In dit hoofdstuk worden de bevindingen met betrekking tot de monitoring van een samenleving zonder verontreiniging kort samengevat. De nadruk ligt hierbij op de vooruitgang die tot dusver is geboekt en de afstand die nog moet worden overbrugd voor verwezenlijking van de doelstellingen voor 2030.

Het verslag is de beleidssamenvatting van het monitoringverslag dat door het Europees Milieuagentschap is opgesteld en biedt een integratie van de meest relevante gegevens uit het verleden en heden over alle verontreinigingsgebieden die op EU-niveau worden gemonitord, en het verkennend verslag dat door het Gemeenschappelijk Centrum voor onderzoek (JRC) van de Commissie is gecoördineerd. De modellerings- en prognoseresultaten zijn gebaseerd op een beoordeling van de verwachte voordelen bij de vermindering van de verontreiniging van belangrijke — ook onlangs ingediende — EU-beleidsinitiatieven. Informatiebronnen voor dit eerste verslag over de monitoring van en vooruitzichten voor een samenleving zonder verontreiniging zijn onder meer het derde verslag over de vooruitzichten voor schone lucht, verkennende beoordelingen met betrekking tot lawaai, nutriënten, consumptie en productie, en de belangrijkste bevindingen van het recente prognoseverslag voor een samenleving zonder verontreiniging. Bovendien zijn de resultaten van onderzoeksprogramma’s van de EU samengevat in een recent verslag waarin wordt ingegaan op een aantal door de EU gefinancierde projecten die waardevolle steun en innovatieve oplossingen bieden voor de kennisbasis voor een samenleving zonder verontreiniging.

Het brengt ook een aantal tekortkomingen en lacunes aan het licht, die de komende jaren zullen worden aangepakt. Hierbij gaat het onder meer om problemen bij de beoordeling van bodemverontreiniging, gezien het ontbreken van een EU-rechtskader voor monitoring en rapportage, welk probleem zal worden aangepakt bij toekomstige wetgeving inzake bodemgezondheid en bosmonitoring, en de uitdaging om niet gemakkelijk vergelijkbare gegevens, afkomstig uit verschillende wetenschappelijke bronnen of projecten, te combineren tot een geïntegreerd beeld. Een andere uitdaging is het verbeteren van de uitwisseling en het gebruik van de meest recente beschikbare gegevens, zodat deze voldoen aan de FAIR-beginselen (gegevens moeten vindbaar, toegankelijk, interoperabel en herbruikbaar zijn). Hoewel voor het luchtbeleid gegevens beschikbaar zijn die nagenoeg realtime zijn, zijn de gegevens voor de beoordeling van het water en het mariene milieu vaak verouderd en onvolledig, hoewel er op nationaal niveau actuelere gegevens beschikbaar zijn. Dit probleem wordt deels aangepakt in de meest recente voorstellen inzake de monitoring en rapportage van verontreinigende stoffen in het oppervlakte- en grondwater, maar zal moeten worden aangevuld met toekomstige herzieningen van de relevante water- en mariene wetgeving.

·te helpen bij het vertalen van “vroegtijdige waarschuwingen” in aanbevelingen over verontreinigende stoffen die op basis van de meest recente onderzoeksresultaten steeds meer zorgen baren.

Dit geïntegreerde verslag over de monitoring van en vooruitzichten voor een samenleving zonder verontreiniging maakt integraal deel uit van het monitoringkader van het 8e MAP, waarin de belangrijkste indicatoren per prioritaire doelstelling en andere sectorspecifieke monitoringinstrumenten, bijvoorbeeld voor klimaatverandering, biodiversiteit en circulaire economie, worden vastgesteld om een gedetailleerd en samenhangend beeld te geven. De algemene doelstelling van dit verslag is het presenteren van de voortgang en vooruitzichten met betrekking tot de zes doelstellingen die zijn vastgesteld in het actieplan om alle verontreiniging tot nul terug te dringen, door ook de bestaande lacunes te belichten. In het verslag wordt een antwoord gezocht op de volgende vragen: Hoe verontreinigd is de EU? Wat waren de trends gedurende de afgelopen jaren? Kunnen wij de doelstellingen om alle verontreiniging tegen 2030 tot nul terug te dringen, verwezenlijken?

Het in de Europese Green Deal uitgestippelde en in het achtste milieuactieprogramma (8e MAP) voor de periode tot en met 2030 bevestigde traject voor de middellange en lange termijn, dat prioritaire doelstellingen voor 2050 bevat, blijft geldig. Het omvat, in overeenstemming met de doelstelling van klimaatneutraliteit tegen 2050, de ambitie om de verontreiniging tot nul terug te dringen teneinde een gifvrij milieu te bereiken. Het EU-actieplan “Verontreiniging van lucht, water en bodem naar nul” en de strategie voor duurzame chemische stoffen bevatten een visie voor 2050, gekwantificeerde doelstellingen voor 2030 en concrete maatregelen om de EU op weg te helpen om de verontreiniging tot nul terug te dringen en haar doelstellingen voor het klimaat en het herstel van de natuur te verwezenlijken. De Commissie heeft daartoe verschillende voorstellen ingediend, meest recentelijk voorstellen tot herziening van de kaderrichtlijn luchtkwaliteit, tot herziening van de richtlijn inzake de behandeling van stedelijk afvalwater, en tot actualisering van de lijst van waterverontreinigende stoffen in het kader van de kaderrichtlijn water, alsook het voorstel voor de Euro 7-emissienormen voor de typegoedkeuring van motorvoertuigen. Het belang van vermindering van verontreiniging als middel om de menselijke gezondheid te verbeteren, wordt benadrukt in het Europees kankerbestrijdingsplan.

Op grond van het EU-recht, de ambities van de Green Deal en in synergie met andere initiatieven, moet de EU tegen 2030 de gezondheidseffecten (vroegtijdige sterfgevallen) van luchtverontreiniging met meer dan 55 % verminderen en het percentage mensen dat chronisch te lijden heeft onder verkeerslawaai met 30 % verminderen.

Er is tastbare vooruitgang geboekt bij de reductie van de schadelijke gezondheidseffecten in verband met luchtverontreiniging (zoals hartziekten, kanker en ademhalingsziekten). Deze effecten zijn met 45 % afgenomen ten opzichte van het niveau van 2005. Daarentegen is de gezondheidsschade in verband met geluidshinder, zoals het risico van hart- en vaatziekten, slaapstoornissen en ergernis, sinds 2012 tamelijk stabiel gebleven.

Het algemene hoge niveau van naleving van de EU-normen inzake drinkwater- en zwemwaterverontreiniging (respectievelijk > 99 % en > 93 %) is bemoedigend. Wat de gezondheidseffecten van het gebruik van chemische stoffen betreft, nemen de niveaus van bepaalde chemische stoffen weliswaar af, maar neemt het gebruik van sommige vervangende chemische stoffen met een vergelijkbaar risico gestaag toe. Ondanks de geboekte vooruitgang, wordt meer dan 10 % van de jaarlijkse vroegtijdige sterfgevallen in de EU nog steeds in verband gebracht met milieuverontreiniging. Dit is voornamelijk te wijten aan hoge niveaus van luchtverontreiniging, maar ook aan geluidshinder en blootstelling aan chemische stoffen, die waarschijnlijk wordt onderschat. De verontreiniging is niet gelijkelijk verdeeld over de EU. Kwetsbare personen, zoals kinderen, ouderen en mensen met astma , andere ademhalingsziekten of hart- en vaatziekten , zijn gevoeliger voor blootstelling aan verontreiniging en degenen uit lagere sociaaleconomische groepen worden vaak aan hogere niveaus van verontreiniging blootgesteld.

Het saneren van oude verontreinigingen, bv. van verontreinigde locaties, is heel duur omdat de vervuiler vaak niet aansprakelijk is, niet bekend is of niet voor sanering kan betalen. Dit benadrukt het belang van het voorkomen van verontreiniging en het vervangen van chemische stoffen door minder gevaarlijke stoffen. We moeten lering trekken uit het verleden en extra waakzaamheid betrachten bij de aanpak van verontreinigende stoffen die tot bezorgdheid stemmen, met name de stoffen die afkomstig zijn van geneesmiddelen en antimicrobiële stoffen, niet-afbreekbare chemische stoffen (zoals poly- en perfluoralkylstoffen, PFAS), hormoonontregelende stoffen en microplastics. Verder moeten we maatregelen invoeren om de gezondheidseffecten van mengsels van chemische stoffen en hun gecombineerde effecten aan te pakken, bv. op de luchtkwaliteit in gesloten ruimten.

De Commissie pakt deze problemen aan via een breed scala aan initiatieven, met name het actieplan voor de circulaire economie (bv. microplastics), de strategie voor duurzame chemische stoffen (bv. PFAS en de herziening van de regels voor de indeling, etikettering en verpakking (CLP) van chemische stoffen, alsook de herziening van de Reach-verordening), het actieplan om alle verontreiniging tot nul terug te dringen (bv. luchtkwaliteit in gesloten ruimten en de recente mededeling over asbest) en de bodemstrategie (bv. de nieuwe bodemgezondheidswetgeving, een EU-prioriteitenlijst voor bodemverontreinigende stoffen die steeds meer zorgen baren, verbetering van de risicobeoordeling). Er is ook voorgesteld om de wettelijke EU-normen voor luchtkwaliteit geleidelijk af te stemmen op de desbetreffende WHO-richtsnoeren om de gezondheid en het welzijn van mensen beter te beschermen (bv. om vroegtijdige sterfgevallen verder terug te dringen).

2.2.Verontreiniging naar nul en biodiversiteit

De doelstellingen voor 2030 om alle verontreiniging tot nul terug te dringen en voor de biodiversiteit Op grond van het EU-recht, de ambities van de Green Deal en in synergie met andere initiatieven, moet de EU tegen 2030 de ecosystemen in de EU waar luchtverontreiniging een bedreiging voor de biodiversiteit vormt met 25 % verminderen en nutriëntenverliezen, het gebruik en risico van chemische pesticiden, het gebruik van de gevaarlijkere pesticiden en de verkoop van antimicrobiële stoffen voor landbouwhuisdieren en in de aquacultuur met 50 % verminderen.

Verontreiniging is een van de vijf grootste bedreigingen voor de biodiversiteit. De door onze planeet gestelde grenzen voor verontreiniging, d.w.z. de veilige operationele ruimte van de aarde, worden overschreden voor nutriënten (in Europa met een factor twee voor fosfor en een factor 3,3 voor stikstof) en voor “nieuwe entiteiten” (waaronder chemische stoffen en plastics).

Tot dusver zijn de luchtverontreiniging, de verontreiniging door pesticiden en antimicrobiële stoffen in vergelijking met de referentiejaren afgenomen met 12 % (voor ecosystemen die door luchtverontreiniging worden getroffen), 14 % (voor het gebruik en risico van chemische pesticiden), 26 % (voor het gebruik van gevaarlijkere pesticiden) en 18 % (voor de verkoop van antimicrobiële stoffen) ten opzichte van de bovengenoemde doelstellingen. Met betrekking tot de doelstelling voor vermindering van nutriëntenverliezen met 50 % worden nog gegevens verzameld. Een reeks vervangende indicatoren lijkt erop te wijzen dat de nutriëntenverliezen relatief stabiel zijn gebleven, zonder dat er in de afgelopen tien jaar een significante daling is opgetreden.

De verontreinigingsgrenswaarden van de EU ter bescherming van de biodiversiteit zijn aanzienlijk overschreden. Uit gegevens van 2015 blijkt dat 23 % van de bijna 10 000 grondwaterlichamen in de EU en 59 % van de bijna 100 000 oppervlaktewaterlichamen in de EU nog steeds niet in een “goede chemische toestand” verkeren. Volgens de gegevens van 2018 voldoet 80 % van het zeegebied van de EU nog niet aan de “goede milieutoestand” voor verontreinigende stoffen. Dertien lidstaten hebben hun derde stroomgebiedbeheerplan (SGBP) vóór eind oktober 2022 ingediend. Een voorlopige analyse wijst op een grotendeels stabiele situatie in vergelijking met het 2e SGBP, met name voor de chemische toestand van grondwater. De ecologische toestand en de chemische toestand van het oppervlaktewater zijn meer gevarieerd: sommige landen vertonen tekenen van verbetering, terwijl andere landen een verslechtering van de kwaliteit melden. Er wordt momenteel een uitgebreidere analyse uitgevoerd.

Wetenschappelijk bewijs wijst op bijkomende uitdagingen, zoals een gebrek aan kennis en gegevens over water-, zee- en bodemverontreiniging. De invloed van verontreinigende stoffen op de ecosystemen neemt toe als gevolg van hun gecombineerde effecten. Het effect van onderwatergeluid, microplastics en lichtvervuiling op de biodiversiteit wordt steeds duidelijker.

De Commissie heeft een aantal maatregelen voorgesteld om de biodiversiteit beter tegen verontreiniging te beschermen, voornamelijk in het kader van haar biodiversiteits- en “van boer tot bord”-strategieën (bv. met betrekking tot pesticiden, nutriënten en antimicrobiële stoffen), haar actieplan om alle verontreiniging tot nul terug te dringen (bv. op het gebied van waterverontreinigende stoffen en stedelijk afvalwater) en haar bodemstrategie (bv. de komende wetgeving inzake bodemgezondheid) . Verder past zij wettelijke normen aan de meest recente wetenschappelijke gegevens aan en pakt zij opkomende verontreiniging aan, bijvoorbeeld met het recente voorstel over de lijst van waterverontreinigende stoffen en de grenswaarden voor onderwatergeluid in het kader van de kaderrichtlijn mariene strategie. De gecombineerde effecten van verontreinigende stoffen komen aan bod in de herziening van de Reach-verordening en andere wetgeving inzake chemische stoffen. De Europese Autoriteit voor voedselveiligheid (EFSA) ontwikkelt momenteel methoden voor het beoordelen van de cumulatieve effecten van pesticiden, zoals uiteengezet in een specifiek actieplan. Ten slotte worden de effecten van lichtvervuiling op bestuivende insecten aangepakt in het kader van het initiatief inzake bestuivers.

2.3.Verontreiniging naar nul en circulaire economie

De doelstellingen voor 2030 om alle verontreiniging tot nul terug te dringen en voor de circulaire economie Op grond van het EU-recht, de ambities van de Green Deal en in synergie met andere initiatieven, moet de EU tegen 2030 het kunststofafval op zee met 50 %, de microplastics die in het milieu terechtkomen met 30 %, het stedelijke restafval met 50 % en de totale afvalproductie aanzienlijk verminderen.

Er wordt slechts langzaam vooruitgang met deze doelstellingen geboekt. Voor kunststofafval en microplastics worden de verzameling en analyse van gegevens voor 2015‑2020 nog steeds uitgevoerd en kan er nog geen geconsolideerde, overeengekomen trendberekening voor de hele EU worden verstrekt. Uit een voorlopige evaluatie van de beschikbare gegevens blijkt echter dat de concentraties kunststofafval op de meeste kustlijnen in de EU afnemen, wat een bemoedigend teken is. In 2023 zullen geharmoniseerde gegevens worden gepubliceerd. Ook de uitvoering van de kaderrichtlijn mariene strategie, de richtlijn kunststoffen voor eenmalig gebruik, de richtlijn havenontvangstvoorzieningen en de initiatieven met betrekking tot microplastics zullen bijdragen tot een betere kijk op het zwerfvuil op zee en de beoordeling van de doelstelling met betrekking tot microplastics voor het volgende verslag in 2024. Wat het afval betreft, blijkt uit de meest recente statistieken dat de totale hoeveelheid geproduceerd afval tussen 2010 en 2020 met 4 % is gedaald. Wat het stedelijk restafval betreft, is er sinds 2016 geen significante verandering geconstateerd. Tegelijkertijd is het verpakkingsafval de laatste tien jaar met 19 % toegenomen. Net als op andere gebieden zijn de gebrekkige uitvoering van bestaande maatregelen en de mislukte aanpak van sommige verontreinigingsbronnen de belangrijkste redenen voor de beperkte vooruitgang. Bovendien blijft de aanwezigheid van gevaarlijke chemische stoffen in producten een belemmering vormen voor de recycling van materialen.