde benaming wordt gebruikt voor verschillende risicodekkingen;

- de strekking van de contractuele bepalingen wordt toegelicht en de bewijslast wordt omgekeerd;

- het premiebedrag exact wordt aangegeven en gespecificeerd, onder vermelding van de criteria die zijn gehanteerd voor de vaststelling ervan.

b) De verzekeringsmaatschappij is verplicht de consument altijd en vóór het sluiten van de overeenkomst een leesbare en begrijpelijke versie van de volledige "Algemene en bijzondere voorwaarden" te overhandigen.

c) Voor alle soorten verzekeringen (en niet alleen voor levensverzekeringen) moet een "bedenktijd" (cooling off) worden ingelast, waarin de overeenkomst door de verzekerde/verzekeringnemer nog ongedaan kan worden gemaakt. Na het verstrijken hiervan treedt de overeenkomst met terugwerkende kracht in werking vanaf de aanvaardingsdatum die door de verzekeringsmaatschappij werd voorgesteld. Wél moet uitdrukkelijk worden vermeld of deze overgangsperiode als verzekerde periode wordt beschouwd en of de verzekeringnemer recht heeft op uitbetaling, voor het geval zich een schadegeval voordoet.

d) De precieze rol van de "vragenlijst" die door de verzekeringnemer werd ingevuld en de gevolgen van de "verklaringen" die hij of zij heeft afgelegd, moeten duidelijk worden omschreven, niet alleen met het oog op sancties in geval van onjuistheid of achterhouden van informatie, maar ook ter bescherming en vertrouwelijke behandeling van persoonlijke gegevens in het kader van de desbetreffende Richtlijn ().

e) De verzekeringsproducten moeten worden afgestemd op de werkelijke behoeften van de verzekerde om te voorkomen dat niet-gewenste producten of producten die niet aan die behoeften beantwoorden, worden verkocht.

f) In het geval van overeenkomsten die op afstand (b.v. via Internet) worden gesloten is het zaak dat:

- wordt gegarandeerd dat alle contractuele bepalingen tot in het detail bekend zijn;

- de juridische waarde van de "elektronische handtekening" alsook het rechtsregime van deze nieuwe vormen van "verkoop op afstand" worden vastgesteld;

- een "bedenktijd" wordt ingelast, waarin de overeenkomst zonder boetebetaling en zonder motivering ongedaan kan worden gemaakt, behoudens bijzondere gevallen, zoals overeenkomsten waarbij de verzekerde onmiddellijk gedekt is;

- afspraken worden gemaakt over de behandeling van schadegevallen tussen de dag waarop de overeenkomst wordt "gesloten" en de dag dat deze schriftelijk wordt bevestigd;

- consumenten die geen informatie wensen te ontvangen via communicatietechnieken "op afstand", bescherming genieten;

- de beginselen van de uitvoering van "op afstand" gesloten contracten worden afgebakend;

- de vertrouwelijke behandeling van persoonlijke gegevens wordt gegarandeerd;

- wordt vastgesteld welk recht en welke verhaalmiddelen gelden.

3.7.2.2. Een erg belangrijk aspect in verband hiermee is de rol van assurantiemakelaars en andere tussenpersonen die voor de verkoop van verzekeringen en dienstverlening ná verkoop zorgen.

3.7.2.2.1. Er bestaan kennelijk grote verschillen tussen de lid-staten. Daarom is de invoering van een communautaire regeling dringend geboden, eventueel door middel van een richtlijn, mede gezien de alom erkende onbruikbaarheid in de praktijk van Aanbeveling 92/48 EEG van 18 december 1991 () en de verouderde inhoud van Richtlijn 77/92/EEG van 13 december 1976 ().

3.7.2.2.2. Er is bovendien gewezen op het feit dat assurantiemakelaars over voldoende kennis van zaken moeten beschikken om zich van hun belangrijke taak te kunnen kwijten en hun beroep naar behoren te kunnen uitoefenen. Ook is kritiek geleverd op de kwalijke praktijken in bepaalde lid-staten waar steeds meer kredietinstellingen en soortgelijke instanties zich op assurantiebemiddeling gaan toeleggen zonder dat hun medewerkers een specifieke vooropleiding hebben gevolgd. Daarbij wordt foutieve informatie verstrekt en geen enkele service na verkoop geboden, vooral niet waar het gaat om de schadeafhandeling. Soms blijken bepaalde verzekeringen zelfs als "verplicht" onderdeel van financiële overeenkomsten te worden verkocht.

3.7.3. Algemene, speciale en bijzondere contractuele bepalingen

3.7.3.1. De verzekeringspolis - doorgaans een standaardovereenkomst - wordt vooraf opgesteld en ter goedkeuring voorgelegd aan de verzekeringnemer. Meestal bevat de polis een aantal basisclausules - de algemene voorwaarden - en een reeks, eveneens gebruikelijke keuzemogelijkheden - de specifieke voorwaarden.

Onder de bijzondere voorwaarden worden de concrete onderdelen van het verzekeringscontract omschreven: de contractpartijen, de risicodekking en uitsluitingen, de gewaarborgde specifieke voorwaarden, de premie en de wijze waarop deze moet worden voldaan.

Bij verzekeringen die massaal met particulieren worden afgesloten, komt het praktisch nooit voor dat van algemene of specifieke voorwaarden wordt afgeweken en/of dat deze worden gewijzigd, behalve dan wat de hierboven vermelde bijzondere voorwaarden betreft, die maar een uiterst klein onderdeel van het contract betreffen.

3.7.3.2. Uit onderzoek in diverse lid-staten, en met name uit een onderzoek dat het Centrum voor Consumentenrecht van de Universiteit van Montpellier () in opdracht van de Commissie heeft uitgevoerd naar "misleidende clausules in bepaalde verzekeringsovereenkomsten" - autoverzekeringen (wettelijke aansprakelijkheid en all-risk) en combinatiepolissen voor opstallen en/of inboedels van woonhuizen - in het toenmalige Europa van de Twaalf is gebleken dat er tal van clausules bestaan die een inbreuk vormen op het bepaalde in Richtlijn 93/13/EG.

In dit onderzoek werden 23 soorten misleidende clausules ontdekt, die door de meeste verzekeringsmaatschappijen in de diverse lid-staten in de genoemde verzekeringen worden gehanteerd.

Gezien het belang ervan voor dit advies wordt hieronder aangegeven waarom de genoemde clausules als misleidend worden beschouwd:

a) Ten aanzien van de vorm: omdat er dubbelzinnige, onnauwkeurige of subjectieve begrippen worden gebruikt; omdat wordt verwezen naar juridische procedures of regels die in de overeenkomst niet nader worden gedefinieerd.

b) Ten aanzien van de inhoud: omdat de door de verzekering verstrekte garantie gedeeltelijk wordt ontkracht; omdat van de verzekerde wordt verlangd dat hij/zij negatieve feiten aantoont of voor een praktisch onmogelijk te leveren bewijs daarvan zorgt; omdat de verzekeringsmaatschappij wordt toegestaan de verstrekte garantie eenzijdig te wijzigen of te herroepen.

c) Ten aanzien van de uitvoering van de overeenkomst: omdat de verzekerde verplichtingen worden opgelegd die op zeer korte termijn of "onverwijld" - zonder een termijn te bepalen - moeten worden nagekomen; omdat de verzekering wordt beëindigd zodra de verzekerde, buiten zijn of haar schuld om, een aantal minder belangrijke of bijkomstige verplichtingen niet nakomt; omdat de verzekerde expertises en arbitrage kan worden opgedrongen; omdat er abnormaal lange termijnen zijn vastgesteld voor de betaling van schadevergoedingen door verzekeringsmaatschappij; omdat de maatschappij zonder overleg met de verzekerde een bepaalde advocaat of bepaalde rechtsmiddelen kan opleggen.

d) Ten aanzien van de beëindiging van de overeenkomst: omdat de verzekeringsmaatschappij bijzondere opzeggingsrechten wordt verschaft; omdat de verzekeringsmaatschappij de verzekering eenzijdig, zonder opgaaf van redenen, kan beëindigen; omdat de verzekeringsmaatschappij de verzekering na het eerste schadegeval kan beëindigen; omdat er verschillende opzegtermijnen gelden voor de verzekeringsmaatschappij (zeer kort) en voor de verzekerde (zeer lang); omdat zij de verzekeringsmaatschappij het recht geven, bij wijze van sanctie, een deel van de premie in te houden op het moment van beëindiging van het contract.

e) Ten aanzien van de rechtsmiddelen: omdat de termijn voor het aanhangig maken van een geschil zeer kort is; omdat arbitrage verplicht wordt gesteld; omdat alleen de rechter in de vestigingsplaats van de verzekeringsmaatschappij bevoegd is.

3.7.3.3. Ook zijn er in de jurisprudentie van de meeste lid-staten gevallen te vinden van de veroordeling door de bevoegde instanties van verzekeringsmaatschappijen wegens misleidende contractuele bepalingen in verzekeringsovereenkomsten. DG XXIV heeft een verzameling aangelegd van rechterlijke uitspraken over contractuele bepalingen die door de bevoegde rechterlijke of bestuursrechtelijke instanties in de verschillende lid-staten als misleidend zijn bestempeld.

Gezien het belang ervan voor dit advies wordt hieronder aangegeven waarom de genoemde clausules als misleidend worden beschouwd:

a) Clausules waarin onduidelijke, onnauwkeurige of dubbelzinnige termen worden gebruikt om bepaalde risico's uit te sluiten, b.v.: "uitermate gevaarlijke of risicovolle handelingen" (000175); "vandalisme" (000085); "dronkenschap" (000129); "veiligheidsvoorschriften" (000206); "buitengewone klimatologische omstandigheden" (000311); "gebruik, gebrek of gebrekkig onderhoud van het voertuig" (000312).

b) Clausules waarin de goede trouw ter discussie wordt gesteld of waaruit rechtsmisbruik blijkt: weigering van de verzekeringsmaatschappij om een schadevergoeding uit te keren omdat de premie niet werd betaald, zonder dat daarvoor een aanmaning werd verzonden, in het geval van brandschade op de dag ná het verstrijken van de betalingstermijn voor de premie (000176); eis van de verzekeringsmaatschappij dat verschillende achterstallige jaarpremies ineens worden betaald na het vervallen van de garantie wegens wanbetaling van de premie ten gevolge van nalatigheid van de verzekeringsmaatschappij ten aanzien van de inning ervan (000193); weigering om een schadevergoeding uit te keren omdat de premies aan een verzekeringsagent zijn betaald, terwijl in de polis staat vermeld dat zij rechtstreeks aan de verzekeringsmaatschappij moeten worden betaald (000201); automatische verlaging van het verzekerde bedrag na het eerste schadegeval voor de rest van de looptijd van de verzekering, zonder teruggave van de premie (000314); vaststelling van de hoogte van de schadevergoeding door de verzekeringsmaatschappij en de verzekerde in onderling overleg, zonder dat deze laatste stappen kan ondernemen tegen derden die de schade hebben veroorzaakt (000327); beperking van de aansprakelijkheid waarmee de verzekerde niet uitdrukkelijk heeft ingestemd en die niet in de polis wordt vermeld (000031); clausule die bepaalt dat de verzekerde de verzekeringsmaatschappij op zeer korte termijn (binnen 48 uur) moet laten weten of hij akkoord gaat of niet, op straffe van verval van het recht op schadevergoeding (000232); clausule die bepaalt dat de verzekeringsmaatschappij de overeenkomst eenzijdig kan beëindigen na het eerste schadegeval (000152); clausule die het mogelijk maakt de polisvoorwaarden ieder jaar eenzijdig te wijzigen, waarbij er vanuit wordt gegaan dat de verzekerde stilzwijgend toestemt als hij/zij niet binnen een bepaalde termijn reageert (000160); clausule die het mogelijk maakt de overeenkomst te beëindigen indien de verzekerde niet een eigen risico voor zijn of haar rekening neemt (000298); clausule die de verzekeringsmaatschappij niet aansprakelijk stelt indien het in de autodocumenten aangeduide maximum toegestane aantal gratis vervoerde passagiers in een voertuig wordt overschreden (000305); clausule die de aansprakelijkheid van de verzekeringsmaatschappij beperkt indien de auto niet door de verzekerde wordt bestuurd of indien de bestuurder daartoe niet bevoegd is of geen rijbewijs heeft (000306); clausule die de verzekeringsmaatschappij niet aansprakelijk stelt in geval van diefstal uit de woning van de verzekerde omdat deze niet alle deuren, ramen en andere openingen heeft vergrendeld (000133).

c) Clausules die subjectieve begrippen bevatten of door de verzekeringsmaatschappij naar believen kunnen worden geïnterpreteerd: "De maatschappij behoudt zich het recht voor de verzekerde niet te verdedigen indien zij van mening is dat de aanspraken van de verzekerde niet verdedigbaar zijn" (000178); "in geval van arbeidsongeschiktheid, ziekte, invaliditeit, ernstige of chronische ziekte of door ziekte veroorzaakte blijvende gedeeltelijke inactiviteit" (000169); "iedere (al dan niet opzettelijk) onjuiste verklaring heeft nietigheid van de overeenkomst tot gevolg" (000170).

d) Clausules die het contract uit balans brengen: een autoverzekering met een looptijd van 10 jaar (000002); premies (voor een ziektekostenverzekering) die op basis van uitsluitend door de verzekeringsmaatschappij vast te stellen factoren kunnen worden verhoogd (000301); afwijzing van de wettelijke aansprakelijkheid bij autoverzekeringen in geval van een ongeluk waarbij de echtgeno(o)t(e) of (een) bloedverwante(n) van de verzekerde is (zijn) betrokken, zonder feitelijk bewijs van fraude (000303); de verzekeringsmaatschappij kan zelfs zonder instemming van de verzekerde een deskundigenonderzoek laten instellen, terwijl de kosten hiervan verplicht voor rekening van beide partijen komen (000274); de verzekeringsmaatschappij kan eisen dat eerst een deskundigenonderzoek wordt ingesteld vóórdat de verzekerde een zaak aanhangig kan maken (000144); in geval van voortijdige beëindiging van het contract kan de verzekeringsmaatschappij weigeren het onverschuldigd betaalde deel van de reeds totaal voldane premie terug te betalen (0003000); er wordt geen termijn vastgesteld voor het afhandelen van schadegevallen of betalen van schadevergoedingen door de verzekeringsmaatschappij, en áls er al over een termijn wordt gesproken, wordt niet aangegeven hoe lang die termijn is of wordt zulks aan het oordeel van de verzekeringsmaatschappij overgelaten (000304).

3.7.4. Verzekeringspremies en de betaling ervan

3.7.4.1. De premie is bij verzekeringen de "prijs" die moet worden betaald voor de dienstverlening en wordt door partijen vrij overeengekomen.

Een verzekering is echter een activiteit die op rekenkundige grondslag is gebaseerd waarbij strakke commerciële principes gelden. Dit betekent dat de "handelsprijs" is samengesteld uit de "zuivere premie", vermeerderd met "kosten".

Volgens goed actuarieel gebruik moet het deel dat wordt opgevoerd als "zuivere premie" technisch overeenkomen met de statistische kosten van het risico dat wordt gedekt. Het tarief dat wordt gehanteerd, heeft tot doel het verzekerde kapitaal, de aard van het risico en de duur van de waarborg in balans te brengen. Onder "kosten" worden, afgezien van belastingen, het evenredig deel van de beheers- en aankoopkosten (algemene uitgaven, financiële lasten, inningskosten en commissies) verstaan.

3.7.4.2. Allereerst moet worden geconstateerd dat er tussen de lid-staten van de Europese Unie enorme verschillen bestaan in verzekeringspremies voor soortgelijke risicodekkingen ().

Anderzijds komt het, zoals gezegd, in sommige lid-staten voor dat een verzekeringsmaatschappij bij het sluiten van de overeenkomst de verzekeringnemer niet nauwkeurig informeert over het precieze bedrag van de te betalen premie, noch aangeeft in welke verhouding het staat tot de gedekte risico's, ten einde een vergelijking mogelijk te maken.

3.7.4.3. Sommige verzekeringsmaatschappijen lichten de verzekeringnemer ook onvoldoende in over het feit dat de verzekerde bedragen kunnen worden aangepast of gaan niet over tot een dergelijke aanpassing indien blijkt dat deze in hun eigen nadeel kan uitvallen. Bovendien beroepen zij zich op de "evenredigheidsregel" wanneer zich een schadegeval voordoet om de schadevergoeding te drukken, zonder evenwel het evenredige deel van de ondertussen teveel betaalde premie over een hoger kapitaal dan het werkelijk verzekerde kapitaal terug te betalen.

3.7.4.4. Tevens werd geconstateerd dat, in veel gevallen waarin de verzekeringsovereenkomst voortijdig werd beëindigd of de verzekerde som werd verlaagd, sommige verzekeringsmaatschappijen niet de volledige som terugbetalen van de zuivere premie die overeenstemt met dat deel van het risico dat niet meer wordt gedekt.

3.7.4.5. Bovendien blijkt dat sommige verzekeringsmaatschappijen, die weliswaar akkoord gaan met de opsplitsing van de premiebetaling, hogere bedragen in rekening brengen dan wat gezien de heersende rentestand voor gewoon consumptief krediet gerechtvaardigd zou zijn.

3.7.4.6. Ten slotte bestaan er zeer verschillende regelingen voor het aanpakken van achterstallige premiebetalingen, met name wanneer het gaat om de verlenging van een verzekeringsovereenkomst en ongeacht het feit of de nationale wetgeving bepalingen bevat ten aanzien van de gevolgen daarvan. Hierbij valt vooral te denken aan:

- de onmiddellijke gevolgen ervan - beëindiging of stopzetting van de verzekering en voor hoe lang;

- de eventuele extra termijn voor de betaling van de premie;

- de gevolgen voor een eventueel in de tussentijd opgetreden schadegeval;

- de mogelijkheid om achterstallige premies te vorderen ondanks het feit dat de verzekering voor onbepaalde tijd (verscheidene jaren) is stopgezet.

3.7.5. Onderzoek van schadegevallen en schadevergoedingen

3.7.5.1. In de meeste verzekeringspolissen wordt met geen woord gerept van de precieze termijn waarbinnen de schaderegeling zal plaatsvinden. Veelal worden er vage en dubbelzinnige termen gebruikt als "de maatschappij zal het nodige doen" of "alles in het werk stellen".

Ten gevolge hiervan zijn er gevallen bekend van schaderegelingen die meer dan 120 dagen in beslag namen en schadevergoedingen die pas na ongeveer een jaar ná de schaderegeling werden uitbetaald. Soms duurt het zelfs al meer dan twee maanden voordat een verzekeringsmaatschappij bevestigt dat zij al dan niet aansprakelijk is.

3.7.5.2. In sommige lid-staten, die om hun aanslepende rechtsgang bekend staan (2 tot 4 jaar om een uitspraak in eerste instantie te verkrijgen) is het niet ongebruikelijk dat verzekeringsmaatschappijen systematisch een schikking weigeren of bewust een aanbod doen dat lager ligt dan wat zij in feite moeten betalen omdat latere betaling voor hen financieel gunstig is, en ondanks het risico van hoge proceskosten speculeren op het feit dat een groot deel van de slachtoffers toch geen rechtszaak wil aanspannen (om redenen die cultureel bepaald zijn of wegens gebrek aan financiële middelen), vooral indien de bevoegde rechtbank zich in een ander land bevindt dan het land waarvan de betrokkene de nationaliteit heeft of waar hij of zij woont, of indien het recht dat van toepassing is niet het nationale recht is, of als de betrokkene geen vertrouwen heeft in het logge justitiële apparaat en in de afloop van de zaak.

3.7.5.3. Ook de niet-rechterlijke mogelijkheden verschillen enorm van land tot land en zijn niet altijd terdege bekend bij burgers uit andere landen, wat tot ernstige problemen kan leiden ingeval van grensoverschrijdende geschillen.

Er zijn trouwens ook systemen die geen "eigen risico" kennen, geen gelijke garanties bieden omtrent de bescherming van zowel consumenten als verzekeringsmaatschappijen en bovendien discrimineren op grond van nationaliteit, vooral in gevallen waarin de schadeclaims worden beoordeeld door beroepsinstanties of interne afdelingen van de verzekeringsmaatschappijen.

Dat blijkt niet het geval te zijn bij bemiddeling door onafhankelijke arbitrage-organen of door eveneens onafhankelijke, gespecialiseerde ombudsmannen (zoals de Engelse ombudsman).

3.7.5.4. Er zij gewezen op de relatieve onrechtvaardigheid ten gevolge van de verschillen tussen de criteria aan de hand waarvan de fysieke of morele schade wordt vastgesteld en de verschillen in vergoedingen die voor soortgelijke schade worden uitgekeerd op grond van de toepassing van het recht van de plaats waar het voorval zich heeft voorgedaan. Het reeds door de Commissie gedane voorstel om van het principe "lex loci delicti" over te stappen op het principe "lex damni" of het recht van het land waar het slachtoffer woont, heeft niet de bijval gekregen die het verdient.

3.8. Het Comité is van mening dat de Commissie, de lid-staten en vooral de instanties die toezicht houden op het verzekeringswezen, alsook de desbetreffende beroepsorganisaties en groeperingen die de belangen van de consument zowel op nationaal als op EU-niveau behartigen, terdege aandacht moeten besteden aan alles wat in het voorgaande is besproken, ten einde bij te dragen aan de gewenste totstandbrenging van de interne verzekeringsmarkt waarbij tegemoet wordt gekomen aan de legitieme verwachtingen van de consumenten.

Het Comité is zich er echter van bewust dat veel van deze aspecten - alsook andere aspecten die hiermee hetzij direct hetzij indirect verband houden en waarover andere instellingen zich zullen buigen en zullen uitspreken - op korte termijn onmogelijk te veranderen zijn.

Daarom worden in de hierna volgende conclusies alleen die maatregelen aanbevolen die dringend noodzakelijk en prioritair zijn en binnen het bestek van dit advies vallen. Dat wil echter niet zeggen dat er later, of in een ander kader, niet nog méér moet worden gedaan.

4. Conclusies en aanbevelingen

4.1. Het Comité steunt de initiatieven van de Commissie ten aanzien van:

4.1.1. de invoering van het recht voor slachtoffers van verkeersongevallen in het buitenland om rechtstreeks verhaal te halen bij de verzekeringsmaatschappij van de aansprakelijke partij (voorstel voor een vierde richtlijn betreffende autoverzekeringen);

4.1.2. de invoering van een communautaire regelgeving inzake de liberalisering van assurantiebemiddeling en vrije dienstverlening ter zake in alle lid-staten van de EU;

4.1.3. de invoering van een regelgeving betreffende de essentiële vereisten inzake het aanbod van financiële diensten en de onderhandelingen over en het afsluiten van de desbetreffende contracten, met inbegrip van op afstand, met name via Internet, gesloten verzekeringsovereenkomsten, en waarbij in het bijzonder rekening wordt gehouden met:

4.1.3.1. de minimale informatie die aan de consument moet worden verstrekt;

4.1.3.2. de beginselen betreffende de uitvoering van de in het contract vastgelegde diensten;

4.1.3.3. het recht van opzegging of de bedenktijd;

4.1.3.4. buitengerechtelijke geschillenbeslechting;

4.1.3.5. het verbod om ongevraagd diensten te leveren die een verhoging van de premie kunnen impliceren;

4.1.3.6. de beperkingen op het gebruik van bepaalde communicatietechnieken op afstand;

4.1.4. extra controle op verzekeringsmaatschappijen die deel uitmaken van een verzekeringsgroep ();

4.1.5. nauwkeurige definitie van het begrip "algemeen belang" en de inhoud ervan in het kader van verzekeringen;

4.1.6. extra aandacht voor kwesties in verband met aanvullende pensioenvoorzieningen ();

4.1.7. oprichting van een werkgroep die moet nagaan hoe de bestaande wetgeving inzake solvabiliteitsmarges van verzekeringsmaatschappijen kan worden verbeterd ().

4.2. Het Comité verzoekt de Commissie na te gaan of het mogelijk is:

4.2.1. op Europees niveau specifieke regels op te stellen voor de grensoverschrijdende reclame voor verzekeringen, vooral via Internet, waarbij minimumvoorschriften van algemeen communautair belang worden geformuleerd;

4.2.2. de fiscale stelsels ten aanzien van verzekeringen te harmoniseren, hetzij met betrekking tot de belastingregels die voor de verzekeringsmaatschappijen gelden, hetzij met betrekking tot de belastingvoordelen die verzekerden en verzekeringsnemers genieten;

4.2.3. de Overeenkomst van Rome toe te passen op verzekeringen;

4.2.4. een speciaal wetgevingsinitiatief voor de buitengerechtelijke beslechting van grensoverschrijdende verzekeringsgeschillen te nemen;

4.2.5. een Europese waarnemingspost voor klachten over verzekeringen op te richten;

4.2.6. de versnipperde wetgeving op verzekeringsgebied in één begrijpelijke en toegankelijke tekst te bundelen.

4.3. Het Comité vestigt de aandacht van de Commissie en de lid-staten erop dat:

4.3.1. de informatie die vóór het sluiten van een verzekeringsovereenkomst wordt verstrekt, moet worden verbeterd. Daartoe moeten in de eerste plaats de werknemers van de verzekeringsmaatschappijen alsook de assurantiemakelaars en verzekeringsagenten beter worden opgeleid en moeten er voldoende en passende informatiemiddelen ter beschikking worden gesteld;

4.3.2. het wenselijk is een systeem van geschillenbeslechting via arbitrage of een onafhankelijke ombudsman in te stellen;

4.3.3. er in gevallen van bewezen wettelijke aansprakelijkheid - en zelfs indien er een rechtszaak wordt aangespannen - een systeem voor snelle voorlopige schadeloosstelling moet komen, waarbij de schadevergoeding al wordt uitgekeerd voordat de verzekeringsmaatschappijen onderling hebben uitgemaakt hoe de aansprakelijkheidsverdeling ligt;

4.3.4. de mogelijkheid van een uniforme instelling van garantiefondsen voor de schadeloosstelling van slachtoffers van bepaalde risico's die niet over de juiste verzekering beschikken, verder moet worden bestudeerd;

4.3.5. "verplichte" of "gekoppelde" verzekeringen strikt moeten worden verboden;

4.3.6. het voorstel van de Commissie van 1979 () voor een richtlijn tot coördinatie van de wettelijke en bestuursrechtelijke bepalingen betreffende de verzekeringsovereenkomst in het licht van het subsidiariteitsbeginsel zou moeten worden herzien, mede gezien de vooruitgang die inmiddels met de richtlijnen van de derde generatie is geboekt en de recente, in Amsterdam goedgekeurde Verdragswijzigingen, met name de nieuwe formulering van artikel 129A van het Verdrag van Maastricht;

4.3.7. moet worden nagegaan in hoeverre de "mechanismen" die in de Verordeningen (EEG) nr. 1534/91 van 31 mei 1991 en (EEG) nr. 3932/92 van 21 december 1992 zijn opgenomen met het oog op een doeltreffend toezicht op het misleidende karakter van bepaalde algemene contractuele bepalingen in verzekeringspolissen, toereikend zijn;

4.3.8. de bevoegdheden van het Comité voor het Verzekeringswezen moeten worden uitgebreid zodat het een wezenlijke rol kan spelen bij de harmonisering van de coördinatiepraktijken van de diverse nationale regelgevende instanties op verzekeringsgebied;

4.3.9. nationale, maar op communautair niveau gecoördineerde databanken voor de vigerende wetten en voorschriften op het gebied van verzekeringen moeten worden opgericht, en dat de verspreiding van de informatie en de toegang tot de gegevens moeten worden geregeld.

4.4. Het Comité spoort de beroepsorganisaties in de verzekeringssector alsook de consumentenorganisaties ertoe aan om door middel van overleg en met vereende krachten de verzekeringspraktijken via gedragscodes in goede banen te leiden en naar de beste oplossingen te zoeken voor buitengerechtelijke geschillenbeslechting.

4.5. Het Comité verzoekt de Commissie alles in het werk te stellen om op Europees niveau gemeenschappelijke minimumvoorschriften voor verzekeringsovereenkomsten op te stellen (voorstel voor een richtlijn), waarin de volgende aspecten aan de orde komen:

4.5.1. de informatie die vóór het sluiten van de overeenkomst minimaal moet worden verstrekt, naar het voorbeeld van de Franse verzekeringswet (artikelen 112 en 113);

4.5.2. een lijst met sleutelbegrippen en de betekenis ervan;

4.5.3. een lijst met misleidende standaardbepalingen in verzekeringen;

4.5.4. wat er minimaal in iedere verzekeringsovereenkomst moet worden vermeld;

4.5.5. de contractuele verplichtingen die in iedere verzekeringsovereenkomst moeten staan;

4.5.6. de basisbeginselen en uitgangspunten van iedere verzekeringsovereenkomst;

4.5.7. een regeling voor voorlopige schadeloosstelling ingeval van wettelijke-aansprakelijkheidsverzekeringen;

4.5.8. het feit dat de premie in verhouding moet staan tot de waarde van het gedekte risico, d.w.z. dat bij een automatische waardedaling van het verzekerde object wegens ouderdom de premie naar evenredigheid moet afnemen;

4.5.9. invoering van geharmoniseerde, minimale "bedenktijden";

4.5.10. de polissen moeten leesbaar en begrijpelijk zijn en de consument moet over een exemplaar van de algemene en specifieke voorwaarden kunnen beschikken voordat hij of zij in onderhandeling treedt en een verzekering afsluit.

4.6. Het Comité verzoekt de Commissie met klem haar inspanningen voort te zetten om te komen tot een voor het publiek toegankelijke Europese inventaris van alle algemene misleidende bepalingen in verzekeringsovereenkomsten, op grond van:

4.6.1. systematisch onderzoek en evaluatie door de diensten van de Commissie;

4.6.2. de besluiten van de bevoegde instanties in de lid-staten;

4.6.3. de inmiddels bekend geworden resultaten;

4.6.4. de gegevens die via Internet beschikbaar zijn;

4.6.5. de eventuele typering van misleidende standaardbepalingen en het wettelijk verbod daarop (daartoe moeten de desbetreffende diensten van de Commissie wel over voldoende personeel en materiaal beschikken).

4.7. Het Comité verzoekt de lid-staten een systeem op te zetten met behulp waarvan misleidende bepalingen in verzekeringspolissen via gerechtelijke, buitengerechtelijke of bestuursrechtelijke kanalen snel en doeltreffend kunnen worden opgespoord en gewijzigd, met name via gezamenlijke actie. Tevens verzoekt het de Commissie hiertoe maatregelen in het leven te roepen waarmee steun aan dergelijke initiatieven kan worden verleend.

Brussel, 29 januari 1998.

De voorzitter van het Economisch en Sociaal Comité

T. JENKINS

() Andere onderwerpen, zoals bijvoorbeeld herverzekeringen of aanvullend ouderdomspensioen, waarbij de consument slechts indirect belang heeft of waarover al studies of adviezen van het Comité zijn opgesteld, komen in dit initiatiefadvies niet aan de orde. Om dezelfde redenen wordt niet ingegaan op de gevolgen van de invoering van de Euro als betaalmiddel.

() Richtlijnen 92/49/EEG van 18 juni 1992 (PB L 228 van 11.8.1992) en 92/96/EEG van 10 november 1992 (PB L 360 van 9.12.1992).

() Zie SEC(96) 2378 van 16 december 1996, blz. 30 e.v., als voorbereiding van COM(96) 520 def. over "Impact en doeltreffendheid van de interne markt" en COM(97) 184 def. over het "Actieplan voor de interne markt", alsook de adviezen van het Comité over beide documenten, PB C 206 van 7.7.1997; PB C 287 van 22.9.1997; zie verder ook de adviezen van het Comité over de verslagen van de Commissie aan de Raad en aan het Parlement over de interne markt in 1994 (COM(94) 51 def.) en in 1995 (COM(96) 51 def.).

() Cfr. CSE(97) 1 def. van 4 juni 1997, IIIe Strategisch Objectief, 1e Actie: het wegwerken van de bestaande belemmeringen op de dienstenmarkt.

() Richtlijnen 88/357/EEG van 22 juni 1988 (PB L 172 van 4.7.1988) en 92/49/EEG van 18 juni 1992 (PB L 228 van 11.8.1992).

() PB C 56 van 24.2.1997.

() PB C 39 van 12.2.1996.

() PB C 339 van 31.12.1991.

() PB C 19 van 25.1.1993.

() PB C 34 van 2.2.1994.

() PB C 295 van 7.10.1997.

() PB C 174 van 17.6.1996.

() PB C 56 van 7.3.1990.

() PB C 182 van 23.7.1990.

() PB C 14 van 20.1.1992.

() PB C 102 van 18.4.1991.

() PB C 287 van 22.9.1997.

() PB C 206 van 7.7.1997.

() COM(96) 209 def. van 22 mei 1996; PB C 56 van 24.2.1997; uit onderzoek (Eurobarometer van 27 februari 1997) blijkt dat de financiële dienstverlening de sector is waarin de consument zich het minst beschermd voelt. Dat geldt zowel op Europees niveau, en vooral ten aanzien van de technische ontwikkelingen (96 %), als op nationaal vlak (gem. 58 %, waarbij in Italië 67 % en in Duitsland 66 % van de respondenten verklaart zich onbeschermd te voelen). De volledige resultaten kunnen worden geraadpleegd op de homepage van DG XXIV:

http://europa.eu.int.en/comm/spc/spc.html.

() Zie bijvoorbeeld het vervolgadvies van het Comité over "De consument en de interne markt" (PB C 19 van 25.1.1993, paragraaf 4.11.5), het advies van het Comité over "De voltooiing van de interne markt en de positie van de consument" PB C 339 van 31.12.1991), alsook de opmerkingen in het advies over het verslag van 1993 inzake de interne markt (PB C 393 van 31.12.1994, paragraaf 5.2.1).

() COM(97) 309 def. van 26 juni 1997. Zie in dit verband het EP-verslag van mevrouw Marinucci van 17 februari 1997 (Doc. A4-0048/97). Op initiatief van de Commissie werd onlangs een aantal belangrijke stappen in deze richting gezet. Zo heeft de Commissie meegewerkt aan een reeks ontmoetingen tussen de sector financiële diensten en vertegenwoordigers van de consumenten (14 juli 1997, 15 september 1997 en 24 november 1997). Wel zij erop gewezen dat de verzekeringsinstanties nog weigerachtig staan tegenover de mogelijkheid hun leden te verplichten de gedragscodes toe te passen.

() Zaken Commissie vs. Duitsland, Commissie vs. Denemarken, Commissie vs. Ierland en Commissie vs. Frankrijk in Jurisprud. Hof van Justitie der EG 1986, blz. 3663.

() COM(97) 355 def., PB C 190 van 28.7.1997, gewijzigd bij COM(80) 854 (PB C 355 van 31.12.1980); adviezen van het ESC en het EP in resp. PB C 146 van 16.6.1980 en PB C 265 van 13.10.1980.

() COM(86) 768 def., gewijzigd bij COM(89) 394 def. op 6 oktober 1989, PB C 253; adviezen van het ESC en het EP in resp. PB C 319 van 30.11.1987 en PB C 96 van 17.4.1989.

() COM(93) 237 def., PB C 171 van 22.6.1993.

() COM(95) 406 def., PB C 341 van 19.12.1995; zie ook het advies van het ESC 400/96, PB C 174 van 17.6.1996.

() CAB II/160/97.

() PB L 43 van 14.2.1997.

() COM(97) 353 fin.

() SEC(97) 1193 def. van 20 juni 1997.

() COM(97) 398 def. van 24 juli 1997.

() Er zij in dit verband gewezen op de uitstekende Codificatie van het Gemeenschapsrecht op het gebied van verzekeringen, die door het Comité voor het Verzekeringswezen werd opgesteld, alsook op de recente uitgave van twee opmerkelijke werken over "De interne markt voor het levens- en niet-levensverzekeringsbedrijf", waarvan bij het opstellen van dit advies dankbaar gebruik werd gemaakt.

() Cfr. Zaak-Van Bringsbergen van 3 december 1974, Jur. 1974, 1299; Zaken 286/82 en 26/83 Luisi en Carbone. Jur. 1983, 377; Zaak C 148/91 van 3 februari 1993, Jur. 1993, 1487; Zaak C 55/94 Gebhard, Jur. 1995, I, 4195.

() PB L 266 van 9.10.1980 (doc. 80/934/EEG).

() zie B. Dubuisson, Transparence et sécurité dans les contrats d'assurance en Europa (XIIIe Internationaal Juristencolloquium van het Europees Assurantiecomité, Dresden, oktober 1995).

() Over deze in Frankrijk toegepaste praktijk heeft de Commissie onlangs een "met redenen omkleed advies" naar de Franse regering gestuurd.

() Dat is het geval in Spanje. Dit voorschrift was voor de Commissie aanleiding tot het opstellen van een "met redenen omkleed advies".

() Zie in dit verband het arrest van het Hof van Justitie van 4 december 1986 (Zaak 205/84 Commissie vs. Duitsland).

() PB L 95 van 21.4.1993.

() Hoewel de PIA de bevoegde autoriteit is voor het beslechten van geschillen, ligt de beslissingsbevoegdheid in geval van een geschil tussen de consument en de levensverzekeringsmaatschappij altijd bij de ombudsman van de PIA. In het VK kan de beslissingsbevoegdheid ook liggen bij een ombudsman die optreedt voor andere verzekeringsbranches, en die niet aan de PIA verbonden is.

() Zie in verband hiermee de verslagen van de belangrijke "overlegbijeenkomsten van Europese verzekeraars/verzekeringnemers", op initiatief van het Europees Assurantiecomité en onder auspiciën van de Commissie op 17 december 1996 en 16 april 1997.

() Richtlijn 95/46/EG, PB L 281 van 23.11.1995.

() PB L 19 van 28.1.1992.

() PB L 26 van 31.1.1977.

() Overeenkomst AO-2600/93/009263; syntheserapport opgesteld door A. d'Hauteville in samenwerking met K. Vandenhoudt (juli 1995).

() Uit een recente studie van BEUC/Test Aankoop m.b.t. de autoverzekering blijkt dat de premies bij vergelijkbare dekking van 1 tot 4 uiteen kunnen lopen. De premieverhoging bij ongeval (bonus-malussysteem) is ook verschillend in de diverse lid-staten: van 0 tot 67 %, en in sommige lid-staten tot 100 %.

() PB C 341 van 19.12.1995.

() Groenboek "De aanvullende pensioenvoorzieningen op de interne markt" - COM(97) 283 def., PB C 19 van 21.1.1998, blz. 45.

() COM(97) 398 def. van 24 juli 1997.

() PB C 190 van 28.7.1979.