Verslag over de rechtsstaat 2021 Situatie op het gebied van de rechtsstaat in de Europese Unie

Verslag over de rechtsstaat 2021 Landenhoofdstuk over Litouwen

Samenvatting Het Litouwse rechtssysteem blijft goede resultaten boeken op het gebied van efficiëntie, en verdere maatregelen om deze te verbeteren worden momenteel uitgevoerd. In het rechtssysteem wordt veelvuldig gebruik gemaakt van digitale hulpmiddelen, wat ertoe heeft bijgedragen dat de rechtbanken tijdens de COVID-19-pandemie konden blijven functioneren. Aanstellingen op hoge rechterlijke functies blijven vertragingen ondervinden. Hoewel de aanstellingen bij het grondwettelijk hof zijn hervat, is de voorzitter van het hooggerechtshof sinds 2019 ad interim in functie gebleven. De nationale gerechtelijke administratie en de raad voor de rechtspraak werken aan initiatieven om de cultuur van corruptiebestrijding binnen het rechtssysteem te versterken. Naar aanleiding van de al lange tijd bestaande bezorgdheid bij advocaten worden wijzigingen aan het rechtsbijstandsysteem besproken. Op 4 november 2020 werd het nieuwe actieplan voor corruptiebestrijding voor 2020-2022 aangenomen met als doel de uitvoering van het nationale corruptiebestrijdingsprogramma te verbeteren. De openbaarmaking van vermogen is nu efficiënter en doeltreffender gereguleerd en sinds januari 2021 zijn geactualiseerde regels inzake lobbywerk van kracht die voor meer transparantie en openheid van zaken in de bijeenkomsten tussen gekozen functionarissen en lobbyisten moeten zorgen. Met de uitvoering van het herziene kader voor draaideurpraktijken en afkoelingsperioden is begonnen nadat deze in juli 2020 werden goedgekeurd. Er zijn bepalingen inzake de bescherming van klokkenluiders voorhanden en het Openbaar Ministerie zet zich in om de meldingskanalen onder de aandacht te brengen en daardoor het gebruik ervan te bevorderen. Er zijn diverse gevallen van corruptie op hoog niveau onderzocht of voor de rechter gekomen. Het rechtskader voor overheidsopdrachten is verbeterd om risico’s van fraude en corruptie in de context van de COVID-19-pandemie te voorkomen. Bovendien heeft de bijzondere opsporingsdienst aanbevelingen gedaan en richtsnoeren uitgegeven om de transparantie te vergroten en het risico op corruptie te verkleinen bij de uitvoering van het economische steunplan in verband met COVID-19. Het rechtskader voor mediapluriformiteit in Litouwen waarborgt het basisrecht op vrijheid van meningsuiting en het recht op informatie. Hoewel de toezichthouders voor de media nog altijd als onafhankelijk en doeltreffend worden beschouwd, heeft er een debat over de doeltreffendheid en onpartijdigheid van zelfregulerende mediaorganen plaatsgevonden. Om de transparantie van de eigendomsstructuur van de media te versterken, is het ministerie van Cultuur bezig met het invoeren van een openbaar toegankelijk informatiesysteem van producenten en verspreiders van openbare informatie. De werkomgeving voor journalisten wordt geleidelijk steeds beter in Litouwen, met name wat betreft het verkrijgen van toegang tot de informatie in de belangrijkste openbare registers. Niettemin lijkt het erop dat de autoriteiten zich soms op gegevensbescherming beroepen om de toegang tot informatie onnodig te beperken. De Litouwse autoriteiten hebben diverse maatregelen genomen om de gevolgen van de COVID-19-pandemie voor mediakanalen te verzachten. Er wordt momenteel een project voorbereid dat bedoeld is om de kwaliteit van de wetgeving te verbeteren en onder meer de herziening van de bestaande wetgeving omvat, met als doel verouderde of onevenredige regelgeving af te schaffen. Litouwen heeft in de context van de COVID-19-pandemie noodmaatregelen genomen, die nog steeds van kracht zijn. Hoewel de activiteit van de Litouwse ngo’s werd beïnvloed door met COVID-19 verband houdende beperkingen, hebben de autoriteiten ngo’s specifieke financiële steun geboden. Het maatschappelijk middenveld blijft open en er is een nieuwe ngo-stichting opgericht om ngo’s duurzame institutionele ondersteuning te bieden. De Litouwse autoriteiten zijn bezig met het ontwikkelen van initiatieven om het juridische onderwijs te verbeteren en er zijn plannen om juridische onderwerpen en corruptiebestrijding op te nemen in de algemene onderwijsprogramma’s.



I.Justitieel stelsel

Het justitieel stelsel bestaat uit rechtbanken met algemene bevoegdheden (het hooggerechtshof, het hof van beroep, regionale rechtbanken en districtsrechtbanken) en gespecialiseerde rechtbanken (het administratief hooggerechtshof en twee regionale administratieve rechtbanken). De rechters van de districtsrechtbanken worden op advies van een selectiecommissie aangesteld door de president van de republiek, terwijl de rechters van het hooggerechtshof worden aangesteld door het parlement (Seimas), na nominatie door de president van de republiek, die het advies van de raad voor de rechtspraak volgt. De raad voor de rechtspraak, die volledig samengesteld is uit rechters die zijn aangesteld door hun confraters, is de uitvoerende instantie van gerechtelijk zelfbestuur en verzekert de onafhankelijkheid van rechtbanken en rechters. De nationale gerechtelijke administratie, die onafhankelijk is van de uitvoerende macht, is bevoegd voor het verstrekken van materiële en technische ondersteuning aan de rechtbanken. Op die manier zorgt zij voor de efficiënte werking van het gerechtelijk apparaat en voor de opleiding van rechters. Het grondwettelijk hof spreekt recht over de grondwettelijkheid van wetgeving en van de wetten van de president en de regering. De aanklagers zijn onafhankelijk; de procureur-generaal wordt na goedkeuring van het parlement aangesteld en ontslagen door de president van de republiek. Aanklagers met een lagere rang worden op aanbeveling van een selectiecommissie aangesteld door de procureur-generaal. Litouwen neemt deel aan het Europees Openbaar Ministerie. De orde van advocaten is een onafhankelijk deel van het gerechtelijk apparaat en wordt gefinancierd uit bijdragen die worden betaald door advocaten en uit andere bronnen.

Onafhankelijkheid

Het niveau van gepercipieerde gerechtelijke onafhankelijkheid bij de bevolking en het bedrijfsleven blijft middelhoog tot hoog. In 2021 is het niveau van gepercipieerde gerechtelijke onafhankelijkheid bij de bevolking voor het derde opeenvolgende jaar verder verbeterd en blijft dit middelhoog (55 % beoordeelde zijn perceptie als “redelijk goed” of “zeer goed”, een stijging van drie procentpunten in vergelijking met 2020). Bij het bedrijfsleven blijft het niveau van gepercipieerde gerechtelijke onafhankelijkheid over het algemeen hoog, hoewel in 2021 sprake was van een daling, in tegenstelling tot de voorgaande jaren, toen een gestage toename werd geregistreerd (60 % beoordeelde het als “redelijk goed” of “zeer goed”, een daling van zes procentpunten ten opzichte van 2020).

De bevoegdheden van de raad voor de rechtspraak zijn versterkt en de samenstelling van de raad is gewijzigd. De raad voor de rechtspraak bestaat sinds november 2020 uit 17 leden (voorheen 23). Bij wijzigingen aan de wet betreffende de rechtbanken is ook bepaald dat rechters maximaal twee opeenvolgende termijnen zitting mogen hebben in de raad voor de rechtspraak. De raad voor de rechtspraak blijft volledig samengesteld uit rechters die zijn aangewezen door hun confraters, in overeenstemming met de aanbevelingen van de Raad van Europa. De ambtstermijn van de rechters die niet langer leden zijn, is niet vroegtijdig beëindigd, aangezien de nieuwe regels na het verstrijken van hun normale ambtstermijn van kracht werden. Zoals werd opgemerkt in het verslag over de rechtsstaat 2020, heeft de raad voor de rechtspraak nu de bevoegdheid om de leden-rechters van de commissie voor de selectie van kandidaten voor rechterlijke ambten te selecteren, wat tot 2020 een exclusieve bevoegdheid van de president van de republiek was. De raad voor de rechtspraak heeft voor het eerst drie rechters als leden van deze commissie benoemd. De raad voor de rechtspraak neemt inmiddels ook deel aan het onafhankelijke strategische beheerssysteem van de staat, dat werd ingesteld bij de wet betreffende strategisch beheer van de Republiek Litouwen, die op 1 januari 2021 in werking is getreden. In dit opzicht is de raad voor de rechtspraak actief betrokken bij de voorbereiding van het nationale programma voor vooruitgang voor 2021–2030.

Na een periode van stilstand zijn er drie nieuwe rechters aangesteld bij het grondwettelijk hof. Na het verstrijken van de ambtstermijn van drie rechters van het grondwettelijk hof, met inbegrip van de voorzitter, in maart 2020, wees het parlement de drie voorgedragen kandidaten voor de vacatures af. Daardoor zijn de drie rechters gedurende een lange periode ad interim in functie gebleven. Naar aanleiding van twijfels van politieke partijen over de rechtmatigheid van het aanblijven van de drie rechters, verklaarde het grondwettelijk hof dat de oplossing in overeenstemming was met de bepalingen van de wet betreffende het grondwettelijk hofen benadrukte het dat het grondwettelijk hof zonder onderbreking moet blijven functioneren. Als er geen nieuwe rechter wordt aangesteld, blijft de rechter van wie de ambtstermijn is verstreken, krachtens de wet aan totdat de nieuwe rechter is aangesteld. Deze juridische oplossing lijkt in overeenstemming met de aanbevelingen van de Commissie van Venetië te zijn. Het parlement heeft de procedure voor de vernieuwing van het grondwettelijk hof in januari 2021 hervat. Dit heeft de aanstelling van de drie rechters mogelijk gemaakt. Op 17 juni 2021 benoemde het parlement een nieuwe voorzitter van het grondwettelijk hof.

De voorzitter van het hooggerechtshof blijft ad interim in functie. Sinds september 2019 moet nog steeds een nieuwe voorzitter van het hooggerechtshof worden benoemd. Na de uitspraak van het grondwettelijk hof dat het ontslag van de voorzitter van de civielrechtelijke kamer van het hooggerechtshof ongrondwettelijk was, werd de rechter hersteld in haar respectieve functies als rechter van het hooggerechtshof, onder andere als voorzitter van de civielrechtelijke kamer en waarnemend voorzitter van het hof. Hoewel hiermee het functioneren van het hooggerechtshof wordt gewaarborgd, is het belangrijk dat de benoemingsprocedure wordt voortgezet. Er worden echter verdere vertragingen verwacht, aangezien de procedure voor de aanstelling van de voorzitter van het hooggerechtshof volgens de wet betreffende de rechtbanken alleen kan plaatsvinden wanneer de volledige samenstelling van het hooggerechtshof wordt gewaarborgd, terwijl er nu nog één rechterlijk ambt in het hooggerechtshof vacant blijft door vertragingen in de selectieprocedure.

De nationale gerechtelijke administratie en de raad voor de rechtspraak nemen maatregelen om de corruptiebestrijding bij justitie te versterken. Versterking van de corruptiebestrijdingscultuur binnen het rechtssysteem is een van de vijf prioriteiten van het programma van de nationale gerechtelijke administratie voor de periode 2020-2022. In deze context organiseert de nationale gerechtelijke administratie samen met de raad voor de rechtspraak seminars over beroepsethiek en ontwikkelen zij maatregelen om de controle van verklaringen inzake private belangen te versterken. De raad voor de rechtspraak heeft ook een interinstitutionele werkgroep opgericht, waaraan een vertegenwoordiger van de bijzondere opsporingsdienst deelneemt, om de corruptiebestrijding bij justitie te versterken. Deze maatregelen moeten de imagoschade tegengaan die het rechtssysteem heeft geleden als gevolg van de vermoedelijke betrokkenheid van leden van de rechterlijke macht bij corruptiezaken, in de context van strafzaken die sinds 2019 nog steeds in behandeling zijn. Deze vermoedens hebben reeds geleid tot het ontslag van vijf rechters en de schorsing van drie rechters.

De orde van advocaten heeft bezorgdheid geuit over de inachtneming van het beroepsgeheim. Op grond van de bepalingen van de wet betreffende criminele inlichtingen mogen rechtshandhavingsinstanties geheime operaties voor het verzamelen van informatie uitvoeren die volgens de orde van advocaten kunnen neerkomen op het controleren van de communicatie tussen advocaten en hun cliënten, zelfs als er geen sprake is van strafrechtelijke vervolging. De orde van advocaten had de autoriteiten verzocht om informatie over het bestaan van acties in verband met criminele inlichtingen, buiten eventuele strafrechtelijke onderzoeken, tegen leden van de orde. Dit verzoek werd afgewezen. De afwijzing werd voor nationale rechtbanken aangevochten. Het beroep van de orde van advocaten werd bij een definitieve beslissing verworpen. De orde van advocaten heeft een verzoekschrift ingediend bij het Europees Hof voor de Rechten van de Mens. Op 9 december 2020 stelde het Europees Hof voor de Rechten van de Mens de Litouwse regering in kennis van de ontvankelijkheid van de zaak. De orde van advocaten vocht ook de wettelijke regeling inzake strafrechtelijke onderzoeksactiviteiten aan voor de regionale administratieve rechtbank van Vilnius. Na de uitspraak van die rechtbank stelde de orde van advocaten een beroep in bij het administratief hooggerechtshof van Litouwen. De gerechtelijke procedures voor het administratief hooggerechtshof van Litouwen lopen nog.

Kwaliteit

De selectieprocedures voor de rechterlijke macht zijn hervat na een kleine vertraging als gevolg van de COVID-19-pandemie. Als gevolg van de COVID-19-pandemie en de daarmee verbonden quarantainebeperkingen was het aantal selectieprocedures voor de rechterlijke macht lager dan in 2019. De vergaderingen van het selectiepanel zijn hervat volgens de gebruikelijke planning, nadat de procedureregels waren aangepast om het gebruik van videovergaderapparatuur mogelijk te maken. Volgens de nationale gerechtelijke administratie is voor 2021 een groter aantal selectieprocedures gepland om de in 2020 geregistreerde daling te compenseren en om te waarborgen dat vacante posten worden ingenomen.

De raad voor de rechtspraak is besprekingen over het financieringsmodel van de rechterlijke macht gestart. In de context van de onderhandelingen over de opstelling van de staatsbegroting heeft de raad voor de rechtspraak bezorgdheid geuit over de toewijzing van middelen aan justitie en de criteria daarvoor. De raad voor de rechtspraak is een onderzoek naar nationale en internationale praktijken gestart om objectieve en transparante criteria voor de toewijzing van middelen vast te stellen.

Er worden besprekingen gevoerd over wijzigingen aan het rechtsbijstandsysteem. Het programma van de 18e regering van de Republiek Litouwen omvat een project om de werklast van advocaten die rechtsbijstand verlenen, te verminderen en het probleem van de tot dusverre ontoereikende beloning voor het verlenen van rechtsbijstand aan te pakken, onder meer door de beloning af te stemmen op de complexiteit van de verleende juridische diensten, en de betalingsprocedure transparant te maken. Deze veranderingen zouden een antwoord moeten bieden op de zorgen die al geruime tijd bestaan bij de orde van advocaten en zijn in overeenstemming met de aanbevelingen van de Raad van de balies van Europa (CCBE) en de richtsnoeren van de Raad van Europa. Het project, dat naar verwachting gedurende de huidige zittingsperiode 2020-2024 zal worden uitgevoerd, bevindt zich echter in een zeer vroeg stadium en voorafgaand aan de uitrol ervan zal een haalbaarheidsstudie worden verricht.