MEDEDELING VAN DE COMMISSIE AAN HET EUROPEES PARLEMENT, DE RAAD, HET EUROPEES ECONOMISCH EN SOCIAAL COMITÉ EN HET COMITÉ VAN DE REGIO'S

Zorgen voor gerechtigheid in de EU – een strategie voor de Europese justitiële opleiding 2021-2024

1.Inleiding

Het Verdrag van Lissabon verleent de Europese Unie (EU) bevoegdheden om de justitiële samenwerking in burgerlijke en strafzaken te ondersteunen door middel van de “opleiding van magistraten en justitieel personeel”. Sindsdien heeft de justitiële opleiding op het gebied van het EU-recht bijgedragen tot de correcte en uniforme toepassing van het EU-recht en het wederzijdse vertrouwen in grensoverschrijdende gerechtelijke procedures, en daardoor tot de ontwikkeling van de Europese rechtsruimte.

De mededeling van de Commissie uit 2011 over het opbouwen van vertrouwen in justitie in de hele EU en een nieuwe dimensie in de Europese justitiële opleiding heeft zowel wat benadering als wat schaal betreft een belangrijke wijziging teweeggebracht in de organisatie van de justitiële opleiding in de EU. Bij een in 2010 gehouden enquête bleken de meeste rechters en openbare aanklagers die aan de enquête deelnamen en in de EU werkzaam waren, nooit een justitiële opleiding over het recht van de EU of van een andere lidstaat te hebben gevolgd. Sinds de vaststelling van de mededeling heeft meer dan de helft van alle rechtsbeoefenaars uit de EU (meer dan 1 miljoen) dat inmiddels wel gedaan.

Uit de evaluatie van de strategie voor de Europese justitiële opleiding 2011-2020 (gepubliceerd in 2019) en de jaarverslagen over de Europese justitiële opleiding blijkt dat de strategie in haar geheel bekeken de meeste doelstellingen heeft bereikt. Het kerndoel om de helft (d.w.z. 800 000) van alle rechtsbeoefenaars tussen 2011 en 2020 een opleiding over het EU-recht te geven, is in 2017 bereikt. De strategie heeft bijgedragen tot een toename van het aantal opleidingsactiviteiten, maar heeft ook nieuwe soorten activiteiten bevorderd, zoals uitwisselingsprogramma’s. Ze heeft bijgedragen tot het verbeteren van de opleiding over het EU-recht voor verschillende categorieën rechtsbeoefenaars, met name rechters en openbare aanklagers, alsook tot het opbouwen van de capaciteiten van netwerken zoals het Europees netwerk voor justitiële opleiding (EJTN). Daarnaast heeft de strategie gezorgd voor een versterking van netwerken en aanbieders van opleidingen op EU-niveau.

Het is nu van essentieel belang dat op deze verwezenlijkingen wordt voortgebouwd zodat de justitiële opleiding hoog op de EU-agenda blijft staan en verder wordt versterkt.

De EU staat voor een aantal nieuwe ontwikkelingen en uitdagingen die via de justitiële opleiding moeten worden aangepakt, waaronder de achteruitgang van de rechtsstaat en de aanvallen op de grondrechten in sommige lidstaten, de exponentiële digitalisering van onze samenlevingen en de vooruitzichten van de Westelijke Balkan op het EU-lidmaatschap. Bovendien zijn er nog steeds grote verschillen merkbaar in de deelname aan de opleidingen, zowel tussen de lidstaten als tussen de diverse justitiële beroepen. Dit kan negatieve gevolgen hebben voor de uniforme en efficiënte toepassing van het EU-recht.

Deze mededeling bouwt voort op de lessen die sinds 2011 zijn getrokken en op nieuwe ontwikkelingen in die periode. Ze geeft de resultaten weer van de door de Commissie uitgevoerde evaluatie van de strategie voor 2011-2020 en van een brede openbare raadpleging die de Commissie in 2018 heeft gehouden. De mededeling bevat een brede strategie om de opleiding van rechtsbeoefenaars op het gebied van het EU-recht verder te verbeteren door de beleidsinterventie uit te breiden tot nieuwe thema’s, beroepen en geografische gebieden, de nieuwe uitdagingen aan te pakken en nieuwe doelstellingen voor 2021-2024 vast te stellen.

2.Een flexibel antwoord op de nieuwe opleidingsbehoeften op het gebied van het EU-recht

Rechtsbeoefenaars moeten zich kunnen aanpassen aan nieuwe ontwikkelingen, onder meer op het gebied van het EU-recht. Daarom is het belangrijk dat flexibel wordt ingespeeld op nieuwe behoeften aan opleiding over het recht van de EU.

Justitiële opleiding ter bevordering van een gemeenschappelijke rechtsstatelijke cultuur

Eerbiediging van de rechtsstaat is van cruciaal belang voor de doeltreffende toepassing van het EU-recht en voor het wederzijdse vertrouwen tussen de lidstaten en hun justitiële autoriteiten. Doeltreffende rechterlijke bescherming is inherent aan een rechtsstaat en vereist een nationaal rechtsstelsel dat onafhankelijk, degelijk en efficiënt werkt. Rechtsbeoefenaars spelen een essentiële rol bij de handhaving van de rechtsstaat. Zij moeten op de hoogte blijven van het EU-acquis in dit verband, inclusief de snel evoluerende jurisprudentie van het Hof van Justitie van de Europese Unie (HvJ-EU), zodat ze dit in hun werk kunnen toepassen. Goed opgeleide rechtsbeoefenaars en hun netwerken spelen een belangrijke rol bij het versterken van een rechtsstatelijke cultuur en het handhaven van de rechtsstaat zelf. Het beginsel van onafhankelijkheid van de rechterlijke macht staat daarbij centraal.

Handhaving van de grondrechten

Nationale rechters en andere rechtsbeoefenaars zijn essentieel voor de doeltreffende toepassing van het Handvest van de grondrechten van de EU en voor de concrete omzetting van de in het Handvest opgenomen rechten in het dagelijks leven van de mensen.

Zij moeten een speciale opleiding krijgen over de toepassing en het toepassingsgebied van het Handvest, onder meer wat de specifieke rechten inzake gegevensbescherming betreft, maar ook over de verhouding tussen het Handvest en het nationale recht en de wisselwerking met het Europees Verdrag voor de rechten van de mens. Waar dat relevant is, moet de opleiding over het Handvest worden opgenomen in opleidingsmodules over verschillende gebieden van het EU-recht.

Opschaling van de digitalisering van justitie

De justitiële opleiding moet rechtsbeoefenaars voorbereiden op het omgaan met digitalisering en het gebruik van kunstmatige intelligentie. De ontwikkelingen op dit gebied hebben een steeds grotere invloed op elk aspect van ons leven. De COVID-19-pandemie heeft aangetoond dat de rechtsstelsels zich snel moeten aanpassen door middel van digitalisering. Rechtsbeoefenaars moeten zich bewust zijn van de impact van digitale tools en technologieën op zaken en moeten in staat zijn deze in hun werk, onder meer bij grensoverschrijdende procedures, te gebruiken. Zij moeten zorgen voor een adequate bescherming van de rechten van personen en van persoonsgegevens in de digitale ruimte, met name om de partijen de kans te geven dossiers in te zien en de rechtszittingen bij te wonen.

Gelijke tred houden met de ontwikkeling van het EU-recht