GEMEENSCHAPPELIJK STANDPUNT (EG) Nr. 20/2006

door de Raad vastgesteld op 24 juli 2006

met het oog op de aanneming van Richtlijn 2006/ …/EG van het Europees Parlement en de Raad van … tot wijziging van Richtlijn 91/440/EEG van de Raad betreffende de ontwikkeling van de spoorwegen in de Gemeenschap, en van Richtlijn 2001/14/EG van het Europees Parlement en de Raad inzake de toewijzing van spoorweginfrastructuurcapaciteit en de heffing van rechten voor het gebruik van spoorweginfrastructuur

(2006/C 289 E/02)

HET EUROPEES PARLEMENT EN DE RAAD VAN DE EUROPESE UNIE,

Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap, en met name op artikel 71,

Gezien het voorstel van de Commissie,

Gezien het advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité (1),

Gezien het advies van het Comité van de Regio's (2),

Handelend volgens de procedure van artikel 251 van het Verdrag (3),

Overwegende hetgeen volgt:

Richtlijn 91/440/EEG van de Raad van 29 juli 1991 betreffende de ontwikkeling van de spoorwegen in de Gemeenschap (4) was erop gericht de aanpassing van de spoorwegen in de Gemeenschap aan de eisen van de interne markt te vergemakkelijken en de doeltreffendheid van de spoorwegen te vergroten.

De Commissie had in haar Witboek „Het Europese vervoersbeleid tot het jaar 2010: tijd om te kiezen” haar voornemen kenbaar gemaakt de totstandbrenging van de interne markt voor spoorwegdiensten verder voortgang te doen vinden door voor te stellen de markt voor internationale passagiersvervoerdiensten open te stellen.

Met deze richtlijn wordt de openstelling van de markt voor internationale passagiersvervoerdiensten per spoor binnen de Gemeenschap beoogd. Zij heeft derhalve geen betrekking op spoorwegdiensten tussen een lidstaat en een derde land. De lidstaten moeten bovendien spoorwegdiensten in transito door de Gemeenschap van de werkingssfeer van deze richtlijn kunnen uitsluiten.

De huidige situatie van de internationale spoorwegdiensten vertoont grote verschillen. Enerzijds ondervinden de langeafstandsdiensten (bijv. nachttreinen) moeilijkheden en is een aantal daarvan onlangs door de spoorwegondernemingen opgeheven om de verliezen te beperken. Anderzijds heeft de markt voor internationale hogesnelheidsdiensten het verkeer sterk zien toenemen, en zal zij naar verwachting nog aanzienlijk groeien door de verdubbeling in omvang van het trans-Europese hogesnelheidsnet en de onderlinge koppeling daarvan in de periode tot 2010. In beide sectoren doet de concurrentie door goedkope luchtvaartmaatschappijen zich echter sterk gevoelen; het is dan ook van essentieel belang nieuwe initiatieven te stimuleren door concurrentie tussen spoorwegondernemingen te introduceren.

De markt voor internationale passagiersvervoerdiensten zou niet kunnen worden opengesteld zonder dat een gedetailleerd regelgevingskader voor toegang tot de infrastructuur voorhanden is, significante vooruitgang op het gebied van interoperabiliteit wordt geboekt, en de veiligheid op het spoor op nationaal en Europees niveau in een strikte normatieve structuur wordt ingebed. Aan al deze voorwaarden is nu voldaan door de omzetting van de Richtlijn 2001/12/EG van het Europees Parlement en de Raad van 26 februari 2001 tot wijziging van Richtlijn 91/440/EEG van de Raad (6) , Richtlijn 2004/51/EG van het Europees Parlement en de Raad van 29 april 2004 tot wijziging van Richtlijn 91/440/EEG van de Raad (7) , Richtlijn 2001/13/EG van het Europees Parlement en de Raad van 26 februari 2001 tot wijziging van Richtlijn 95/18/EG van de Raad betreffende de verlening van vergunningen aan spoorwegondernemingen (8) , Richtlijn 2001/14/EG, alsook Richtlijn 2004/49/EG van het Europees Parlement en de Raad van 29 april 2004 betreffende de veiligheid van de spoorwegen (9) . Op de voor de openstelling van de markt voor internationale passagiersvervoerdiensten voorgestelde datum moet er sprake zijn van een gevestigde en geconsolideerde praktijk met betrekking tot dit nieuwe regelgevingskader. Daar is een zekere tijd voor nodig. Daarom dient 1 januari 2010 de streefdatum voor het openstellen van de markt te zijn.

Het aantal spoorverbindingen zonder tussenstops is zeer beperkt. Voor de trajecten waarop tussenstops worden gemaakt, is het absoluut noodzakelijk nieuwkomers toe te staan onderweg passagiers te laten in- en uitstappen om een realistische economische levensvatbaarheid voor de exploitatie te waarborgen en te voorkomen dat potentiële concurrenten in een ongunstige positie komen te verkeren ten opzichte van gevestigde exploitanten die onderweg wel passagiers kunnen laten in- en uitstappen. Dit recht mag geen afbreuk doen aan communautaire en nationale regelgeving inzake het concurrentiebeleid.

De invoering van deze nieuwe open en internationale diensten met tussenstops mag niet leiden tot de openstelling van de markt voor binnenlandse passagiersvervoerdiensten, maar moet enkel gericht zijn op stops die het internationale traject ondersteunen. Derhalve moet de invoering ervan betrekking hebben op diensten die hoofdzakelijk zijn bedoeld om passagiers te vervoeren op een internationaal traject. Bij de bepaling of dat het hoofddoel van de dienst is, moet rekening worden gehouden met criteria zoals het aandeel van de omzet en van het volume dat gegenereerd wordt door het vervoer van hetzij binnenlandse, hetzij internationale passagiers, alsmede de lengte van de dienst. Dit dient te worden bepaald door de onderscheiden toezichthoudende instantie, op verzoek van de belanghebbende partijen.

Verordening (EEG) nr. 1191/69 van de Raad van 26 juni 1969 betreffende het optreden van de lidstaten ten aanzien van met het begrip openbare dienst verbonden verplichtingen op het gebied van het vervoer per spoor, over de weg en over de binnenwateren (10) voorziet in de mogelijkheid voor de lidstaten en plaatselijke overheden om openbare-dienstcontracten te gunnen. In het kader van deze contracten kunnen exclusieve rechten op de exploitatie van bepaalde diensten worden verleend. Bijgevolg moet worden gezorgd voor de nodige samenhang tussen de bepalingen van deze verordening en het principe van openstelling van de markt voor internationale passagiersvervoerdiensten per spoor voor concurrentie.

De openstelling van internationale passagiersvervoerdiensten voor concurrentie, hetgeen ook het recht inhoudt passagiers op een internationaal traject te laten in- en uitstappen op tussengelegen stations, ook wanneer die in dezelfde lidstaat liggen, kan gevolgen hebben voor de organisatie en de financiering van passagiersvervoerdiensten per spoor die worden verricht uit hoofde van een openbare-dienstcontract. De lidstaten moeten de mogelijkheid hebben om dit recht op toegang tot de markt te beperken wanneer het economische evenwicht van deze openbare-dienstcontracten door dit recht in het gedrang komt, en wanneer daartoe door de in artikel 30 van Richtlijn 2001/14/EG bedoelde toezichthoudende instantie(s) toestemming is gegeven op basis van een objectieve economische analyse, in aansluiting op een verzoek van de bevoegde autoriteiten die het openbare-dienstcontract hebben gegund.

Sommige lidstaten hebben al maatregelen genomen om de markt voor passagiersvervoerdiensten per spoor open te stellen door transparante openbare aanbestedingen voor het verlenen van een aantal van dergelijke diensten. Deze lidstaten dienen niet verplicht te worden volledig vrije toegang tot internationale passagiersvervoerdiensten te verlenen, aangezien bij zo'n aanbesteding voor het recht om bepaalde spoorwegtrajecten te gebruiken, de marktwaarde van de exploitatie van die diensten reeds voldoende is bewezen.

Bij de beoordeling van de vraag of het economische evenwicht van het openbare-dienstcontract eventueel in het gedrang komt, moet rekening worden gehouden met vooraf vastgestelde criteria zoals het effect op de rendabiliteit van diensten die in een openbare-dienstcontract zijn vervat, met inbegrip van het effect op de nettokosten voor de bevoegde overheidsinstantie die het openbare-dienstcontract heeft gegund, het reizigersaanbod, de tarifering van vervoerbewijzen, kaartverkoop, plaats en aantal van de stops aan weerszijden van de grens, alsmede de dienstregeling en de frequentie van de voorgestelde nieuwe dienst. Met inachtneming van een dergelijke beoordeling en het besluit van de toezichthoudende instantie(s) kunnen de lidstaten het recht op toegang voor de gevraagde internationale passagiersvervoerdienst toestaan, wijzigen of weigeren, met inbegrip van het opleggen van een heffing aan de exploitant van een nieuwe internationale passagiersvervoerdienst, zulks in overeenstemming met de economische analyse en overeenkomstig het Gemeenschapsrecht en de beginselen van gelijkheid en non-discriminatie.

Deze instantie moet op zodanige wijze te werk gaan dat belangenverstrengeling of enige betrokkenheid bij de gunning van het openbare-dienstcontract terzake vermeden wordt; met name mag de onafhankelijke werking niet in het gedrang komen als deze instantie om organisatorische of juridische redenen nauwe banden heeft met de bevoegde autoriteit die betrokken is bij de gunning van het openbare-dienstcontract terzake. De bevoegdheid van de toezichthoudende instantie dient te worden verruimd om de beoordeling van het doel van een internationale dienst en, in voorkomend geval, de potentiële economische gevolgen voor bestaande openbare-dienstcontracten mogelijk te maken.

Met deze richtlijn wordt een nieuwe fase in de openstelling van de spoorwegmarkt ingeluid. Sommige lidstaten hebben de markt voor internationale passagiersvervoerdiensten in hun land al opengesteld. In dat verband mag deze richtlijn niet worden opgevat als een verplichting voor die lidstaten om vóór 1 januari 2010 een recht op toegang te verlenen aan spoorwegondernemingen met een vergunning van een lidstaat waar soortgelijke rechten niet worden verleend.

De nationale toezichthoudende instanties moeten op grond van artikel 31 van Richtlijn 2001/14/EG informatie uitwisselen en, wanneer dit in afzonderlijke gevallen nodig is, de beginselen en praktijken coördineren die zij hanteren om te beoordelen of het economische evenwicht van een openbare-dienstcontract in het gedrang is. Zij moeten geleidelijk op basis van hun ervaringen richtsnoeren opstellen.

Voor een lidstaat die niet over een spoorwegnet beschikt en hier in de onmiddellijke toekomst evenmin plannen voor heeft, zou de omzetting en uitvoering van Richtlijn 91/440/EEG en Richtlijn 2001/14/EG een onevenredige en zinloze verplichting vormen. Derhalve moet een dergelijke lidstaat, zolang hij geen spoorwegnet heeft, vrijgesteld worden van de verplichting om deze richtlijnen om te zetten en uit te voeren.

Aangezien de doelstelling van deze richtlijn, namelijk de ontwikkeling van de spoorwegen in de Gemeenschap, in de lidstaten onvoldoende kan worden gerealiseerd, gezien de noodzaak om billijke en niet-discriminerende voorwaarden voor toegang tot de infrastructuur te garanderen en rekening te houden met de evidente internationale dimensie van de wijze waarop belangrijke onderdelen van de spoorwegnetten functioneren, en deze doelstelling bijgevolg, gezien de noodzaak van een gecoördineerde transnationale actie, beter op communautair niveau kan worden gerealiseerd, kan de Gemeenschap overeenkomstig het in artikel 5 van het Verdrag neergelegde subsidiariteitsbeginsel de nodige maatregelen treffen. Overeenkomstig het in genoemd artikel vermelde proportionaliteitsbeginsel gaan de eisen van deze richtlijn niet verder dan nodig is om deze doelstelling te bereiken.

HEBBEN DE VOLGENDE RICHTLIJN VASTGESTELD:

Artikel 1

Richtlijn 91/440/EEG wordt als volgt gewijzigd:

„internationale passagiersvervoerdienst”: een passagiersvervoerdienst in het kader waarvan de trein ten minste eenmaal de grens van een lidstaat oversteekt en die in hoofdzaak bedoeld is om passagiers tussen stations in verschillende lidstaten te vervoeren; de trein kan worden samengesteld en/of gesplitst en de samenstellende delen kunnen een verschillende herkomst en bestemming hebben, op voorwaarde dat alle rijtuigen ten minste één grens oversteken.”;

„transito”: de doortocht op het grondgebied van de Gemeenschap zonder goederen te laden of te lossen en/of zonder passagiers op het grondgebied van de Gemeenschap te laten in- of uitstappen.”;

De heffing wordt geheven in overeenstemming met de communautaire wetgeving, met name met inachtneming van de beginselen van gelijke behandeling, transparantie, non-discriminatie en evenredigheid, in het bijzonder tussen de prijs van de dienst en de hoogte van de heffing. De verplichting om bij te dragen aan de financiering van de compensatie van de openbare-dienstverplichting mag de economische levensvatbaarheid van de internationale passagiersvervoerdiensten niet in gevaar brengen.

Overeenkomstig de communautaire wetgeving mag de compensatie niet hoger zijn dan nodig is om de kosten van de uitvoering van de openbare-dienstverplichtingen, rekening houdend met de opbrengsten alsmede met een redelijke winst uit de uitvoering van die verplichtingen, geheel of gedeeltelijk te dekken.

3 septies) Onverminderd lid 3 ter, kunnen de lidstaten, onder de in dit artikel bepaalde voorwaarden, de betrokken autoriteiten toestaan een heffing op te leggen aan alle passagiersvervoerdiensten op hun grondgebied om bij te dragen aan de financiering van de compensatie van de openbare-dienstverplichting uit hoofde van een openbare-dienstcontract dat overeenkomstig de communautaire wetgeving is gesloten.

3 quinquies) De bepalingen van deze richtlijn verplichten een lidstaat niet om tot 1 januari 2010 het in lid 3 bis bedoelde recht op toegang te verlenen aan spoorwegondernemingen en de direct of indirect onder hun zeggenschap staande dochterondernemingen met een vergunning van een lidstaat waar soortgelijke toegangsrechten niet worden verleend.

3 quater) De lidstaten kunnen tevens het recht passagiers te laten in- en uitstappen op stations in dezelfde lidstaat op het traject van een internationale passagiersvervoerdienst beperken wanneer een exclusief recht voor het vervoer van passagiers tussen deze stations is toegekend uit hoofde van een concessiecontract dat vóór … is gegund op basis van een eerlijke op concurrentie stoelende aanbestedingsprocedure en overeenkomstig de toepasselijke beginselen van het communautaire recht. Deze beperking kan gelden gedurende de oorspronkelijke duur van het contract, of 15 jaar, naargelang welk tijdsbestek het kortst is.

De bevoegde autoriteiten en de spoorwegondernemingen die de openbare diensten verrichten, delen aan de bevoegde toezichthoudende instantie de informatie mee die redelijkerwijs nodig is om tot een besluit te komen. De toezichthoudende instantie onderzoekt de verstrekte informatie en pleegt daarbij, indien nodig, overleg met alle betrokken partijen; binnen een vooraf bepaalde redelijke termijn, en in ieder geval binnen twee maanden na ontvangst van alle relevante informatie, stelt zij de betrokken partijen in kennis van haar met redenen omklede besluit. De toezichthoudende instantie deelt de gronden voor haar besluit mee en vermeldt de termijn waarbinnen, en de voorwaarden waaronder,

Of het economisch evenwicht al dan niet in het gedrang komt wordt door de in artikel 30 van Richtlijn 2001/14/EG bedoelde toezichthoudende instantie(s) bepaald op basis van een objectieve economische analyse aan de hand van vooraf vastgestelde criteria, op verzoek van:

3 ter) De lidstaten kunnen het in lid 3 bis omschreven toegangsrecht beperken op verbindingen tussen een vertrekpunt en een bestemming waarvoor een of meer openbare-dienstcontracten overeenkomstig de geldende communautaire wetgeving zijn gesloten. Deze beperking mag niet tot gevolg hebben dat het recht op het internationale traject passagiers te laten instappen op elk station en ze te laten uitstappen op een ander station, ook wanneer die in dezelfde lidstaat liggen, wordt beperkt, behalve wanneer de uitoefening van dit recht het economische evenwicht van een openbare-dienstcontract in het gedrang zou brengen.

Of het hoofddoel van de dienst is, passagiers tussen stations in verschillende lidstaten te vervoeren, wordt door de in artikel 30 van Richtlijn 2001/14/EG bedoelde toezichthoudende instantie(s) bepaald, naar aanleiding van een verzoek van de bevoegde autoriteit(en) en/of de belanghebbende spoorwegondernemingen.

Het recht van toegang tot de infrastructuur van de lidstaten waar het aandeel van het internationale passagiersvervoer per spoor groter is dan de helft van de omzet in het reizigerssegment van de spoorwegondernemingen in die lidstaat, wordt uiterlijk op 1 januari 2012 verleend.

„9. Uiterlijk op 31 december 2012 dient de Commissie bij het Europees Parlement, de Raad, het Europees Economisch en Sociaal Comité en het Comité van de Regio's een verslag in over de uitvoering van het bepaalde in artikel 10, lid 3.”;

„De verplichting tot omzetting en uitvoering van deze richtlijn is niet van toepassing op Cyprus en Malta zolang deze landen niet beschikken over een spoorwegnet op hun grondgebied.”.

Artikel 2

Richtlijn 2001/14/EG wordt als volgt gewijzigd:

vervoersactiviteiten in de vorm van spoorwegdiensten die in transito door de Gemeenschap worden verricht.”;

„transito”: de doortocht op het grondgebied van de Gemeenschap zonder goederen te laden of te lossen en/of zonder passagiers op het grondgebied van de Gemeenschap te laten in- of uitstappen.”;

„4. Wanneer een aanvrager voornemens is infrastructuurcapaciteit aan te vragen met het oog op het exploiteren van een internationale passagiersvervoerdienst als bedoeld in artikel 3 van Richtlijn 91/440/EEG, stelt hij de infrastructuurbeheerders en de betrokken toezichthoudende instanties daarvan in kennis. Om de beoordeling mogelijk te maken van het doel van de internationale dienst om passagiers tussen stations in verschillende lidstaten te vervoeren, alsmede van de potentiële economische gevolgen voor bestaande openbare-dienstcontracten, zorgen de toezichthoudende instanties ervoor dat elke bevoegde autoriteit die een in een openbare-dienstcontract omschreven spoorwegpassagiersvervoerdienst heeft gegund, iedere andere belanghebbende bevoegde autoriteit die het recht heeft de toegang uit hoofde van artikel 10, lid 3 ter, van Richtlijn 91/440/EEG te beperken en elke spoorwegonderneming die het openbare-dienstcontract uitvoert op het traject van deze internationale passagiersvervoerdienst, op de hoogte worden gebracht.”;

Vanaf 1 januari 2010 kan een eerste kaderovereenkomst voor een periode van 5 jaar worden opgesteld, die eenmaal met 5 jaar verlengd kan worden, op basis van de capaciteitskenmerken die worden gebruikt door de aanvragers die voor 1 januari 2010 diensten exploiteren, teneinde rekening te houden met specifieke investeringen of met het bestaan van commerciële overeenkomsten. De in artikel 30 bedoelde toezichthoudende instantie is bevoegd voor het verlenen van toestemming voor de inwerkingtreding van zo'n overeenkomst.”;

In dit geval kan de aanvrager verzoeken dat de capaciteitskenmerken — waaronder de frequentie, het volume en de kwaliteit van spoorwegtrajecten — die aan de aanvrager voor de looptijd van de kaderovereenkomst ter beschikking worden gesteld, gedetailleerd worden omschreven. De infrastructuurbeheerder kan de gereserveerde capaciteit verlagen indien deze voor een periode van ten minste één maand minder is gebruikt dan de in artikel 27 bedoelde drempelwaarde.

5 bis. Voor door de aanvrager naar behoren gemotiveerde diensten waarbij gebruik wordt gemaakt van in artikel 24 bedoelde gespecialiseerde infrastructuur die een aanzienlijke en langdurige investering vereist, kan de looptijd van de kaderovereenkomst 15 jaar bedragen. Een looptijd van meer dan 15 jaar is alleen in uitzonderingsgevallen mogelijk, en met name bij aanzienlijke en langdurige investeringen, vooral in combinatie met contractuele verplichtingen waaronder een meerjarenplan voor de afschrijving van deze investeringen.

„5. Kaderovereenkomsten hebben in beginsel een looptijd van vijf jaar, en kunnen worden verlengd met periodes die gelijk zijn aan hun oorspronkelijke looptijd. De infrastructuurbeheerder kan in specifieke gevallen met een kortere of langere looptijd instemmen. Een looptijd van meer dan vijf jaar moet worden gerechtvaardigd door het bestaan van commerciële overeenkomsten, specifieke investeringen of risico's.

„De verplichting tot omzetting en uitvoering van deze richtlijn is niet van toepassing op Cyprus en Malta zolang deze landen niet beschikken over een spoorwegnet op hun grondgebied.”.

Artikel 3

1. De lidstaten doen de nodige wettelijke en bestuursrechtelijke bepalingen in werking treden om vóór … (12) aan deze richtlijn te voldoen. Zij doen de Commissie onverwijld de tekst daarvan toekomen.

Wanneer de lidstaten die bepalingen aannemen, wordt in de bepalingen zelf of bij de officiële bekendmaking daarvan naar deze richtlijn verwezen. De regels voor de verwijzing worden vastgesteld door de lidstaten.

2. De lidstaten delen de Commissie de tekst van de bepalingen van intern recht mee die zij op het onder deze richtlijn vallende gebied vaststellen.

3. Het bepaalde in artikel 1, punten 2, 5, 6 en 7, wordt van toepassing op 1 januari 2010.

Artikel 4

Deze richtlijn treedt in werking op de dag volgende op die van haar bekendmaking in het Publicatieblad van de Europese Unie.

Artikel 5

Deze richtlijn is gericht tot de lidstaten.

(1) PB C 221 van 8.9.2005, blz. 56.

(2) PB C 71 van 22.3.2005, blz. 26.

(3) Advies van het Europees Parlement van 28 september 2005 (nog niet bekendgemaakt in het Publicatieblad), Gemeenschappelijk Standpunt van de Raad van 24 juli 2006 en Standpunt van het Europees Parlement van … (nog niet bekendgemaakt in het Publicatieblad).

(4) PB L 237 van 24.8.1991, blz. 25. Richtlijn laatstelijk gewijzigd bij Richtlijn 2004/51/EG van het Europees Parlement en de Raad (PB L 164 van 30.4.2004, blz. 164; gerectificeerde versie in PB L 220 van 21.6.2004, blz. 58).

(5) PB L 75 van 15.3.2001, blz. 29. Richtlijn laatstelijk gewijzigd bij Richtlijn 2004/49/EG (PB L 164 van 30.4.2004, blz. 44; gerectificeerde versie in PB L 220 van 21.6.2004, blz. 16).

(6) PB L 75 van 15.3.2001, blz. 1.

(7) PB L 164 van 30.4.2004, blz. 164.. Gerectificeerde versie in PB L 220 van 21.6.2004, blz. 58.

(8) PB L 75 van 15.3.2001, blz. 26.

(9) PB L 164 van 30.4.2004, blz. 44. Gerectificeerde versie in PB L 220 van 21.6.2004, blz. 16.

(10) PB L 156 van 28.6.1969, blz. 1. Verordening laatstelijk gewijzigd bij Verordening (EEG) nr. 1893/91 (PB L 169 van 29.6.1991, blz. 1).

(11) PB C 321 van 31.12.2003, blz. 1.

(12) 18 maanden na de vaststelling van deze richtlijn.

MOTIVERING VAN DE RAAD

I. INLEIDING

Op 3 maart 2004 heeft de Commissie een voorstel ingediend voor een richtlijn van het Europees Parlement en de Raad tot wijziging van Richtlijn 91/440/EEG van de Raad betreffende de ontwikkeling van de spoorwegen in de Gemeenschap, het zogenaamde voorstel inzake de toegang tot de spoorwegmarkt, dat een van de vier voorstellen van het Derde spoorwegpakket (1) vormt.

Het Europees Parlement heeft op 28 september 2005 in eerste lezing advies uitgebracht.

Overeenkomstig de procedure van artikel 251 van het Verdrag heeft de Raad op 24 juli 2006 een gemeenschappelijk standpunt vastgesteld.

Bij zijn werkzaamheden heeft de Raad rekening gehouden met het advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité (2) en met dat van het Comité van de Regio's (3).

II. ANALYSE VAN HET GEMEENSCHAPPELIJK STANDPUNT

1. Algemeen

De onderhandelingen over de openstelling van de markt voor internationale passagiersvervoersdiensten hebben zich afgespeeld binnen een beleidsomgeving die gevormd wordt door Witboek over het Europese vervoersbeleid tot het jaar 2010 (4) van de Commissie en door het Eerste en het Tweede Spoorwegpakket. In het Witboek deelt de Commissie mede voornemens te zijn de interne markt voor het spoorwegvervoer verder te verwezenlijken door onder andere de openstelling van de markt voor international passagiersvervoersdiensten voor te stellen. Het eerste en tweede spoorwegpakket bevatten gedetailleerde bepalingen over toegang tot de infrastructuur, interoperabiliteit en veiligheid op het spoor op nationaal en Europees niveau, en bieden zodoende het vereiste kader voor de openstelling van de markt voor goederenvervoersdiensten en internationale passagiersvervoersdiensten.

Op 5 december 2005 heeft de Raad over drie van de vier wetgevingsvoorstellen van het derde spoorwegpakket een politiek akkoord bereikt. Dit betreft het voorstel betreffende de toegang tot de spoorwegmarkt, waarop dit document betrekking heeft, en het voorstel betreffende de rechten en plichten van reizigers in het internationale treinverkeer en dat betreffende het treinpersoneel, waarmee de Raad de weg geopend heeft voor de aanneming van de drie gemeenschappelijke standpunten.

Het Raadsdebat over het voorstel inzake de toegang tot de spoorwegmarkt draaide vooral om de verhouding tussen dit voorstel en het herziene voorstel betreffende het openbaar personenvervoer per spoor en over de weg, het zogenaamde „voorstel betreffende de openbaredienstverplichtingen” (5). Dientengevolge kon tijdens de Raadszitting van 5 december een politiek akkoord over het voorstel inzake de toegang tot de spoorwegmarkt slechts worden bereikt door in te gaan op het verband tussen beide voorstellen en door in een notulenverklaring van de Raad en de Commissie nadere duiding te verstrekken met betrekking tot verscheidene elementen van het voorstel inzake de openbaredienstverplichtingen (zie bijlage I)

2. Voornaamste beleidspunten

2.1 Openstelling van de markt voor internationale passagiersvervoerdiensten per spoor

Openstelling van de markt kan via de invoering van concurrentie bijdragen tot efficiëntere en aantrekkelijkere Europese spoorvervoersdiensten. Door spoorwegondernemingen die internationale passagiersvervoersdiensten willen uitvoeren, per 1 januari 2010 het recht van toegang tot de infrastructuur van alle lidstaten te verlenen, houdt de Raad zich aan het compromis dat tijdens de bemiddelingsprocedure over het Tweede spoorwegpakket met het Parlement is bereikt (6). De openstelling van de markt voor internationale passagiersvervoersdiensten in 2010 geeft de exploitanten de tijd zich naar behoren voor te bereiden. Deze termijn valt samen met een verdubbeling van de lengte en verdere integratie van het trans-Europese hogesnelheidslijnennet, alsmede met de consolidatie van het kader dat via het Eerste en het Tweede spoorwegpakket tot stand is gebracht.

Openstelling van de markt voor internationale passagiersvervoersdiensten, met inbegrip van cabotage, zal grote gevolgen hebben in lidstaten waar internationaal vervoer een groot deel van de totale passagiersvervoersdiensten uitmaakt. Daarom wenst de Raad deze lidstaten meer tijd te laten om zich op de openstellingen van de markten voor te bereiden door hun toe te staan het recht van toegang ten laatste op 1 januari 2012 te verlenen.

De Raad is het dan ook niet eens met de opvatting van het Parlement dat internationale passagiersvervoersdiensten per spoor uiterlijk in 2008, en alle andere soorten passagiersvervoersdiensten per spoor uiterlijk in 2012 moeten worden opengesteld (amendementen 2, 8 en 9 ten aanzien van het tijdschema voor de openstelling van de markt voor passagiersvervoersdiensten; amendementen 6 en 12 over de opstelling, door de Commissie, van beoordelingsverslagen over de openstelling van de markten voor binnenlandse en internationale passagiersvervoersdiensten per spoor).

2.2 Het recht om passagiers te laten in — en uitstappen binnen dezelfde lidstaat

Evenals het Europese Parlement aanvaardt de Raad het Commissievoorstel om internationale passagiersvervoersdiensten per spoor toe te staan reizigers te laten in- en uitstappen op stations die in dezelfde lidstaat gelegen zijn. De Raad acht dit zogenaamde cabotagevervoer nodig om tot levensvatbare internationale diensten te komen.

Daarentegen wil de Raad voorkomen dat een recht op toegang tot internationale passagiersvervoersdiensten, waaronder cabotage, leidt tot de openstelling van de markt voor binnenlandse passagiersvervoersdiensten per spoor. Derhalve kan volgens het gemeenschappelijk standpunt het recht van toegang alleen worden toegekend ten behoeve van internationale diensten die in hoofdzaak bedoeld zijn om passagiers tussen stations in verschillende lidstaten vervoeren. Het gemeenschappelijk standpunt bevat een procedure voor het bepalen van het doel van de internationale dienst waarvoor om toegang wordt verzocht.

2.3 Vrijwaring van de openbare vervoersdiensten

In wezen vormt het gemeenschappelijk standpunt inzake de toegang tot de spoorwegmarkt de neerslag van het evenwicht dat de Raad gevonden heeft tussen de openstelling van de markt enerzijds en de vrijwaring van de openbaarvervoersdiensten anderzijds. Om dit evenwicht te bereiken heeft de Raad drie elementen aan het Commissievoorstel toegevoegd: een procedure om te bepalen of openstelling van de markt voor internationale passagiersvervoersdiensten een openbaarvervoersdienst in het gedrang brengt; een nadere uitleg over hoe het recht van toegang wordt verleend, en een bepaling die de lidstaten toestaat internationale passagiersvervoerdiensten per spoor met een heffing te belasten. Het evenwicht tussen de openstelling van de markt en de vrijwaring van de openbare dienstverlening komt ook tot uiting in de verklaring van de Raad en de Commissie in de notulen van de Raadszitting van 5 december 2005 (zie bijlage I).

2.3.1 Procedure

Om duidelijk te maken wanneer het recht van toegang kan worden beperkt omvat het gemeenschappelijk standpunt een procedure om vast te stellen of een internationale passagiersvervoersdienst per spoor het economisch evenwicht van een openbaarvervoersdienst in het gedrang zou brengen. Een belangrijk onderdeel van deze procedure is een objectieve economische analyse door de toezichthoudende instantie van de gevolgen van de internationale passagiersvervoerdienst voor de openbaarvervoersdiensten. De Raad heeft dit idee ontleend aan amendement 10 van het Europees Parlement.

2.3.2 Graduele beperking van het recht van toegang

Teneinde bij het besluit tot toekenning van het recht van toegang meer flexibiliteit mogelijk te maken, worden in het gemeenschappelijke standpunt verscheidene mogelijkheden aangegeven om — nadat vast is komen te staan dat het economisch evenwicht van een openbaarvervoersdienst in het gedrang komt — het toegangsrecht voor internationale passagiersdiensten per spoor te beperken. De Raad meent dat een lidstaat, met inachtneming van het gelijkheids- en het non-discriminatiebeginsel, het recht van toegang kan toestaan, wijzigen of weigeren, en de exploitant van een nieuwe internationale passagiersdienst zelfs een heffing kan opleggen. Doordat zij de openbaarvervoersdiensten kunnen ondersteunen door een heffing op te leggen aan een internationale passagiersvervoersdienst, beschikken de lidstaten over meer mogelijkheden om de markt open te stellen en tegelijk de openbare diensten te vrijwaren.

2.3.3 Compensatie

In sommige lidstaten dragen winstgevende passagiersvervoerdiensten per spoor via een heffing bij aan de financiering van openbaarvervoersdiensten die met verlies werken. De Raad wenst te verduidelijken dat zo'n heffing ook kan worden opgelegd aan spoorwegondernemingen die het recht van toegang is toegekend. Een dergelijke verplichting om bij te dragen tot compensaties voor de openbaredienstverplichting geldt alleen op het grondgebied van de lidstaat die de heffing oplegt. Voorts mag de heffing de economische levensvatbaarheid van de internationale passagiersdienst niet in gevaar brengen. Tenslotte moet volgens het gemeenschappelijk standpunt een lidstaat die voornemens is dergelijke heffingen op te leggen, de Commissie de nodige informatie verstrekken. Over deze compensatie heeft Portugal in de Raad Vervoer, Telecommunicatie en Energie van december 2005 een verklaring afgelegd (zie bijlage II).

2.4 Kaderovereenkomsten

Evenals het Parlement heeft de Raad het noodzakelijk geacht de openstelling van de markt voor internationale passagiersvervoerdiensten per spoor aan te vullen met regelingen die moeten leiden tot een stabieler en meer voorspelbaar klimaat voor investeringen in de infrastructuur voor dergelijke diensten, en in het bijzonder ten aanzien van diensten die gebruikmaken van gespecialiseerde infrastructuur. Derhalve stelt de Raad, mede geïnspireerd door de amendementen 5, 7 en 13 van het Parlement, voor om in Richtlijn 2001/14/EG (7) de bepalingen inzake kaderovereenkomsten te wijzigen. Terwijl het Parlement voorstelt om voor diensten die gebruikmaken van gespecialiseerde infrastructuur die aanzienlijke en langdurige investeringen vergen, kaderovereenkomsten van ten hoogste 10 jaar toe te staan, acht de Raad hiervoor een looptijd van 15 jaar passender.

2.5 Wederkerigheidsbepaling

De Raad wenst, net als het Parlement in zijn amendementen 3 en 11, een bepaling in het voorstel inzake de openstelling van de spoormarkt op te nemen op grond waarvan lidstaten die hun markt voor het internationaal passagiersvervoer per spoor hebben opengesteld, de toegang kunnen ontzeggen aan spoorwegondernemingen met een vergunning van een lidstaat waar soortgelijke rechten niet worden verleend.

2.6 Andere belangrijke punten

2.6.1 Doorreis

In het gemeenschappelijk standpunt verduidelijkt de Raad dat het voorstel inzake de toegang tot de spoorwegmarkt ten doel heeft de markt voor internationale passagiersvervoersdiensten per spoor binnen de Gemeenschap open te stellen en dat goederen- en passagiersvervoersdiensten die beginnen en eindigen in derde landen en het communautaire grondgebied doorsnijden, niet binnen de werkingssfeer van dit voorstel vallen. Over dit onderwerp „doorreis” heeft Litouwen een verklaring voor de Raadsnotulen ingediend (zie bijlage III).

2.6.2 Concessiesysteem

In het Commissievoorstel wordt uitgegaan van concurrentie op het spoor. De Raad stemt in met dit beginsel, maar erkent dat er ook andere beginselen mogelijk zijn met betrekking tot de invoering van de concurrentie, die overigens reeds in de praktijk worden toegepast. Daarom is de Raad er voorstander van de lidstaten een overgangsperiode toe te staan waarin zij geen volledige toegang tot internationale passagiersvervoersdiensten hoeven te verlenen in gevallen waarin bij de toekenning van het recht om van bepaalde spoorroutes gebruik te maken de marktwaarde reeds in voldoende mate is getoetst aan de hand van het beginsel van concurrentie om het spoor.

2.6.3 Vrijstelling van de uitvoering voor Malta en Cyprus

Gezien het feit dat Malta en Cyprus niet over een spoorwegnet beschikken en dat hun vooruitzichten om er een te krijgen erg beperkt zijn, ontheft de Raad deze twee lidstaten van de verplichting om de richtlijn inzake de toegang tot de spoorwegmarkt uit te voeren.

3. Amendementen van het Europees Parlement

Het antwoord van de Raad op de amendementen 2, 3, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12 and 13 is eerder uiteengezet bij de bespreking van de hoofdpunten.

Daarnaast heeft de Raad amendement 2 aanvaard wat betreft de verwijzing naar Richtlijn 2004/49, amendement 4 wat betreft de vermelding van het eerste voorstel van de Commissie inzake openbaredienstverplichtingen van juli 2000, en amendement 7 volledig.

De Raad aanvaardt daarentegen amendement 4 niet wat betreft de verwijzing naar de aanneming van een gemeenschappelijk standpunt inzake het voorstel betreffende de openbaredienstverplichtingen, noch amendement 6 wat betreft de verplichting van de Commissie om uiterlijk in 2005 een effectbeoordeling betreffende de opening van de spoorwegnetten voor binnenlandse passagiersdiensten in te dienen .

III. CONCLUSIE

Na het advies van het Parlement zorgvuldig te hebben bestudeerd, is de Raad tot een gemeenschappelijk standpunt gekomen dat het evenwicht bewaart tussen de openstelling van de markt voor internationale passagiersdiensten per spoor enerzijds, en de vrijwaring van de openbaarvervoersdiensten anderzijds. Om dit evenwicht te bereiken heeft de Raad gebruik gemaakt van diverse belangrijke amendementen. Hoewel de Raad het Parlement niet volledig heeft kunnen volgen in diens opvatting over het tempo waarin de toegangsrechten moeten worden toegekend, heeft hij in zijn gemeenschappelijk standpunt een tijdschema opgenomen dat zowel de exploitanten als de autoriteiten in staat stelt zich adequaat op de openstelling van de markt voor passagiersdiensten per spoor voor te bereiden.

(1) De overige drie wetgevingsvoorstellen betreffen:

— een verordening betreffende de rechten en verplichtingen van reizigers in het internationale treinverkeer (doc. 7149/04 TRANS 109 CODEC 337);

— een verordening betreffende kwaliteitseisen voor diensten op het gebied van goederenvervoer per spoor (doc. 7150/04 TRANS 110 CODEC 338);

— een richtlijn van het Europees Parlement en de Raad inzake de certificering van het treinpersoneel belast met de besturing van locomotieven en treinen op het spoorwegnet van de Gemeenschap (doc.7148/04 TRANS 108 CODEC 336).

(2) PB C 221 van 9 september 2005, blz. 56.

(3) PB C 71 van 22 maart 2005, blz. 26.

(4) doc. 11932/01 TRANS 131 AVIATION 70 MAR 76.

(5) doc. 11508/05 TRANS 155 CODEC 657

(6) Dit compromis is neergelegd in overweging 4 van Richtlijn 2004/51, volgens welke wat de openstelling van de markt voor internationale passagiersvervoersdiensten betreft, de door de Commissie voorgestelde termijn van 2010 moet worden beschouwd als een streefdoel dat alle operatoren de gelegenheid biedt zich naar behoren voor te bereiden.

(7) Richtlijn 2001/14/EG inzake de toewijzing van spoorweginfrastructuurcapaciteit en de heffing van rechten voor het gebruik van spoorweginfrastructuur

(PB L 75 van 15 maart 2001, blz. 29).

BIJLAGE I

BIJLAGE II