NL Publicatieblad van de Europese Unie C 128/41

Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over „De externe dimensie van de hernieuwde Lissabonstrategie”

(initiatiefadvies)

(2010/C 128/08)

Algemeen rapporteur: Luca JAHIER

Het Europees Economisch en Sociaal Comité (EESC) heeft op 26 februari 2009 besloten om overeenkomstig artikel 29, lid 2, van zijn reglement van orde een initiatiefadvies op te stellen over

De externe dimensie van de hernieuwde Lissabonstrategie.

De gespecialiseerde afdeling Economische en Monetaire Unie, economische en sociale samenhang (Waarnemingspost voor de Lissabonstrategie) werd met de voorbereidende werkzaamheden belast.

Vanwege de aard van de werkzaamheden heeft het EESC tijdens zijn 457e zitting van 4 en 5 november 2009 de heer Luca Jahier als algemeen rapporteur aangewezen en vervolgens onderstaand advies uitgebracht, dat met 177 stemmen vóór en 1 stem tegen, bij 7 onthoudingen, werd goedgekeurd.

1. Conclusies en aanbevelingen

1.1. De Lissabonagenda voor groei en werkgelegenheid moet voor de komende tien jaar ingrijpend worden aangepast. Ook over de externe dimensie ervan moet worden nagedacht.

1.2. Europa heeft zijn welvaart vooral te danken aan zijn openheid naar buiten toe. Daaraan zijn economische voordelen verbonden, maar belangrijk is ook dat cultuur en kennis worden uitgewisseld en dat erkenning wordt verkregen voor de Europese waarden. De EU is de grootste in- en uitvoerder van goederen en diensten, staat op de tweede plaats als bron en bestemming van directe buitenlandse investeringen, is de grootste donor van ontwikkelingshulp en heeft een gemeenschappelijk munt die de op één na sterkste ter wereld is. Zij heeft er dus een geostrategisch belang bij om haar „externe agenda” verder uit te bouwen. Deze moet in het teken staan van de behartiging en het promoten van de belangen van 500 miljoen Europese burgers, maar ook van de verantwoordelijkheid die de EU draagt om wereldwijde problemen aan te pakken en ertoe bij te dragen dat hoge normen worden gesteld aan de mondiale governance.

1.3. De afgelopen tien jaar heeft de EU voorrang gegeven aan het streven naar een ambitieuze, evenwichtige en billijke multilaterale overeenkomst met als doel de handel verder te liberaliseren en de markten via een aan regels gebonden proces geleidelijk verder open te stellen. Zo is met name de Global Europe-strategie (2007) uitdrukkelijk aan de hernieuwde Lissabonstrategie gekoppeld.

1.4. Uit de uitdagingen waarvoor de EU zich door de opkomst van nieuwe wereldmogendheden en de economische en financiële crisis geplaatst ziet, wordt duidelijk dat de globalisering een nieuw geopolitiek karakter heeft gekregen. Vandaar de behoefte aan een alomvattende, meer samenhangende en effectievere externe strategie. Europa moet op zoek gaan naar een nieuwe visie op zijn rol in de geglobaliseerde wereld. Daarin moet worden uitgegaan van enerzijds geostrategische factoren (historisch-geografische context, noodzaak van een continue energie- en grondstoffenvoorziening en ontwikkeling van de markten van armere landen) en anderzijds Europa's vermogen om wereldwijde problemen (veiligheid, klimaatverandering, armoede, internationale migratie) mee te helpen oplossen. Voor dat laatste komt het erop aan dat Europa de succesvolle waarden van zijn sociale markteconomie, waar de hele wereld met veel belangstelling naar kijkt, verder ontwikkelt.

1.5. De EU moet een adequaat actieplan opzetten om Europa een prominentere plaats en een grotere rol in dit nieuwe globaliseringsscenario te laten innemen cq. spelen. Daartoe is het zaak dat:

— het externe beleid van de EU en de externe aspecten van de andere onderdelen van het EU-beleid verder worden ontwikkeld om er meer structuur en samenhang in te brengen en ervoor te zorgen dat de lidstaten steeds meer als eenheid gaan optreden;

— de EU een evenwichtige openstelling van de markten helpt realiseren door te streven naar een succesvolle afronding van de Doha-ronde en door met haar bevoorrechte partners een gestructureerde dialoog te voeren;

— de EU haar normbepalende rol in de wereld met nog meer overtuiging vervult en de verdediging van rechten tot speerpunt van haar externe beleid maakt;

— de internationale dimensie van de euro wordt versterkt;

— de EU zich ten doel stelt om Europa en Afrika onder het motto „EurAfrika: bondgenootschap voor wederzijdse vooruitgang” om te vormen tot één grote groei- en ontwikkelingszone met als voornaamste hoekstenen: verdere uitbreiding van de EU (een proces dat zo spoedig mogelijk zijn beslag dient te krijgen), het nabuurschapsbeleid, de Mediterrane Unie en een hechter partnerschap met Afrika.

1.6. Dit actieplan zou aan coherentie en zichtbaarheid winnen als het wordt ingebed in het breed opgezette externe beleid dat de EU voor ogen staat.

1.7. Om de hierboven geschetste externe agenda te kunnen verwezenlijken, is veel inzet en assertiviteit en een grote politieke eensgezindheid nodig. Dit is alleen mogelijk als de rol van de sociale partners en de andere maatschappelijke geledingen, zowel in de EU zelf als daarbuiten, beduidend wordt versterkt.

1.8. Het EESC heeft alles in huis om vrijwel overal ter wereld een steeds significantere rol te gaan spelen in de ontwikkeling en consolidering van monitoringsystemen waarin ook het maatschappelijk middenveld een actieve rol speelt. Overigens is dit laatste kenmerkend voor Europa's sociaal model, waarvan overal ter wereld hoog wordt opgegeven.

2. Inleiding

2.1. Met haar geïntegreerde markt van 500 miljoen consumenten, haar leidende positie onder de handelsmogendheden en de euro die inmiddels tot de op één na belangrijkste internationale munt is uitgegroeid, is de EU momenteel de grootste economische macht ter wereld. Wil zij binnen het kader van haar internationale betrekkingen een win-win-situatie creëren, dan moet zij niet alleen de verantwoordelijkheden nemen die met deze prominente internationale rol samenhangen, maar ook de nodige aandacht besteden aan de verdere ontwikkeling van haar externe economische en geostrategische belangen. Deze zijn namelijk bepalend voor het welslagen van haar ontwikkelingsmodel, dat qua openheid en sociale en milieunormen zijn gelijke niet kent.

2.2. Alleen door internationaal harder aan de weg te timmeren zal de EU de doelstellingen van haar Lissabonstrategie (duurzame groei, kwalitatief hoogstaande arbeidsplaatsen en duurzame ontwikkeling) kunnen verwezenlijken.

2.3. Pas sinds 2007 krijgt ook de externe dimensie van de Lissabonagenda aandacht. In de oorspronkelijke (2000) en de herziene (2005) agenda werd er nog met geen woord over gerept, maar in de conclusies van de voorjaarstop van de Europese Raad van 2008 staat het volgende te lezen: „De EU zou … de externe dimensie van de hernieuwde Lissabonstrategie moeten blijven versterken en aldus verder moeten trachten de mondialisering vorm te geven.” (1)

2.4. In dezelfde conclusies staat ook dat de EU door moet gaan met haar inspanningen om

— de vrije handel en openheid te propageren (…) en op dat gebied het voortouw te blijven nemen;

— het multilaterale handelssysteem te verbeteren (…) door te blijven streven naar een ambitieus, evenwichtig en alomvattend akkoord in de ontwikkelingsronde van Doha;

— ambitieuze bilaterale overeenkomsten met belangrijke handelspartners te sluiten en de integratie-inspanningen met buurlanden en kandidaat-lidstaten verder op te voeren door een gemeenschappelijke economische ruimte te ontwikkelen;

— te zorgen voor een betrouwbare toegang tot energie en strategische grondstoffen;

— de bestaande economische betrekkingen te versterken en wederzijds voordelige strategische partnerschappen met de opkomende economische machten te ontwikkelen in een context van eerlijke concurrentie;

— de samenwerking inzake regulering, de convergentie van normen en de gelijkwaardigheid van voorschriften (…) te bevorderen, en de intellectuele-eigendomsrechten doeltreffender te handhaven tegen namaakproductie.

2.5. De recente discussie over een nieuw instrumentarium voor het externe optreden van de EU heeft geresulteerd in (2):

— een bredere benadering van het externe optreden van de EU waarin het Gemeenschappelijk Buitenlands en Veiligheidsbeleid, het ontwikkelingsbeleid, het handelsbeleid en de externe dimensie van het interne EU-beleid naadloos op elkaar aansluiten (3);

— een nieuwe generatie Europese programma's voor ontwikkelingssamenwerking op basis van de „Europese consensus” (4) en het partnerschap tussen de EU en Afrika (november 2007) (5);

— een nieuwe benadering van het handelsbeleid, waarin o.m. het belang van bilaterale en regionale onderhandelingen wordt benadrukt.

3. Een externe dimensie die er al wel is …

3.1. Prioritair in het afgelopen decennium was het streven naar een ambitieuze, evenwichtige en billijke multilaterale handelsovereenkomst met als doel de handel verder te liberaliseren en de resterende marktbarrières geleidelijk te slechten, wat de concurrentiemogelijkheden voor Europese ondernemingen moet verruimen en nieuwe kansen voor groei en ontwikkeling moet creëren.

3.2. De spil waar alles om draait is de Wereldhandelsorganisatie: deze moet de internationale handel stimuleren door die te reguleren en in te bedden in een multilateraal systeem. De ontwikkelingsagenda van Doha was dan ook een van de voornaamste prioriteiten van de Commissie.

3.3. De Doha-onderhandelingen verliepen echter moeizaam en werden in juli 2006 zelfs opgeschort. Daarom heeft de EU in april 2007, met de goedkeuring van de Mededeling van de Commissie Europa als wereldspeler: wereldwijd concurreren – Een bijdrage aan de EU-strategie voor groei en werkgelegenheid (6), besloten om het roer om te gooien.

3.4. De nieuwe strategie, die aan de herziene Lissabonstrategie uit 2005 is gekoppeld, is erop gericht het handelsbeleid van de EU meer nog dan voorheen een mondiale en integrale dimensie te geven in de hoop zo nieuwe investeringen aan te trekken, de weg te effenen voor nieuwe partnerschappen en de markttoegang overal in de wereld te verbeteren. Zij is gericht op de aloude prioriteiten van de multilaterale handelsbesprekingen (de resterende non-tarifaire belemmeringen en handelsverstorende regels wegwerken en de regelgeving van de diverse landen geleidelijk op één lijn brengen), maar voorziet daarnaast ook in een nieuwe generatie bilaterale en regionale overeenkomsten (7).

3.5. In december 2008 heeft de Commissie een Mededeling betreffende de externe dimensie van de Lissabonstrategie (8) uitgebracht, waarin zij er opnieuw voor pleit om de multilaterale onderhandelingen af te ronden en de samenwerking op het vlak van de regulering van de wereldhandel en het verbeteren van de toegang tot de markten op te voeren.

3.6. Het EESC heeft over dit vraagstuk twee adviezen uitgebracht (9), waarin het erop wijst dat:

— het afsluiten van de Doha-ronde de strategische prioriteit blijft, maar het sluiten van bilaterale overeenkomsten een meerwaarde kan bieden;

— meer aandacht moet worden geschonken aan de gevolgen van de openstelling van de markten voor de diverse landen en hun bevolking, en dus ook aan thema's als „sociale rechtvaardigheid” en „behoorlijk werk”;

— ook andere aspecten die een steeds prominentere plaats zijn gaan innemen op de internationale agenda (milieu, energievoorziening, cultuur, migratie, mondiale governance …) moeten worden meegenomen, óók in bilaterale overeenkomsten.

4. … maar inmiddels helemaal niet meer voldoet

4.1. Nieuwe uitdagingen

4.1.1. De EU wordt momenteel met nieuwe uitdagingen geconfronteerd:

— de steeds feller wordende concurrentie van de opkomende economieën en de groei van de Aziatische wereldmachten;

— de klimaatverandering en de zorg om de energievoorziening;

— de gevolgen van de uitbreiding van de EU tot 27 lidstaten voor de EU zelf en voor haar buurlanden;

— de voedselcrisis die weer de kop opsteekt;

— de accentverschuiving in het globaliseringsproces, dat niet langer een louter economisch fenomeen is, maar steeds meer een geopolitiek verschijnsel aan het worden is;

— het uitbreken van de wereldwijde financiële en economische crisis.

4.1.2. Een en ander maakt dat het hoog tijd is voor een meer coherente en effectieve externe strategie die een einde moet helpen maken aan de incongruentie tussen het economische gewicht van de EU en haar vooralsnog beperkte invloed op het complexe en alles overheersende globaliseringsproces en die de EU bovendien beter in staat moet stellen om voor haar eigen belangen op te komen en haar eigen waarden uit te dragen.

4.1.3. De gevolgen van de economische en financiële crisis zullen zich zonder enige twijfel nog tot ver na 2010 doen gevoelen. De internationale problemen en de aanpak daarvan zullen bepalend zijn voor álle toekomstige strategieën voor groei en werkgelegenheid, waar ook ter wereld. De toekomst van de diverse regio's – en van de wereld als geheel – zal in belangrijke mate worden bepaald door de manier waarop iedere afzonderlijke regio op de internationale ontwikkelingen reageert. Dit geldt vooral voor Europa dat als meest open economische regio ter wereld meer dan andere regio's afhankelijk is van in- en uitvoer.

4.1.4. De crisis maakt voorgoed korte metten met het huidige proces van internationale arbeidsverdeling, waarin de voornaamste opkomende economieën de productie van basisproducten of verwerkte producten alsmede de concurrentie op basis van kosten voor hun rekening nemen, terwijl de Europese en andere hoogontwikkelde landen zich toeleggen op activiteiten met een hoge toegevoegde waarde en het vooral moeten hebben van onderzoek, innovatie, dienstverlening en hooggeschoolde arbeidskrachten.

4.1.5. De structuur van de wereldeconomie is aan snelle veranderingen onderhevig, waar de EU goed op moet reageren. Een van de oorzaken daarvan is de opkomst van de vier zgn. BRIC-landen (Brazilië, Rusland, India en China), die een steeds groter aandeel in het aantal toegekende octrooien en in de directe buitenlandse investeringen van Europese bedrijven voor hun rekening nemen. Andere belangrijke ontwikkelingen zijn de toename van het aantal directe buitenlandse investeringen uit opkomende economieën in de EU en het succes van de staatsinvesteringsfondsen, die zonder uitzondering afkomstig zijn uit niet-OESO-landen.

4.1.6. Daar komt nog bij dat er nu ook elders in de wereld op kennis en innovatie gebaseerde strategieën worden uitgestippeld. De economische crisis zou dus weleens kunnen uitmonden in een opdeling van de wereld in een groot aantal sterk geïntegreerde en onderling concurrerende regionale blokken, waarbinnen nieuwe vormen van arbeidsverdeling en nieuwe sociaaleconomische evenwichten kunnen ontstaan.

4.2. Een innovatief en ambitieus project

4.2.1. De EU heeft al meer dan eens laten zien dat zij langs vreedzame weg – via onderhandelingen en het streven naar consensus – in staat is om invloed uit te oefenen in een wereld met een steeds heterogener wordende groep actoren. Soms is het haar daarbij gelukt om in grote delen van de wereld meer welvaart te brengen (men denke aan de nu al dertig jaar durende samenwerking met de ACS-landen en de opeenvolgende uitbreidingen van de EU).

4.2.2. De EU was – en is nog steeds – de stuwende kracht achter een groot aantal regionale, sectorale of andere samenwerkingsovereenkomsten. Zij speelde in het verleden een belangrijke rol in de WTO-onderhandelingen en neemt momenteel deel aan de G8/14- en G20-onderhandelingen over een strengere regulering van de internationale financiën (incl. de rol van IMF en Wereldbank).

4.2.3. De discussie over de externe dimensie van het EU-beleid had aanvankelijk alleen betrekking op het handelsbeleid en werd vervolgens gaandeweg uitgebreid tot de klimaat- en energieproblematiek. Sinds kort gaat het daarbij echter ook om zaken als het migratiebeleid en de gevolgen van de globalisering op sociaal gebied (fonds voor aanpassing aan de globalisering, grondrechten van werkenden), voor het milieu (Verdrag van Kyoto, duurzame economische groei), voor het bedrijfsleven (intellectuele eigendom, staatsinvesteringsfondsen), voor de politiek (uitbreiding van de EU, nabuurschapsbeleid) en op diplomatiek gebied. Tegenwoordig spelen nog weer andere vraagstukken een rol, zoals de rol van de euro, de impact van het Gemeenschappelijk Buitenlands en Veiligheidsbeleid en het Europees Veiligheids- en Defensiebeleid (EVDB) op de internationale positie van de EU en de vraag of de kwestie van de strategische goederen en belangen ook onder de Europese veiligheidsstrategie moet vallen, zoals dit bij andere economische wereldmachten nu al het geval is.

4.2.4. Het moge duidelijk zijn dat het onbegonnen werk is om al die dimensies een plaats te geven in de Lissabonstrategie. De Lissabonstrategie zou dan volkomen van aard veranderen.

4.2.5. Toch zal het steeds meer van die dimensies afhangen of de EU erin slaagt om het wezenlijke doel van de Lissabonstrategie te verwezenlijken, nl. Europa in staat stellen zijn partij mee te blazen in het globaliseringsproces.

4.2.6. Het externe beleid van de EU is voor een groot deel gebaseerd op gevestigde praktijken met een hoge „integratiegraad”, d.w.z. gemeenschappelijk beleid of beleid dat de EU en de lidstaten in onderling overleg hebben ontwikkeld. Wellicht laat de coördinatie nog te wensen over en ontbreekt het nog aan een strategische totaalvisie, maar daaraan kan worden gewerkt. Bovendien doet dat niets af aan de impact van dergelijk beleid, die zeker groter is dan die van het beleid van de afzonderlijke lidstaten en van vele andere onderdelen van het EU-beleid.

4.3. Een nieuwe strategie voor de externe betrekkingen van de EU

4.3.1. In het licht van het bovenstaande zou het juister zijn te spreken van een „externe component van de Europese globaliseringsstrategie voor de periode na 2010”. Die externe component moet een op zichzelf staand geheel vormen, met eigen specifieke strategische doelstellingen, maar moet wel goed worden gecoördineerd met en afgestemd op de „interne component” van die strategie, nl. de vernieuwde Lissabonstrategie voor groei en werkgelegenheid (10).

4.3.2. Europa heeft behoefte aan een nieuwe visie op zijn rol in de wereld en aan een adequaat actieprogramma. Deze moeten aansluiten bij de uitdagingen van de 21e eeuw en moeten zijn gebaseerd op de Europese waarden. Ook moeten zij begrijpelijk worden gemaakt voor de Europese burgers en stakeholders, worden besproken met de voornaamste internationale tegenspelers van de EU en worden uitgedragen in de internationale fora.

4.3.3. De nieuwe visie moet niet alleen zijn ingegeven door een streven naar vooruitgang, hoogwaardige werkgelegenheid, duurzame ontwikkeling, maatschappelijke integratie, een open economie en vreedzame betrekkingen tussen landen en volkeren, maar ook door een langetermijnperspectief voor de hele wereld. De EU moet meer werk maken van de geostrategische rol die haar om historisch-geografische redenen toekomt. Zij moet ook een grotere inspanning leveren om haar energie- en grondstoffenvoorziening veilig te stellen (11) en de – onvermijdelijke – ontwikkeling van de markten van de armere landen te stimuleren.

4.3.4. In 2007 heeft de Commissie in de aanloop naar de Top van Hampton Court (oktober 2007) een kort maar krachtig document opgesteld – Succes boeken in het tijdperk van globalisering (12) – waarin al de contouren van een dergelijke visie worden geschetst. In datzelfde jaar heeft het EESC een advies van dezelfde strekking uitgebracht (13).

4.3.5. De EU zou in het kader van de herziening van de Lissabonstrategie ook haar externe betrekkingen op een andere – meer strategische – leest moeten schoeien om Europa in staat te stellen zich een plaats te veroveren in deze geglobaliseerde wereld en zijn internationale rol verder uit te bouwen.

4.3.6. Voortbouwend op de richtsnoeren van de Raad van maart 2008 moet de EU een duidelijk actieplan op vier onderling samenhangende en elkaar versterkende gebieden uitwerken. Dat actieplan moet tot doel hebben:

— een evenwichtige openstelling van de markten te bewerkstelligen, de internationale handel in goederen en diensten te stimuleren en de EU te verzekeren van een duurzame toegang tot alle strategisch noodzakelijke hulpbronnen;

— de economische dialoog met alle belangrijke partners te stimuleren – binnen het kader van een multilaterale aanpak – en de internationale positie van de euro te helpen versterken;

— de EU in staat te stellen zich op te werpen als „internationale normsteller”, die zich inzet voor hogere sociale en milieunormen, hogere standaarden in het bedrijfsleven, „behoorlijk werk” en betere regelingen inzake openbare aanbestedingen en intellectuele eigendom, en die in multilateraal én regionaal verband ijvert voor de invoering van nieuwe regels voor de financiële markten en de internationale economische governance;

— de drie belangrijkste ontwikkelingscomponenten van haar externe beleid (uitbreiding, nabuurschapsbeleid/Mediterrane Unie, nieuw partnerschap met Afrika in ACS-verband) nieuw leven in te blazen met als uiteindelijk doel Europa en Afrika om te vormen tot één grote groei- en ontwikkelingszone (waarvoor al de naam „EurAfrika” is bedacht (14) ) waarin de EU een prominente geostrategische rol moet zien te spelen.

4.3.7. Met de „opwaardering” van de externe dimensie van haar beleid maakt de EU duidelijk dat zij zich opmaakt voor een nieuwe politieke fase in haar eenwordingsproces, waarin zij vóór alles haar betrekkingen met de rest van de wereld verder wil gaan uitbouwen. Zij wil daaruit de benodigde kracht en energie putten om Europa's model van de sociale markteconomie zo goed mogelijk in praktijk te brengen en de Europese bevolking op die manier vrede en vooruitgang te blijven garanderen. Een dergelijke opzet sluit naadloos aan bij de ideeën van de stichters van de EU, want ook in de Schuman-Verklaring en de preambule van het Verdrag van Rome werden de interne en de externe dimensie van het Europese project al aangemerkt als twee facetten die onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn en elkaar versterken.

5. Specifieke suggesties

5.1. Een meer proactief en samenhangend beleid

— Het streven van de EU om het multilaterale stelsel te hervormen en de basisnormen voor de globalisering te verbeteren, vergt een tweesporenbeleid waarbij enerzijds het interne en het externe EU-beleid op elkaar worden afgestemd en anderzijds het beleid van de EU en dat van de lidstaten beter worden gecoördineerd.

— Sociale regulering, onderhandelingen tussen de sociale partners en invoering van een socialezekerheidsstelsel moeten een centrale plaats innemen in het ontwikkelingsbeleid en de onderhandelingsmandaten van de EU.

— In het externe beleid moet altijd prioriteit worden verleend aan onderwijs en opleiding, fundamentele arbeidsnormen, sociale bescherming, gendergelijkheid en integratie van kansarmen (gehandicapten, etnische minderheden enz.).

— De EU moet de door haar aangegane verbintenissen nauwgezet nakomen. Dat geldt met name voor de toezegging om 0,7 % van het BBP aan ontwikkelingshulp te besteden en voor de al zo vaak gedane belofte om andere landen en regio's mee te laten profiteren van de resultaten en instrumenten van haar eigen vooruitgang. Belangrijk is vooral dat de EU er alles aan doet om het partnerschap met Afrika een nieuwe impuls te geven.

— Een forse verhoging van de steun aan en de investeringen in ontwikkelingslanden in het kader van de Overeenkomst van Kopenhagen (december 2009) kan de ontwikkeling van de EU én van de ontwikkelingslanden een heel stuk vooruit helpen. De nieuwe Lissabonstrategie kan dan als kader fungeren voor het onderzoek, de innovatie, de investeringen en de knowhow die nodig zijn om wereldwijd een duurzaam„groen”groeiproces op gang te brengen.

— De handelsonderhandelingen moeten transparanter worden en beter worden aangestuurd. Bovendien moet het maatschappelijk middenveld nauwer bij de handelsbetrekkingen en -onderhandelingen van de EU worden betrokken.

— De EU moet regionale integratieprocessen stimuleren en ook zelf het goede voorbeeld blijven geven. Nu er in de EU steeds méér en steeds sterker geïntegreerde macroregio's worden gevormd, kan en móet Europa een belangrijke rol gaan spelen op het gebied van intraregionale samenwerking (handelsliberalisatie, ontwikkelingssamenwerking, politieke dialoog en culturele samenwerking).

— Om de voedselzekerheid en het fundamentele recht van ieder mens op gezonde, veilige, evenwichtige en duurzame voeding (15) te kunnen garanderen, moeten de lopende onderhandelingsmandaten worden herzien. Daarbij moet het uitgangspunt zijn dat landbouwproducten niet te vergelijken zijn met andere producten en dat er adequate maatregelen moeten worden genomen om het asymmetrische karakter van de respectieve productie- en marktomstandigheden te vrijwaren. Daarna kan, binnen het kader van de economische partnerschapsovereenkomsten, worden geprobeerd om ook over andere belangrijke producten een akkoord te bereiken.

— Een analyse van het handelspotentieel van de diverse landen en regio's in de wereld (dat wordt bepaald door de combinatie groei/marktomvang) leert dat de EU er goed aan zou doen om niet alleen regionale overeenkomsten met de ACS-landen te sluiten, maar ook opnieuw te gaan onderhandelen over bilaterale en regionale overeenkomsten met de ASEAN, de Mercosur, Korea, India, Rusland en de Samenwerkingsraad van de Golfstaten (CCG).

— Bijzondere aandacht verdienen de betrekkingen met China vanwege Europa's grote offensieve en defensieve belangen (die een grote onderhandelingsmarge opleveren), de alsmaar groeiende onderlinge handel en de mondiale geopolitieke situatie.

— Ook de bilaterale betrekkingen met de VS, Japan en Canada – die qua handelspotentieel resp. op de eerste, derde en achtste plaats staan – moeten meer aandacht krijgen. Zo moeten de trans-Atlantische partners de onderlinge banden weer aanhalen om knelpunten uit de weg te ruimen en, via meer institutionele convergentie en een betere beleidsafstemming, te zorgen voor optimale synergiewerking (16).

— Mocht de EMU-zone de komende jaren verder worden uitgebreid, dan zou de rol van de euro als sterke valuta en internationale referentiemunt nog kunnen toenemen. In dat geval is het meer dan ooit zaak dat de EU in internationale economische en financiële fora met één stem spreekt.

5.2. Uitbreiding van het instrumentarium voor governance en sectorgebonden beleid

— In het kader van de bepleite bredere benadering van het externe optreden van de EU moet ook aandacht wordt geschonken aan de externe dimensie van het onderzoeks-, milieu-, onderwijs- en werkgelegenheidsbeleid.

— De EU zou een kleine groep Europees commissarissen specifiek moeten belasten met het aansturen van de diverse facetten van haar externe beleid (handel, ontwikkelingssamenwerking, migratie, energiediplomatie, externe dimensie van het mededingingsbeleid en de interne markt …). Dezen zouden dan naar buiten toe, met name in de belangrijkste internationale fora, het gezicht van de EU bepalen, wat de herkenbaarheid van de EU als één hecht blok ten goede zou komen. Een spoedige inwerkingtreding van het Verdrag van Lissabon en de nieuwe rol van de Hoge Vertegenwoordiger van het GBVB zullen dit proces vast en zeker versnellen.

— Zolang de EU in de belangrijkste internationale organisaties (Wereldbank, IMF, G8/14 en G20) niet door een dergelijke met één stem sprekende EU-delegatie wordt vertegenwoordigd, zouden de lidstaten in de internationale fora en bij belangrijke internationale bijeenkomsten hun standpunten stelselmatig op elkaar moeten afstemmen en zoveel mogelijk als groep moeten optreden.

— De EU heeft dringend behoefte aan gezamenlijke handelsmissies omdat die haar strategische aanwezigheid op het wereldtoneel kunnen versterken en met name haar betrekkingen met haar voornaamste handelspartners een extra impuls kunnen geven.

— De EU moet meer assistentie verlenen aan Europese bedrijven die internationaal willen gaan ondernemen (b.v. hen helpen bij de oprichting van een buitenlandse vestiging en het zich aanpassen aan de specifieke marktomstandigheden in de betrokken landen).

— De EU moet erop aandringen dat de Wereldhandelsorganisatie ook de rechten van werknemers, de ontwikkeling van het bedrijfsleven, de totstandbrenging van „behoorlijke” werkgelegenheid en de bescherming van het milieu tot haar doelstellingen gaat rekenen. Verder moeten ook de internationale financiële instellingen prioriteit gaan toekennen aan de bevordering van „behoorlijk” werk en duurzame ontwikkeling.

— Europese multinationals moeten worden gestimuleerd om buiten de EU, overeenkomstig het Europese beginsel van maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO), de sociale dialoog binnen de diverse bedrijven en bedrijfstakken te bevorderen. Verder moeten zij bijdragen aan de verspreiding van op de OESO-richtsnoeren en IAO-normen gebaseerde best practices die in Europa inmiddels gemeengoed zijn geworden. Hetzelfde geldt voor ngo's en organisaties uit de sociale economie, die een belangrijke bijdrage kunnen leveren aan de verbetering van het onderwijs, de gezondheidszorg en de levens- en arbeidsvoorwaarden.

— De EU moet een proactief en alomvattend migratiebeleid voeren dat de ontwikkeling van de herkomstlanden én gastlanden ten goede komt. Zij moet daarbij speciale aandacht schenken aan de problematiek rond mensenhandel, hersenvlucht en geldovermakingen door immigranten (waarmee aanzienlijk bedragen zijn gemoeid) (17).

— De toenemende rol van staatsinvesteringsfondsen in de wereldeconomie en de dominantie van de overheid in de opkomende economieën waaruit deze fondsen afkomstig zijn, zijn voor de voornaamste ontwikkelde landen en voor het herstel van de wereldeconomie ongetwijfeld een uitstekende zaak, maar brengen voor de EU ook een geopolitiek risico met zich mee, omdat zij een stuk soevereiniteit over strategisch belangrijke sectoren en technologieën opgeeft. De EU moet hierover tot een gecoördineerd standpunt zien te komen, uitgaande van de vigerende Verdragsbepalingen en de verplichtingen die deze met zich mee brengen. Zij moet ook een duidelijk en eensgezind standpunt innemen over de vraag hoe de nationale belangen (hier steeds vaker te begrijpen als „Europese belangen”) het best kunnen worden behartigd.

— De specifieke bevoegdheden van het Europees Technologisch Instituut in de respectieve partnerschappen moeten daadwerkelijk worden benut. Te denken valt bijvoorbeeld aan uitbreiding van de samenwerking in het kader van „kennis- en innovatiegemeenschappen” (kennisnetwerken van instellingen voor hoger onderwijs, onderzoekscentra, ondernemingen en andere belanghebbende instanties) tot landen buiten de EU.

5.3. Meer inspraak voor de sociale partners en andere maatschappelijke organisaties

— Het maatschappelijk middenveld moet op alle mogelijke manieren worden aangespoord om een gezamenlijke strategie af te spreken die de EU in staat moet stellen om – in dialoog met de grote Europese sociaaleconomische organisaties – op adequate wijze om te gaan met de uitdagingen en kansen die de globalisering met zich meebrengt. Door een grotere rol toe te bedelen aan de nationale SER's en daarmee vergelijkbare instellingen en aan de voornaamste Europese organisaties en netwerken van de sociale partners, de andere maatschappelijke geledingen en de sociale economie kan een breder draagvlak worden gecreëerd en kan de verspreiding van best practices worden bevorderd.

— De EU moet de dialoog met en participatie van de sociale partners en andere maatschappelijke organisaties buiten de EU zo veel mogelijk stimuleren om de zichtbaarheid en samenhang van haar externe beleid, met name op het gebied van handel en ontwikkelingssamenwerking, te vergroten. Zo moeten de nodige structuren in het leven worden geroepen om een permanente dialoog met regionale en mondiale organisaties mogelijk te maken. Verder moet de EU ervoor ijveren dat representatieve maatschappelijke organisaties een rol krijgen toebedeeld in haar handels- en associatieovereenkomsten met niet-EU-landen.

— Een best practice die steun en navolging verdient, is de contactgroep van het maatschappelijk middenveld die DG Handel van de Europese Commissie een aantal jaren geleden heeft ingesteld.

— Het EESC heeft stukje bij beetje vrijwel overal ter wereld een netwerk van betrekkingen met maatschappelijke organisaties opgebouwd (18). Via dit netwerk, dat inmiddels is uitgegroeid tot een belangrijk instrument in het kader van de interinstitutionele dialoog met de landen in kwestie, streeft het ernaar om de maatschappelijke organisaties in de betrokken landen een stem in het kapittel te geven. Voor zichzelf ziet het daarbij een actieve toezichthoudende rol weggelegd. In enkele gevallen vervult het die rol trouwens nú al. Men denke daarbij aan zijn institutionele rol in het kader van de betrekkingen met de ACS-landen (Overeenkomst van Cotonou), aan de Gemengde Raadgevende Comités met vertegenwoordigers van kandidaat-lidstaten en aan zijn activiteiten in het kader van de betrekkingen met de Euromed- en de Mercosurlanden. Zijn adviezen, verklaringen en andere daaruit voortvloeiende documenten spelen een grote rol in het kader van de participatiedemocratie, omdat zij een belangrijke input vormen voor de analyses en voorstellen waarop de externe betrekkingen van de EU zijn gestoeld.

— Ten slotte zou het EESC specifieke seminars of periodieke overlegbijeenkomsten met vertegenwoordigers van de sociaaleconomische kringen kunnen organiseren (b.v. in het kader van de diverse „rondetafels” en andere fora) om de strategieën van de betrokken landen en regio's met elkaar te vergelijken en best practices uit te wisselen. Het kan op die manier bijdragen aan een betere invulling van het externe optreden van de EU, aan de verdere ontwikkeling van de Lissabonstrategie voor de periode na 2010 en aan de ontwikkeling van de strategieën van de diverse partners.

Brussel, 4 november 2009 De voorzitter van het Europees Economisch en Sociaal Comité Mario SEPI

(1) Europese Raad van 13 en 14 maart 2008, Conclusies van het voorzitterschap, pt. 12

(2) Zie Europa, globalisering en de agenda van Lissabon van Maria Joao Rodrigues (Instituut voor strategische en internationale studies), 2009.

(3) Zie COM(2006) 278 final en COM(2007) 581 final.

(4) Zie COM(2005) 311 final.

(5) PB C 77 van 31 maart 2009, blz. 148

(6) Zie COM(2006) 567 final.

(7) In het kader van de Overeenkomst van Cotonou met de ACS-landen zijn al zes regionale „economische partnerschapsovereenkomsten” gepland.

(8) COM(2008) 874 final

(9) PB C 175 van 25 juli 2007, blz. 57, en PB C 211 van 19 augustus 2008, blz. 82

(10) Zie de conclusies van het deskundigenpanel onder leiding van Laurent Cohen-Tanugi, dat het rapport ter voorbereiding van het Franse EU-voorzitterschap van het tweede halfjaar van 2008 heeft opgesteld (www.euromonde2015.eu).

(11) PB C 27 van 3 februari 2009, blz. 82, PB C 277 van 17 november 2009, blz. 92; en EESC-advies over Energie en klimaatverandering als integraal onderdeel van de herziene Lissabonstrategie (zie blz. 36 van het huidig PB).

(12) COM(2007) 581 final; zie tekst in bijlage.

(13) PB C 175 van 25 juli 2007, blz. 57

(14) Zie de toespraak van Andrea Riccardi bij de uitreiking van de Karel-De-Groteprijs van de stad Aken (21 mei 2009).

(15) Zie het verslag De Doha-ronde zal een nieuwe voedselcrisis niet helpen voorkomen dat de Speciale Rapporteur van de Verenigde Naties voor het Recht op Voedsel, Olivier De Schutter, op 9 maart 2009 aan de VN-Mensenrechtenraad heeft voorgelegd.

(16) PB C 228 van 22 september 2009, blz. 32.

(17) PB C 120 van 6 mei 2008, blz. 82 en PB C 44 van 16 februari 2008, blz. 91

(18) Zie ook het werkprogramma van de afdeling Externe betrekkingen van het EESC (http://www.eesc.europa.eu/sections/rex/index_en.asp).