VERSLAG VAN DE COMMISSIE aan de begrotingsautoriteit over de stand van de algemene-begrotingsgaranties op 31 december 2002 [SEC(2003)767]

INHOUDSOPGAVE

Deel een: Gebeurtenissen sinds het verslag van 30 juni 2002, stand van de risico's en gebruik van begrotingsgaranties

1. Inleiding: aard van de operaties

1.1. Leningen met een macro-economisch doel

1.2. Leningen met een micro-economisch doel

2. Gebeurtenissen sinds het verslag van 30 juni 2002

2.1. Oekraïne

2.2. Servië en Montenegro

2.3. Bosnië-Herzegovina

2.4. Moldavië

3. Stand van de risico's

3.1. Uitstaand bedrag op 31 december 2002

3.2. Maximaal jaarlijks risico voor de Gemeenschapsbegroting: op 31 december 2002 uitbetaalde leningen

3.3. Theoretisch maximaal jaarlijks risico voor de Gemeenschapsbegroting

4. Gebruik van begrotingsgaranties

4.1. Gebruik van kasmiddelen

4.2. Gebruik van het Garantiefonds

5. Analyse van de theoretische lening- en garantiecapaciteit van de Gemeenschap voor derde landen

6. Stand van het Garantiefonds op 31 december 2002

7. Relatieve soliditeit

Deel twee: Beoordeling van de potentiële risico's: economische en financiële situatie van de derde landen waaraan de belangrijkste leningen zijn verstrekt

1. Inleiding

2. Kandidaat-lidstaten

2.1. Bulgarije

2.2 Roemenië

2.3 Turkije

3. Westelijke Balkan

3.1 Bosnië-Herzegovina

3.2 Macedonië

3.3 Servië en Montenegro

4. Nieuwe Onafhankelijke Staten

4.1 Armenië

4.2 Belarus

4.3 Georgië

4.4 Moldavië

4.5 Tadzjikistan

4.6 Oekraïne

5. Andere derde landen

5.1 Algerije

5.2 Argentinië

5.3 Brazilië

5.4 Jordanië

Lijst van afkortingen

Deel een: Gebeurtenissen sinds het verslag van 30 juni 2002, stand van de risico's en gebruik van begrotingsgaranties [1]

[1] Gedetailleerde tabellen en toelichtingen bij dit verslag staan in een werkdocument van de diensten van de Commissie, [SEC(2003)767].

1. Inleiding: aard van de operaties

De door de Gemeenschapsbegroting gedekte risico's houden verband met uiteenlopende lening- en garantieoperaties, die in twee categorieën kunnen worden ondergebracht: leningen met een macro-economisch doel en leningen met een micro-economisch doel.

1.1. Leningen met een macro-economisch doel

De leningen met een macro-economisch doel omvatten in de eerste plaats de betalingsbalansleningen voor lidstaten of derde landen. Er zijn doorgaans precieze economische voorwaarden en verplichtingen aan gekoppeld.

1.2. Leningen met een micro-economisch doel

De leningen met een micro-economisch doel dienen voor projectfinanciering. Doorgaans worden ze over een lange periode afgelost met de verwachte opbrengst van de projecten. Ze worden meestal toegekend aan ondernemingen, financiële instellingen of derde landen, en dragen niet alleen een communautaire garantie, maar ook de gebruikelijke door banken geëiste garanties.

De Euratom- en NCI [2]-leningen in de lidstaten en de Euratom- en EIB-leningen buiten de Gemeenschap (Middellandse-Zeegebied, Midden- en Oost-Europa, Latijns-Amerika, Azië, Zuid-Afrika) vallen in deze categorie.

[2] Inactief sinds 1995.

2. Gebeurtenissen sinds het verslag van 30 juni 2002

2.1. Oekraïne

Op 12 juli 2002 besloot de Raad Oekraïne macrofinanciële bijstand te verlenen. Het gaat om een lening van 110 miljoen euro voor maximaal 15 jaar.

2.2. Servië en Montenegro

Op 5 december 2002 besloot de Raad Servië en Montenegro macrofinanciële bijstand te verlenen. Het gaat om een lening van 55 miljoen euro voor maximaal 15 jaar en zuivere schenkingen van 75 miljoen euro.

2.3. Bosnië-Herzegovina

Op 5 december 2002 besloot de Raad Bosnië-Herzegovina macrofinanciële bijstand te verlenen. Het gaat om een lening van 20 miljoen euro voor maximaal 15 jaar en zuivere schenkingen van 40 miljoen euro.

2.4. Moldavië

Op 19 december 2002 besloot de Raad Moldavië als macrofinanciële bijstand een zuivere schenking van 15 miljoen euro te verlenen. Tegelijkertijd werd het besluit van de Raad van 10 juli 2000 tot toekenning van een lening van 15 miljoen euro als macrofinanciële bijstand ingetrokken.

3. Stand van de risico's

Er zijn twee manieren om de risico's voor de Gemeenschapsbegroting te beoordelen:

- aan de hand van het vaak door banken gehanteerde criterium van de totale op een bepaalde datum uitstaande hoofdsom van de operaties (bijlage, tabel A1);

- meer specifiek budgettair, door voor elk begrotingsjaar het maximale bedrag te berekenen dat de Gemeenschap eventueel moet uitbetalen.

Dit laatste criterium is op twee manieren toegepast:

- alleen op de uitbetalingen tot en met de verslagdatum, ervan uitgaande dat er geen vervroegde aflossingen zijn (tabel A2 (bijlage) toont de ondergrens van dit maximale risico voor de Gemeenschapsbegroting);

- in prospectieve zin, op alle door de Raad goedgekeurde of door de Commissie voorgestelde operaties, om de weerslag ervan op de toekomstige begrotingen te ramen, ervan uitgaande dat de voorstellen van de Commissie worden aanvaard (tabel A3 (bijlage) toont de bovengrens van dit maximale risico voor de begroting).

De laatste methode geeft een idee van het risico dat met de voorstellen samenhangt. Wel moeten er aannamen worden gemaakt voor de uitbetalingsdatums en de aflossingsvoorwaarden (zie daarvoor de bijlage), alsook voor de rentevoeten [3] en wisselkoersen [4].

[3] Voor de nieuwe operaties in tabel A3 is een rentevoet van 5,49% gebruikt.

[4] Voor leningen in andere valuta's dan de euro zijn de wisselkoersen van 31 december 2002 toegepast.

De uitkomsten zijn weergegeven in de tabellen A1 tot en met A3 (bijlage), waarin ten aanzien van het risico onderscheid is gemaakt tussen lidstaten en derde landen.

De totalen in de tabellen betreffen risico's van uiteenlopende aard, bijvoorbeeld leningen aan een land in het kader van macrofinanciële bijstand en leningen voor projecten die door de leningnemers worden gegarandeerd in het geval van NCI- of EIB-leningen.

In de volgende analyse wordt een onderscheid gemaakt tussen het totale risico, het risico van de operaties in de lidstaten en het risico van de operaties in derde landen.

3.1. Uitstaand bedrag op 31 december 2002

Het totale risico op 31 december 2002 beliep 15 216 miljoen euro, tegen 15 118 miljoen euro op 30 juni 2002 (bijlage, tabel A1).

Uit onderstaande tabel blijkt welke operaties van invloed zijn geweest op de ontwikkeling van het uitstaande bedrag sinds het vorige verslag.

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

* Alle gegarandeerde leningen aan lidstaten en derde landen.

De uitstaande hoofdsom van de leningen in de lidstaten bedroeg op 31 december 2002 39 miljoen euro, tegen 45 miljoen euro op 30 juni 2002.

De uitstaande hoofdsom van de leningen aan derde landen bedroeg op 31 december 2002 15 177 miljoen euro, tegen 15 073 miljoen euro op 30 juni 2002.

3.2. Maximaal jaarlijks risico voor de Gemeenschapsbegroting: op 31 december 2002 uitbetaalde leningen

- Het totale risico voor 2003 beloopt 1 818 miljoen euro.

- Het risico wegens leningen in de lidstaten beloopt 15 miljoen euro.

- Het risico wegens leningen in derde landen beloopt 1 803 miljoen euro.

Het maximale jaarlijkse risico is weergegeven in tabel A2 (bijlage).

3.3. Theoretisch maximaal jaarlijks risico voor de Gemeenschapsbegroting

Het theoretische maximale risico beloopt voor 2003 1 930 miljoen euro. Het stijgt vanaf 2004 tot 3 637 miljoen euro in 2011.

- De trend van het theoretische maximale risico wegens leningen in de lidstaten is dezelfde als die in tabel A2.

- Het risico wegens leningen in derde landen beloopt voor 2003 1 915 miljoen euro. Het stijgt vanaf 2004 tot 3 637 miljoen euro in 2011.

Het theoretische maximale jaarlijkse risico is weergegeven in tabel A3 (bijlage).

4. Gebruik van begrotingsgaranties

4.1. Gebruik van kasmiddelen

Overeenkomstig artikel 12 van Verordening (EG, Euratom) nr. 1150/2000 van de Raad van 22 mei 2000 houdende toepassing van Besluit 94/728/EG, Euratom betreffende het stelsel van eigen middelen van de Europese Gemeenschappen verricht de Commissie betalingen uit haar kasmiddelen om in geval van wanbetaling door een debiteur vertraging bij de dienst van opgenomen leningen en de daaruit voortvloeiende kosten te voorkomen.

4.2. Gebruik van het Garantiefonds

Bij Verordening (EG, Euratom) nr. 2728/94 van de Raad van 31 oktober 1994 is een Garantiefonds voor externe activiteiten ingesteld. Wanneer de nemer van een door de Gemeenschap toegekende lening in gebreke blijft, wordt binnen drie maanden een beroep op het Garantiefonds gedaan. Wanneer de nemer van een door de EG-begroting gegarandeerde EIB-lening in gebreke blijft, treedt de Gemeenschap op binnen drie maanden na de ontvangst van het verzoek van de EIB om honorering van de garantie. De Commissie staat de EIB dan toe de desbetreffende bedragen aan het Garantiefonds te onttrekken.

De rente voor de periode tussen de betaling uit de kasmiddelen en de betaling uit het Garantiefonds wordt uit het Fonds in de kas teruggestort.

In de verslagperiode is geen beroep op het Fonds gedaan.

5. Analyse van de theoretische lening- en garantiecapaciteit van de Gemeenschap voor derde landen

Wegens het mechanisme van het Garantiefonds en de garantiereserve is de lening- en garantiecapaciteit van de Gemeenschap voor derde landen beperkt omdat de beschikbare kredieten voor de voorziening van het Fonds beperkt zijn door het bedrag dat in de financiële vooruitzichten als garantiereserve is opgenomen [5].

[5] In de financiële vooruitzichten 2000-2006 is 200 miljoen euro (prijzen van 1999) opgenomen.

De leningcapaciteit stemt steeds overeen met de resterende ruimte in de garantiereserve. Deze ruimte is gelijk aan het verschil tussen de reserve en de raming van de voorziening van het Garantiefonds op grond van de operaties die al zijn goedgekeurd of nog in voorbereiding zijn.

In tabel A4 wordt voor 2003-2006 de leningcapaciteit van de Gemeenschap voor derde landen geraamd overeenkomstig het mechanisme van het Garantiefonds. De berekeningsmethode en de verwijzingen naar de regelgeving worden toegelicht in de bijlage.

Uitgaande van de besluiten die al door de Raad of de Commissie zijn goedgekeurd of die zijn voorgesteld en in voorbereiding zijn (bijlage, tabel A4), wordt de garantiereserve in 2003 voor 194,58 miljoen euro aangesproken, waardoor eind 2003 22,42 miljoen euro overblijft.

Rekening houdend met de invloed op de garantiereserve van de voorziening van het Fonds voor al goedgekeurde leningen en voor leningen die voor 2003 werden voorgesteld en nog in voorbereiding zijn, bedraagt de leningcapaciteit per jaar:

- 249,11 miljoen euro voor leningen met een EG-begrotingsgarantie van 100%;

- 383,25 miljoen euro voor leningen met een garantie van 65% (overeenkomstig Besluit 2000/24/EG van de Raad van 22 december 1999).

Op 31 december 2002 bedroegen de uitstaande leningen en leninggaranties voor derde landen 15 320 miljoen euro.

Tabel 2: Uitstaande leningen en leninggaranties voor derde landen

miljoenen euro's

Stand op 31 december 2002

1. Uitstaande hoofdsom, leningen // 1 441

2. Uitstaande hoofdsom, EIB // 13 736

3. Uitstaande hoofdsom, achterstallige betalingen // 0

4. Achterstandsrente // 0

Verschuldigde rente* // 143

Totaal // 15 320

* "Verschuldigde en niet betaalde intresten" in de verordening tot instelling van het Fonds.

De verhouding tussen de middelen van het Fonds en het uitstaande bedrag in hoofdsom, in de zin van de verordening tot instelling van het Fonds, beliep 10,71%, wat meer is dan het streefcijfer van 9% van Verordening nr. 1149/1999 tot wijziging van Verordening nr. 2728/94 tot instelling van het Fonds. Volgens de voorschriften wordt het surplus aan het eind van het jaar teruggeboekt naar een specifiek begrotingsonderdeel in de staat van ontvangsten van de algemene begroting van de Europese Gemeenschappen.

Het surplus beliep aan het eind van begrotingsjaar 2002 263,33 miljoen euro.

6. Stand van het Garantiefonds op 31 december 2002

Op 31 december 2002 bedroeg het Garantiefonds 1 645,55 miljoen euro. In de tweede helft van 2002 werden de volgende bewegingen genoteerd:

- geen inschakeling van het Fonds wegens wanbetalingen;

- geen laattijdige terugbetaling (geen betalingsachterstand);

- netto-inkomsten van 44,6 miljoen euro uit beleggingen van het Fonds;

- overdracht van 166,72 miljoen euro uit de reserve voor 2002;

- terugboeking naar de begroting, in augustus 2002, van het Fondssurplus van 372,46 miljoen euro op 31 december 2001.

7. Relatieve soliditeit

De verhouding tussen de stand van het Fonds op 31 december 2002 (1645,55 miljoen euro) en het maximale jaarlijkse risico voor leningen aan derde landen (het totale uitstaande bedrag in hoofdsom en rente) (1 909 miljoen euro in 2003 - bijlage, tabel A3) is 86%.

Deel twee: Beoordeling van de potentiële risico's: economische en financiële situatie van de derde landen waaraan de belangrijkste leningen zijn verstrekt

1. Inleiding

In deel een zijn de kwantitatieve aspecten van het risico voor de algemene begroting toegelicht. Er moet echter ook rekening worden gehouden met de kwalitatieve aspecten, die afhangen van de aard van de operaties en de kredietwaardigheid van de debiteuren. Hieronder worden de recente gebeurtenissen besproken die van invloed kunnen zijn op het landenrisico van de portefeuille.

Zoals in eerdere verslagen wordt in deel twee het landenrisico beoordeeld aan de hand van een tabel met risico-indicatoren (zie bijlage) voor elk derde land dat macrofinanciële bijstand van de EG heeft ontvangen en nog schulden aan de EG heeft. Het risico wordt ook beoordeeld voor derde landen die meer dan 2% van de totale schuld aan de EG vertegenwoordigen (vooral wegens garanties op projectleningen van de EIB) en die volgens de criteria van de Wereldbank zeer hoge schulden hebben of waarvan de externe of schuldsituatie ernstige problemen vertoont.

In de tekst wordt een analyse gegeven voor alle onderzochte landen om bij de risicobeoordeling rekening te kunnen houden met de nieuwe gegevens.

De landenanalyse heeft nu betrekking op 40% van de totale vorderingen van de EG wegens leningen of door de begroting gedekte garanties en geeft dus een goed beeld van het risico.

2. Kandidaat-lidstaten

Er is een trend naar economische stabilisatie, maar de situatie in Turkije blijft wankel.

2.1. Bulgarije

Ondanks de mondiale economische vertraging blijft Bulgarije profiteren van snelle groei en stabiliteit. De reële BBP-groei bedroeg 4,4% in de eerste negen maanden van 2002 en blijft voor het hele jaar ongeveer op dit peil, dankzij een aanhoudende binnenlandse vraag (particuliere consumptie en investeringen) en een betere externe positie dan werd verwacht. De inflatie vertoont een neerwaartse trend (gemiddeld 5,8% voor het jaar en in december jaar-op-jaar 3,8%).

De currency board (1 euro = 1,95583 lev) wordt gehandhaafd; de deviezenreserves blijven hiervoor ruim voldoende. De wisselkoerskoppeling heeft de concurrentiepositie niet aangetast, omdat de reële appreciatie ongeveer werd gecompenseerd door verschillen in productiviteitsgroei. Het tekort op de lopende rekening bedroeg in 2002 zo'n 4% van het BBP, aanzienlijk minder dan in voorgaande jaren (5-6% van het BBP). Dit is vooral te danken aan hogere inkomsten uit het toerisme, lagere rentelasten en grotere lopende overdrachten. De netto-instroom van buitenlandse investeringen was in 2002 echter kleiner dan verwacht en volstaat misschien niet om het tekort op de lopende rekening te dekken. De deviezenreserves van de centrale bank zijn in 2002 echter verder toegenomen.

De begrotingsdiscipline is de laatste jaren volgehouden. Dit droeg bij tot de interne en externe stabilisatie. De overheid had in 2002 een tekort (op kasbasis) van 0,7% van het BBP, wat vergelijkbaar is met vorige jaren. De staatsschuld neemt snel af, van ruim 100% van het BBP in 1997 tot minder dan 60% eind 2002. De totale buitenlandse schuld daalde tot minder dan 70% van het BBP. Om de risico's te beperken beheert de overheid de schuld actief door geleidelijk over te schakelen van dollars naar euro's, van korte naar lange schuld, van variabel- naar vastrentende obligaties en van buitenlandse naar binnenlandse financiering. In september 2002 werd een tweede Brady-obligatieruil gesloten, wat 30 miljoen dollar (netto contante waarde) opleverde.

2.2. Roemenië

In de tweede helft van 2002 bleven de macro-economische trends positief: de groei hield aan, de inflatie daalde sneller en de externe positie verbeterde opnieuw.

Ondanks de economische vertraging in de EU hield het Roemeense herstel voor het derde jaar aan, met een stevige, evenwichtigere groei. Het BBP groeide de eerste negen maanden van 2002 met 4,5%. Voor het eerst in de huidige herstelperiode was de bijdrage van de netto-uitvoer positief. Hoewel zo'n 67% van de goederenuitvoer naar de EU gaat, steeg de uitvoer de eerste negen maanden van 2002 met 15,6% vergeleken met dezelfde periode in 2001 en de invoer met 11,9%. De toenemende binnenlandse vraag bleef het herstel ondersteunen en de verstrakking van het macro-economische beleid in de tweede helft van 2001 kon de sterke toename van de particuliere consumptie vertragen. De investeringen bleven met 7,8% op jaarbasis in de eerste negen maanden van 2002 snel toenemen.

De economische groei ging gepaard met een grotere binnen- en buitenlandse stabilisatie dan verwacht. De gemiddelde inflatie daalde in 2002 met 12 procentpunt tot 22,5% en het tekort op de lopende rekening nam sterk af, wat een ommekeer van de verontrustende toename ervan in 2001 betekende. Doordat de goederenuitvoer snel weer aantrok, de invoerprijzen voor energie daalden en de particuliere overdrachten uit het buitenland toenamen, daalde het cumulatieve tekort op de lopende rekening (in dollars) de eerste elf maanden van 2002 met bijna een derde vergeleken met dezelfde periode in 2001. De goedereninvoer nam onlangs weer sneller toe, maar minder snel dan de uitvoer. Hoewel de positieve werking van de stijgende particuliere en overheidsoverdrachten uit het buitenland op middellange termijn waarschijnlijk niet afneemt, blijft het handelstekort vermoedelijk groot, daar het stijgende inkomen per inwoner en de toenemende investeringsbehoefte de invoer zullen blijven aanwakkeren.

Door de goede macro-economische cijfers verbeterde ook de externe financiële toestand. Roemenië kon makkelijk aan zijn externe financieringsbehoefte voldoen en gaf in april 2002 bijvoorbeeld zijn eerste tienjarige euro-obligatie uit. De schuldquote bleef laag (naar schatting 33,7% eind november 2002), de gemiddelde looptijd van de schuld nam toe, de ratings werden meermaals naar boven herzien en de spread op de overheidsobligaties daalde tot ongeveer 270 basispunten. De deviezenreserves stegen in 2002 met meer dan 50% tot 6,1 miljard dollar eind december.

Deze positieve macro-economische trends houden waarschijnlijk aan. Op middellange termijn moet echter rekening worden gehouden met structurele zwakke punten. Het coherentere beleid waartoe in het kader van de stand-by-overeenkomst (SBO) van oktober 2001 met het IMF werd besloten, leverde een doorslaggevende bijdrage tot de stabilisatie van de externe rekeningen en de inflatiebestrijding. Ondanks enige vooruitgang op begrotingsgebied bleven de buitensporige loongroei bij verscheidene overheidsbedrijven en de trage inning van de vorderingen van overheid en openbare nutsbedrijven echter zorgwekkend. De privatisering maakt weinig vorderingen, niet alleen omdat vele bedrijven weinig troeven hebben, maar ook omdat de procedures ondoorzichtig blijven en van potentiële kopers vaak banen- en investeringsgaranties worden geëist.

2.3. Turkije

In 2002 werkte de Turkse economie zich uit een van de diepste recessies in de geschiedenis van de republiek. Na een drastische afname van de output met 7,4% in 2001 groeide het BBP de eerste negen maanden van 2002 met 6,5% in reële termen. Voor het hele jaar lijkt zelfs een nog iets hogere groei mogelijk. 2001 was echter een bijzonder slecht jaar; eigenlijk herstelt de output zich tot het niveau van voor de crisis. Uit de nationale rekeningen blijkt dat het op peil brengen van de voorraden de grootste groeifactor is; de binnenlandse vraag (consumptie, investeringen) speelt hoogstens een bijrol. De ICP-inflatie is in 2002 aanzienlijk afgenomen, van 73,2% in januari tot 29,7% in december (jaar-op-jaar); het jaargemiddelde daalde van 54,4% in 2001 tot 45,0% in 2002. Dit lag vooral aan de koppeling van de loongroei bij de overheid aan een inflatiedoelstelling van 35% voor eind 2002 en aan de zwakke binnenlandse vraag. Voor eind 2003 wordt naar een jaarinflatie van 20% gestreefd.

Door de economische crisis nam de werkloosheid toe van 8,5% in 2001 tot 9,9% in het derde kwartaal van 2002.

De overheidsfinanciën zijn momenteel de grootste risicofactor. De steun aan de banken na de financiële crisis van 2000/2001 heeft de schuldquote opgedreven van 56,4% in 2000 tot 101,4% in 2001. Het totale overheidstekort steeg van 6% van het BBP in 2000 tot circa 28,4% in 2001; in 2002 bedroeg het zo'n 15%. De nieuwe schuld is bijna geheel op de binnenlandse markt gefinancierd. Ongeveer twee derde van deze schuld is gekoppeld aan de korte rente of de wisselkoers, waardoor de schuldendienst zeer sterk van deze factoren afhangt. De Turkse overheid streeft naar een aanzienlijk primair overschot van 6,5% van het BBP in 2003 en 2004 om de overheidsschuld terug te dringen.

De afgelopen vijf jaar fluctueerde het saldo van de lopende rekening tussen -4,9% en +2.3% van het BBP. In 2002 was de lopende rekening bijna in evenwicht. Turkije heeft doorgaans een groot goederenhandelstekort van 3-7% van het BBP, dat echter grotendeels wordt gecompenseerd door inkomsten uit het toerisme en overdrachten van emigranten. De deviezenreserves zijn gewoonlijk ruimschoots voldoende en dekken de externe verplichtingen op korte termijn. Eind 2002 trok de Turkse centrale bank de reserves op tot 28 miljard dollar.

De dreiging van een conflict in buurland Irak betekent een grote onzekerheid voor Turkije. Een langdurige stijging van de olieprijzen en rentevoeten zou de kosten van de schuldendienst en de inflatie doen stijgen en daardoor het herstel van de economie ernstig in gevaar brengen. Blijvende instabiliteit in de regio zou ook ernstige gevolgen hebben voor de toeristische sector, die gewoonlijk goed is voor 10-15% van de Turkse deviezeninkomsten.

3. Westelijke Balkan

De binnen- en buitenlandse schuld blijft een belangrijke factor in de westelijke Balkan, met name in de landen met de hoogste schuldquote (Bosnië-Herzegovina en Servië en Montenegro). De begroting en de betalingsbalans spelen een centrale rol in de IMF-programma's. In de tweede helft van 2002 kende het IMF nieuwe hogere krediettranches toe aan Bosnië-Herzegovina en aan Servië en Montenegro. Een nieuwe SBO met Macedonië moet in februari 2003 door het IMF-beheer worden goedgekeurd en aan de raad van bestuur worden voorgelegd. Deze recente positieve ontwikkelingen dragen bij tot een vermindering van de economische spanningen en onzekerheid in deze landen.

3.1. Bosnië-Herzegovina

Bosnië-Herzegovina bleef in de verslagperiode gekenmerkt door macro-economische stabiliteit, lage inflatie en volgehouden inspanningen om de begrotingssituatie te verbeteren. De officiële buitenlandse hulp nam echter af en er valt nog geen autonome groei waar te nemen. De output nam in 2002 reëel met zo'n 4% toe, wat vergelijkbaar is met het cijfer voor 2001. De inflatie blijft laag (naar schatting minder dan 1% in 2002) door een strikte handhaving van de currency board. De schuldquote is met 61% van het BBP zeer hoog en bedraagt inclusief bevroren deviezenrekeningen mogelijk 87%. Ook oorlogsschadeclaims zijn een potentieel risico voor de schuldenlast. De begrotingssituatie is erop vooruitgegaan, maar de overheidsuitgaven blijven met zo'n 56% van het BBP hoog. Door de verbetering van de belastinginning in 2002 is het geraamde begrotingstekort neerwaarts herzien tot 9,4% van het BBP (4% na schenkingen).

Het tekort op de lopende rekening blijft zeer hoog en beloopt in 2002 21% van het BBP (exclusief officiële overdrachten), iets minder dan in 2001 (23%). De netto buitenlandse investeringen stegen in 2002 naar schatting tot 260 miljoen euro, tegen 145 miljoen euro in 2001. De brutodeviezenreserves stegen in 2001 dankzij een toenemend gebruik van de nationale munt in het kader van de invoering van de euro tot meer dan zes maanden invoer en stabiliseerden in 2002 op zo'n vijf maanden invoer. Hoewel Bosnië-Herzegovina zijn buitenlandse schuldendienst blijft verzorgen, blijft de betalingsbalans kwetsbaar door de grote buitenlandse tekorten, de hoge overheidsschuld, de afnemende buitenlandse steun en de geringe particuliere investeringen.

De buitenlandse schuld beliep eind 2002 52% van het BBP en blijft op de middellange termijn waarschijnlijk op dit niveau. Door de verplichtingen aan IMF en Wereldbank steeg de schuldendienst in 2002 tot 8,3% van de uitvoer; deze stijging zet zich in 2003 (10%) en ook daarna door. De overheid van Bosnië-Herzegovina, die de buitenlandse schuldendienst verzorgt, kan zelf geen belastingen heffen en is afhankelijk van de begrotingsbijdrage van beide deelgebieden. Het land heeft geen kredietrating en de overgangsindicatoren van de EBWO, die de voortgang van de hervormingen in Midden- en Oost-Europa weergeven, zijn vrij zwak, hoewel er enige vooruitgang te zien is.

Bosnië-Herzegovina heeft met het IMF een nieuwe SBO voor ongeveer 100 miljoen euro over 15 maanden (augustus 2002-november 2003) gesloten. De eerste tranche (zo'n 29 miljoen euro) werd snel na de goedkeuring uitbetaald en de tweede (circa 18 miljoen euro) volgde op 20 december 2002.

3.2. Macedonië

De economie van Macedonië heeft in 2002 slechts matig gepresteerd. Het economische en bedrijfsklimaat leed onder de politieke onzekerheid rond de algemene verkiezingen in september en het ontbreken van een IMF-overeenkomst. In 2002 groeide het BBP met 0,3%; eerder was 3-4% voorspeld. De consumptieprijzen stegen met gemiddeld 2,4%. Het overheidstekort bedroeg in 2002 bijna 6% van het BBP, iets minder dan in 2001 (6,2%).

In februari 2003 bereikte de nationale overheid eindelijk overeenstemming met het IMF over een SBO. Het overeengekomen macro-economische kader beoogt voor 2003 een reële groei van 3%, een inflatie van 3% en een overheidstekort van 2% van het BBP (1,6% voor de centrale overheid). Op middellange termijn moet het nieuwe programma dat met het IMF is overeengekomen voor macro-economische stabiliteit in het land zorgen.

Het handelstekort liep op van 520 miljoen dollar in 2001 tot circa 750 miljoen dollar (23% van het BBP) in 2002. De toename van de invoer met 10% (jaar-op-jaar) werd niet gecompenseerd door een stijging van de uitvoer, die ten opzichte van 2001 met circa 4% daalde. Dankzij een krachtig herstel van de particuliere en overheidsoverdrachten bleef het tekort op de lopende rekening met ongeveer 8,7% van het BBP in 2002 echter ver onder het handelstekort.

Druk op de valutamarkt leidde tot een afname van de officiële reserves, die eind 2002 niettemin nog steeds meer dan vier maanden invoer (700 miljoen dollar) dekten. De externe schuld steeg naar schatting van 38% van het BBP in 2001 tot 39% eind 2002, wat draagbaar lijkt.

3.3. Servië en Montenegro

Aan het vermogen van Servië en Montenegro (de nieuwe naam van de Federale Republiek Joegoslavië sinds een grondwetswijziging begin februari 2003) de schuldendienst te verzorgen is weinig veranderd. In de tweede helft van 2002 bleef het economische beleid gericht op de ondersteuning van de macro-economische stabiliteit, met volgehouden structurele hervormingen op basis van in 2001 ingevoerde juridische kaders en met vooral een snellere privatisering, wat ook tot uiting kwam in meer investeringen uit het buitenland dan verwacht (zo'n 475 miljoen dollar in 2002). De sanering van de banken boekte vooruitgang, al blijft de financiële sector vrij zwak en is er relatief weinig financiële intermediatie.

Het vertrouwen in de nationale munt nam verder toe: de deposito's in de binnenlandse banksector groeiden sterk aan en de dinar bleef ten opzichte van de euro overwegend stabiel. Door prijsstijgingen voor niet-verhandelbare producten was er echter sprake van een aanzienlijke reële appreciatie. De brutoreserves van de Servische (voorheen Joegoslavische) centrale bank verdubbelden bijna, van ongeveer 1 200 miljoen dollar eind 2001 tot 2 280 miljoen dollar (3,5 maand invoer) eind 2002, dankzij de aanhoudende instroom van buitenlandse overdrachten en de steun van internationale financiële instellingen.

Zelfs als Servië en Montenegro de macro-economische stabilisatie voortzet en de structurele hervormingen in het kader van de lopende EFF-overeenkomst met het IMF (2002-2005) zoals gepland blijft uitvoeren, blijft de externe positie wankel. De grote financieringsbehoefte voor met name de schuldendienst en de aanvulling van de deviezenreserves blijft zwaar op de betalingsbalans wegen. Het land kan niet veel nieuwe schuld aan en ten aanzien van nieuwe overheidsleningen is voorzichtigheid geboden. De Club van Parijs verleent aanzienlijke schuldverlichting (66%), maar de onderhandelingen met de Club van Londen zijn nog niet afgerond. De externe schuld (11,5 miljard dollar eind september 2002) blijft in 2003-2004 vrij hoog (67% van het BBP), ondanks een geplande reductie van het tekort op de lopende rekening van 11,7% van het BBP in 2002 tot 10,7% in 2004. De schuldendienst is na de herschikkingsovereenkomst met de Club van Parijs van november 2001 hervat en zal aanzienlijk toenemen van ongeveer 343 miljoen dollar in 2002 (10,9% van de goederen- en dienstenuitvoer) tot 467 miljoen dollar (12,9%) in 2003 en 719 miljoen dollar (17,4%) in 2004.

4. Nieuwe Onafhankelijke Staten

Dankzij een krachtige groei verbetert het economische klimaat over het algemeen. De ontoereikende vooruitgang met de structurele hervormingen in verscheidene landen staat een permanente verlichting van de schuldenlast echter in de weg.

4.1. Armenië

De Armeense economie bleef ook in de tweede helft van 2002 sterk groeien. De reële groei bereikte in 2002 een record van naar schatting 12,9% (9,6% in 2001) en werd gedreven door de industrie (+14,2%); met name de diamantindustrie, maar ook de metaal- en de voedingsindustrie deden het in 2002 goed. De inflatie bleef laag (2% eind 2002, tegen 3% eind 2001). De dram werd ondersteund door de buitenlandse overdrachten (ongeveer 4% van het BBP) en de lage inflatie, en de nominale wisselkoers bleef in 2002 vrij stabiel. In reële termen deprecieerde de munt in 2001-2002 echter, wat sterk bijdroeg tot de concurrentiepositie van de economie.

De overheid slaagde er vorig jaar in het tekort te reduceren. Voor 2002 wordt het tekort van de centrale overheid op 3% van het BBP geschat (3,8% in 2001), vooral dankzij de BTW-ontvangsten, die door zowel de sterke groei van de binnenlandse vraag als een verbetering van de belastingadministratie met bijna 20% toenamen en 40% van de belastinginkomsten uitmaakten.

Het tekort op de lopende rekening werd in 2002 verder teruggedrongen tot circa 8,5% van het BBP (9,5% in 2001). De uitvoer was 48,5% hoger dan in 2001 en de invoer 12,9%, waardoor het handelstekort daalde tot 20,9% van het BBP (25,2% in 2001). Bijna de helft van de uitvoer bestond uit edele metalen en edelstenen. De buitenlandse investeringen trokken in 2002 aan en waren breder over de sectoren gespreid en meer op het MKB gericht dan voorheen. In december 2002 werd Armenië tot de Wereldhandelsorganisatie toegelaten.

De buitenlandse schuld (overheidsschuld plus door de overheid gegarandeerde schuld) bedroeg eind 2002 1,02 miljard dollar (circa 42% van het BBP). Bijna 80% van de schuld bestaat uit goedkope leningen. De netto contante waarde ervan is afgenomen van naar schatting 129% van de uitvoer in 2001 tot ongeveer 120% in 2002. In november 2002 sloot Armenië met Rusland een ruilovereenkomst waarbij de uitstaande schuld van ongeveer 100 miljoen dollar met de overdracht van vijf ondernemingen (waaronder een thermische centrale) wordt voldaan. De netto contante waarde van de buitenlandse schuld neemt hierdoor af tot naar schatting 96% van de uitvoer in 2003, wanneer de ruil plaatsvindt. Armenië onderhandelt ook met Turkmenistan over een ruil van schuld tegen goederen. De brutodeviezenreserves van de centrale bank namen in de tweede helft van 2002 toe tot ongeveer 4 maanden uitvoer eind 2002, wat ruim voldoende is.

4.2. Belarus

De Belarussische economie blijft groeien met zo'n 4-5% per jaar. De industriële groei nam echter af en veel bedrijven blijven verlieslatend. De voorraden zijn sterk toegenomen en investeringen blijven uit. De staatslandbouw staat er financieel slecht voor. De uitvoergroei stagneerde in 2002 en daar de invoer iets toenam, steeg het handelstekort. Het begrotingstekort beliep in 2002 1,2% van het BBP. De inflatie nam echter sterk af, waardoor de rente kon dalen, maar de recente geldgroei kan voor een ommekeer zorgen. De depreciatie van de munt is binnen de door de centrale bank gestelde grenzen van de kruipende koppeling aan de Russische roebel gebleven. De Belarussische centrale bank is echter verre van onafhankelijk en kent een groter belang toe aan de vraag van de overheid naar meer geld dan aan prijsstabiliteit.

De regering zal waarschijnlijk een monetair beleid proberen te voeren dat ruim genoeg is om aan de behoefte van de inefficiënte landbouw en industrie te voldoen zonder de politieke stabiliteit door een te hoge inflatie in gevaar te brengen; daartoe zal ze proberen de handelsbanken overheidsobligaties op te dringen en geld aan te trekken naar termijnspaarrekeningen. Deze maatregelen zullen echter slechts een beperkt en tijdelijk effect sorteren.

Bij gebrek aan buitenlandse investeringen en krediet uit het Westen zal de bereidheid van Rusland om betalingsachterstanden te aanvaarden of goedkope leningen te verstrekken waarschijnlijk zeer belangrijk zijn om de onevenwichtigheden op de Belarussische betalingsbalans te financieren. In 2002 leende Rusland Belarus in drie gelijke tranches 4,5 miljard roebel (142 miljoen dollar) om de munt te stabiliseren. Behalve Rusland heeft Belarus weinig externe financieringsbronnen. Dit is de hoofdreden voor de lage schuldenlast van de overheid. In februari 2003 beliep de totale buitenlandse schuld met 813 miljoen dollar officieel slechts 6% van het BBP. Daarnaast heeft Belarus bij Russische aardgasleveranciers een schuld van 265 miljoen dollar, die grotendeels van voor 2001 dateert. Hierover wordt al meer dan drie jaar onderhandeld.

De overheid blijft structurele hervormingen uit de weg gaan ondanks de privatiseringsplannen in haar nieuwe programma. Het economische beleid sinds medio de jaren negentig is erop gericht een groot deel van de zware industrie uit de sovjettijd te behouden en de ontwikkeling van een grote, van de overheid onafhankelijke particuliere sector te voorkomen. Daardoor, en anders dan in de verder gevorderde ex-communistische landen in de regio, bestaat het MKB vooral uit detailhandels- en horecabedrijven en is het nog steeds slechts een minieme factor in de economie. Bijna 95% van het BBP is afkomstig van grote bedrijven in handen of onder controle van de overheid. Met name de industrie blijft onder directe staatscontrole en overheidsdruk op handelsbanken om industriële ondernemingen goedkope leningen te verstrekken maakt deel uit van het normale beleid.

Er wordt in 2003 geen leningprogramma van het IMF verwacht.

4.3. Georgië

Uit voorlopige gegevens blijkt dat de reële BBP-groei in Georgië is toegenomen van 4,5% in 2001 tot 5,4% in 2002. De groei was toe te schrijven aan de landbouw, het vervoer en de bouw. De inflatie beliep eind 2002 5,6% (5% eind 2001). De lari werd ondersteund door buitenlandse overdrachten en de nominale wisselkoers bleef in 2002 vrij stabiel.

De regering heeft maatregelen genomen om de belastinginning te verbeteren. Ze kon de uitgavenachterstanden reduceren terwijl de totale uitgaven binnen de perken werden gehouden. De begroting voor 2002 gaat uit van een stijging van de belastingquote van 14,25% in 2001 tot 14,75%, waardoor het totale overheidstekort van 2% van het BBP in 2001 tot circa 1,5% moet dalen.

De handelsbalans verslechterde in 2002. De uitvoer steeg met slechts 1,5%, de invoer (vooral olie, olieproducten en aardgas) met 6,1%. In december 2001 verbood het parlement de uitvoer van non-ferroschroot (het belangrijkste uitvoerproduct van Georgië) om diefstal tegen te gaan. Onder druk van internationale financiële instellingen werd het verbod in juni 2002 weer opgeheven. De uitvoerinkomsten herstelden in de tweede helft van het jaar echter onvoldoende. Het tekort op de lopende rekening bleef naar schatting ongewijzigd op 6,5% (10,5% zonder overdrachten). In december 2002 werd overeenkomst bereikt over de aanleg van de oliepijplijn Bakoe-Tbilisi-Ceyhan en een parallelle gaspijplijn van Azerbeidzjan door Georgië naar Turkije. Daardoor zullen de buitenlandse investeringen in 2003 toenemen tot zo'n 12% van het BBP (tegen 3% in zowel 2002 als 2001).

De buitenlandse schuld (overheidsschuld plus door de overheid gegarandeerde schuld) van Georgië bedraagt circa 1,8 miljard dollar (54% van het BBP) met een netto contante waarde van meer dan 300% van de inkomsten van de centrale overheid. Wegens de verwachte toename van de externe schuldendienst vanaf 2003 is waarschijnlijk opnieuw een herschikking van de bilaterale schulden nodig. De brutodeviezenreserves van de centrale bank zijn in 2002 toegenomen en dekken 1,7 maanden invoer.

4.4. Moldavië

Geholpen door het gunstige economische klimaat in de regio, met krachtige groei in Oekraïne en Rusland, nam het Moldavische BBP in 2002 met reëel 5,9% toe (6,1% in 2001). De krachtige industriële groei (+11% in 2002), de toename van de uitvoer naar Rusland en de aantrekkende binnenlandse vraag waren de voornaamste factoren. De munt stabiliseerde in 2002 op 13-13,5 leu per dollar. De inflatie bleef dalen en bedroeg in december 2002 slechts 4,4% jaar-op-jaar.

De economie blijft zeer afhankelijk van Rusland, terwijl het belang van de landbouw betekent dat het weer de groei sterk beïnvloedt. De uitvoerproducten en -markten blijven relatief onderontwikkeld. De investeringen blijven beperkt; er is weinig binnenlands vertrouwen en de buitenlandse investeringen vallen tegen. Structurele hervormingen met het oog op een doorzichtiger en bedrijfsvriendelijker klimaat zouden dit gedeeltelijk kunnen verhelpen. Het institutionele kader en het algemene investeringsklimaat blijven relatief negatief; bureaucratie, corruptie en pesterijen vieren hoogtij, wat voor bedrijven hoge kosten betekent.

Hoewel de afgelopen jaren meer werk is gemaakt van structurele hervormingen, is de overgang naar een markteconomie verre van voltooid. De landhervorming is bijna rond, maar de overheid is pas onlangs begonnen met de privatisering van de belangrijke economische sectoren. In het verleden hebben politieke bemoeienissen en tekortkomingen van het juridische en administratieve kader dat de privatisering rechtstreeks beïnvloedt de afstoting van grote bedrijven belemmerd, met name in de sectoren telecommunicatie, energie en wijn.

Daar er geen serieuze belangstelling was voor de nationale telecommaatschappij Moldtelecom, vielen de privatiseringsinkomsten in 2002 opnieuw tegen. Het begrotingsbeleid bleef strak, maar ging erop achteruit daar de overheid met hoge aflossingen voor haar schuld (die momenteel meer dan 110% van het BBP bedraagt) te kampen had. De schuldendienst vergt ongeveer de helft van de overheidsinkomsten, wat de beschikbare middelen ernstig beperkt. Moldavië blijft daarom zeer afhankelijk van multi- en bilaterale geldschieters. In april 2003 had het IMF de tweede evaluatie van de driejarige armoedebestrijdings- en groeifaciliteit (PRGF) voor 147 miljoen dollar nog niet afgerond. Onenigheid met het IMF zou 50 miljoen euro van de Wereldbank en het IMF en 15 miljoen euro aan macrofinanciële bijstand van de EU op losse schroeven zetten, wat tot betalingsbalans- en begrotingsproblemen zou leiden. Daarnaast zou het de onderhandelingen met de Club van Parijs (over 200 miljoen dollar bilaterale schulden) in gevaar brengen en twijfels doen rijzen over de structurele hervormingen en de economische vooruitzichten op middellange termijn.

Een combinatie van deze fiscale en betalingsbalansmoeilijkheden zette de overheid er in 2002 toe aan haar enige euro-obligatie (1997-2002, 75 miljoen dollar) te herschikken: na een voortijdige wederinkoop van 35,6 miljoen dollar werd de resterende 39,4 miljoen dollar omgezet in een zevenjarige amortisatieobligatie.

4.5. Tadzjikistan

De reële BBP-groei in Tadzjikistan wordt voor 2002 op 9,1% geschat (10,2% in 2001). De landbouwoutput trok aan met 15% en de industriële productie met 8,2%, vooral door de groei in de aluminiumsector. De maandinflatie nam de eerste helft van 2002 af, maar een snelle groei van de geldbasis droeg ertoe bij dat ze in het derde kwartaal de hoogte in schoot, aangezien de centrale bank (in tegenstelling tot wat ze had aangekondigd) de katoensector gerichte kredieten verleende. Het jaar eindigde daardoor met een inflatie van circa 14,5% (12,5% eind 2001); vooral de voedselprijzen stegen. De centrale bank hanteert een beheerst zwevende wisselkoers waardoor de somoni nominaal en reëel kan depreciëren. In 2002 deprecieerde de munt met zo'n 15% ten opzichte van de dollar, grotendeels na de versoepeling van het monetaire beleid in het derde kwartaal.

De begrotingssituatie ging er in 2002 licht op achteruit. Het tekort nam toe tot 1% van het BBP (0,1% in 2001) wegens hogere uitgaven voor overheidslonen en reducties van de indirecte belasting op katoen en de inkomstenbelasting (als onderdeel van een ruimere belastinghervorming overeengekomen met het IMF). In 2002 was het met goedkope buitenlandse leningen gefinancierde programma voor overheidsinvesteringen nog niet op de balans van de overheid opgenomen; dit zou het overheidstekort op zo'n 3% van het BBP hebben gebracht.

Dankzij een goede katoenoogst en een toename van de aluminiumproductie steeg de uitvoer met 13%. Doordat de invoer met slechts 4,4% toenam, verscheen in 2002 een overschot op de handelsbalans. Aluminium maakte bijna 55% van de uitvoer uit. Het tekort op de lopende rekening is in 2002 afgenomen tot naar schatting 4,2% van het BBP (7,2% in 2001) of 12% exclusief overdrachten (15,3% in 2001).

In december 2002 sloot Tadzjikistan een schuldherschikkingsovereenkomst met Rusland, waarbij een deel van de schuld werd kwijtgescholden. Mede hierdoor daalde de externe schuldenlast van 1,02 miljard dollar (98% van het BBP) eind 2001 tot 985 miljoen dollar (88%) eind 2002. De schuldendienst woog in 2002 met meer dan 40% van de belastinginkomsten zwaar. De brutodeviezenreserves van de centrale bank namen in 2002 toe tot 2,3 maanden invoer aan het eind van het jaar (1,9 maanden eind 2001).

4.6. Oekraïne

De economische groei van Oekraïne daalde van 9,1% in 2001 tot 4,1% in 2002. De inflatie bleef aangenaam verrassen: de ICP daalde in 2002 met 0,6%.

Ondanks de zwakker dan verwachte groei kon de overheid 2002 afsluiten met een overschot van circa 1% van het BBP. Dit lag ten dele aan de uitvoering van besparingen, maar ook aan de verdere accumulatie van betalingsachterstanden op de BTW-terugbetalingen, ondanks de belofte aan het IMF deze achterstanden weg te werken. De in december door het parlement goedgekeurde begroting voor 2003 mikt op een geconsolideerd kastekort van circa 1,75% van het BBP, wat een aanzienlijke fiscale versoepeling betekent.

De betalingsbalans is de afgelopen jaren sterk verbeterd. Sinds 1999 is er een overschot op de lopende rekening; het bedroeg in 2002 zo'n 3,5% van het BBP en werd ondersteund door goede ontvangsten uit lopende overdrachten en dienstenuitvoer. De schuldherschikkingen die in april 2000 met particuliere obligatiehouders en in juli 2001 met de Club van Parijs zijn overeengekomen, hebben de schuldendienst aanzienlijk verlicht. De officiële deviezenreserves bleven stijgen en bereikten eind september 2002 circa 2,8 miljard dollar (2,25 maanden invoer). Begin december 2002 kreeg Oekraïne ook weer toegang tot de internationale kapitaalmarkten (waarvan het na de Russische crisis van 1998 was uitgesloten) met de emissie van een euro-obligatie van 399 miljoen dollar (tot 2007). Begin 2003 wil de regering een nieuwe euro-obligatie uitgeven. De buitenlandse investeringen blijven echter teleurstellend laag. De grivnya is na de snelle depreciatie in 1999 opmerkelijk stabiel gebleven in nominale termen.

Het tempo van de structurele hervormingen nam in 2001-02 af. Vooral de privatiseringsinkomsten waren in beide jaren veel lager dan gepland, ten dele wegens de vertraging bij de privatisering van de regionale elektriciteitsdistributeurs (de "oblenergos") en het staatsmonopolie op telecommunicatie.

De EFF-overeenkomst met het IMF, dat begin 2002 ontspoorde, liep in september 2002 af. Oekraïne onderhandelt momenteel over een SBO uit voorzorg. In juli 2002 keurde de Raad van de EU een nieuwe lening van maximaal 110 miljoen euro als macrofinanciële steun goed, maar de besprekingen over de beleidsvoorwaarden voor de eerste tranche zijn uitgesteld wegens het gebrek aan een operationele overeenkomst met het IMF.

5. Andere derde landen

Behalve voor Algerije blijft de onzekerheid groot, ondanks recente positieve ontwikkelingen.

5.1. Algerije

Algerije blijft macro-economisch vrij stabiel; er zijn geen grote structurele veranderingen. De groei bedroeg in 2002 zo'n 3,3% (2,1% in 2001) en zowel het fiscale als het monetaire beleid werkt stimulerend. Het geconsolideerde begrotingstekort voor 2002 beloopt waarschijnlijk 3% van het BBP (officieel werd een overschot van 0,4% beoogd). Samen met een krediettoename heeft dit de inflatie tot waarschijnlijk zo'n 6% eind 2002 doen toenemen. Ondanks de vele hulpbronnen gaat de Algerijnse economie gebukt onder structurele problemen, zoals de afhankelijkheid van de olie- en gasuitvoer (>95% van de uitvoer, 30% van het BBP) en de omvang van de landbouwsector. Bovendien worden investeringen sterk ontmoedigd door het binnenlandse veiligheidsprobleem.

De recente periode van hoge olieprijzen heeft nog steeds een gunstig effect op de Algerijnse rekeningen voor transacties met het buitenland. In 2002 was er waarschijnlijk een overschot op de lopende rekening (8,1% van het BBP). Dit is minder dan in 2000-01 omdat de ontvangsten uit de olie- en gasuitvoer begonnen terug te lopen. De oliemeevaller van de afgelopen twee jaar heeft de buitenlandse schuld gereduceerd tot zo'n 21 miljard dollar (38% van het BBP) in december 2002, terwijl de schuldendienst met circa 27% van de totale lopende ontvangsten matig blijft. Daardoor namen de deviezenreserves toe tot meer dan 21 miljard dollar in december 2002 (bijna twee jaar invoer), wat gunstig is voor de goede externe positie van Algerije.

5.2. Argentinië

De afgelopen zes maanden vertoont de Argentijnse economie steeds meer tekenen van stabilisatie en een groeiend economisch herstel. De reële BBP-daling in 2002 bleef waarschijnlijk beperkt tot 11%, veel minder dan de 15-20% die de meeste analisten aanvankelijk voorspelden. De munt is hersteld, inflatie en rente zijn gedaald en er vloeien weer middelen naar de banksector.

Medio februari was de wisselkoers met zo'n 22% gestegen sinds het dieptepunt van 3,9 peso per 1 USD eind juni 2002. Na een piek van 10,5% in april 2002 daalde de maandinflatie tot minder dan 0,5% in de laatste maanden van 2002. De particuliere deposito's namen in de tweede helft van 2002 aanzienlijk toe, zodat de autoriteiten de begin 2002 opgelegde beperkingen op de opvraging van bankdeposito's versoepelden.

Als gevolg van de zwakte van de binnenlandse vraag en het gebrek aan externe financiering is het tekort op de lopende rekening van 1,7% van het BBP in 2001 omgeslagen in een overschot van 7-8% (op kasbasis, dus zonder rentebetalingen op de achterstallige schuld). De deviezenreserves van de centrale bank namen toe tot 10,5 miljard dollar eind 2002, tegen een dieptepunt van zo'n 8,9 miljard dollar eind juli 2002. Door de gunstige betalingsbalans kon de overheid vanaf 2 januari 2003 ook de beperkingen op valutatransacties aanzienlijk versoepelen.

Het IMF moet in januari 2003 een overgangsregeling voor Argentinië goedkeuren die erop neerkomt dat het de schuld van het land aan het IMF tot augustus 2003 herfinanciert. De overeenkomst omvat een SBO voor 2,2 miljard STR en betalingsuitstel voor in totaal 2,8 miljard STR. Hopelijk zal de IMF-overeenkomst de stabilisatie en het herstel versterken. Hiervan uitgaande neemt het BBP in 2002 waarschijnlijk matig toe en stijgt de groei tegen 2004 tot zo'n 5%. Dit is echter verre van zeker. Het programma dat door de nieuwe SBO van het IMF wordt ondersteund volstaat niet om de fiscale en externe solventie op middellange termijn te waarborgen en het blijft zeer onzeker of de regering die na de verkiezingen in april 2003 zal worden gevormd een vollediger programma zal goedkeuren.

5.3. Brazilië

De vrees dat de Argentijnse crisis naar Brazilië zou overslaan en de onzekerheid over de beleidsplannen van de linkse favoriet voor de presidentsverkiezingen van oktober 2002 deden de waarde van de real en de obligatiekoersen in augustus-september 2002 sterk dalen. De nieuwe regering kondigde echter een voorzichtige economische koers aan en beloofde met name begrotingsdiscipline, inflatiebeheersing en samenwerking met het IMF, wat de markt optimistischer stemde, zodat de wissel- en obligatiekoersen weer aantrokken. De aanzienlijke daling van het tekort op de lopende rekening van 4,6% van het BBP in 2001 tot circa de helft verleden jaar was eveneens goed nieuws voor de beleggers. Om de markten nog meer gerust te stellen (en zonder dat het IMF daarom had gevraagd) kondigde de regering onlangs aan voor 2003 een groter primair begrotingsoverschot (4,25% van het BBP) te beogen dan de vorige regering met het IMF was overeengekomen (3,75%).

Hoewel de kans op een financiële crisis is teruggelopen, blijft de toestand echter precair en is het nog verre van zeker dat Brazilië al zijn schulden zonder problemen zal kunnen aflossen. De financiële markten blijven op hun hoede en wachten af of de autoriteiten hun conservatieve woorden kunnen waarmaken. Als dat het geval is, zal de groei in 2003 waarschijnlijk tot circa 2,5% en in 2004 nog meer stijgen, daar de concurrerende wisselkoers de uitvoer blijft aanwakkeren. De inflatie stijgt in 2003 waarschijnlijk matig (tot 10-11%) wegens de nawerking van de depreciatie afgelopen jaar, maar zou in 2004 weer onder de 10% moeten uitkomen.

Het IMF keurde in september 2002 een SBO van 15 maanden voor het recordbedrag van 30 miljard STR goed. De goedkeuring was een reactie op de problemen die de Braziliaanse markten afgelopen zomer kenden en volgde op een in september 2001goedgekeurde SBO voor 15,7 miljard dollar. De eerste tranche van de nieuwe SBO (3 miljard dollar) werd meteen na de goedkeuring uitbetaald; na de eerste evaluatie werd in december 2002 een tweede tranche voor hetzelfde bedrag uitbetaald.

5.4. Jordanië

Jordanië levert met steun van de internationale gemeenschap grote inspanningen om de economie te stabiliseren en aan te passen (sinds juli 2002 in het kader van een SBO van het IMF van twee jaar). Dit uit zich in een sterke groei (4,2% in 2001, 5% in 2002), ondanks de toegenomen spanningen in de regio, de mondiale vertraging en 11 september 2001. De inflatie is onder controle (de gemiddelde ICP-inflatie lag in 2001 en 2002 tussen 3 en 4%), maar het begrotingstekort blijft hoog: 8,1% van het BBP in 2001 (3,7% na schenkingen) en 10,1% in 2002 (4,1% na schenkingen).

De Jordaanse rekeningen voor transacties met het buitenland zijn gekenmerkt door een groot handelstekort (30% van het BBP), een groot dienstenoverschot (de netto-overdrachten maken 20% van het BBP uit) en de instroom van schenkingen. Door de ontwikkelingen op de kapitaalrekening waren de brutodeviezenreserves eind 2002 toegenomen tot zo'n 7 maanden invoer (2,8 miljard dollar). De buitenlandse schuld daalde van 95% van het BBP in 1998 tot circa 80%; tegen 2007 willen de autoriteiten de schuldquote reduceren tot circa 60% van het BBP door het begrotingstekort met privatiseringsopbrengsten en hogere belastinginkomsten terug te dringen. De afgelopen jaren is de kwetsbare externe positie van Jordanië verbeterd, al blijft de schuldquote hoog. De schulddaling was vooral het gevolg van het gebruik van privatiseringsopbrengsten, schuldenruil en wederinkoopoperaties. De schuldendienstquote (circa 20% in 2001) blijft waarschijnlijk dalen, daar in juli 2002 overeenstemming is bereikt met de Club van Parijs.

Ondanks de verbeteringen in het beleid en de daaruit voortvloeiende verbetering van de economische indicatoren, waardoor Jordanië beter bestand is tegen externe schokken, blijft de betalingsbalans precair en blijft de kans op wanbetaling van de buitenlandse schuld bestaan. Een militair ingrijpen in Irak of grotere regionale spanningen zouden voor de Jordaanse economie - vooral voor de begroting en de rekeningen voor transacties met het buitenland - ernstige gevolgen hebben, zoals hogere uitgaven voor olie en een daling van de uitvoer, de inkomsten uit het toerisme en de overdrachten uit het buitenland.

Lijst van afkortingen

BBP, GDP // Bruto binnenlands product

BTW // Belasting over de toegevoegde waarde

DBI, FDI // Buitenlandse investeringen

DEM, DM // Duitse mark

EBWO, EBRD // Europese Bank voor Wederopbouw en Ontwikkeling

EFF // Extended fund facility (uitgebreide financieringsfaciliteit)

EG, EC // Europese Gemeenschap

EIB // Europese Investeringsbank

EU // Europese Unie

EUR // Euro

ICP, CPI // Index van de consumptieprijzen

IMF // Internationaal Monetair Fonds

MKB // Midden- en kleinbedrijf

NCI // Nieuw communautair instrument

PRGF // Poverty reduction and growth facility (armoedebestrijdings- en groeifaciliteit)

SBO, SBA // Stand-by-overeenkomst

STR // Speciale trekkingsrechten

USD, US$ // Amerikaanse dollar