Samenvatting Het Oostenrijkse rechtsstelsel wordt gezien als zeer onafhankelijk. Tegelijkertijd is er bezorgdheid geuit over de procedures voor de benoeming van voorzitters van de administratieve rechtbanken en het recht van de minister van Justitie om aanklagers in individuele zaken instructies te geven. De regering heeft een algemene denkoefening aangekondigd over de problemen bij de aanwerving van magistraten, ook bij de administratieve rechtbanken, en over rapportageverplichtingen voor aanklagers, die zouden kunnen helpen om deze bezorgdheid weg te nemen. Er worden inspanningen geleverd om de hoge mate van digitalisering van het justitiële stelsel verder te ontwikkelen en het justitiële stelsel heeft meer middelen gekregen. Dit zou bepaalde problemen in verband met de efficiëntie van de administratieve rechtbanken kunnen helpen aanpakken. Het institutionele en rechtskader voor het voorkomen en vervolgen van corruptie is in Oostenrijk grotendeels voorhanden. Oostenrijk heeft belangrijke hervormingen van de wetgeving inzake corruptiebestrijding doorgevoerd, waarvan er sommige nog moeten worden voltooid. De aanleiding hiervoor was een aantal ophefmakende zaken in verband met de financiering van politieke partijen en het daaropvolgende onderzoek naar hooggeplaatste ambtenaren. Er blijven evenwel problemen bestaan met betrekking tot het integriteitskader voor leden van het parlement. Er is een rechtskader inzake lobbywerk, maar de reikwijdte ervan en de informatie die via het lobbyregister openbaar wordt gemaakt, zijn beperkt. Het centraal parket voor de bestrijding van economische misdrijven en corruptie speelt een essentiële rol bij het bestrijden van corruptie, maar kampt met uitdagingen in verband met de omvattende rapportageverplichtingen en de beperkte middelen. Het rechtskader inzake mediapluriformiteit is gebaseerd op een reeks grondwettelijke en wettelijke waarborgen. Het democratische mediastelsel berust op stevige fundamenten en de media-autoriteiten werken onafhankelijk. Er zijn evenwel risico’s voor de pluriformiteit van de media vastgesteld in verband met het gebrek aan een omvattend en afdwingbaar kader om het recht op toegang tot informatie te waarborgen, en de regering denkt na over een hervorming om het kader te verbeteren. Er is enige bezorgdheid geuit over de wettelijke waarborgen voor de redactionele onafhankelijkheid van mediakanalen. Media-eigendom is onderworpen aan strikte transparantieregels, hoewel de aandelen van media-eigenaren in andere bedrijven niet altijd volledig onder deze regels vallen. Oostenrijk wijst relatief veel overheidsreclame toe aan mediabedrijven en er is bezorgdheid geuit over potentiële politieke inmenging bij die toewijzing, aangezien er geen regels zijn voor de billijke verdeling ervan. Het wetgevingsproces omvat gewoonlijk een raadpleging van belanghebbenden en van het grote publiek, hoewel daarvoor geen specifiek rechtskader bestaat en raadplegingen soms niet plaatsvinden of korte termijnen hebben. Het grondwettelijk hof en de ombudsraad spelen een belangrijke rol bij de controles en waarborgen, zoals is gebleken in de context van de COVID-19-pandemie. Naast de ombudsraad, die als nationale instelling op het gebied van mensenrechten fungeert, dragen andere onafhankelijke instanties, zoals de ombudsdienst voor gelijke behandeling, de ombudsdienst voor personen met een beperking en de ombudsdienst voor kinderen en jongeren, bij tot de eerbiediging van de grondrechten op hun respectieve gebieden. De regering heeft maatregelen aangekondigd om het maatschappelijk middenveld verder te ondersteunen en heeft zich ertoe verbonden een actieve dialoog en respectvolle contacten met maatschappelijke organisaties te stimuleren.

I.Justitieel stelsel

Het Oostenrijkse justitiële stelsel omvat twee afzonderlijke soorten rechtbanken. Tot de gewone rechtbanken behoren 115 districtsrechtbanken, 20 regionale rechtbanken, vier hogere regionale rechtbanken en het hooggerechtshof. Sinds 2014 beschikt Oostenrijk eveneens over een administratief rechtsstelsel, met elf administratieve rechtbanken in eerste aanleg (negen regionale administratieve rechtbanken, een federale administratieve rechtbank en de financiële rechtbank) en het administratieve hooggerechtshof . Oostenrijk heeft een grondwettelijk hof. Rechters worden benoemd door de uitvoerende macht op basis van niet-bindende voordrachten van jury’s die bestaan uit rechters of voltallige zittingen van een rechtbank, die een ranglijst van drie kandidaten voor elke post opstellen . Het Openbaar Ministerie is een rechterlijke autoriteit met een hiërarchische structuur die onder toezicht staat van de minister van Justitie, die zowel algemene instructies als instructies in individuele zaken kan uitvaardigen . Advocaten worden ingeschreven in een van de negen lokale ordes van advocaten, publiekrechtelijke ondernemingen en autonome zelfbesturende organen die georganiseerd zijn onder de koepel van de federale orde van advocaten .

Onafhankelijkheid

De perceptie van de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht is consequent zeer hoog. De onafhankelijkheid van rechtbanken en rechters wordt als “redelijk goed of zeer goed” beschouwd door 86 % van het grote publiek, een cijfers dat sinds 2016 voortdurend is gestegen. Ook bij de ondernemingen is de waargenomen onafhankelijkheid hoog: 73 % van de ondernemingen acht de onafhankelijkheid “redelijk goed of zeer goed”, hoewel dat cijfer tevoren nog hoger lag .

Over de procedures voor de benoeming van voorzitters van administratieve rechtbanken wordt gedebatteerd. Belanghebbenden en de Raad van Europa hebben herhaaldelijk uiting gegeven aan hun bezorgdheid met betrekking tot de benoeming van voorzitters van administratieve rechtbanken . Hoewel er in deze fase geen concrete hervormingsplannen voorliggen, denkt de regering na over een onderlinge afstemming van de aanwervingsnormen voor gewone en voor administratieve rechtbanken . Binnen de huidige regeling hoeven voorzitters en ondervoorzitters (die ook oordelen) van administratieve rechtbanken niet te worden gekozen uit benoemde administratieve rechters, al moeten zij wel voldoen aan de algemene grondwettelijke vereisten om administratief rechter te worden . Hun benoeming is geregeld in de wetten voor de verschillende federale en regionale administratieve rechtbanken. Hoewel in de wet inzake de federale administratieve rechtbank is voorzien in een rol voor een onafhankelijke commissie bestaande uit leden van de uitvoerende en van de rechterlijke macht , is dat niet het geval voor alle regionale administratieve rechtbanken. Er zijn weliswaar bepaalde regionale verschillen, maar deze benoemingen blijven gewoonlijk het voorrecht van de uitvoerende macht . In 2019 wees de Raad van Europa erop dat de rechterlijke macht niet betrokken was bij het benoemingsproces voor voorzitters van administratieve rechtbanken . De adviesraad van Europese rechters van de Raad van Europa heeft een advies aangenomen over de benoeming en status van de voorzitter van de regionale administratieve rechtbank van Wenen, waarin hij zijn bezorgdheid heeft uitgesproken over de naleving van de aanbevelingen van de Raad van Europa , gelet op het verschil in procedure voor de benoeming van de voorzitter/ondervoorzitter en de benoeming van andere rechters . Deze bezorgdheid werd gedeeld door Europese en nationale belanghebbenden , die vragen om jury’s te betrekken bij alle gerechtelijke benoemingen en om de adviezen van deze jury’s bindend te maken . De Greco heeft diverse aanbevelingen aan Oostenrijk gedaan met betrekking tot het stelsel van administratieve rechtbanken, onder meer om de rol van jury’s bij benoemingen te verbeteren en de normen voor aanwervingen van magistraten voor gewone en administratieve rechtbanken op elkaar af te stemmen . Hoewel het regeringsprogramma voor 2020-2024 algemene voornemens bevat om de aanwervingsnormen in dat verband op elkaar af te stemmen, zijn er in deze fase nog geen concrete plannen aangekondigd .

Het recht van de minister van Justitie om openbare aanklagers instructies te geven in individuele zaken staat ter discussie. In 2019 hebben een aantal belanghebbenden hun oproep herhaald voor een onafhankelijker Openbaar Ministerie . Binnen het Oostenrijkse stelsel kunnen zowel hooggeplaatste parketten als de minister van Justitie instructies uitvaardigen in individuele zaken, waaronder ook instructies om af te zien van vervolging. Instructies van de minister van Justitie moeten met redenen worden omkleed, schriftelijk worden gegeven en aan het dossier worden gehecht. De regering moet ook jaarlijks een verslag indienen bij het parlement over alle instructies in individuele zaken, zodra de respectieve zaak is beëindigd . Volgens het laatste verslag werden er 69 instructies uitgevaardigd tussen 2011 en 2018 . Daarnaast is er binnen de organisatorische structuur van het bureau van de procureur-generaal een onafhankelijke adviesraad voor de instructies van de minister (“Instructieraad” / Weisungsrat) die over alle instructies een niet-bindend advies afgeeft alvorens zij worden uitgevaardigd , dat in de praktijk wordt gevolgd . Nationale belanghebbenden hebben de noodzaak onderstreept van een onafhankelijker Openbaar Ministerie, met een onafhankelijk hoofd van het Openbaar Ministerie dat belast zou zijn met instructies , waarmee zij doelden op het risico dat de publieke perceptie politiek beïnvloed zou kunnen worden. Belanghebbenden merken voorts op dat de rapportageverplichtingen tijdrovend kunnen zijn, soms niet in verhouding staan tot de kerntaken van het Openbaar Ministerie en tot vertragingen leiden bij onderzoeken. Hoewel de risico’s voor de autonomie van het Openbaar Ministerie door de geboden waarborgen beperkt lijken , wordt de bevoegdheid om instructies uit te vaardigen in de praktijk wel gebruikt. Een studie inzake de situatie van het justitiële stelsel uit 2019, verricht door de toenmalige minister van Justitie, bevatte enige suggesties om het stelsel van instructies te verduidelijken, en in het regeringsprogramma 2020-2024 is het voornemen opgenomen om “vermijdbare” rapportageverplichtingen te beperken.

Kwaliteit

Het gerechtelijk apparaat heeft meer middelen gekregen. De begroting van 2020 voor het gerechtelijk apparaat omvat tien extra posten voor rechters, 40 voor openbare aanklagers en 100 voor gerechtsmedewerkers, wat positief werd onthaald door de belanghebbenden. Deze verhoging volgt op een studie die in 2019 werd gepubliceerd door de toenmalige minister van Justitie, waarin een aantal problemen werden aangekaart met betrekking tot de personele middelen bij justitie, in het bijzonder met betrekking tot aanzienlijke beperkingen van het aantal posten voor administratieve medewerkers in rechtbanken en parketten en tot moeilijkheden om bestaande vacatures voor gerechtsmedewerkers (Rechtspfleger) in te vullen. In de studie werd tevens gewezen op het feit dat de parketten en de federale administratieve rechtbank het moeilijk hadden om de toenemende taken op het gebied van respectievelijk interne veiligheid en asielzaken te bolwerken . In het verslag werd aanbevolen om aanvullende posten te creëren op alle betrokken gebieden. Deze zorgen werden gedeeld door de belanghebbenden, die hebben verzocht om te voorzien in ten minste 40 aanvullende posten voor rechters en openbare aanklagers en om niet langer te snoeien in het aantal posten voor gerechtsmedewerkers, met name gelet op de zorgwekkende situatie in de financiële rechtbank en de federale administratieve rechtbank .

Er loopt een grootschalig project om de digitalisering van het gerechtelijk apparaat verder te verbeteren. De digitalisering van het justitiële stelsel staat al erg ver, in het bijzonder wat de mogelijkheid betreft om zaken online aanhangig te maken en dagvaardingen online te bezorgen, waarin ruimschoots is voorzien, hoewel de elektronische middelen voor de daaropvolgende fasen van de procedures beperkt blijven. Er zijn systemen voor dossierbeheer en systemen voor rechtbankstatistieken opgezet voor alle rechtbanken . Via het zogeheten “Justice 3.0”-project is de regering gestart met de invoering van een elektronisch dossier in alle rechtbanken. Het systeem is in 2020 nog maar in een beperkt aantal rechtbanken ingevoerd, maar wordt geleidelijk aan verder uitgerold. De regering is voornemens tegen 2022 in alle rechtbanken een volledig elektronisch dossierbeheer tot stand te brengen. Ook heeft de regering verdere stappen aangekondigd ten aanzien van het gebruik van digitale hulpmiddelen in rechtbanken, onder meer wat kunstmatige intelligentie betreft, bijvoorbeeld om rechterlijke beslissingen in geanonimiseerde vorm openbaar te maken .

Het stelsel van de gerechtskosten zal worden geëvalueerd. Nationale belanghebbenden hebben herhaaldelijk verzocht om een grondige herziening van het stelsel van de gerechtskosten, waarbij zij benadrukten dat de gerechtskosten een essentiële invloed hebben op de toegang tot de rechter en dat zij, indien er geen maximum aan wordt gesteld, onevenredig hoog kunnen zijn. In het huidige stelsel zijn de gerechtskosten in burgerlijke procedures geregeld in de wet inzake gerechtskosten en zijn zij hoofdzakelijk afhankelijk van de waarde van het geschil, waarbij in veel gevallen geen bovengrens geldt. Hoewel de gerechtskosten in zaken van geringe waarde relatief laag tot gemiddeld kunnen zijn , stijgen zij evenredig aan de waarde van de zaak. Uit studies van de Raad van Europa is gebleken dat de inkomsten uit gerechtskosten per inwoner bijzonder hoog zijn . In het regeringsprogramma voor 2020-2024 werd het voornemen aangekondigd om het gehele stelsel van de gerechtskosten te evalueren .

Efficiëntie

Het justitiële stelsel beheert de werkbelasting op efficiënte wijze, maar wordt nog met enige uitdagingen geconfronteerd wat administratieve zaken betreft. Het justitiële stelsel presteert goed voor litigieuze burgerlijke en handelszaken: de geschatte tijd die nodig is om dergelijke zaken af te handelen is kort, het afhandelingspercentage ligt consequent rond de 100 % (100,8 % in 2018) en het aantal zaken dat nog aanhangig is, is laag. Het administratieve rechtsstelsel werd de afgelopen tijd met problemen geconfronteerd, met langere beslissingstermijnen en een afhandelingspercentage van 89,7 % in 2018 (hoewel dat een verbetering was ten opzichte van 2017, toen het afhandelingspercentage 79,5 % bedroeg) . Volgens autoriteiten en belanghebbenden heeft dit specifiek te maken met een hoog aantal binnenkomende asielzaken. De federale administratieve rechtbank kampt met specifieke problemen, die ook al werden aangekaart in de studie van het ministerie van Justitie van 2019. De meeste werkzaamheden van de rechtbanken waren tussen 16 maart en 13 april 2020 tijdelijk opgeschort vanwege de COVID-19-pandemie, en er zijn specifieke maatregelen genomen om de procedurele termijnen te verlengen, wat tot een grotere achterstand in het justitiële stelsel zou kunnen leiden .

II.Corruptiebestrijding