Advies over de mededeling van de Commissie aan de Raad, het Europees Parlement en het Economisch en Sociaal Comité/Energie en economische en sociale samenhang (94/C 393/24)

De Commissie heeft op 16 februari 1994 besloten, overeenkomstig de bepalingen van artikel 198, lid 2 van het Verdrag betreffende de Europese Unie het Economisch en Sociaal Comité te raadplegen over de mededeling van de Commissie aan de Raad, het Europees Parlement en het Economisch en Sociaal Comité/Energie en economische en sociale samenhang.

De Afdeling voor energie, nucleaire vraagstukken en onderzoek, die met de voorbereiding van de desbetreffende werkzaamheden was belast, heeft haar advies op 14 juli 1994 goedgekeurd. Rapporteur was de heer Barbagli.

Het Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn 318e Zitting (vergadering van 15 september 1994) het volgende advies uitgebracht, dat zonder stemmen tegen (1 onthouding) is goedgekeurd.

1. Inleiding

1.1. De onderhavige Mededeling moet discussiestof bieden ter voorbereiding van besluiten die de Gemeenschap en de lid-staten moeten gaan nemen bij het uitstippelen van hun toekomstige energiebeleid, het opstellen van energieprogramma's en/of programma's voor regionale ontwikkeling of andere doeleinden en het bepalen van de wijze waarop de middelen van de structuurfondsen moeten worden gebruikt.

1.2. Uit de Mededeling - en vooral ook uit de inhoudsopgave en de talrijke voetnoten - spreekt de wil van de Commissie om alle verwijzingen naar de raakvlakken tussen energie en het streven naar economische en sociale samenhang die zij de afgelopen twee jaar in allerlei documenten heeft opgenomen, thans op een rijtje te zetten en vervolgens in één enkel document onder te brengen.

1.3. De Commissie wil met deze mededeling vooral de aandacht vestigen op de grote plaats die in de programma's Thermie, SAVE, Altener, Joule, Valoren, Poseima, Regen, en Regionale en Stedelijke Energieplanning voor het streven naar economische en sociale samenhang is ingeruimd (het APAS-programma wordt niet genoemd omdat dat nog niet door het Europees Parlement was goedgekeurd toen de mededeling door de Commissie is opgesteld).

1.4. Het Comité heeft er in zijn eerdere adviezen over de lopende programma's steeds op gewezen hoe belangrijk het is dat daarin steeds naar economische en sociale samenhang wordt gestreefd.

1.5. Deze Mededeling van de Commissie is met die opvatting in overeenstemming.

2. Inhoud van de Mededeling van de Commissie

2.1. Volgens de onderhavige Mededeling is de Commissie voornemens :

- haar steun te verlenen aan inspanningen om ervoor te zorgen dat "versterking van de economische en sociale samenhang als doelstelling wordt opgenomen in de in het kader van het communautaire energiebeleid ontwikkelde maatregelen" en om die inspanningen uit te breiden;

- te bevorderen "dat de mogelijkheden van de factor energie als instrument voor bevordering van de samenhang in de overige beleidssectoren van de Gemeenschap aan bod komen" en daaraan haar steun te verlenen;

- ... "de elementen in de energiesfeer ( ... ) eventueel te integreren in de nieuwe communautaire initiatieven waarbij de structuurfondsen worden ingeschakeld" ... en die als zodanig in het Groenboek zijn gedefinieerd [doc. COM(93) 282],

en beveelt de lid-staten aan "het element "energie" te integreren in hun plannen en programma's voor regionale ontwikkeling".

2.2. Die elementen "energie" zijn onder meer "Energie in grensoverschrijdend perspectief", "Energie en het platteland, de eilanden en de ultraperifere gebieden" en "Energie en het stadsmilieu".

2.3. In haar Mededeling stelt de Commissie maatregelen voor ter aanvulling van de op het gebied van het structuur- en energiebeleid, en van O & O al door de Gemeenschap verwezenlijkte specifieke initiatieven (Thermie, SAVE, Valoren, Altener, Joule, Poseima, Regen en Regionale en Stedelijke Energieplanning).

2.4. De Commissie stelt vast dat de tot dusver bij het streven naar samenhang bereikte resultaten nog te wensen overlaten ("samenhang" wordt daarbij begrepen als de toenadering van de economische gegevenheden en omstandigheden van algemene aard van de verschillende regio's van de Unie).

De bedoeling daarvan is het beleid beter af te stemmen op de specifieke behoeften van de regio's met een ontwikkelingsachterstand.

2.5. De Gemeenschap én de lid-staten moeten zich, met strikte inachtneming van het subsidiariteitsbeginsel, bewust zijn van het dringende karakter van dit vraagstuk. In de Mededeling is de armslag van de betrokken partijen vastgelegd.

2.6. Verder stelt de Commissie in haar mededeling een reeks begeleidende maatregelen voor met betrekking tot energie-infrastructuur, energie-efficiëntie en benutting van het eigen potentieel van de regio's (Intermezzo nr. 2).

2.7. Met deze maatregelen wordt beoogd, de doelstelling van economische en sociale samenhang in het communautaire en nationale energiebeleid te integreren en om zodoende de grote betekenis van de factor "energie" in dat verband te erkennen.

2.8. De Mededeling wordt afgesloten met een aantal tabellen over de energiesector en samenvattingen van regionale en O & O-programma's, die gegevens bevatten over :

- de effecten van de doelstellingen van het energiebeleid en de voor de minder ontwikkelde gebieden voorgestelde begeleidende maatregelen (Intermezzo nr. 1);

- het energieverbruik per hoofd van de bevolking, alsmede de energie-intensiteit en -afhankelijkheid van de lid-staten (Bijlage 1, tabel 1);

- de werkgelegenheid in de energiesector van 1980 tot 1991 (Bijlage 1, tabel 1 bis);

- het aandeel van aardolie, steenkool en aardgas in het verbruik van primaire energie, met een raming van het aandeel van duurzame energiebronnen in de lid-staten (Bijlage 1, tabel 2);

- de CO2-uitstoot per hoofd van de bevolking en gerelateerd aan het BBP van de lid-staten (Bijlage 1, tabel 3);

- de middelen die in de lid-staten voor infrastructuurvoorzieningen worden uitgetrokken (Bijlage 1, tabel 4);

- de kernpunten van de programma's die momenteel deel uitmaken van het beleid voor energie, O & O en regionale ontwikkeling (Bijlage 2).

2.9. De Commissie zendt deze Mededeling toe aan de Raad, het Europees Parlement, het Economisch en Sociaal Comité en het Comité van de Regio's.

2.10. Na afloop van de besprekingen n.a.v. de Mededeling over het Groenboek en uitgaande van de conclusies die daarbij zullen worden getrokken, zal het Comité zich uitspreken over de daarin vervatte communautaire initiatieven.

3. Algemene opmerkingen

3.1. Het Comité meent, evenals de Commissie in haar Mededeling, dat het noodzakelijk is om de versterking van de economische en sociale samenhang als doel in het energiebeleid van de EU en van de lid-staten op te nemen.

3.2. Het is het ermee eens dat het verbeteren van het concurrentievermogen van de communautaire economie en de kwaliteit van het bestaan van de burgers als voornaamste doelstellingen van het energiebeleid van de EU moeten worden beschouwd. Daartoe moet worden gestreefd naar energievoorziening tegen optimale economische voorwaarden, tegen bevredigende voorwaarden wat de voorzieningszekerheid en de milieubescherming betreft, in overeenstemming met het marktmechanisme en zonder de noodzakelijke economische en sociale samenhang uit het oog te verliezen. Versterking van de economische en sociale samenhang vereist daarnaast echter ook een band tussen energie en ontwikkeling, energie en milieu, alsook energie en nationaal, regionaal en sociaal beleid.

3.3. Deze doelstellingen kunnen worden verwezenlijkt door middel van energiebeleid op het niveau van de Gemeenschap, de lid-staten of de regio's dat erop is gericht, bepaalde regio's hun ontwikkelingsachterstand te laten inlopen. Dit betekent in feite dat de oplossing moet worden gezocht in de vaststelling van de verschillen tussen regionale en plaatselijke omstandigheden (stad, platteland of ultraperifere gebieden).

3.4. Energie is een cruciaal element om samenhang te verwezenlijken. Teneinde haar werking volledig tot haar recht te laten komen (zonder dat over dit onderwerp alles gezegd kan worden : het Comité zal hier later met initiatiefadviezen dieper op ingaan), dient grote aandacht te worden geschonken aan :

- het opzetten van een interne markt voor energie;

- het creëren van geschikte economische en fiscale beleidsinstrumenten voor de energiesector;

- het vergroten van de inspanningen op het gebied van onderzoek en verspreiding van onderzoeksresultaten;

- de bezinning over de juiste relatie tussen energie en milieu;

- de bezinning over de juiste relatie tussen de internationale dimensie van het energiebeleid van de Unie en het subsidiariteitsbeginsel.

3.5. De vastlegging van gemeenschappelijke doelstellingen voor de energiesector, afgestemd op de specifieke mogelijkheden van de diverse Europese regio's, zou op zich al een stap in de richting van economische en sociale samenhang betekenen. Mits er via land en/of zee toegang is tot olie en benzine, lijdt het geen twijfel dat het meest doeltreffende middel om energie te laten bijdragen tot de economische en sociale samenhang erin bestaat, de regionale of transregionale elektriciteitsnetten uit te breiden tot gebieden die vooralsnog niet zijn aangesloten. Bij algemene vergelijkingen tussen de kosten van elektriciteit van een nationaal (of regionaal) netwerk en de kosten van elektriciteit die geproduceerd wordt met dieselgeneratoren, windenergie, zonneënergie of andere bronnen (behalve waterkracht) blijken namelijk de kosten bij een netwerk steeds lager uit te vallen. Ook de continuïteit van de voorziening is bij een netwerk groter, zeker in vergelijking met elektriciteit die geproduceerd wordt met behulp van grillige energiebronnen als wind en zon.

3.5.1. Er zijn echter gevallen waarin bovenbeschreven generalisering niet opgaat, en het voor een bepaald gebied of plaatselijke gemeenschap economischer is om elektriciteit te betrekken van andere bronnen dan het dichtstbijzijnde netwerk, of als aanvulling daarop. Onder die omstandigheden (het gaat hier om bijna alle eilanden) is het noodzakelijk en juist dat, afhankelijk van de specifieke situatie, andere bronnen voor de elektriciteitsproduktie worden ingezet.

3.5.2. Tegen die achtergrond vestigt het Comité de aandacht op andere overwegingen die een rol kunnen spelen bij het bevorderen van de economische en sociale samenhang in bepaalde regio's en/of gebieden, b.v. :

- uitbreiding van de interregionale energienetwerken met een zo groot mogelijke benutting van de regionale of lokale energiebronnen;

- verdere diversifiëring van de energiebronnen, vooral in regio's met een sterke afhankelijkheid van aardolie;

- steunregelingen voor de industrialisering van achtergebleven regio's, waarbij zoveel mogelijk van de plaatselijke energiebronnen gebruik wordt gemaakt;

- steunverlening voor de oprichting van regionale belangengroepen voor energievoorziening.

3.6. Zonder de prioriteiten van de vorige paragraaf uit het oog te verliezen, stelt het Comité vast dat de minder begunstigde regio's van de Gemeenschap dikwijls worden gekenmerkt door een naar verhouding minder goede toegang tot conventionele energiebronnen en een slechte energie-efficiëntie. Enerzijds moet ernaar worden gestreefd dat nadeel te ondervangen door deze regio's op te nemen in de energienetwerken en te zorgen voor een efficiënter energiegebruik, maar anderzijds beschikken deze regio's vaak over eigen energievoorraden waarmee zij hun ontwikkeling kunnen stimuleren en nieuwe arbeidsplaatsen in het leven kunnen roepen.

Exploitatie van duurzame energiebronnen, mits haalbaar en economisch verantwoord, is wenselijk omdat :

3.6.1. de plaatselijke kleine en middelgrote bedrijven de nodige technologie zouden kunnen leveren voor de benutting van bepaalde vormen van duurzame energie;

3.6.2. het eigen energiepotentieel, bezien in het licht van de nieuwe toepassingen van de landbouwprodukten in het kader van het GLB (landbouwgewassen en bosbouwprodukten) kunnen, in het kader van een op duurzame ontwikkeling gericht beleid, worden gebruikt als grondstoffen voor bio-brandstoffen en elektriciteit), aanzienlijke mogelijkheden kan bieden voor het scheppen van arbeidsplaatsen en met het oog op de bescherming van het milieu (beperking van de nadelige gevolgen van schadelijke emissies voor water en bodem, instandhouding van het agrarische landschap, enz.).

3.7. T.a.v. de specifieke programma's van de Gemeenschap waarnaar door de Commissie wordt verwezen, dringt het Comité er met klem op aan dat :

3.7.1. het aantal bestaande programma's wordt ingekrompen door samenvoeging van vergelijkbare programma's, zodat de specifieke kenmerken van ieder programma duidelijker tot uiting komen;

3.7.2. de procedures voor deelname aan de diverse programma's worden vereenvoudigd, waarbij met name wordt gedacht aan vereenvoudiging en standaardisering van het inschrijvingsformulier om meer kleine en middelgrote onderneming ertoe te bewegen hun medewerking te verlenen;

3.7.3. voorrang wordt gegeven aan programma's ter bevordering van de energie-efficiëntie en de ontwikkeling van eigen energiebronnen in regio's met een ontwikkelingsachterstand, waarbij de samenwerking tussen deze regio's moet worden vergemakkelijkt;

3.7.4. voor de programma's voldoende financiële middelen worden uitgetrokken.

3.8. Ondanks zijn waardering voor de poging van de Commissie om haar zienswijze over het onderwerp "energie en economische en sociale samenhang" te bepalen, stelt het Comité vast dat :

3.8.1. de Commissie er toch nog niet in is geslaagd, op harmonische wijze gestalte te geven aan het energiebeleid als instrument om economische en sociale samenhang te verwezenlijken;

3.8.2. in de algemene benadering die in het Commissiedocument wordt geschetst, te weinig rekening wordt gehouden met het feit dat het streven naar sociale samenhang en de doelstellingen van energiebeleid soms haaks op elkaar kunnen staan. In bepaalde gevallen kunnen efficiënt optreden, alsmede milieugerelateerde en zelfs technische overwegingen strijdig zijn met hetgeen uit het oogpunt van samenhang noodzakelijk is. Het Comité stelt daarom het volgende voor : dreigen voorstellen m.b.t. energiebeleid of energiewetgeving te botsen met het streven naar samenhang, dan zou de Commissie moeten vaststellen welke nadelige effecten daarvan op die samenhang uitgaan, en passende maatregelen moeten aanbevelen, bijvoorbeeld via communautaire initiatieven, de structuurfondsen of andere beleidsinstrumenten;

3.8.3. de ter beschikking gestelde middelen, alsook de voorgestelde maatregelen nog onvoldoende zijn; het Comité erkent dat de mededeling en de daarin vervatte voorstellen een positieve en vernieuwende werking kunnen hebben, maar stelt vast dat de voorstellen in dit discussiestuk geen enkele indicatie geven, zelfs niet in de meest algemene bewoordingen, omtrent de kosten van de diverse energiebronnen; het is het met de Commissie eens dat met de voor de verwezenlijking van de samenhang voor de verschillende structuurfondsen en het Cohesiefonds uitgetrokken middelen (die op zich aanzienlijk zijn, maar niet in verhouding staan tot de economische grootheid van de energiefactoren) de doelstellingen slechts zullen kunnen worden bereikt als tegelijkertijd alle andere EU-programma's en -activiteiten waar mogelijk op het doel van de samenhang worden afgestemd;

3.8.4. de analyse en informatie dus nog ontoereikend zijn om Gemeenschapsprogramma's en -projecten beter te kunnen definiëren. De Commissie zou met name een indicatie moeten geven van :

3.8.4.1. de omvang van de achtergebleven gebieden in de lid-staten waarvoor de problemen van sociale samenhang van rechtstreeks belang zijn; de belangrijkste kenmerken van die gebieden, zoals aardrijkskundige gegevens, bevolkingscijfers, het soort gebieden : stadsgebieden of platteland, de vraag of er goede openbare vervoersvoorzieningen zijn en vooral of die gebieden op de nationale stroomvoorziening zijn aangesloten;

3.8.4.2. het mogelijke resultaat van een vergelijking tussen de voor iedere lokatie te verwachten specifieke kosten (kapitaal en beheer) van elektriciteitsvoorziening d.m.v. aansluiting op het nationale net en de kosten die kunnen worden verwacht als elektriciteit in de regio zelf wordt geproduceerd (b.v. diesel, wind- en zonne-energie);

3.8.4.3. de kosten aan benzine en olie in de verschillende gebieden en mogelijke methoden om die kosten terug te dringen (b.v. door andere leveranciers te vinden of het vervoer via investeringen efficiënter te organiseren).

3.9. De O& O-programma's van de Gemeenschap moeten beter worden toegespitst op het streven naar economische en sociale samenhang binnen de Gemeenschap in al zijn facetten. Het Comité beveelt derhalve aan, in die programma's meer aandacht te schenken aan en plaats in te ruimen voor projecten die aan de volgende doelstellingen beantwoorden :

3.9.1. projecten voor de verkenning van de markt naar mogelijkheden voor O & O op het gebied van de beste technologieën;

3.9.2. geïntegreerde demonstratieprojecten en projecten voor de verspreiding van onderzoeksresultaten;

3.9.3. projecten in gebieden met de grootste ontwikkelingsachterstand met het doel optimaal van de eigen lokale mogelijkheden voor energieproduktie gebruik te maken en de geproduceerde energie zoveel mogelijk voor plaatselijk gebruik aan te wenden;

3.9.4. projecten voor het definiëren van gemeenschappelijke normen (consumptie, technologie, prijzen);

3.9.5. projecten voor het harmoniseren van de wettelijke en fiscale instrumenten van de lid-staten, met name om de produktie van schone energie ten behoeve van steden, plattelandsgebieden, eilanden en ultraperifere gebieden te bevorderen.

4. Bijzondere opmerkingen

4.1. Het Comité vindt dat de werkingssfeer van het programma Thermie moet worden uitgebreid tot demonstratie- en/of verspreidingsprojecten waarvoor "beproefde" technologieën worden gebruikt, d.w.z. technologieën die op zich niet, maar in bepaalde omstandigheden wel innoverend zijn, (achtergebleven plattelands- of perifere gebieden, geïntegreerde projecten, controle-systemen enz.).

4.2. Het Comité acht het een goede zaak dat het programma Altener is toegespitst op institutionele en financiële aspecten en dat speciaal naar achtergebleven gebieden wordt verwezen. Zijn advies is dat :

4.2.1. niet alleen de juridische obstakels worden weggenomen, maar dat de wettelijke voorschriften van de lid-staten, vooral met betrekking tot het gebruik van bio-brandstoffen en energie, worden geharmoniseerd;

4.2.2. degenen die bereid zijn geld te steken in duurzame energiebronnen in achtergebleven gebieden naast "dezelfde financieringscondities ... als de grote energiebedrijven", ook nog financiële hulp en belastingvoordelen worden geboden;

4.2.3. niet alleen de "externe effecten (met name op milieugebied) van duurzame energiebronnen concreet in rekening (moeten) worden gebracht", maar dat ook de extra kosten moeten worden geïnventariseerd die in de achtergebleven gebieden door het milieuvervuilende effect van traditionele energiebronnen worden veroorzaakt.

4.3. Onder het hoofd "Energie en het platteland, de eilanden en de ultraperifere gebieden" suggereert de Commissie dat "Ook aan investeringssteun ... prioriteit (zou) moeten worden gegeven, maar (dat) daarnaast ... ook andere aanvullende maatregelen (zouden) kunnen worden ondersteund." Het Comité vindt dat aan de opsomming van bepleite andere aanvullende maatregelen "steun bij de keuze van procédés en de overdracht van know-how" moet worden toegevoegd.

Brussel, 15 september 1994.

De voorzitter

van het Economisch en Sociaal Comité

S. TIEMANN