COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN 
Brussel, 02.07.1997 
COM(97) 332 def. 
VERSLAG VAN DE COMMISSIE 
AAN DE RAAD, AAN HET EUROPEES PARLEMENT, 
AAN HET ECONOMISCH EN SOCIAAL COMITE 
EN AAN HET COMITE VAN DE REGIO'S 
OVER 
COMMUNAUTAIRE MAATREGELEN DIE VAN INVLOED ZIJN OP HET 
TOERISME 
(1995-1996) 

INHOUDSOPGAVE 
1. INLEIDING 
1.1 Door het verslag bestreken gebied 
1.2 Overzicht 
2. BEVORDERING VAN MOBILITEIT EN BESCHERMING VAN 
TOERISTEN 
2.1 Het verbeteren van een vrij reizigersverkeer 
2.2 Waarborben van de bescherming van toeristen in hun hoedanigheid van 
consument 
2.3 Een betere toegang tot het toerisme voor bepaalde bevolkingsgroepen 
2.4 Het stimuleren van verantwoordelijkheidsgevoel - bestrijding van het 
kindersekstoerisme 
3. VERSTERKING VAN HET CONCURRENTIEVERMOGEN VAN DE 
EUROPESE TOERISTENINDUSTRIE 
3.1 Bevordering van een gunstig klimaat voor toeristische ondernemingen 
3.2 Het stimuleren van de modernisering in de toeristenindustrie 
3.3 Stimulering van de toeristische ontwikkeling in minder ontwikkelde 
gebieden 
3.4 Bevordering van de toeristische ontwikkeling in partnerlanden buiten de 
EU 
4. STIMULERING VAN EEN VERANTWOORD GEBRUIK VAN 
TOERISTISCHE HULPBRONNEN 
4.1 Versterking van een duurzame ontwikkeling van het toerisme 
4.2 Versterking van de band tussen toerisme en cultuur 
5. CONCLUSIES 
BIJLAGEN 
1. Het toerisme in de betalingsbalans -1996 
2. Aantal bedden in hotels en dergelijke -1996 
3. Bezetting van hotels en dergelijke - 1996 
4. EU-begrotingskredieten voor het toerisme in de afzonderlijke 
programmeringsdocumenten en de communautaire bestekken (Structuurfondsen 
1994-1999) 
1. INLEIDING 
1.1 Door het verslag bestreken gebied 
Dit verslag, waarin een overzicht wordt gegeven van de in 1995/96 genomen 
communautaire maatregelen die van invloed zijn op het toerisme, wordt voorgelegd uit 
hoofde van artikel 5 van Besluit 92/421/EEG van de Raad van 13 juli 1992 betreffende 
een actieprogramma van de Gemeenschap op het gebied van toerisme 1. 
De meeste van de in dit verslag beschreven maatregelen maakten deel uit van een van de 
vele communautaire beleidsmaatregelen en programma's die niet specifiek toeristische 
doeleinden nastreven, maar die toch een belangrijke invloed hebben op de ontwikkeling 
van de toeristenindustrie, de belangen van de toeristen en de exploitatie en het behoud 
van het door het toerisme gebruikte erfgoed. 
Voor een zo duidelijk mogelijk beeld van de invloed van de maatregelen op de 
voornaamste componenten van het toerisme - de toeristen, de toeristenindustrie en de 
toeristische hulpbronnen - volgt de structuur van het verslag deze indeling. Daarbij mag 
echter niet worden vergeten dat deze componenten alsook de desbetreffende maatregelen 
onderling rechtstreeks met elkaar in verband staan. Voor de belangrijkste communautaire 
beleidssectoren die van invloed zijn op het toerisme, worden steeds de vastgelegde 
doelstellingen, de financiële implicaties, de begunstigden, de meetbare resultaten en de 
gemaakte vorderingen beschreven. In een werkdocument van de diensten van de 
Commissie wordt dieper en vollediger op deze aspecten ingegaan. 
De Commissie heeft de Raad en het Europees Parlement reeds een verslage over de 
evaluatie van het actieprogramma van de Gemeenschap op het gebied van toerisme 
(1993-1995) met betrekking tot de in de eerste twee jaar (1993 en 1994) gestarte acties 
voorgelegd. Vele projecten die in 1995 van start gingen, zullen pas in juni 1997 worden 
afgerond en een van de belangrijkste proefacties van het programma zal pas in 1998 ten 
einde lopen. Deze maatregelen zullen dus pas later worden geëvalueerd. Gezien de aard 
van deze evaluatie wordt in dit verslag niet ingegaan op de financiële en controleaspecten 
met betrekking tot de tenuitvoerlegging van het programma. Deze zullen in een 
afzonderlijk verslag van de Commissie aan de Rekenkamer worden behandeld. 
Ten aanzien van een effectieve beoordeling van het grote aantal acties die in het kader 
van andere communautaire beleidsmaatregelen en programma's worden uitgevoerd, maar 
die van invloed zijn op het toerisme (indirecte maatregelen), moeten verscheidene vragen 
met betrekking tot de methodologie, selectiviteit, kosten-efficiëntie enz. worden 
beantwoord. Bovendien zouden sommige van de acties die vanuit toeristisch oogpunt 
moeten worden beoordeeld, b.v. met betrekking tot de structuurfondsen, worden 
geëvalueerd op basis van de doelstellingen van het betrokken beleid. De betrokken 
diensten zullen zich ook verder bezighouden met de vraagstukken die zich in dit verband 
voordoen. Een doeltreffendere coördinatie is daarbij natuurlijk van essentieel belang om 
de prioriteiten voor de evaluatie van indirecte maatregelen op het gebied van toerisme te 
beoordelen. 
1.2 Overzicht 
Het toerisme is een onderwerp dat de meeste Europese burgers, hetzij als gebruikers 
hetzij als leveranciers van toeristische diensten, aangaat - niet alleen in de lidstaten, maar 
ook in een groot aantal andere landen. 
1 PB nr. L 231 van 13.8.1992, blz. 28. 
2 COM(96) 166 def. van 30.4.1996. 
De Europese Unie neemt nog altijd een leidinggevende positie op de 
wereldtoerismemarkt in. In 1996 namen de internationale aankomsten in de EU met 4,2% 
en de inkomsten uit toerisme met 4,5% toe. Hoewel het marktaandeel van Europa is 
geslonken - een daling van 7% voor de inkomsten en van 4% voor de aankomsten tussen 
1990 en 1996 - blijft het het belangrijkste gebied van herkomst, alsook de belangrijkste 
bestemming voor het internationaal toerisme, zowel wat het aantal aankomende en 
vertrekkende toeristen, als wat de inkomsten en internationale handelstransacties betreft. 
Twaalf van de 40 meest bezochte toeristische bestemmingen in de wereld bevinden zich 
in de EU en in 1996 waren de EU-lidstaten goed voor 40% van de aankomsten, 38% van 
de inkomsten en 42% van de uitgaven in het kader van het internationaal toerisme. De 
toeristische sector biedt rechtstreeks werk aan 9 miljoen mensen, d.w.z. 6% van het totaal 
aantal arbeidskrachten. Het toerisme heeft ook een aanzienlijk indirect effect op de 
werkgelegenheid in aanverwante diensten en voorts ligt in sommige economieën die sterk 
van het toerisme afhankelijk zijn, de bijdrage aan de werkgelegenheid een stuk hoger dan 
het gemiddelde. Naar schatting zal het aantal banen in de toeristische sector tegen 2010 
met circa 2 miljoen zijn toegenomen; dan zal dus 9% van het totaal aantal werknemers op 
de EU-arbeidsmarkt in deze sector werken. 3 
De periode 1995/96 was een belangrijke fase in de toenemende betrokkenheid van de 
Europese Gemeenschap bij de bevordering van het toerisme, zowel ten aanzien van de 
directe als van de indirecte communautaire maatregelen die van invloed zijn op het 
toerisme. De indirecte maatregelen omvatten programma's en beleidsmaatregelen die 
gevolgen hebben voor het toerisme, maar die niet worden ontwikkeld of uitgevoerd om 
specifieke doelstellingen op het gebied van het toerisme te verwezenlijken. Directe 
maatregelen anderzijds hebben een specifiek toeristisch doel en omvatten veelal proef- en 
verkennende acties waaruit moet blijken wat op grotere schaal haalbaar is. 
Vanuit institutioneel oogpunt kan de totstandbrenging van een breed overleg op basis van 
het Groenboek van de Commissie van april 1995 over de rol van de Europese Unie op het 
gebied van toerisme^, dat in december 1995 met het door de Commissie georganiseerde 
Europese forum voor toerisme zijn hoogtepunt bereikte, als een belangrijke stap bij de 
vaststelling van de behoeften en reikwijdte van de communautaire maatregelen worden 
beschouwd. Het resultaat van dit overleg heeft rechtstreeks bijgedragen tot de 
werkzaamheden van de intergouvernementele conferentie die evenwel geen beslissing 
heeft genomen over de vraag of in het nieuwe verdrag een specifiekere verwijzing naar 
het toerisme zou moeten worden opgenomen. 
Vanuit operationeel oogpunt werd deze periode gekenmerkt door de beëindiging van 
verscheidene programma's, de evaluatie van de tenuitvoerlegging hiervan en de 
uitstippeling en lancering van nieuwe initiatieven en voorstellen, zoals het voorstel van de 
Commissie betreffende een eerste meerjarenprogramma ter ondersteuning van het 
Europese toerisme - "Philoxenia" (1997-2000)5. 
De maatregelen die in de periode 1995/96 door de Europese Gemeenschap op het gebied 
van het toerisme zijn genomen, geven ook verder de multidisciplinaire en horizontale 
aard van toeristische activiteiten weer. De aan de Europese Unie op dit gebied toegekende 
bevoegdheden worden volledig gerespecteerd, zonder dat inbreuk wordt gemaakt op de 
directe verantwoordelijkheid van de lidstaten op het gebied van toerisme. 
3 WTTC, Travel and tourism - Jobs for the millennium, London, 1997. 
4 COM(95) 97 def. van 4.4.1995. 
5 COM(96) 168 def. van 30.4.1996 en COM(96) 635 def. van 4.12.1996. 
Deze maatregelen zijn beïnvloed door de specifieke doelstellingen in het communautaire 
actieprogramma op het gebied van toerisme (1993/95)6, het mandaat van het 
Raadgevend Comité inzake toerisme? bestaande uit vertegenwoordigers van de lidstaten, 
alsmede door de doelstellingen van andere communautaire beleidsmaatregelen en 
programma's die voor het toerisme van bijzonder belang zijn (regionaal beleid, 
programma's op het gebied van milieu, vervoer, consumentenbeleid, onderwijs, 
opleiding, cultureel beleid enz.). 
In 1995/96 werd bij de tenuitvoerlegging van het communautair actieprogramma 
bijzondere aandacht geschonken aan: 
• verwerving en verbetering van kennis over het Europees toerisme; 
• bevordering van grensoverschrijdende samenwerking ter verbetering van de kwaliteit 
van toeristische diensten; 
• versterking van de samenwerking en het overleg met de betrokken openbare en 
particuliere instanties en organisaties en verbetering van de interne coördinatie binnen 
de Commissie. 
In deze periode hebben relevante maatregelen die in het kader van andere communautaire 
programma's en beleidsmaatregelen zijn genomen, er voorts toe bijgedragen dat: 
• de mobiliteit van de burgers en hun toegang tot het toerisme is verbeterd en de 
toeristen als consumenten beter zijn beschermd; 
• het economisch en sociaal klimaat voor de ontwikkeling van toeristische activiteiten is 
verbeterd; 
• een gezonde relatie tot stand is gekomen tussen toeristische activiteiten enerzijds en 
natuurlijke, door de mens voortgebrachte en culturele hulpbronnen anderzijds, met het 
oog op een evenwichtige en duurzame toeristische ontwikkeling. 
Alle hoofdcomponenten van het toerisme - de toerist, de toeristenindustrie en de 
natuurlijke en culturele hulpbronnen - zijn beïnvloed door de maatregelen die op 
communautair niveau in 1995/96 zijn genomen. 
Om redenen die op brede schaal zijn uiteengezet^, zijn vele acties die in de eerste fase 
van het actieprogramma op het gebied van toerisme (1993/95) zijn uitgevoerd, 
problematisch gebleken. De Commissie voert een volledig onderzoek uit naar alle 
voltooide acties die in de eerste jaren van het actieprogramma zijn uitgevoerd en zal zo 
nodig invorderingsopdrachten geven en onregelmatigheden vervolgen. De teleurstellende 
resultaten van het programma tonen aan dat men zowel ten aanzien van de identificatie 
van problemen en mogelijkheden voor het toerisme in Europa als ten aanzien van de 
beschikbaarstelling van waardevolle ervaring en informatie aan de beheerders van andere 
communautaire beleidsmaatregelen en programma's kansen heeft laten liggen. Niettemin 
zijn in het kader van het programma, met name in de latere jaren, nuttige projecten van 
start gegaan en zal de opgedane ervaring van onschatbare waarde zijn bij het beheer van 
toekomstige acties. 
6 PB nr. L 231 van 13.8.1992, blz. 28. 
7 PB nr. L 384 van 31.12.1986, blz. 52. 
8 Speciaal verslag van de Rekenkamer nr. 3/96 over het beleid inzake de politiek ten aanzien van het 
toerisme en de bevordering ervan, vergezeld van de antwoorden van de Commissie, zie PB nr. 
C 17 van 16.1.1997, blz. 1; en COM(96) 166 def. van 30.4.1996. 
4 
2. BEVORDERING VAN MOBILITEIT EN BESCHERMING VAN TOERISTEN 
Uit recente analyses is gebleken dat de internationale toeristenstromen sneller toenemen 
dan het binnenlands toerisme. Binnen de Europese Unie is het aantal buitenlandse 
overnachtingen door niet-ingezetenen met 4,5% toegenomen, terwijl het binnenlands 
toerisme in de afgelopen twee jaar met 1,9% is gegroeid9. Voor de lidstaten werden in 
1996 239 miljoen internationale aankomsten (een wereldmarktaandeel van 40,3%) en -
volgens de Wereldorganisatie voor toerisme - inkomsten ter waarde van 165 miljard dollar 
(een wereldmarktaandeel van 39%) geregistreerd10. 
De trend in Europa om korter, maar vaker op vakantie te gaan in combinatie met de weer 
toegenomen belangstelling van toeristen uit de Verenigde Staten en Japan voor 
verscheidene lidstaten van de EU, dragen bij tot een groei van de Europese 
toeristenmarkt. Andere factoren die rechtstreeks hiertoe bijdragen zijn de geleidelijke 
totstandbrenging van de interne markt en tot op zekere hoogte ook de ontwikkeling van 
het consumentenbeleid, daar deze factoren het vertrouwen van de toerist positief 
beïnvloeden, waardoor deze zich sneller aan een buitenlandse reis waagt. 
Ook de geleidelijke liberalisering van het luchtvervoer en de lagere vliegtarieven hebben 
een gunstige invloed gehad op het langeafstandsverkeer en een aanzienlijke groei van de 
toeristenstromen in de hand gewerkt, met name van Zuid- naar Noord-Europa en meer in 
het algemeen van de EU naar andere continenten. Het streven naar meer mobiliteit voor 
zowel jongeren, ouderen als gehandicapten, heeft er bovendien toe geleid dat bij diensten 
die verband houden met het toerisme steeds meer aandacht wordt besteed aan hun 
specifieke behoeften. 
Bij de bevordering van het toerisme werd op communautair niveau prioritaire aandacht 
besteed aan de verbetering van regelingen voor een vrij personenverkeer binnen de Unie, 
de bescherming van de rechten van de consument en de bevordering van de integratie van 
gehandicapten. De nadruk die op deze aspecten werd gelegd, is er een praktisch voorbeeld 
van dat de Europese Commissie de burgers een centrale plaats toebedeelt bij de opbouw 
van Europa. 
2.1 Het verbeteren van een vrij reizigersverkeer 
Het recht van de EU-burger om zonder beperkingen andere lidstaten te bezoeken, was een 
van de eerste en meest zichtbare verworvenheden van de Europese Gemeenschap. De 
afschaffing van grenscontroles tussen de EU-lidstaten, die bij de interne markt centraal 
staat, is een verdere stap van de Unie in de richting van een grotere mobiliteit van de 
Europese burgers en geeft hen de vrijheid om zonder belemmeringen door het gehele 
grondgebied van de Gemeenschap te reizen. 
De uiteindelijke verwezenlijking van dit principe is evenwel niet zo snel gegaan als 
waarvan in artikel 7A van het Verdrag wordt uitgegaan. Alleen met betrekking tot de 
bagage van de reizigers zijn de controles aan de interne grenzen van de EU volledig 
afgeschaft. Wat de personencontroles betreft, bestaan deze alleen niet meer in die landen 
die de overeenkomst van Schengen toepassen (België, Duitsland, Spanje, Frankrijk, 
Luxemburg, Nederland en Portugal). 
9 Europese Commissie, Tourism in Europe - Key Figures 1995-96, BOPEG, Luxemburg, 1997. 
10 World Tourism Organisation, Regional Report - Europe, Madrid, 1997. 
Teneinde de totstandbrenging van een "ruimte zonder binnengrenzen" aan te moedigen, 
waarin de personencontroles aan de binnengrenzen van de Unie zijn afgeschaft en 
onderdanen van derde landen gemakkelijker een visa kunnen krijgen om op het 
grondgebied van de Europese Unie te reizen, heeft de Commissie in 1995 twee elkaar 
aanvullende richtlijnen voorgesteld die naar aanleiding van het advies van het Europees 
Parlement van oktober 1996 werden gewijzigd11. Vanaf 1996 worden twee verordeningen 
van de Raad12 ten uitvoer gelegd, die van bijzonder belang zijn voor toeristen uit derde 
landen, namelijk een verordening betreffende de invoering van een uniform visummodel en 
een tweede verordening ter bepaling van de derde staten, waarvan de onderdanen bij 
overschrijding van de buitengrenzen van de lidstaten in het bezit moeten zijn van een 
visum; deze verordeningen zouden ertoe bij moeten dragen het imago van Europa als één 
toeristische bestemming te versterken. 
Daarnaast zal op het niveau van de intergouvernementele samenwerking de overeenkomst 
van Schengen, die sinds 1995 door zeven Europese landen wordt toegepast (België, 
Duitsland, Spanje, Frankrijk, Luxemburg, Nederland en Portugal) en die naar verwachting 
in de loop van 1997 tot drie verdere landen zal worden uitgebreid (Italië, Griekenland en 
Oostenrijk), aantonen dat de afschaffing van personencontroles aan de binnengrenzen 
duidelijke voordelen voor de toerist heeft. 
2.2 Waarborgen van de bescherming van toeristen in hun hoedanigheid van 
consument 
Maatregelen die in de afgelopen twee jaar zijn genomen, hebben met name het volgende 
bereikt: 
- verbetering van de voorlichting aan toeristen, teneinde hen meer bewust te maken van 
hun rechten overeenkomstig de geldende communautaire wetgeving; 
- beoordeling van specifieke problemen die als algemeen relevant worden beschouwd en 
die van invloed zijn op de economische belangen en veiligheid van toeristen; 
- versterking van juridische instrumenten ter verbetering van de 
consumentenbescherming op communautair niveau die ook ten goede komt aan de 
toerist; 
- vaststelling van een nieuw actieprogramma13 met prioritaire doelstellingen voor het 
consumentenbeleid in de periode 1996-1998; ook al worden toeristen niet specifiek als 
prioritaire categorie genoemd, toch zal dit programma ervoor zorgen dat de toeristen 
in de praktijk beter worden beschermd, daar de acties waarschijnlijk betrekking zullen 
hebben op onderwerpen die van groot belang voor toeristen zijn. 
Wat de voorlichting betreft, is in 1996 de laatste hand gelegd aan drie elkaar aanvullende 
instrumenten. In het kader van het communautaire actieprogramma op het gebied van 
toerisme werd een elektronische gids betreffende toeristische voorzieningen in Europa 
onder de vele betrokken verenigingen en ondernemingen verspreid. Naar aanleiding van 
het initiatief "Europa binnen bereik" in 1996 zal een gebruikersvriendelijke brochure over 
reizen in een andere lidstaat van de Europese Unie in alle officiële talen beschikbaar 
11 COM(95) 346 en COM(95) 347 van 12.7.1995, zoals herzien door COM(97) 106 van 20.3.1997. 
12 PB nr. L 164 van 14.7.1995, blz. 1; PB nr. L 234 van 3.10.1995, blz. 1. 
13 COM(95) 519 van 31.10.1995. 
worden gesteld, teneinde de Europese burgers beter in te lichten over hun rechten op de 
interne markt. Deze brochure zal in 1997 op ruime schaal worden verspreid. In het kader 
van het tweede programma betreffende het consumentenbeleid werd een nieuwe uitgave 
van de Gids voor de Europese consument gepubliceerd waarin een hoofdstuk is gewijd 
aan de rechten van toeristen; in 1997 zal een bijgewerkte versie van de gids beschikbaar 
zijn. 
Met betrekking tot de beoordeling van problemen die voor de toerist van belang zijn, 
evalueert de Commissie op het ogenblik de resultaten van de studies over de 
tenuitvoerlegging van de richtlijn pakketreizen, de brandveiligheid in hotels en dergelijke 
bedrijven en het overboekingsfenomeen in hotels; deze laatste studie maakt deel uit van 
het actieprogramma op het gebied van toerisme. 
Relevante wetgeving in het kader van het consumentenbeleid die van belang is voor 
toeristen omvat bijvoorbeeld maatregelen ter verbetering van de voorlichting bij op 
afstand gesloten overeenkomsten - nadat eindelijk in 1997 de richtlijn over deze specifieke 
vorm van handel werd aangenomen14 - en maatregelen ter vereenvoudiging van 
procedures betreffende de rechtstoegang en de vreedzame schikking van individuele 
consumentengeschillen. 
Het algemeen streven van de Commissie naar een betere integratie van het 
consumentenbeleid in het andere beleid van de Gemeenschap, alsmede de erkenning dat 
een betere interne coördinatie met betrekking tot communautaire maatregelen die van 
invloed zijn op het toerisme noodzakelijk is, zouden een bijdrage moeten leveren tot een 
effectievere bescherming van toeristen in Europa en van Europese toeristen in het 
buitenland. 
2.3 Een betere toegang tot het toerisme voor bepaalde bevolkingsgroepen 
Psychologische en lichamelijke belemmeringen die het voor bepaalde personen moeilijker 
maken om te reizen en op vakantie te gaan, zijn factoren die de volledige integratie en 
participatie van deze burgers in gevaar kunnen brengen. Gehandicapten en ouderen, die 
vaak minder mobiel zijn en een groot deel van de bevolking uitmaken in zowel de 
Europese Unie alsook in derde landen, behoren tot deze categorie. Naar schatting is 10% 
of meer van de bevolking in de Europese Unie op één of andere wijze gehandicapt15 en 
vertegenwoordigt deze groep een potentiële vraag naar commerciële 
toeristenaccommodatie van 350 miljoen overnachtingen16. Het aandeel van de bevolking 
dat ouder dan 65 jaar is, neemt snel toe en is vanuit toeristisch oogpunt bijzonder 
belangrijk, omdat deze bevolkingsgroep het gehele jaar door over vrije tijd beschikt; het 
aandeel van deze bevolkingsgroep in de totale EU-bevolking bedraagt 16% en zal tot 
2000 nog eens met 5% of 61 miljoen toenemen17. 
Gezien deze situatie en het belang van de verschillende segmenten van de toeristische 
vraag, heeft de Commissie in 1996 een evaluatie van de basisbehoeften en beste praktijken 
met betrekking tot de productie, marketing en levering van toeristische diensten aan 
gehandicapten en ouderen afgerond. De gezamenlijke inspanningen van de bevoegde 
diensten van de Commissie hebben bijgedragen tot de ontwikkeling van de nodige 
14 Richtlijn 97/7/EC van het Europees Parlement en de Raad van 20.1.1997. 
15 Eurostat, Statistics in Focus, Disabled persons: statistical data, 1995/10, Luxemburg. 
16 Europese Commissie, Making Europe accessible for tourists with disabilities, BOPEG, Luxemburg, 
1996. 
17 Eurostat, Jaarboek 1996, BOPEG, Luxemburg, 1996. 
synergie bij de toepassing van de beschikbare communautaire instrumenten; de directe 
betrokkenheid van openbare instanties en van de belangrijkste Europese en nationale 
verenigingen die op deze gebieden actief zijn, heeft tot een versteviging van het 
samenwerkingsproces op Europees niveau geleid en ervoor gezorgd dat initiatieven elkaar 
niet overlappen en dat de beste praktijken in het belang van de toeristen worden 
geïdentificeerd. 
Tot de voornaamste acties die in het kader van het communautair actieprogramma op het 
gebied van toerisme zijn afgerond, behoren ook twee gidsen, namelijk één met speciale 
steunmaatregelen en diensten die in de EU en EVA-landen voor gehandicapte toeristen 
beschikbaar zijn18 en een ander met goede praktijken voor toeristische ondernemers die 
rekening willen houden met de basisbehoeften van gehandicapten bij het organiseren en 
maken van reizen19. Wat de oudere toerist betreft, werden trends, behoeften en gedrag 
geanalyseerd in een verslag dat met steun van de Commissie werd opgesteld en voor 
belangstellenden beschikbaar is20. 
Door de acties die in het kader van het sociaal en vervoerbeleid ten gunste van 
gehandicapte toeristen zijn uitgevoerd, was het enerzijds mogelijk om meer kennis te 
vergaren op het gebied van de opleiding van toeristische vakmensen en van specifieke 
voorzieningen voor gehandicapten in toeristische accommodaties en anderzijds om 
vorderingen te maken bij de vaststelling van de technische vereisten voor het verbeteren 
van de toegankelijkheid van verschillende transportmiddelen. 
Door een grootschalige verspreiding van de resultaten van de uitgevoerde 
werkzaamheden zal worden bijgedragen tot een groter bewustzijn van de specifieke 
behoeften van ouderen en gehandicapte toeristen. Een beter besef van deze problemen 
door de toeristenindustrie en meer aandacht hiervoor op nationaal en lokaal niveau zullen 
een stap zijn op weg naar gelijke kansen voor deze bevolkingsgroepen die in het verleden 
zo vaak geen toegang hadden tot toeristische voorzieningen. 
2.4 Het stimuleren van verantwoordelijkheidsgevoel - bestrijding van het 
kindersekstoerisme 
In 1996 kwam het probleem van het kindersekstoerisme ineens in de Europese 
belangstelling te staan, met name bij toeristen en de toeristenindustrie. Daar de Commissie 
zich bewust was van de vele aspecten van het probleem en van de noodzaak van een 
gecoördineerde aanpak om dit verschijnsel tegen te gaan, nam zij in november 1996 een 
mededeling aan over de bestrijding van het kindersekstoerisme21. Deze mededeling vormt 
een referentiekader voor communautaire maatregelen op dit gebied op middellange en 
lange termijn, met speciale aandacht voor een beperkt aantal specifieke doelstellingen. De 
uitgebreide reeks voorstellen voor maatregelen in de mededeling hebben tot doel het 
seksueel misbruik van kinderen te ontmoedigen en te bestraffen, de stroom van 
sekstoeristen uit Europa in te dammen, bij te dragen tot een bestrijding van het 
sekstoerisme in derde landen en lidstaten te stimuleren om gezamenlijk op te treden tegen 
het kindersekstoerisme. De uiteengezette benadering is gebaseerd op een versterking van 
18 Europese Commissie, Travel guides for disabled travellers (verschijnen in 1997). 
19 Europese Commissie, Making Europe accessible for tourists with disabilities, BOPEG, Luxemburg, 
1996. 
20 AIT-FIA, La mobilité et les personnes âgées, Brussel, 1995. 
21 COM(96) 547 def. van 27.11.1996. 
8 
de dialoog en samenwerking, waarbij de lidstaten, de toeristenindustrie en de belangrijkste 
niet-gouvernementele organisaties op dit gebied betrokken moeten zijn. 
3. VERSTERKING VAN HET CONCURRENTIEVERMOGEN VAN DE EUROPESE 
TOERISTENINDUSTRIE 
De snelle veranderingen in de wereldeconomie en de verdergaande internationalisering van 
de vraag naar en het aanbod van diensten zijn van grote invloed op met het toerisme 
verband houdende activiteiten, met name in Europa, dat ook verder de motor is voor het 
toerisme in de wereld. De leidende rol die het Europees toerisme van oudsher speelt en 
die voornamelijk is gebaseerd op de verscheidenheid van zijn zakelijke activiteiten en zijn 
rijkdom aan bezienswaardigheden, kan echter niet meer als vanzelfsprekend worden 
beschouwd. 
De steeds fellere concurrentie tussen toeristische bestemmingen, de kansen die door zich 
uitbreidende segmenten van de vraag worden geboden en de toenemende verwachtingen 
van de klanten, vormen samen een steeds grotere uitdaging die een aanpassing van de 
strategieën voor toeristische ontwikkeling vereist met betrekking tot het ontwerp, de 
productie, de marketing en de levering van toeristische diensten. De doeltreffendheid van 
deze aanpassingen wordt bepaald door de dynamiek en efficiëntie van de toeristische 
ondernemingen, alsmede door een grote verscheidenheid van andere activiteiten die direct 
van invloed zijn op het succes van de toeristenindustrie zonder noodzakelijkerwijze tot 
deze sector te behoren. 
Daar het toerisme een belangrijke bijdrage levert aan de EU-economie - 5,5% van het 
BNP, 6% van de totale werkgelegenheid en circa 33% van het buitenlandse 
dienstenverkeer - moet voortdurend worden gestreefd naar een verbetering van de 
voorwaarden voor een gunstig economisch klimaat waarin het Europese toerisme kan 
gedijen. 
Bij de communautaire programma's en beleidsmaatregelen werd uitgegaan van vier 
hoofdaspecten die van centraal belang worden geacht voor een verbetering van het 
concurrentievermogen en de ontwikkeling van de Europese toeristenindustrie: 
- eerlijke concurrentie tussen toeristische ondernemingen; 
- modernisering van de toeristenindustrie en verbetering van de kwaliteit van de 
toeristische dienstverlening door middel van een betere opleiding en 
beroepsbekwaamheid van de werknemers; 
- ontwikkeling van het toerisme in de minder ontwikkelde regio's van de Unie; 
- bevordering van een op kwaliteit gericht toeristisch beleid in partnerlanden buiten de 
EU. 
3.1 Bevordering van een gunstig klimaat voor toeristische ondernemingen 
De doeltreffendheid van het marktmechanisme in de toeristische sector hangt af van de 
toepassing van de interne markt, de mate waarin het concurrentiebeleid wordt nageleefd 
en van een beter inzicht in de marktstructuur en -ontwikkeling; meer in het algemeen is 
ook een "ondernemersvriendelijk" juridisch klimaat van essentieel belang. 
Door haar structurele kenmerken en demografie is de toeristenindustrie bijzonder gevoelig 
voor een volledige tenuitvoerlegging van de vereisten van de interne markt en het 
concurrentiebeleid. De toeristenindustrie omvat een groot aantal verschillende activiteiten 
en verscheidene uiteenlopende branches; zij omvat zowel een gering aantal zeer grote 
multinationale ondernemingen als een zeer groot aantal kleine en middelgrote 
ondernemingen (MKB) en alle onderdelen van de sector moeten bekend zijn met de 
verschillende segmenten van de zich zeer snel ontwikkelende vraag die door verscheidene 
externe en onvoorspelbare factoren wordt beïnvloed. De behoefte aan betrouwbare 
informatie verklaart waarom de Gemeenschap speciale aandacht besteedt aan de 
ontwikkeling van een Europees statistisch systeem op het gebied van het toerisme; een 
dergelijk systeem kan ertoe bijdragen dat de besluitvormers hun marktstrategie beter 
kunnen bepalen en de doeltreffendheid hiervan beter kunnen beoordelen. 
Het is duidelijk dat het MKB overweegt in het toerisme. In de horeca bijvoorbeeld (hotels, 
andere accommodatie, restaurants, kantines, catering) die in de EU 1,3 miljoen 
ondernemingen telt (circa 8,5% van het totaal aantal ondernemingen) en goed is voor 
5,2% van het totaal aantal banen en een omzet van 269 miljard ecu, werkt de helft van de 
5,3 miljoen werknemers in kleine ondernemingen (1 t/m 9 werknemers), nog eens 15% in 
eenmansbedrijven en circa 10% in grote ondernemingen (meer dan 250 werknemers)22. In 
sommige landen spelen grote horecabedrijven een bijzonder grote rol op het gebied van de 
werkgelegenheid - bijvoorbeeld in Frankrijk en in Finland, waar zij twee respectievelijk 
drie keer zoveel banen leveren als gemiddeld in de EU; in andere lidstaten (Duitsland, 
Spanje, Italië) daarentegen ligt het belang van grote ondernemingen onder het 
EU-gemiddelde. 
Internationaal gezien is de herstructurering in Europa later op gang gekomen dan in de 
Verenigde Staten en Japan, waar zij aantoonbaar werd gestimuleerd door een gunstiger 
ondernemingsklimaat; het belang van kleine ondernemingen voor de werkgelegenheid is in 
Japan gemiddeld vier keer en in de VS circa drie keer geringer dan in Europa. 
Een analyse van het aantal nieuw opgerichte bedrijven23, die weliswaar niet alle lidstaten 
omvat, bevestigt de mogelijkheden en de dynamiek van ondernemingen op het gebied van 
toerisme: van de één miljoen ondernemingen die in 1992 zijn opgericht, maakt de helft 
deel uit van de handel en horeca. In landen als Frankrijk en Nederland is het 
overlevingspercentage voor horecaondernemingen na vijfjaar 42% respectievelijk 68%, 
wat vrij typisch is voor kleine ondernemingen in het algemeen. 
Een onlangs uitgevoerde analyse bevestigt dat een volledige toepassing van de 
communautaire instrumenten een positief effect heeft op het concurrentievermogen van de 
ondernemingen, de werkgelegenheid en de economie in het algemeen24. Daarentegen heeft 
een conservatieve benadering, waarbij belemmeringen voor niet-ingezeten ondernemers en 
niet-gerechtvaardigde protectionistische maatregelen worden gehandhaafd, een remmende 
werking op nieuwe zakelijke initiatieven en de ondernemingsdynamiek in het algemeen. 
Naast een verbeterde toepassing van de regels van het interne-markt- en 
concurrentiebeleid zal waarschijnlijk ook de lancering van een reeks communautaire acties 
ter verbetering van het concurrentievermogen van het Europese bedrijfsleven een positief 
22 European Commission, Enterprises in Europe - Fourth report, BOPEG, Luxemburg, 1996. 
23 Ibidem. 
24 Mededeling van de Commissie aan het Europees Parlement en de Raad over de impact en 
doeltreffendheid van de interne markt. COM(96) 520 def. van 30.10.1996. 
10 
effect op toeristische ondernemingen hebben. Deze acties omvatten bijvoorbeeld de 
vereenvoudiging van administratieve procedures en van de wetgeving, regelingen om 
ondernemingen te helpen optimaal gebruik te maken van de bestaande mogelijkheden, 
zoals het netwerk van Euro-Info centres en regelingen om de samenwerking tussen 
ondernemingen en de internationalisering te stimuleren, zoals BC-NET en het BRE. Er 
wordt steeds meer gebruik gemaakt van deze instrumenten; zo werden alleen al voor de 
horeca via het BRE-net in 1995-96 575 ondernemingsprofielen ingediend door bedrijven 
die een partner zochten. De tenuitvoerlegging van het derde meerjarenprogramma voor 
het MKB25, dat in 1996 werd goedgekeurd en betrekking heeft op de periode 1997-2000, 
zal verdere kansen bieden aan kleine en middelgrote ondernemingen in de toeristische 
sector. 
Het vervoer is een belangrijk beleidsgebied dat van invloed is op de toeristische 
ontwikkeling en het concurrentievermogen van de toeristische sector. In 1995/96 zijn op 
communautair niveau aanzienlijke vorderingen gemaakt bij de verwezenlijking van 
belangrijke doelstellingen op dit gebied. Hoewel de meeste toeristen nog altijd de 
voorkeur geven aan de auto als hun voornaamste middel van vervoer, is de groeiende 
betekenis van het luchtvervoer, met name voor reizen naar het buitenland, een 
rechtstreeks gevolg van de communautaire maatregelen ter liberalisering van het 
luchtvervoer die op 1 april 1997 de laatste fase zijn ingegaan. De liberalisatie heeft de 
Europese reiziger reeds verscheidene voordelen geboden, zoals betere verbindingen, meer 
keuzemogelijkheden en lagere tarieven. Ter illustratie hiervan zij vermeld dat de 
productiecapaciteit van de communautaire luchtverkeersmarkt (aantal aangeboden stoelen 
per kilometer) in 1995 370 miljard bedroeg, waarvan meer dan de helft (56%) door 
chartermaatschappijen werd aangeboden26. Het percentage luchtreizigers dat tegen 
verlaagd tarief op lijnvluchten vliegt, is van 60,5% in 1985 tot 70,9% in 1995 gestegen; 
als de chartermarkt wordt meegerekend, dan ligt het percentage tegen verlaagd tarief 
reizende passagiers op 90% en 95% van de totale markt. De congestie en vertragingen in 
het luchtverkeer, die in maart 1996 in een witboek aan de orde werden gesteld27, hebben 
een schadelijk effect op het Europese luchtvervoer en veroorzaken ernstige problemen 
voor toeristen; de herziening van de bepalingen inzake de gedragscode betreffende 
elektronische boekingssystemen (Computer Reservation Systems - CRS) zou moeten 
leiden tot een grotere transparantie en doeltreffendheid van de systemen waarmee de 
meeste reserveringen voor het luchtvervoer worden gemaakt. De elektronische 
boekingssystemen spelen een rol van fundamenteel belang in de toeristenindustrie die 
momenteel een periode van radicale veranderingen doormaakt ten gevolge van diensten en 
toepassingen op basis van het Internet (b.v. World Wide Web). Naar verwachting zal in 
2005 30% van de toeristische informatie en 20% van de handel via het Internet 
plaatsvinden. 
De goedkeuring van communautaire richtsnoeren voor de ontwikkeling van de 
transeuropese netwerken en van verschillende maatregelen ter verbetering van de 
veiligheid in verschillende vervoermiddelen zal een bijdrage leveren tot een veiliger en 
vollediger vervoerssysteem in Europa en zal veel Europese toeristische bestemmingen 
binnen bereik van een groter aantal personen brengen. 
25 PB nr. L 6 van 10.1.1997, blz. 25. 
26 Mededeling van de Commissie aan het Europees Parlement en de Raad over de gevolgen van het derde 
pakket liberaliseringsmaatregelen in het luchtvervoer, COM(96) 514 def. van 23.10.1996. 
27 COM(95) 318 en het Witboek over het Luchtverkeerbeheer "Openstelling van het Europese luchtruim" 
van 6.3.1996. 
11 
Gezien de vele grensoverschrijdende handelstransacties en betalingen voor toeristische 
diensten heeft de toeristenindustrie bijzonder belang bij de vorderingen die bij de 
voorbereiding van de omschakeling op de Europese munteenheid, de euro, worden 
gemaakt. De toeristenindustrie en de toeristen zijn een belangrijke doelgroep in de 
algemene campagne van de Commissie om ondernemingen en burgers meer bewust te 
maken van de praktische aspecten van de invoering van de euro. Vertegenwoordigers van 
de belangrijkste sectoren die verband houden met het toerisme, maken deel uit van de 
ronde tafel die voor de Commissie hiertoe is opgericht. Bovendien zijn er plannen om in 
1997 een studie op te zetten over de aspecten hiervan die specifiek verband houden met 
het toerisme. 
De afgelopen jaren is er geprobeerd om de statistische informatie met betrekking tot het 
toerisme te verbeteren, wat leidde tot de goedkeuring van Richtlijn 95/57/EG van de Raad 
betreffende de toerismestatistiek28. Met financiële steun van de Commissie werd reeds in 
1996 met de tenuitvoerlegging van deze richtlijn begonnen. Al in 1996 en 1997 kon de 
toeristische sector over de eerste resultaten beschikken in de vorm van nieuwe publicaties 
met belangrijke cijfers over het Europese toerisme. Er wordt ook steun verleend aan derde 
landen in Midden- en Oost-Europa en in het Middellandse-Zeegebied, waarbij het de 
bedoeling is dat het Europese systeem tot deze landen wordt uitgebreid. Ook specifieke 
studies in het kader van het actieprogramma op het gebied van het toerisme, met name 
met betrekking tot het zaken- en congrestoerisme en het rendementsbeheer in het MKB in 
de toeristische sector, streefden naar een verbetering van de kennis van het toerisme. In 
1996 werd met de verspreiding van de resultaten begonnen, met name in het kader van 
workshops en conferenties waaraan door vertegenwoordigers van de toeristenindustrie 
wordt deelgenomen. 
In het kader van haar toezicht op de verwezenlijking van de interne markt heeft de 
Commissie zich ook beziggehouden met het probleem van de "toeristengidsen" en 
"reisleiders". Voorts is aandacht besteed aan de naleving van het recht van vestiging voor 
hotelhouders, waarbij een met redenen omkleed advies werd gezonden aan een lidstaat 
waarvan werd aangenomen dat deze in strijd met de voorschriften handelde. Wat het 
concurrentiebeleid betreft, zijn verscheidene gevallen die betrekking hebben op het 
toerisme bestudeerd en door de Commissie in het kader van het stelsel voor staatssteun en 
het beheer van fusies en de overname van ondernemingen, goedgekeurd. 
Op het gebied van de directe belastingen bestaat behoefte aan grotere transparantie en 
samenwerking tussen de lidstaten, met name met betrekking tot diensten in verband met 
het toerisme die dikwijls van land tot land uiteenlopend worden behandeld. De 
ontwikkeling van een algemeen fiscaal kader dat in het verslag van de Commissie van 
1996 over de belastingstelsels in de lidstaten wordt uiteengezet, zou kunnen leiden tot 
nieuwe ondernemingen en nieuwe banen in de toeristische sector. Wat de indirecte 
belastingen betreft, maakt de toeristenindustrie zich vooral zorgen over de BTW op 
diensten in verband met het toerisme en over de toekomst van belastingvrije 
verkooppunten. Wat de belastingvrije verkoop betreft, die niet verenigbaar is met de 
beginselen van de interne markt, hebben zowel de Commissie als de Raad bevestigd dat de 
overgangsperiode in 1999 afloopt, waarmee dan een einde komt aan de 
concurrentievervalsingen ten nadele van ondernemingen die belaste goederen verkopen en 
tussen de verschillende takken van vervoer. Wat de BTW betreft, zal de toeristenindustrie 
in het kader van de follow-up van het programma van de Commissie van 1996 voor een 
gemeenschappelijk BTW-stelsel en het tijdschema voor de indiening van formele 
28 PB nr. L 291 van 6.12.1995, blz. 32. 
12 
voorstellen ter invoering van dit systeem verschillende gelegenheden hebben om haar 
standpunt duidelijk te maken. Het besluit van de Raad van 1996 over het standaard 
BTW-tarief zou ertoe moeten bijdragen dat bestaande verschillen met betrekking tot de 
behandeling van toeristische diensten minder worden. 
Ondanks de vele vorderingen die zijn gemaakt, is het bedrijfsleven zich nog altijd niet 
voldoende bewust van de mogelijkheden die op het niveau van de Europese Gemeenschap 
bestaan en zijn de samenwerking en het overleg tussen alle betrokken partijen op lokaal, 
regionaal, nationaal en Europees niveau nog altijd ontoereikend. In het voorstel van de 
Commissie van april 1996 voor een eerste meerjarenprogramma ter ondersteuning van het 
Europese toerisme "Philoxenia", dat momenteel nog bij de Raad is, wordt een coherent 
kader geschapen waarbinnen maatregelen kunnen worden genomen om deze situatie te 
verbeteren. Intussen zal verder worden getracht om een beter klimaat voor het toerisme 
tot stand te brengen door identificatie van enkele van de belangrijkste problemen en 
kansen waarvoor de hedendaagse toeristenindustrie zich gesteld zal zien. 
3.2 Het stimuleren van de modernisering in de toeristenindustrie 
Beter opgeleide arbeidskrachten, betere technieken en een vakkundiger beheer zijn 
fundamentele vereisten om de modernisering van de toeristenindustrie in Europa te 
bespoedigen; dit is vooral ook van belang omdat, naar algemeen wordt erkend, het 
toerisme een van de sectoren is met de beste mogelijkheden voor groei en nieuwe 
werkgelegenheid29. 
Terwijl de belangrijkste concurrenten van de EU op het gebied van het toerisme al ver 
gevorderd zijn met de modernisering, verloopt dit proces in Europa wat trager; vele 
toeristische ondernemingen - vooral de kleine en middelgrote - worstelen met structurele 
onvolkomenheden op het gebied van enerzijds onderwijs en beroepsopleiding en 
anderzijds technologische innovatie. 
Van activiteiten op toeristisch gebied wordt algemeen aangenomen dat zij een gestage 
groei en een hoog werkgelegenheidsniveau kunnen genereren, wat door de jarenlange 
ervaring ook is bevestigd. Dat neemt niet weg dat de vaardigheden van de werknemers 
dienen te worden verbeterd. In alle lidstaten ligt het opleidingsniveau van werknemers in 
de horeca aanzienlijk onder het gemiddelde. In 1995 had 54% van de werknemers in deze 
sector alleen de basisschool doorlopen, terwijl slechts 7% een universitaire of 
gelijkwaardige opleiding had genoten. De werkloosheid en langdurige werkloosheid voor 
vrouwen was in deze sector het hoogst (18%) en voor mannen het op één na hoogst 
(15%)30. De tegenstelling tussen de positieve groeicijfers in deze sector enerzijds en de 
hoge werkloosheid anderzijds valt wellicht te verklaren uit het grote verloop van 
werknemers in de horeca. Dat komt mogelijk doordat deze sector door werkzoekenden 
vaak als een tussenoplossing wordt beschouwd en doordat vele activiteiten op het gebied 
van het toerisme seizoengebonden zijn. Door zijn structuur was het toerisme een van de 
eerste sectoren die met verschillende vormen van flexibiliteit op de arbeidsmarkt 
experimenteerde; niettemin bleek het zeer moeilijk om de onzekerheid op 
werkgelegenheidsgebied te beperken en om het effect van de seizoensgebondenheid op de 
loopbaan van werknemers te verkleinen. 
29 CSE (96) 6 def. van 27 november 1996, Mededeling van de Commissie aan de Europese Raad "Werk 
maken van diensten"; WTTC, Travel and Tourism - Jobs for the millennium, Londen 1997. 
30 Europese Commissie, Werkgelegenheid in Europa -1996, BOPEG, Luxemburg, 1996. 
13 
Deze problemen zijn onder de loep genomen door vertegenwoordigers van de werkgevers 
en werknemers in de horeca. Dat gebeurde zowel in het kader van de sociale dialoog als 
door middel van verscheidene door toeristische actoren voorgestelde projecten die in 
1995 en 1996 in het kader van verbeterde communautaire maatregelen ter stimulering van 
de werkgelegenheid en de ontwikkeling van de personele middelen door de Commissie 
werden gesteund. De hoofdgedachte die aan vele van de betrokken projecten ten 
grondslag ligt is dat een transnationale samenwerking tussen openbare instanties, de 
toeristenindustrie en de instellingen voor onderwijs en beroepsopleiding tot stand moet 
worden gebracht. Deze aanpak zou de uitwisseling en ontwikkeling van beste praktijken 
moeten bevorderen en er daardoor toe moeten bijdragen dat lacunes in kennis en ervaring 
met betrekking tot verscheidene aspecten van toeristische activiteiten worden aangevuld. 
De bemoedigende resultaten die zijn geboekt door het toenemend gebruik van Vacatures 
en werkzoekenden in Europa (EURES) door de toeristensector zijn een voorbeeld van 
wat op dit gebied mogelijk is. EURES werd door de Commissie in samenwerking met de 
openbare arbeidsdiensten van de Europese Economische Ruimte opgericht, teneinde de 
arbeidsmobiliteit tussen de deelnemende landen te verbeteren. 
Ook de toepassing van technologische ontwikkelingen op toeristische diensten, die van 
nature informatiegericht zijn, is een belangrijk actiegebied. Hoewel de situatie in Europa 
aan het verbeteren is, blijft de vooruitgang toch achter bij die op andere belangrijke 
markten, zoals de Verenigde Staten. De on-line-verkoop van reizen wordt op de 
VS-markt als een groot succes beschouwd. Deze verkoop vertegenwoordigt daar meer 
dan de helft van de elektronische handel31 en heeft zijn omzet van 142 miljoen dollar in 
1994 tot 600 miljoen dollar in 1996 vergroot, terwijl voor het jaar 2000 een omzet van 
3 miljard dollar wordt verwacht32. In de Verenigde Staten vindt meer dan 70% van de 
hotelreserveringen plaats via een centraal boekingssysteem waarbij het hotel is 
aangesloten; in Frankrijk daarentegen, dat op dit gebied in Europa vooroploopt, geschiedt 
slechts 8 tot 10% van het totaal aantal reserveringen in de grootste hotelketens via een 
internationaal boekingssysteem33. Geïntegreerde reisinformatiesystemen op basis van het 
Internet waarin zowel informatie over toerisme, cultuur en vrijetijdsbesteding als reis- en 
vervoersinformatie zijn opgenomen, doen momenteel hun intrede op de markt. Deze open 
systemen zouden kunnen bijdragen tot een betere aanpak van de mobiliteit en een 
rationeler gebruik van de toeristische hulpbronnen. Ook in dit verband zullen zich voor de 
Europese toeristenindustrie en met name voor de kleine en middelgrote ondernemingen 
nieuwe uitdagingen en kansen voordoen; niet erg centraal gelegen en minder bekende 
toeristische bestemmingen kunnen nu op een nieuwe bondgenoot rekenen om hun 
marketing en beheer van toeristische diensten te verbeteren. Als niet spoedig gebruik 
wordt gemaakt van moderne technologische faciliteiten, zullen Europese ondernemingen 
de kans voorbij laten gaan om hun markt uit te breiden en zelfs een afbrokkeling van hun 
marktsegment riskeren. Op verscheidene wetenschappelijke gebieden is nog verder 
onderzoek noodzakelijk (b.v. veeltaligheid, zoekmethoden, gebruikersinterfaces, 
bedrijfsprocessen). Het MKB, dat slechts in beperkte mate in staat is om in innovatie te 
investeren, heeft behoefte aan cursussen, aan ondersteuning bij het aanleren van beste 
ondernemingspraktijken in de nieuwe elektronische omgeving, aan overdracht van kennis 
over telematica-mogelijkheden en aan de ontwikkeling van gemeenschappelijke 
procedures en protocollen. Bij de ontwikkeling van de relevante communautaire 
programma's wordt door de Commissie hiermee rekening gehouden. 
31 Forrester Research consultants. 
32 "Les nouvelles technologies", Cahier Espaces nr. 50, blz. 51, Parijs, 1997. 
33 Ibidem, blz. 10. 
14 
Gezien de strategische invloed van nieuwe technologieën op het concurrentievermogen 
van de Europese toeristenindustrie werd tussen 1994 en 1996 in het kader van het vierde 
programma voor onderzoek en technologische ontwikkeling, met name IMPACT II en het 
telematicaprögramma, circa 31,8 miljoen ecu toegekend voor nieuwe technologische 
toepassingen voor toeristische diensten. De meeste geselecteerde projecten die in 
samenwerking met toeristische actoren en gespecialiseerde bedrijven in verscheidene 
lidstaten werden ontwikkeld, hadden betrekking op de ontwikkeling van 
informatiehulpmiddelen voor kleine en middelgrote ondernemingen en toeristen die het 
natuurlijk en cultureel erfgoed en andere toeristische attracties kunnen waarderen en 
hiervoor reclame kunnen maken en daarmee een duurzaam gebruik van toeristische 
voorzieningen en natuurlijke hulpbronnen kunnen stimuleren. 
Het overleg op communautair niveau tussen de sociale partners in de horeca is voortgezet 
in het kader van het comité van de sociale dialoog, waarbij vooral aandacht is besteed aan 
problemen in verband met taakprofielen, arbeidsmobiliteit en arbeidsomstandigheden. 
Bij de tenuitvoerlegging van het communautair initiatief "Werkgelegenheid en 
ontwikkeling van de menselijke hulpbronnen" (1994-1999) werd in een van de netwerken 
voor plaatselijke initiatieven inzake de ontwikkeling van de werkgelegenheid aandacht 
besteed aan het plattelandstoerisme als mogelijke bron van nieuwe werkgelegenheid. In 
het kader van Vacatures en werkzoekenden in Europa (EURES) wordt door een net van 
450 adviseurs steun en advies verleend aan werknemers over werkaanbiedingen en hun 
rechten op het gebied van de sociale zekerheid. Het deel van de vacaturegegevensbank dat 
speciaal is gewijd aan het toerisme en dat deel uitmaakt van het programma is dikwijls 
gebruikt voor het zoeken van arbeidskrachten voor de horeca en voor gevestigde 
themaparken. Een ander voorbeeld is het project betreffende seizoenkrachten voor hotels 
en pensions in Zuid-Beieren en Baden Württemberg; dit project werd gecoördineerd door 
EURES en het Duitse Bundesanstalt für Arbeit en helpt ieder jaar 260 Ierse werknemers 
aan een baan. 
In het kader van de nieuwe communautaire programma's Socrates34 en Leonardo35 werd 
tijdens de eerste twee jaar van de looptijd van deze programma's steun verleend voor 16 
projecten op het gebied van toerisme, catering en hotelbeheer; deze projecten waren 
gericht op de ontwikkeling van cursussen, de bijscholing van het opleidend personeel en 
de verbetering van de mobiliteit van studenten. Daarnaast werd steun verleend voor 40 
projecten betreffende de analyse en ontwikkeling van methoden en activiteiten inzake de 
opleiding tot toeristische beroepen, alsmede de uitwisseling van leerlingen. 
Ook in het kader van ESPRIT III - met betrekking tot de ontwikkeling van 
geautomatiseerde en multimediahulpmiddelen voor het toerisme - en van verschillende 
sectoren van het TELEMATICS programma zijn projecten gesteund betreffende de 
verschaffing van informatie over toeristische faciliteiten en culturele bezienswaardigheden 
en evenementen. 
De toeristenindustrie heeft bijzonder belang bij de speciale aandacht die op communautair 
niveau wordt besteed aan de ontwikkeling van instrumenten voor een effectief toezicht op 
en de effectieve evaluatie van het arbeidsmarktbeleid en aan het vaststellen van 
werkgelegenheid en innovatie als de grote prioriteiten voor Europa. De Commissie zal het 
werk van de sociale partners in het kader van de Europese sociale dialoog steunen in de 
34 Besluit 95/819/EG van het Europees Parlement en de Raad, PB nr. L 87 van 20.4.1995, blz. 10. 
35 Besluit van de Raad 94/819/EG, PB nr. L 304 van 29.12.1994, blz. 8. 
15 
hoop dat meer rekening wordt gehouden met de menselijke factor, die van essentieel 
belang is voor de ontwikkeling van het toerisme. 
3.3. Stimulering van de toeristische ontwikkeling in minder ontwikkelde gebieden 
Het besef dat het toerisme een belangrijke bijdrage kan leveren aan de economische groei 
en werkgelegenheid blijkt uit de toenemende belangstelling van de lidstaten en de 
Gemeenschap voor een beter gebruik van de mogelijkheden van deze sector in vooral de 
minder ontwikkelde gebieden. Het is van essentieel belang voor een evenwichtige 
economische ontwikkeling en voor het stimuleren van de aanpassingen die in de gehele 
Gemeenschap voor een geslaagde deelname aan de interne markt noodzakelijk zijn, dat 
de regionale dispariteiten kleiner worden. Het Europees structuurbeleid is hierbij een 
fundamenteel instrument en het toerisme is een activiteit die in de meeste operationele 
programma's van de lidstaten een plaats inneemt. 
Het onderling verband tussen het toerisme en de regionale ontwikkeling blijkt duidelijk 
uit het aantal maatregelen (ongeveer 300 tot 1996) in het kader van de programma's van 
de structuurfondsen en communautaire initiatieven, waarin het toerisme specifiek als 
actiegebied wordt genoemd. De meeste maatregelen hebben betrekking op de 
infrastructuur, menselijke hulpbronnen en productieve investeringen. De structuurfondsen 
bevorderen het toerisme ook in ruimere zin. In landelijke gebieden dragen zij 
bijvoorbeeld bij tot het behoud van het landschap en van plaatselijke culturele tradities en 
vaardigheden, tot de restauratie van dorpen - factoren die alle van belang zijn om het 
Europese platteland voor de bezoeker aantrekkelijker te maken - alsmede tot de 
ontwikkeling van nieuwere vormen van plattelandstoerisme, zoals het "ecotoerisme", 
"sporttoerisme" enz. De operationele programma's die door de lidstaten en de Commissie 
samen zijn opgezet, hebben voornamelijk tot doel: 
• de toeristische accommodatie, voorzieningen en attracties te verbeteren; 
• ondernemingsinitiatieven in verband met het toerisme te ontwikkelen; 
• beroepskwalificaties en beheersinstrumenten op het gebied • van het toerisme te 
verbeteren; 
• de ontwikkeling van toeristische producten en de markt op dit gebied te stimuleren. 
Het bedrag dat door de Gemeenschap in het kader van de structuurfondsen beschikbaar is 
gesteld voor maatregelen op het gebied van het toerisme, kan als volgt worden 
onderverdeeld (schattingen): 
• 5.850 miljoen ecu voor de periode 1994-1999 ten behoeve van regio's met een 
ontwikkelingsachterstand (doelstelling 1) en dunbevolkte regio's in Noord-Europa 
(doelstelling 6); 
• 600 miljoen ecu, hoofdzakelijk voor de periode 1994-1996 ten behoeve van 
maatregelen in regio's die het meest door de achteruitgang van de industrie zijn 
getroffen (doelstelling 2); 
• 800 miljoen ecu voor de periode 1994-1997 ten behoeve van maatregelen in 
aangewezen landelijke gebieden (doelstelling 5b). 
De totale inspanning is groter dan de aangegeven bedragen doen veronderstellen, daar 
maatregelen die in deze fase niet direct als "toeristisch" kunnen worden aangemerkt, niet 
16 
hierbij zijn inbegrepen. Hetzelfde geldt voor steun aan boeren die diversifiëren en zich ook 
toeleggen op het toerisme in het kader van doelstelling 5a en meer in het algemeen voor 
middelen uit openbare en particuliere bronnen die in de meeste gevallen de bijdrage van de 
Gemeenschap aanvullen. 
Ook in het kader van de structuurfondsen is steun verleend voor projecten op het gebied 
van het toerisme, namelijk door de communautaire initiatieven die de Commissie samen 
met de lidstaten heeft opgezet; hiertoe behoren maatregelen die tot doel hebben de 
plaatselijke ontwikkeling in bepaalde gebieden van de Gemeenschap, b.v. de 
plattelandsgebieden in het kader van LEADER II, te stimuleren, het MKB-initiatief 
alsmede maatregelen ter bevordering van grensoverschrijdende en interregionale 
samenwerking. 
De in het kader van de communautaire initiatieven gesteunde projecten op het gebied van 
het toerisme betreffen: 
- de plaatselijke ontwikkeling in landelijke gebieden ("LEADER II"); bijna alle 98 
programma's die in dit verband tot 1996 waren goedgekeurd, omvatten maatregelen ter 
bevordering van het toerisme; naar schatting zal ongeveer 40% van de beschikbare 
middelen (een communautaire bijdrage van 1.755 miljard ecu voor de periode 1994-1999) 
worden gebruikt voor maatregelen ter ontwikkeling van het plattelandstoerisme; 
- de grensoverschrijdende en interregionale samenwerking ("INTERREGII"), b.v. vijf 
op het toerisme gerichte projecten met betrekking tot met name Duitsland, Denemarken, 
Luxemburg en Griekenland; hiervoor werd 68,7 miljoen ecu uitgetrokken; 
- de economieën van afgelegen gebieden waarvan de meeste van het toerisme afhankelijk 
zijn, met het oog op een betere integratie van deze gebieden in de Unie; er is bijvoorbeeld 
een project ten behoeve van de Canarische Eilanden waarvoor 29,5 miljoen ecu werd 
uitgetrokken; 
- de plaatselijke ontwikkeling in regio's die afhankelijk zijn van de visserij ("PESCA"); in 
dit verband werd bijgedragen tot de herscholing van werknemers en de 
diversifiëring/omschakeling van de activiteiten in kustgebieden op andere sectoren, 
waaronder ook het toerisme. In de periode 1994-99 werd in totaal circa 50 miljoen ecu 
(EU-bijdrage) toegekend aan projecten op het gebied van het toerisme36. Het Verenigd 
Koninkrijk en Duitsland hebben elk bijvoorbeeld 5 miljoen ecu toegekend voor 
toerismeprojecten, terwijl andere landen kunnen profiteren van een algemenere PESCA-
maatregel betreffende de "omschakeling op andere activiteiten". In dit kader is steun 
verleend voor een project voor transnationale samenwerking (het zgn. "sea houses 
network"), waarbij Portugal, Denemarken, Frankrijk, het Verenigd Koninkrijk, Italië, 
Griekenland, Zweden en Spanje betrokken zijn; 
- alternatieve investeringen en werkgelegenheid in gebieden die getroffen zijn door de 
besnoeiing van de defensie-uitgaven ("KONVER II"); in dit verband werden zes projecten 
betreffende het toerisme goedgekeurd die waren ingediend door Duitsland, Frankrijk, 
Denemarken en België en waarvoor 8,1 miljoen ecu werd uitgetrokken; het aandeel van 
de beschikbare middelen dat wordt gebruikt voor toerismeprojecten, is bijzonder groot in 
het Waalse Gewest van België (61%), het Franse Zuid-Normandië (87%) en het Duitse 
Saarland (62%); 
36 In het kader van de 13 programma's betreffende EU-kuststaten. 
17 
- de economische omschakeling van steenkoolgebieden ("RECHAR II"), waarbij acht 
door Duitsland, het Verenigd Koninkrijk en Frankrijk ingediende projecten betreffende het 
toerisme werden goedgekeurd voor in totaal 15,9 miljoen ecu; alsmede de economische 
omschakeling van gebieden die door de achteruitgang van de staalindustrie zijn getroffen 
("RESIDER II"), waarbij zes van dergelijke projecten voor een bedrag van 6,8 miljoen 
ecu met betrekking tot Frankrijk, Nederland en verscheidene regio's in Duitsland zijn 
goedgekeurd; 
- het vredes- en onderhandelingsproces in Noord-Ierland ("PEACE"), dwz. het speciale 
steunprogramma dat in 1995 werd goedgekeurd en dat ook een project op het gebied van 
het toerisme omvat; dit project zal worden uitgevoerd in samenwerking met Ierland en 
hiervoor is 49,9 miljoen ecu uitgetrokken. 
In juni 1995 heeft de Commissie een mededeling betreffende "een Europese strategie ter 
stimulering van plaatselijke initiatieven voor ontwikkeling en werkgelegenheid"37 
voorgelegd waarin wordt gewezen op de mogelijkheden die plaatselijke initiatieven bieden 
om nieuwe banen te scheppen alsmede op de structurele hinderpalen die uit de weg 
moeten worden geruimd om ontwikkeling hiervan mogelijk te maken. Het toerisme werd 
aangewezen als één van de zeventien gebieden die mogelijkheden bieden voor het 
scheppen van nieuwe werkgelegenheid. 
Vanaf dat ogenblik staat de plaatselijke ontwikkeling van de werkgelegenheid hoog op de 
agenda van de Gemeenschap en zijn zowel op politiek niveau als in het kader van de 
communautaire structuurfondsen38 talrijke initiatieven in dit verband genomen. 
Nadat de voorzitter van de Commissie het initiatief tot een vertrouwenspact had genomen, 
heeft de top van staatshoofden en regeringsleiders in Florence in juni 1996 positief 
gereageerd op het voorstel van de Commissie om bij wijze van experiment een zestigtal 
territoriale werkgelegenheidspacten op te zetten die mede betrekking hebben op het 
toerisme en die gedeeltelijk zullen worden gefinancierd met de niet-gecommitteerde 
middelen die in het kader van het structuurbeleid beschikbaar zijn. 
In het eerste verslag over de economische en sociale samenhang dat in 1996 door de 
Commissie werd aangenomen39, is een volledige analyse opgenomen van de vorderingen 
bij het verwezenlijken van economische en sociale samenhang en van de wijze waarop de 
diverse communautaire instrumenten daartoe hebben bijgedragen. In dit verslag worden 
voorbeelden gegeven van activiteiten op het gebied van het toerisme die door de 
Gemeenschap worden gefinancierd. Hoewel het zeker is dat communautaire maatregelen 
ter stimulering van het toerisme in belangrijke mate tot de economische en sociale 
samenhang hebben bijgedragen, is het moeilijk om de precieze impact van dergelijke 
maatregelen vast te stellen. In ieder geval levert het grote problemen op om het precieze 
effect van structurele beleidsmaatregelen te evalueren, met name als van een relatief kort 
tijdsbestek wordt uitgegaan. Een evaluatie van het effect van maatregelen op het toerisme 
is zelfs nog moeilijker, omdat het toerisme een grote verscheidenheid van economische 
activiteiten omvat die in uiteenlopende mate van belang zijn. 
Voor een deugdelijke beoordeling van de maatregelen in het kader van de 
structuurfondsen, die de belangrijkste bron van communautaire steun voor de 
37 COM(95) 273 def. van 13.6.1995. 
38 COM(96) 109 van 20.3.1996, structuurmaatregelen van de Gemeenschap en werkgelegenheid. 
39 Europese Commissie, Eerste verslag over de economische en sociale samenhang, BOPEG, Luxemburg, 
1996. 
18 
ontwikkeling van het toerisme zijn, is het van essentieel belang de samenwerking met de 
lidstaten en de interne coördinatie binnen de Commissie te verbeteren. Het is zeker dat 
nog verdere initiatieven noodzakelijk zijn, zoals door de Commissie werd erkend en door 
de Rekenkamer in zijn in 1996 goedgekeurd speciaal verslag over het toerisme40, alsmede 
door het Europees Parlement, het Economisch en Sociaal Comité en het Comité van de 
Regio's in verschillende in 1995 en 1996 aangenomen resoluties en adviezen werd 
bevestigd.41 
3.4 Bevordering van de toeristische ontwikkeling in partnerlanden buiten de EU 
Daar wordt erkend dat het toerisme een belangrijke rol kan spelen bij de economische en 
sociale ontwikkeling van onze partners en bij de versteviging van de betrekkingen met de 
lidstaten, is het in de meeste bilaterale en regionale overeenkomsten, alsook in de 
Overeenkomst van Lomé die nu door in totaal 70 landen uit Afrika, het Caribisch gebied 
en de Stille Oceaan is ondertekend, één van de gebieden waarop wordt samengewerkt. 
De Europese Gemeenschap heeft op diverse manieren steun verleend, waarbij in 
overeenstemming met de door de begunstigde landen vastgestelde en door de Unie 
goedgekeurde prioriteiten aanzienlijke bedragen zijn toegekend. Er zijn door de 
Gemeenschap op dit gebied bijvoorbeeld acties gesteund met betrekking tot de 
uitwisseling van knowhow, de planning van de toeristische ontwikkeling, de verbetering 
van opleidings- en onderwijssystemen en de ontwikkeling van marketinginstrumenten. 
In het kader van een intensievere samenwerking met de Europese Unie is speciale 
aandacht besteed aan de landen van Midden- en Oost-Europa enerzijds en die in het 
Middellandse-Zeegebied anderzijds. 
Met betrekking tot de tien geassocieerde landen in Midden-Europa en Cyprus is het een 
belangrijk doel om de strategie die moet voorbereiden op toetreding tot de Unie vooruit te 
helpen. In samenwerking met de betrokken nationale autoriteiten evalueert de Commissie 
de financiële en juridische gevolgen van de communautaire maatregelen op het gebied van 
toerisme. Bij de bilaterale besprekingen die op het ogenblik met de voor het toerisme 
bevoegde instanties van deze landen plaatshebben, is hun bijzondere belangstelling voor 
communautaire maatregelen op het gebied van het toerisme gebleken. Er is ook 
vooruitgang geboekt bij de tenuitvoerlegging van specifieke toerismeprojecten in het 
kader van het communautair programma "Phare"; in de periode 1991-1995 zijn in totaal 
38,9 miljoen ecu door de EU toegekend. Ook in het kader van het actieprogramma ten 
behoeve van Rusland van 1995 is steun verleend om de opleiding tot toeristische beroepen 
en de beheersaspecten hiervan te verbeteren. 
Na de goedkeuring van de verklaring van Barcelona in december 1995 en de resolutie van 
de Raad van 13 mei 1996 over de euro-mediterrane samenwerking op het gebied van 
toerisme, heeft de Commissie zich ingezet voor samenwerking op het gebied van de 
toerismestatistiek, daar dit een van de prioriteiten is die door de Raad en onze partners 
zijn vastgesteld. Op de andere twee gebieden, namelijk opleiding en promotie op het 
gebied van het toerisme, konden nog geen maatregelen worden genomen. In 1997 zal 
echter worden onderzocht welke elementen deel kunnen uitmaken van een coherent 
actieprogramma voor samenwerking op het gebied van het toerisme, dat ook opleiding en 
promotie omvat. De Commissie zal verder bestuderen welke bijdrage het toerisme en 
40 PB nr. C 17 van 16.1.1997, blz. 1. 
41 PB nr. C 347 van 18.11.1996, PB nr. C 30 van 30.1.1997, PB nr. C 42 van 10.2.1997. 
19 
Europese vakmensen kunnen leveren in het kader van twee van de hoofdgebieden van het 
euro-mediterraan partnerschap, namelijk op economisch en sociaal gebied en op cultureel 
gebied, en hiertoe de nodige stimulansen geven, daarbij rekening houdend met het 
standpunt van het Europees Parlement in zijn resolutie betreffende de follow-up van de 
conferentie van Barcelona42. 
Wat de Overeenkomst van Lomé betreft, is het de bedoeling dat eind 1997 de laatste hand 
wordt gelegd aan een analyse van de bereikte resultaten en van de behoefte aan 
toekomstige acties, zodat het achtste Europese Ontwikkelingsfonds (EOF) op efficiëntere 
wijze ten uitvoer kan worden gelegd en een coherentere samenwerkingsstrategie op het 
gebied van het toerisme kan worden uitgestippeld. 
Voorts heeft de Commissie er kennis van genomen dat verscheidene landen in Midden- en 
Zuid-Amerika en in Azië belangstelling hebben voor een betere samenwerking op het 
gebied van toerisme, waarbij zowel de toeristenindustrie in de EU als die in de 
begunstigde landen baat kunnen hebben. 
In overeenstemming met het streven naar een geleidelijke liberalisering van het 
dienstenverkeer op het gebied van het toerisme is de algemene overeenkomst inzake het 
dienstenverkeer (GATS), die in 1995 van kracht werd, ook op het toerisme van 
toepassing. Een groot aantal leden van de Wereldhandelsorganisatie zijn in het kader van 
deze overeenkomst verplichtingen aangegaan; dit zou kunnen leiden tot nieuwe kansen 
voor de Europese toeristenindustrie om op een globale markt diensten aan te bieden, om 
ook buiten Europa een positie op te bouwen en om in andere landen diensten te leveren. 
Op het ogenblik wordt de tenuitvoerlegging van de GATS op het gebied van het toerisme 
geëvalueerd en wordt onderzocht welke de gevolgen voor de Europese toeristenindustrie 
zijn. 
De specifieke projecten met betrekking tot het toerisme in het kader van Phare hebben een 
looptijd van verscheidene jaren en betreffen Polen, Hongarije, Estland, Letland, Litouwen, 
Roemenië en Slovenië; zij hebben met name betrekking op: 
- het verlenen van technische bijstand met het oog op de totstandbrenging van een 
juridisch en institutioneel kader voor het toerisme; 
- de opleiding van vakmensen in de toeristische sector; 
- de verbetering/oprichting van bureaus voor vreemdelingenverkeer en de 
verbetering/ontwikkeling van promotiehulpmiddelen; 
- kredietfaciliteiten voor ondernemingen die in de toeristensector investeren. 
In 1995 werd in het kader van Phare steun verleend aan projecten voor 
grensoverschrijdende samenwerking op het gebied van het toerisme. Deze betroffen onder 
andere: 
- de samenwerking tussen de kustregio's van Estland, Letland, Litouwen, Polen, 
Duitsland, Denemarken, Zweden en Finland (1,4 miljoen ecu); 
- de samenwerking tussen de grensregio's van Hongarije en Oostenrijk (1,2 miljoen ecu); 
- de ontwikkeling van een toeristisch grensgebied tussen regio's van Slovenië en 
Oostenrijk (0,45 miljoen ecu). 
42 EP, resolutie over het gemeenschappelijk verslag van het voorzitterschap van de Raad en de Commissie 
over het Middellandse-Zeebeleid (EP.257.133 van 13.3.1997). 
20 
In het kader van het actieprogramma op het gebied van toerisme werd in 1995 steun 
verleend voor zes aanvullende projecten ter bevordering van de transnationale 
samenwerking op het gebied van de ontwikkeling van toeristische producten en cultuur, 
waarbij bepaalde lidstaten van de EU, de LMOE, de Maghreblanden, Cyprus en Malta zijn 
betrokken en die in 1997 zullen worden afgerond (0,8 miljoen ecu). 
In het kader van het financieel instrument voor het euro-mediterrane partnerschap 
("MEDA"43), zal 2,8 miljoen ecu worden uitgetrokken voor het project inzake 
samenwerking op het gebied van de toerismestatistiek in de periode 1997-1999. In 
1995/96 werd steun verleend voor twee projecten in het kader van het vredesproces in het 
Midden-Oosten. Deze projecten hebben betrekking op de oprichting van een "universiteit 
voor toerisme en cultuur voor de vrede", waarbij de Palestijnse Autoriteit, Israël, 
Marokko, Algerije, Tunesië en Frankrijk zijn betrokken (1,2 miljoen ecu) en op de 
opening van een filiaal van de "Middle East and Mediterranean Travel Agency and 
Tourism Association" in Europa (0,2 miljoen ecu). 
In het kader van de Overeenkomst van Lomé en op basis van middelen die voor het zesde 
en zevende Europese Ontwikkelingsfonds (EOF) beschikbaar zijn gesteld, zijn in 1995/96 
27 projecten op het gebied van het toerisme gefinancierd. Daarmee was in totaal 
8,3 miljoen ecu gemoeid, waarmee de totale toewijzing voor programma's op het gebied 
van het toerisme in de periode 1990-1996 op 69 miljoen ecu uitkomt. De betrokken 
projecten betreffen diverse steunmaatregelen, zoals marketing van de bestemming, 
opleiding, toeristische planning en productontwikkeling. 
Op voorwaarde dat ten volle rekening wordt gehouden met de behoeften van onze 
partners buiten de EU en met het wederzijds belang van beide partijen, kan de 
verscheidenheid van communautaire samenwerkingsinstrumenten de besluitvormers 
helpen om positief te reageren op de kansen en uitdagingen die de ontwikkeling van een 
op groei en werkgelegenheid gerichte toerismemarkt met zich meebrengt. De 
doeltreffendheid van deze instrumenten zal afhangen van de wijze waarop de beschikbare 
middelen worden beheerd, de efficiëntie van de betrokken ondernemingen en de 
maatregelen die de openbare instanties in de begunstigde landen zullen nemen om een 
langetermijnstrategie voor een evenwichtige en duurzame toeristische ontwikkeling ten 
uitvoer te leggen. 
4. STIMULERING VAN EEN VERANTWOORD GEBRUIK VAN TOERISTISCHE 
HULPBRONNEN 
Meer dan ooit is men zich er thans van bewust dat het belangrijk is om op 
verantwoordelijke wijze om te gaan met niet-duurzame hulpbronnen en om deze voor de 
toekomstige generaties te behouden. Uit de resultaten van een in 1996 gehouden 
Eurobarometerenquête blijkt dat 98% van de Europese bevolking van mening is dat de 
Unie zich prioritair moet bezighouden met de milieubescherming en de bestrijding van 
verontreiniging en dat 82% meent dat dit probleem een onmiddellijke aanpak vereist44. Dit 
milieubewustzijn komt ook tot uiting in de manier waarop vakanties worden gepland; 
kwaliteit, ook vanuit milieuoogpunt, is steeds meer de factor die de keuze van een 
toeristische bestemming bepaalt. Alle branches van de toeristenindustrie en de openbare 
instanties op de voornaamste bestemmingen dienen zich bezig te houden met de 
43 Verordening (EG) nr. 1488/96 van de Raad van 23.7.1996 (PB nr. L 189 van 30.7.1996). 
44 Eurobarometer, nr. 43.1 bis, juni 1996. 
21 
problemen die voor de hulpbronnen uit toeristische activiteiten voortvloeien; en vanuit 
positief oogpunt bekeken kan men de vraag stellen welke bijdrage het toerisme kan 
leveren aan de bescherming van de door de mens voortgebrachte, natuurlijke en culturele 
rijkdommen. 
Dit rechtstreekse verband tussen het toerisme en cultureel erfgoed enerzijds en het milieu 
anderzijds is een algemeen erkend feit. Daar het milieu voor het toerisme van essentieel 
belang is voor de productie en marketing van vrijetijdsbezigheden, is deze sector ideaal 
om uit te testen hoe toezicht moet worden gehouden op de toepassing van het beginsel 
van duurzame ontwikkeling. Het hoofddoel van de communautaire activiteiten op dit 
gebied is de bevordering van een positieve cyclus die ertoe bijdraagt dat de milieu-
economische overwegingen in het toerisme steeds meer in de richting gaan van 
duurzaamheid op lange termijn. 
Hoewel delen van de toeristenindustrie en verschillende openbare en particuliere 
organisaties en personen lof toekomt voor hun inspanningen inzake de planning en het 
beheer op het gebied van het toerisme, is er ruimte voor gemeenschappelijke acties die de 
betrokken partijen in staat stellen om systematischer na te gaan welke maatregelen in de 
verschillende lidstaten en regio's worden toegepast en zo de beste praktijken eruit te halen 
en te publiceren. Het is tevens van belang dat toeristen en toeristische ondernemingen 
worden ingelicht over de toestand van het milieu en van culturele bezienswaardigheden op 
toeristische bestemmingen en dat zij worden aangemoedigd om tot het milieuvriendelijk 
gebruik van kwetsbare hulpbronnen bij te dragen. 
4.1 Versterking van een duurzame ontwikkeling van het toerisme 
Verbetering van de kwaliteit van het natuurlijk en door de mens voortgebracht milieu 
neemt een centrale plaats in bij het succes van toeristische bestemmingen en 
ondernemingen en is een essentiële voorwaarde voor de totstandbrenging van een 
duurzame toeristische ontwikkeling. 
In het kader van de communautaire beleidsmaatregelen en acties ter zake is in 1995/96 
ook verder getracht het duurzaamheidsprincipe in strategieën en praktijken voor 
toeristische ontwikkeling in te bouwen. Er zij in dit verband op gewezen dat het toerisme 
één van de vijf hoofdsectoren is die door de Commissie werden aangewezen met het oog 
op de integratie van dit principe in ander beleid. Naar aanleiding van een beoordeling van 
dit beleid45 heeft men zich bij de communautaire activiteiten vooral gericht op het 
consolideren van bestaande maatregelen en de invoering van een aantal nieuwe juridische 
en financiële instrumenten die van bijzonder belang zijn voor de toeristische ontwikkeling. 
De verlenging van het LIFE-instrument tot en met 1999 heeft de nodige financiële ruimte 
geschapen om steun te geven voor proefprojecten op het gebied van een duurzame 
toeristische ontwikkeling. 
In het kader van het 5e milieuactieprogramma, dat in 1996 werd herzien, is speciale 
aandacht besteed aan de kustgebieden. Hierbij wordt gestreefd naar een doeltreffender 
systeem voor een geïntegreerd beheer van gebieden waar de toeristenstromen vaak 
ernstige problemen veroorzaken, met name als zij in een kort seizoen en een klein gebied 
zijn geconcentreerd46. Wat de stedelijke gebieden betreft, zijn door een door de 
Commissie opgerichte groep van deskundigen goede vorderingen gemaakt bij de 
45 Zie voortgangsverslag van de Commissie COM(95) 624 def. van 10.01.1996. 
46 Zie COM(95) 511 van 31.10.1995 en de conclusies van de Raad betreffende de geïntegreerde inrichting 
van de kustgebieden, zoals aangenomen op 18.12.1995. 
22 
uitstippeling van beleidsopties en richtsnoeren voor lokale ontwikkeling; het doel hierbij is 
om het positief effect van toeristische activiteiten in steden te combineren met de 
bescherming van de menselijke, culturele en milieurijkdommen aldaar. 
Andere maatregelen, die meer op wetgevingsgebied liggen, betreffen: 
- het voorstel voor een wijziging van de richtlijn van de Raad betreffende de 
milieueffectbeoordeling47 die tevens van toepassing is op toeristische voorzieningen en 
vakantieoorden; 
- de opstelling van een lijst van plaatsen van communautair belang en van een Europees 
netwerk van beschermde gebieden ("Natura 2000") waar een bepaalde vorm van "soft 
tourism" zou kunnen worden toegestaan en dat zou bijdragen tot de bescherming en 
het beheer van deze plaatsen. 
Er zij op gewezen dat de structuurfondsen ook een positieve bijdrage kunnen leveren tot 
de ontwikkeling van vormen van toerisme die vanuit milieuoogpunt duurzaam zijn, 
bijvoorbeeld in landelijke gebieden waar een natuurlijk milieu van goede kwaliteit één van 
de hoofdattracties voor toeristen is; in het kader van programma's uit hoofde van 
doelstelling 5b) en het communautair initiatief LEADER II worden acties gestimuleerd die 
het toerisme in landelijke gebieden willen ontwikkelen op basis van een betere kennis over 
en behoud van het natuurlijk milieu. 
Bij aanvullende maatregelen die in 1995/96 in het kader van het actieprogramma op het 
gebied van toerisme ten uitvoer zijn gelegd, lag de nadruk vooral op het vergroten van het 
bewustzijn van toeristische actoren inzake milieuvraagstukken en op het bevorderen van 
de verspreiding van beste praktijken die toeristische ontwikkeling combineren met 
duurzaamheid. In 1995 werd na een wedstrijd waaraan werd deelgenomen door 269 
toeristische bestemmingen in de lidstaten van de Europese Economische Regio voor het 
eerst de "Europese prijs voor toerisme en milieu" uitgereikt. Verscheidene regio's en 
bestemmingen kregen hierbij erkenning voor hun uitstekende resultaten inzake de 
planning, ontwikkeling en het beheer van een "duurzaam toerisme". Er bestaat op ruime 
schaal belangstelling voor een herhaling van dit initiatief, zoals ook wordt bevestigd door 
de resultaten van de specifieke evaluatie die met betrekking tot iedere fase van de prijs is 
uitgevoerd. In het kader van het actieprogramma op het gebied van toerisme gingen in 
1995 acht demonstratieprojecten van start die vooral gericht zijn op het beheer van 
verkeer en bezoekers en op de ontwikkeling van een netwerk op het gebied van toerisme 
en milieu, waarbij de voornaamste actoren op dit gebied zijn betrokken De resultaten 
hiervan zullen in 1997 beschikbaar zijn. 
4.2 Versterking van de band tussen toerisme en cultuur 
Het Europees erfgoed, en meer in het algemeen de Europese cultuur, wordt terecht 
beschouwd als een van de oudste en belangrijkste motors van het toerisme; het draagt ook 
verder bij tot de aantrekkelijkheid van Europese steden en regio's voor bezoekers uit alle 
delen van de wereld en vestigt de aandacht op de Europese identiteit. 
Op basis van een enquête bij de belangrijkste culturele trekpleisters in Europa, werd 
vastgesteld dat 60% van de geënquêteerde bezoekers van buiten de Europese Unie 
47 Gemeenschappelijk standpunt van de Raad van 25.7.1996 betreffende een voorstel voor een richtlijn tot 
wijziging van Richtlijn 85/337/EEG. 
23 
kwamen en dat 25% van uit de Unie waren48 De aantrekkingskracht van het erfgoed heeft 
op verscheidene Europese bestemmingen een belangrijke rol gespeeld bij de expansie van 
het toerisme en is van invloed geweest op de tenuitvoerlegging van een doeltreffender 
marketingbeleid, zonder afbreuk te doen aan het behoud van de culturele 
bezienswaardigheden. 
De communautaire maatregelen die in 1995/96 overeenkomstig artikel 128 van het 
Verdrag op het gebied van de cultuur werden genomen, dragen tot dit proces bij49. In 
afwachting van de goedkeuring van het voorstel van de Commissie voor een 
meerjarenprogramma met de naam "Raphael"50 werd in 1995/96 steun verleend aan 300 
proefprojecten met betrekking tot het behoud van het Europees architectonisch erfgoed. 
De bijdrage van de Gemeenschap daarbij bedroeg 17,5 miljoen ecu. Wat de hedendaagse 
cultuur betreft, heeft de Gemeenschap ook verder steun verleend voor de initiatieven 
"Cultuurstad van Europa" en "Europese cultuurmaand". Voorts is in het kader van het 
programma Caleidoscoop51 begonnen met een reeks proefprojecten op basis van een 
transnationale samenwerking op het gebied van de organisatie van culturele evenementen; 
hierdoor worden meer toeristen aangetrokken. 
In het kader van het actieprogramma van de Gemeenschap op het gebied van toerisme 
(1993-1995) wordt speciale aandacht besteed aan technieken voor het bezoekersbeheer 
(visitor management) bij culturele bezienswaardigheden. De resultaten van projecten 
waarvoor in voorgaande jaren steun werd verleend, zijn inmiddels verspreid en tijdens 
specifieke workshops in 1996 besproken. Bij die gelegenheid werd er tengevolge van de 
samenwerking die tot stand werd gebracht met andere internationale organisaties, zoals de 
Raad van Europa en Unesco, ook de nadruk op gelegd dat het partnership tussen 
toeristische ondernemingen en culturele belangen dient te worden versterkt. Het spreekt 
vanzelf dat een volledige betrokkenheid van de Gemeenschap hierbij alleen maar positief 
kan zijn. 
Wat een verantwoordelijker gebruik van energie bij toeristische activiteiten betreft, is in 
het kader van het communautair energiebeleid steun verleend aan een aantal 
proefprojecten ter bevordering van het gebruik van duurzame energiebronnen en een 
efficiënter energieverbruik in toeristische voorzieningen en vakantieoorden52. 
5. CONCLUSIES 
Bij een bestudering van de in 1995/96 genomen communautaire maatregelen die van 
invloed zijn op het toerisme, blijkt dat verreweg de meeste communautaire programma's 
en beleidsmaatregelen nu een toerismedimensie hebben of een significant effect hebben op 
activiteiten die verband houden met het toerisme. Aldus is het communautair beleid direct 
of indirect van invloed op de burgers van Europa, op openbare instanties op verschillende 
48 G. Richards-C. Bonink, Marketing cultural tourism in Europe, in "Journal of vacation marketing", vol. 
1, nr. 2, 1995. 
49 Voor een beoordeling van alle communautaire maatregelen op het gebied van de cultuur, zie het 
"Eerste verslag over de inachtneming van de culturele aspecten bij het optreden van de Europese 
Gemeenschap", COM(96) 160 def. van 17.4.1996. 
50 COM(95) 110 def. van 29.3.1995. 
51 Nadat eerst actieprogramma1 s op jaarbasis werden uitgevoerd, hebben het Europees Parlement en de 
Raad op 29 maart 1996 op voorstel van de Commissie een meerjarenprogramma "Caleidoscoop 
2000" goedgekeurd; zie PB nr. L 99 van 20.4.1996. 
52 Zie met name de communautaire programma's THERMIE (PB nr. L 185 van 17.7.1990), SAVE (PB 
nr. L 307 van 8.11.1991) en ALTENER (PB nr. L 235 van 18.9.1993). 
24 
administratieve niveaus, op de Europese ondernemingen en in bepaalde gevallen ook op de 
toeristische belangen van derde landen. De steeds grotere impact van communautaire 
maatregelen is er blijk van dat de potentiële bijdrage van het toerisme tot de verwezenlijking 
van de algemene doelstellingen van de Unie (zoals vastgelegd in artikel 3t van het Verdrag 
betreffende de Europese Unie), alsmede de toegevoegde waarde van communautaire acties 
op het gebied van een evenwichtige en duurzame ontwikkeling van het toerisme, steeds 
meer worden erkend. 
Hoewel een specifieke juridische basis voor het toerisme in het Verdrag ontbreekt, is de 
Gemeenschap erin geslaagd om op basis van de algemene bepalingen van het Verdrag en/of 
de bepalingen inzake de verschillende beleidssectoren, een groot aantal met het toerisme 
samenhangende maatregelen te nemen. Zoals door de Commissie in haar verslag aan de 
Raad inzake civiele bescherming, toerisme en energie wordt gesteld, zou de continuïteit en 
samenhang van de communautaire maatregelen op dit gebied evenwel kunnen worden 
verbeterd door specifieke bepalingen in het Verdrag op te nemen die dergelijke maatregelen 
efficiënter en zichtbaarder zouden maken53. 
Vanuit het oogpunt van het toerisme bekeken, zou het zo belangrijke totaaleffect verder 
kunnen worden vergroot als bij de uitstippeling en uitvoering van andere communautaire 
beleidsmaatregelen meer rekening kon worden gehouden met de doelstellingen en 
instrumenten van maatregelen op het gebied van het toerisme; dit kan in de hand worden 
gewerkt door een betere coördinatie tussen de diensten van de Commissie en door 
gemeenschappelijke acties van deze diensten met betrekking tot vraagstukken die centraal 
staan bij de ontwikkeling van het toeristisch potentieel. Hierdoor zou ook een bijdrage 
worden geleverd tot de verwezenlijking van de doelstellingen van de Unie. 
Kort samengevat, een verbetering van de coördinatie tussen en het overleg met lidstaten en 
organisaties die de verschillende branches van de toeristenindustrie vertegenwoordigen, is 
van essentieel belang om deze benadering in praktijk te brengen. In dit verband wordt 
gedaan wat binnen de grenzen van het huidige kader en de huidige middelen met betrekking 
tot het toerisme mogelijk is. 
Uitgaande van de ervaringen van de afgelopen jaren, waaronder de conclusies in het verslag 
van de Rekenkamer en een debat over de evaluatie van het actieprogramma van de 
Gemeenschap op het gebied van toerisme54, alsmede de conclusies van het uitgebreid 
overleg naar aanleiding van het Groenboek over de rol van de Unie op het gebied van 
toerisme, heeft de Commissie in 1995/1996 zeer uitvoerig aandacht besteed aan de 
vraagstukken die voor de toekomst van het communautair toerismebeleid van beslissend 
belang zijn. De Gemeenschap zal een kwalitatieve sprong moeten doen bij haar activiteiten 
op het gebied van toerisme en zoveel mogelijk profijt moeten trekken uit de nieuwe 
ontwikkelingen en mogelijkheden die met name door de "informatiemaatschappij" worden 
geboden. Hierdoor zal de toeristenindustrie dynamischer worden en beter in staat zijn 
nieuwe en betere banen te scheppen. 
Wat meer fantasie bij de maatregelen op toeristisch gebied, waarbij de nadruk ligt op reële 
prioriteiten en haalbare doelstellingen, kan ertoe bijdragen dat Europa zijn leidende positie 
op de internationale toerismemarkt behoudt en kan waarde toevoegen aan de inspanningen 
53 Zie SEC(96) 496 def. van 3.4.1996, blz. 6. 
54 COM(96) 166 def. van 30.4.1996. 
25 
van lidstaten en regio's, die ook verder op dit gebied de grootste bevoegdheid blijven 
hebben. 
Het voorstel voor het eerste meerjarenprogramma ter ondersteuning van het Europese 
toerisme - "Philoxenia" (1997-2000), dat door de Commissie is ingediend, zal een 
deugdelijke basis vormen voor maatregelen ter bevordering van het concurrentievermogen 
van de toeristenindustrie en ter verbetering van de kwaliteit van het toerisme in Europa. Het 
voorstel werd op 13 mei 1996 aan de Raad voorgelegd en is het onderwerp van een resolutie 
van het Europees Parlement55, een advies van het Economisch en Sociaal Comité56 en een 
advies van het Comité van de Regio's57. De Raad heeft nog geen beslissing over het 
voorstel genomen. 
55 PB nr. C 347 van 18.11.1996. 
56 PB nr.C 30 van 30.1.1997. 
57PBnr. C 42 van 10.2.1997. 
26 
BIJLAGEN 
2Göt 
HET TOERISME IN DE BETALINGSBALANS - 1996 
BRON :EUROSTAÏ 
2} 
A* AANTAL BEDDEN IN HOTELS EN DERGELIJKE 
1996 
") 
<P 
T ° V y -0 r±U 
ii—i y 
T" 3^ 
*4 A 
/OS^^ 1800000 
1600000 -
1400000-
1200000 -
1000000-
800000 
600000 
400000 
200000 
0 
tV 
/"-o 4 
<2> 
"3 
Vx-~w 
D Aantal bedden 
Bron : EUROSTAT -J 250 500 
Kilometers 
2S 
AANTAL TOERISTISCHE OVERNACHTINGEN IN ALLE SOORTEN 
VAN GEREGISTREERDE TOERISTISCHE ACCOMODATIE 
1996 
t- niet beschikbar 
CO 
250 500 • £*^~yj ' 
Kilometers 
HAantal a Aantal 
overnach-r overnachtingen 
tingen door door niet-
residenten residenten 
Bron : EUROSTAT 
1°\ 
Gemeenschapppelijke bijdragen voor het toerisme in de gecombineerde 
programmeringsdocumenten en de communautaire bestekken 
UK 
S 
FIN 
A 
NL 
L 
F 
DK 
B IMIIIIIUIIIHIIIHIIIIlllllllllHIllHllllllllimiilHUllllllllllllllllllllllllHIHIIIllllllHHKA 
MM "3156.1 
1288 
„20 
14.8 
16 
SM2 
J6.8 
J68.B 
39 
42 
1 H 6(1994-1999) 
• 5b (1994-1997) 
• 2(1994-1996) 
M 1 (1994- 1999) 
m HUM fflUÜUl 1UÜUM m m J106 1150 
J 14.7 
ni 
S10.4 
unnnnni 37 
50 
0 tl]83 
WimmïïnmiiiiiiiiiiiiiHMiiiiiiiiiiiiiinnnniïïmTnni aoo 
EL 
E 
IRL • 45.2 733 
1099 
466 
3118.6 
fiiiiiiiimiiiiiiiiiiiiiiii|lllllllllllllll|lllllllllllll 657 
500 —I— ,— 
1000 1500 
x.000.000 ECU 
Total bij objectief 
1265.9 
100 150 200 250 300 
x.000.000 ECU 
1726 
2000 
8% 11% 
81% ED 1 (1994-1999) 
• 2 (1994- 1996) 
O 5b (1994- 1997) bij objectief 
3o 
Gemeenschapppelijke bijdragen voor het toerisme in de gecombineerde 
programmeringsdocumenten en de communautaire bestekken 
(Structuurfondsen 1994 -1999) 
i \ v >»* * *-
' ° 250 500 '|(v^-vj 
Kilometers 
3>\ 

ISSN 0254-1513 
COM(97) 332 def. 
DOCUMENTEN 
NL 16 01 
Catalogusnummer : CB-CO-97-327-NL-C 
ISBN 92-78-21853-7 
Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen 
L-2985 Luxemburg