COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN 
Brussel, 20.01.1998 
COM(1998) 16dcf. 
Verslag van de Commissie aan de Raad en het 
Europees Parlement 
Maatregelen die zijn genomen krachtens 
Richtlijn 91/676/EEG van de Raad inzake 
de bescherming van water tegen 
veronireiniging door nitraten uit 
agrarische bronnen 
Samenvatting van de door de lidstaten bij de Commissie 
ingediende verslagen krachtens artikel 11 

1. INLEIDING 7 
1.1. Indeling van het verslag 8 
1.2. Verband met het verslag over de uitvoering 8 
2. OVERZICHTVANDEGENOMENMAATREGELEN 9 
2.1. Vaststelling van wateren en aanwijzing van kwctsbarc zoncs 9 
2.1.1. Zoet oppervlaktewater 9 
2.1.2. (irondwater 9 
2.1.3. Eutrofiëring 11 
2.2. Codes van goede landbouwpraktijken , 11 
2.3. Actieprogramma's 12 
2.3.1. Krachtens artikel 5, lid 4, ondcr a) en b), vcrcistc maatrcgelen 12 
2.3.2. Krachtens bijlage III, punt 4, vcrcistc inlormatic 12 
2.3.3. Aanvullende of verscherptc maatrcgelen krachtcn artikel 5, 
lid 5 12 
2.3.4. Krachtens artikel 5, lid 6. uitgevoerde contrnlcprogramma's 12 
2.3.5. Voorspelling omtrent de aanlooptijd voor de effecten van de 
maatregelen op het water en de daaraan verbonden 
onzekerheid 13 
3. OSTENRIJK 14 
3.1. Vaststelling van wateren en aanwijzing van kwctsbarc zoncs 14 
3.2. Codes van goede landbouwpraktijken 14 
3.3. Actieprogramma's 14 
3.3.1. Krachtens artikel 5, lid 4. ondcr a) en b). vcrcistc maatrcgelen 14 
3.3.2. Krachtens bijlage III, punt 4. vcreiste informatie .14 
3.3.3. Aanvullende of verscherptc maatrcgelen 14 
3.3.4. Controleprogramma'sovereenkomstig artikel 5, lid 6 14 
2 
3.3.5. Veronderstellingen omtrent het tijdstip waarop de 
doelstellingen van de richtlijn zullen worden gehaald 15 
4. DENEMARKEN 16 
4.1. Vaststelling van wateren en aanwijzing van kwetsbare zones 16 
4.2. Codes van goede landbouwpraktijken 16 
4.3. Actieprogramma's 16 
4.3.1. Krachtens artikel 5, lid 4, onder a) en b), vereiste maatrcgelen 16 
4.3.1.1. Bepalingen om de lozing van veehouderijatval 
tcgen te gaan , 16 
4.3.1.2. Bepalingen voor hel uitrijdcn van dierlijke mest 16 
4.3.1.3. Verplichte gewasrotatic, planning van cle bemesting 
enmestboekhouding.. 16 
4.3.1.4. Opslagcapaciteit voor dierlijke mest 17 
4.3.2. Krachtens bijlage III, punt 4, vereiste infbrmatie 18 
4.3.3. Aanvullende of verscherptc maatregelen 18 
4.3.4. Resultaten van de overeenkomstig artikel 5, lid 6, uitgevoerde 
controleprogramma's 18 
4.3.4.1. Stromen en bekcn 18 
4.3.4.2. Grondwater 19 
4.3.4.3. Meren 19 
4.3.4.4. Zeewater 19 
4 >.4.5. » ontrole op het land 19 
4.3.5. Veronderstellingen omtrent het lijdstip waarop de 
doelstellingen van de richtlijn zullen worden gehaald 20 
5. FINLAND.. '. ....21 
5.1. Vaststelling van wateren en aanwijzing van kwetsbare zones 21 
5.2. Codes van goede landbouwpraktijkcn 21 
5.3. Actieprogramma's 21 
6. FRANKRIJK , 22 
6.1. Vaststelling van wateren en aanwijzing van kwetsbarc zones 22 
6.2. Codes van goede landbouwpraktijkcn 22 
6.3. Actieprogramma's 22 
7. DUITSLAND 25 
7.1. Vaststelling van wateren en aanwijzing van kwetsbare zones 25 
7.2. Codes van goede landbouwpraktijkcn 25 
7.3. Actieprogramma's 25 
7.3.1. Krachtens artikel 5, lid 4, onder a) en b), vereistc maatregelen 25 
7.3.1.1. Bijlage III, nr. 1.1 25 
7.3.1.2. Bijlage II, punt A.5, cn bijlage III, nr. 1.2 25 
7.3.1.3. Bijlage III, nr. 1.3 25 
7.3.1.4. Bijlage III, nrs. 2 cn 4 26 
7.3.1.5. Bijlage II, punten A.2 en A.4 26 
7.3.1.6. Bijlage II, punt A.3 26 
7.3.1.7. Bijlage II, punt A.6 26 
7.3.1.8. Bijlage II, punten B.8 en B.9 26 
7.3.1.9. Bijlage II, punt B.8 26 
7.3.1.10. Bijlage II, punt B.9 26 
7.3.2. Krachtens bijlage III, punt 4, vereistc inlbrmatic 27 
7.3.3. Aanvullende of verscherpte maatregelen 27 
7.3.4. Resultaten van de overeenkomstig artikel 5, lid 6, uitgevoerde 
controleprogramma's 27 
7.3.4.1. Grondwater 27 
7.3.4.2. Oppervlaktewateren 27 
7.3.4.3. kustwateren 27 
7.3.5. Veronderstellingen omlrcnt het tijdstip waarop de 
doelstellingen van de richllijn zullcn wordcn gchaald 28 
4 
8. GRIEKENLAND 29 
8.1. Vaststelling van wateren en aanwijzing van kwetsbare zones 29 
8.2. Codes van goede landbouwpraktijken 29 
8.3. Actieprogramma's 29 
9. IERLAND 31 
9.1. Vaststelling van wateren en aanwijzing van kwetsbare zones 31 
9.2. Codes van goede landbouwpraktijken 31 
9.3. Actieprogramma's 31 
10. LUXEMBURG 32 
10.1. Vaststelling van wateren en aanwijzing van kwetsbare zones 32 
10.2. Codes van goede landbouwpraktijken en actieprogramma's 32 
11. NEDERLAND 33 
11.1. Vaststelling van wateren en aanwijzing van kwetsbare zones 33 
11.2. Codes van goede landbouwpraktijken 33 
11.3. Actieprogramma's 33 
12. PORTUGAL 34 
12.1. Vaststelling van wateren en aanwijzing van kwetsbare zones 34 
12.2. Codes van goede landbouwpraktijken 34 
12.3. Actieprogramma's 34 
13. ZWEDEN 36 
13.1. Vaststelling van wateren en aanwijzing van kwetsbare zones 36 
13.2. Codes van goede landbouwpraktijken 36 
13.3. Actieprogramma's 38 
13.3.1. Krachtens artikel 5, lid 4, onder a) en b), vereiste maatregelen 38 
13.3.2. Krachtens bijlage III, punt 4, vereiste intbrmatie 39 
5 
13.3.3. Aanvullendeof verscherplc maalregelen 39 
13.3.4. Resultaten van de ovcreenkomstig artikcl 5, lid (\ uitgevoerde 
controleprogramma's 40 
13.3.5. Veronderstellingen omlrcnt het lijdstip waarop dc 
doelstellingen van de richtlijn zullcn worden gehaald 40 
14. VERENIGD KONINKRIJK VAN GROGT-BRITTANIË EN NOORD-
IERLAND . 41 
14.1. Vaststelling van wateren en aanwijzing van kwetsbare zones 41 
14.2. Codes van goede landbouwpraktijkcn 41 
14.3. Actieprogramma's 41 
1. INLEIDING 
Krachtens artikel 10 van de nitraatrichtlijn1 moeten de lidstaten om de vier jaar een 
verslag met de in bijlageV gespecificeerde informatie (zie tabel 1) bij de Europese 
Commissie indienen. Het eerste verslag bestrijkt de periode van 19december 1991 tot 
19december 1995 en moest uiterlijk op 20 december 1996 bij de Commissie worden 
ingediend. In het verslag moet informatie worden opgenomen ten aanzien van de 
belangrijkste verplichtingen die de richtlijn de lidstaten oplegt, namelijk controles, de 
aanwijzing van kwetsbare zones, de opstelling en bevordering van codes van goede 
landbouwpraktijken en de actieprogramma's. 
Tabel 1: De voorschriften van bijlage V 
'WiS^P.^Mi^^e-die moet wordjen opgenomen in de in artikel lt) '^4^elde 
Iyffij^jo^0^jmig artikel 4 gevoerdejiieventieve.b^dj 
^ J$$angpgeven: 
:ij^ef3i/)id.lj, en*bijlage I vastgestelde^wateren, mefe?vo0j* elk 
ielcling welk %n cle xjiteria van bijlage'I. v#ot de vast&tejtiiiig is 
zones, onderscheiden naar bestaande zones 
aangewezen. 
'u'-ffJ! 
,%n de %dy>re^8#mstig artikel 6 verkregen tontroleresult&.tstu met 
^$&b$^sSSBmS^0i\ide -overwegingen/diej.hehben g^OTI^dt de 
0^6w0iiM^t of tot herziening of «aanvulling van de *lijst van 
namevafir>f^' wan de overeenkpnistig artikel 5 opgestelde aetieprogramm#S en met 
a) dffjki&ctfft 
%) .'Jfc ^alfikel 5, lid 4, pnder a) en b), vereiste maatregelen; 
age<fll,~punt^4$ <v£reiste informatie; 
S£dei6f;ver^ artikel 5, lid 5V 
^de resultatln^lh lie overeenkbhlstig artikel 5, lid 6, uitgevoerde 
% 
e) d^^PI^WP^Uingen van de .iidstaat omtrent de vefmoedelijke tijdschaal 
, ^^^^^^fe'niaatregelen iinjstet actieprogramma naar verwachting effect zullen 
s^^^|9^£veieenkomstig'"artikel 3, lid 1 > vastgestelde wateren, met een indicatie 
- v&pl'^l^cirheidsfactor in die yeronderstellingen. 
< »xy»> * ,t'i!l .'¥' 
1 PB nr. L 375 van 31.12.1991, blz. 1, Richtlijn 91/676/EEG van de Raad van 12 december 1991 inzake 
de bescherming van water tegen verontreiniging door nitraten uit agrarische bronnen. 
Krachtens artikel 11 van de richtlijn moet de Commissie binnen zes maanden na 
ontvangst van de verslagen van, de lidstaten op basis van de ontvangen inlbrmatie cen 
samenvattend verslag publiceren. Dit "samenvattend verslag" moet vervolgens aan het 
Europees Parlement en de Raad worden loegezonden. Dit document bevat het 
samenvattend verslag. 
Gezien het in de richtlijn vermelde tijdschema zou dit document eigenlijk uiterlijk op 
20 december 1996 bij voornoemde instellingen moeten zijn ingediend. Dit was niet 
mogelijk omdat de verslagen van de lidstaten te laat zijn ingediend: Ierland was het enige 
land dat vóór 20 juni 1996 zijn verslag had ingediend. Het werd daarom raadzaam geacht 
met de publicatie van het samenvattend verslag te wachten tot er een voldoende aantal 
verslagen was binnengekomen, hetgeen naar het oordeel van de Commissie op 
28 februari 1997 het geval was. Toch zijn er nog drie lidstaten (België, Italië en Spanje) 
die het krachtens artikel 10 vereiste verslag nog steeds niet bij de Commissie hebben 
ingediend, zodat deze landen in dit samenvattend verslag niet worden vermeld. 
De kwaliteit van de ontvangen informatic loopt stcrk uitccn. niet namc waar het gaat om 
de mate van gedetailleerdheid. Sommige lidstaten hebben zell's niet aan bepaalde eisen 
van bijlage V voldaan. Soms is dit bij vergissing gebeurd en heeft de Commissie de 
betrokken lidstaat verzocht de informatie alsnog in te dienen en soms zijn de betrokken 
maatregelen ondanks het verstrijken van de térmijn in die lidstaat nog niet genomen. Dit 
laatste geldt met name voor de informatie over de actieprogramma's. De belangrijkstc 
reden voor de verschillen in de verstrekte informatie is echter de hoge mate van 
flexibiliteit die bij de interpretatie van bijlage V mogelijk is. Een overzicht kan in enkelc 
zinnen worden gegeven of verschillende bladzijden beslaan. Aangezien dit verslag vooral 
bedoeld is om informatie te verstrekken waar de burger iets aan heeft, zijn deze grote 
verschillen betreurenswaardig. De Commissie is dan ook van mening dat voor het 
volgende verslag, dat op 21 juni 2000 moet worden ingediend, door de Raad 
gemeenschappelijke richtsnoeren moeten worden vastgesteld. Daarom zal de Commissie 
een voorstel voor deze richtsnoeren indienen, zodat het volgende "samenvattende 
verslag" nog bruikbaarder zal kunnen zijn dat dit verslag. 
1.1. Indeüng van het verslag 
Dit verslag bestaat uit twee aparte delen. In het ecrste dcel wordt een kort overzicht 
gegeven van de maatregelen die zijn genomen in de lidstaten waarvoor informatie 
beschikbaar is. In het tweede dcel wordt de siUiatie voor elke lidstaat apart 
beschreven. In dit dcel heeft de Commissie gclracht de inlbrmatie op een analoge 
manier te vermelden om het voor de gebruikcr gemakkelijker te maken. Deze 
informatie is door de lidstaat gecontroleerd. De Commissie heeft hier geen 
informatie toegevoegd, behalve wanneer dit voor de duidelijkheïd nodig was en in 
dat geval wordt het duidelijk vermeld. Bepaalde door de lidstaat verstrekte 
informatie kan zijn weggelaten of anders zijn geformuleerd. Het feit dat de 
informatie in dit document van de Commissie wordt vermeld, mag niet worden 
geïnterpreteerd als een goedkeuring door de Commissie van de aanpak die door een 
lidstaat bij de uitvoering van de richtlijn is gevolgd (of niet is gevolgd). 
1.2. Verband met het verslag over de uitvoering 
Op 1 oktober 1997 heeft de Commissie een verslag aan de Raad en het Europees 
Parlement gepubliceerd over de uitvoering van Richtlijn 91/676/EEG van de Raad 
inzake de bescherming van water tegen verontreiniging door nitraten uit agrarische 
bronnen2. In dit "uitvoeringsverslag" wordt de nadruk gelegd op de zeer geringe 
vorderingen van de lidstaten bij de uitvoering van de richtlijn en de stand van zaken 
bij de inbreukprocedures tegen de lidstaten. 
2. OVERZICHT VAN DE GENOMEN MAATREGELEN 
2.1. Vaststelling van wateren en aanwijzing van kwetsbare zones 
Van de twaalf lidstaten die verslagen hebben ingediend, hebben er vijf 
overeenkomstig artikel 3, lid 5, hun hele grondgebied aangewezen: Denemarken, 
Duitsland, Luxemburg, Nederland en Oostenrijk. Op deze landen is punt 3 van 
bijlage V derhalve niet van toepassing, aangezien dit punt expliciet betrekking heeft 
op artikel 6. De overige zeven lidstaten hebben informatie over de . controle 
krachtens artikel 6 verstrekt. 
In figuur 1 zijn de gebieden aangeduid die als kwetsbare zone of overeenkomstig 
artikel 3, lid 5, van de richtlijn zijn aangewezen. 
2.1.1. Zoet oppervlaktewater 
Griekenland heeft verklaard dat tussen 1989 en 1992 het nitraatgehalte van 
18 rivieren en 21 meren is ondcrzocht. In Portugal zijn metingen in 
oppervlaktewateren alleen uitgevoerd wanneer deze ook voor de winning 
van drinkwater worden gebruikt. Op al deze punten werd aan de waarde van 
50 mg/1 voldaan. In Zweden is de kwaliteit van het zoet water in 
referentiemeren en -waterlopen gemeten. Voor zoet oppervlaktewater is 
aangetoond dat op 90% van de bemonsteringspunten de nitraatconcentratie 
lager dan 9 mg/1 ligt en op alle bemonsteringspunten lager dan 50 mg/1. Van 
de meren had 90% een nitraatconcentratie van minder dan 2 mg/1 en in alle 
gevallen lag de concentratie lager dan 50 mg/1. In het VK zijn metingen 
uitgevoerd op 1.122 plaatsen waar oppervlaktewater wordt gewonnen, 
hetgeen heeft geleid tot de aanwijzing van zes kwetsbare zones met negen 
onttrekkingsplaatsen voor oppervlaktewater. Uit metingen in zoet 
oppervlaktewater in Ierland is gebleken dat in bepaalde rivieren de 
concentratie hoger ligt dan 40 mg/1 maar lager dan 50 mg/1. Frankrijk en 
Finland hebben geen overzicht ingediend van de meetresultaten voor 
nitraatconcentraties in zoet oppervlaktewater. 
2.1.2. Grondwater 
Finland heeft verklaard dat het met het oog op de richtlijn van plan is 
grondwater met een hogere nitraatconcentratie dan 15 mg/1 aan te wijzen. Dit 
betekent dat vier gebieden met een concentratie van meer dan 25 mg/1 zullen 
worden aangewezen en zeven gebieden met een nitraatconcentratie van meer 
dan 15 mg/1. Griekenland heeft een onderzoek van het grondwater 
uitgevoerd, maar door de slechte statistische kwaliteit van de monsterneming 
2 COM(97) 473 def. 

Flguur 1: Gebieden die overeenkomstig artikel 3(5) van Richtlijn 
91/676/EEG zijn aangewezen als kwetsbare zones wat nitraten betreft 
«&* 
f 
JiJ 
*'x 
\ 
VR-&* h :,«v 

voor de metingen zijn deze nict als basis voor aanwijzing gcbruikt. Er zijn 
vier "potentieel kwetsbare zones,, aangewezen, maar het is niet duidelijk op 
basis van welke van de in bijlage I vermelde critcria dit gcbeurd is. In Ierland 
is uit de metingen gebleken dat cen klein aantal grondwaterbronnen ccn 
nitraatconcentratie van meer dan 40 mg/1 had, maar deze bronnen zijn niet 
aangewezen omdat men ervan uitgaat dat de oorzaak ligt in "bad 
housekeeping practices", zoals onjuiste plaatsen voor voerkuilen of 
drijfmestkelders en lekkage uit septische putten. In Portugal zijn 
grondwatermetingen alleen op winningsplaatsen uitgevoerd en op grond 
daarvan zullen waarschijnlijk vijf zones worden aangewezen. Het VK heeft 
461 grondwaterbronnen gecontroleerd waarvan er 148 in 63 kwetsbare zones 
zijn aangewezen. Zweden heeft bij de controle voor het grondwater geen 
concentraties boven 50 mg/1 gevonden (en de mceste liggcn beneden 5 mg/1). 
In 5% van de gcgravcn putten en 1% van de gcboordc putlcn ligt de 
concentrwtie hogcr dan 44 mg/1. I'rankrijk hcetl gccn inlbrmatie ingcdiend 
met een overzicht van de resultaten van de nitraatmetingen in grondwater of 
over de vcrdcling van de concentraties. 
2.1.3. Eutrofiëring 
Zweden heeft naast het meer Ringsjön een significant deel van zijn kust als 
eutroof aangemerkt. De daarin uitkomende watercn zijn als kwetsbare zones 
aangewezen. In Finland zijn bij de beoordeling van de meren op eutrofiëring 
de onder punt 5.1 van dit verslag vermelde criteria gehanteerd. Het mariene 
gedeelte van de Finse golf, de Saaristomeri en de Selkameri zijn als eutroof 
aangemerkt en als kwetsbare zones aangewezen. In Griekenland zijn er 
eutrofiëringsproblemen in verschillcnde golvcn (Saronikos, Thermaikos, 
Pagasitikos, Amvrakikos en het zuidelijk gedeelte van livvoikos). Portugal 
heeft geen estuaria, kustwateren of zeewater aangewezen aangezien er geen 
meetgegevcns zijn op basis waarvan dil zou kunncn gcbcurcn. Ierland wijt 
de eutrofiëringsproblemen in binnenland aan fosfor en in de gctijdenwateren 
aan bronnen die niet onder de nitraatrichllijn vallen. Dit neemt niet weg dat 
het erkent dat er een gedelailleerdcr mcctprogramma voor estuaria en 
kustwateren moet komen. Het VK heeft geen gcbieden op basis van het 
eutrofiëringscriterium aangewezen. 1 lcl Iransc verslag bcvat geen overzicht 
van de resultaten. 
2.2. Codes van goedc landbouwpraktijken 
Alle lidstaten die verslagen hebben ingediend, met uitzondering van Portugal, 
hebben codes van goede landbouwpraktijken opgesteld. In de meeste gevallen gaat 
het om één document. Sommige lidstaten, zoals Denemarken en Zweden, hadden 
echter alle in de codes opgenomen maatregelen al in bestaande wetgeving 
opgenomen. Andere landen als Duitsland en Luxcmburg, die hun helc grondgebied 
hebben aangewezen, hebben de maatregelen in de codes en dc actieprogramma's tot 
één wet gecombineerd en daarnaast aparte codes opgesteld. 
De meeste landen hebben in een of andere vorm inlbrmatie opgenomen over de 
wijze waarop de nalcving van de codc wordl bevordcrd. Daarbij gaat het 
bijvoorbeeld om maatregelen als het gcvcn van adviczcn, cursusscn, colloquia en 
schriftelijke voorlichting. 
11 
2.3. Actieprogramma's 
De krachtens punt 4 van bijlage V vereiste informatie is verstrekt door de landen die 
al actieprogramma's hebben opgesteld: Denemarken, Duitsland, Luxemburg, 
Nederland, Oostenrijk en Zweden. Daarnaast heeft Frankrijk enige informatie 
verstrekt over de wijzc van uitvoering en de stand van zakcn. Aangezien lerland 
geen kwetsbare zones heeft aangewezen, behoevcn cr krachtens dc richtlijn gcen 
actieprogramma's te worden opgesteld en er is dan ook geen informatie over dit 
onderwerp ingediend. Tevens dient te worden opgemerkt dat Nederland weliswaar 
op het moment dat het verslag werd ingediend ook een actieprogramma bij de 
Commissie heeft ingediend, maar dat dit actieprogramma Iater is ingetrokken. 
2.3.1. Krachtens artikel 5, lid 4, onder a) en h), vereiste maatregelen 
De lidstaten die informatie hebben verstrekt. hebben in dit geval een 
uiteenlopende aanpak gevolgd. Sommige landen, zoals Oostenrijk, hebben 
alleen vermeld dat de krachtens dc richtlijn vereiste maatregelen in het 
actieprogramma zijn opgenomen, tcrwijl andere landen als Duitsland een 
gedetailleerde specifïcatie hebben gegeven van de krachtens dit artikel 
genomen maatregelen. Voor gedclailleerdere informatie wordt naar de 
verschillende hoofdstukken verwezen. 
2.3.2. Krachtens bijlage 111, punt 4. vereiste informatie 
In Duitsland, Luxemburg en Oostenrijk wordt punt 4 van bijlage III op basis 
van de hoeveelheid stikstof per hectare per jaar toegepast, terwijl 
Denemarken en Zweden hebben gekozen voor de berekening in 
grootvee-eenheden. Frankrijk heeft meegedeeld dat het de hoeveelheden in 
kg N/ha/jaar zal gebruiken en nict van plan is van dczc hoeveelheden af te 
wijken. 
2.3.3. Aanvullende ofverscherple maatregelen krachlen artikel 5, lid 5 
Alle lidstaten die hierover informatie hebben verstrekt, zijn van mening dat 
het nog te vroeg is om te bepalen of deze maatregelen nodig zijn. De meeste 
landen hebben toegezegd verdere maatregelen te nemen als deze nodig 
zouden zijn. 
2.3.4. krachtens artikel 5, lid 6, uilge voerde controleprogramma 's 
Lid 6 van artikel 5 bevat twee voorschriften. In de eerste plaats moeten alle 
lidstaten de doeltreffendheid van hun actieprogramma's controleren. 
Daarvoor zijn uiteenlopende regelingen ingevoerd. Oostenrijk vindt het 
voldoende de veranderingen in landbouwmethoden te volgen via statistische 
gegevens over bemesting en gegevens over de veestapel. Denemarken voert 
een gedetailleerde controle in zes afwateringsgebieden uit, waarbij wordt 
gelet op het gebruik van dierlijke mest en kunstmest en biologische factoren 
op micro- en macroschaal op verschillende punten van de waterkringloop. 
Nederland is van plan de stikstofbalans in de landbouw te controleren. In 
Zweden wordt gekeken naar de uitspoeling van nitraat naar wateren en wordt 
een complex model gebruikt. Duitsland en Luxemburg hebben over dit 
onderwerp geen informatie verstrekt. 
12 
Lidstaten die gekozen hebben voor dc toepassing van artikel 5 op hun hcle 
grondgebied, moeten ook het nitraatgehalte van wateren (oppervlaklewater 
en grondwater) op zodanig geselecteerde meetplaatsen controleren, dat de 
omvang van de nitraatverontreiniging uit agrarische bronnen kan worden 
vastgesteld. Uit dc ontvangen informatic blijkt dat cr len aanzicn van dc 
uitgcvoerde controles aanzienlijkc verschillen lusscn dc lidstaten zijn. 
Oostenrijk meet de nitraatconcentratic op 2.000 plaatsen in hct grondwater 
en op 244 plaatsen in zoet oppervlaklewater. Er wordl geen controle op 
eutrofiëring krachtens de richtlijn uitgcvocrd, aangczien mcn crvan uitgaat 
dat fosfor de beperkende factor is. Duitsland meet de omvang van dc 
nitraatverontreiniging van wateren door de landbouw aan de hand van 186 
meetpunten voor het grondwater en 15 meetpunten voor zoet 
oppervlaktewater. Voor kustwateren worden vijf meetpunten gebruikt. 
Luxemburg meet de nitraatconcentratie van het grondwater op vier punten, 
die afdoende worden geacht om de aquifers van het land volledig te 
bestrijken, en van het oppervlaktewater op één plaats. De eutrofiëring wordt 
op twee plaatsen gemeten. Nederland heeft een ovcrzicht van de gemeten 
aspecten gegeven, maar geen specilieke informatic ovcr de plaats, de 
bemonsteringsfrequentie, de gemeten parameters enz. Denemarken meet in 
het hele land de nitraatconcentratie van grondwater en zoet 
oppervlaktewater. Voor het zoet oppervlaktewater worden 260 stromen, 5X 
beken en 37 meren beoordccld. Ook Ihimacategoricën worden beoordccld. 
Voor de beoordeling van het grondwater wordt geen ovcrzicht van het aantal 
plaatsen vermeld. Ook het zeewater wordt gemeten (zie punt 4.5.4). 
2.3.5. Voorspelling omtrent de aanlooplijd voor de effecten van de 
maatregelen op het water en de daaraan verhonden onzekerheid 
Zweden is de enige lidstaat die een raming heeft gegeven van de tijd die zal 
verstrijken voordat de in het actieprogramma opgenomen maatregelen naar 
verwachting effect zullen sorteren. Volgens deze raming zal de doelstelling 
dat de stikstofbelasting van zeewater door antropogene bronnen met 50% 
moet dalen, in 2005 worden gehaald. 
13 
3. OSTKNRIJK 
Het verslag is op 11 november 1996 bij de Commissie ingediend. 
3.1. Vaststelling van wateren en aanwijzing van kwetsbare zones 
Overeenkomstig artikel 3, lid 5, van de richtlijn is het hele grondgebied 
aangewezen. Daartoe is besloten om beter te kunnen waarborgen dat de 
waterbescherming in heel Oostenrijk op een hoog niveau blijft. 
3.2. Codes van goede landbouwpraktijkcn 
De code van goede landbouwpraktijken is op 1 januari 1996 van kracht geworden. 
Stimulering van naleving van de code gcbcurt door het advïcsbureau voor de 
landbouw, de landbouwkamers en vertegenwoordigcrs van de vakbonden. 
3.3. Actieprogramma's 
Het actieprogramma is op federaal niveau opgesteld en moel door dc deelstaten 
worden uitgevoerd. 
3.3.1. Krachtens artikel 5, lid 4, onder a) en h), vereiste maalregelen 
Het actieprogramma bevat de krachtens de richtlijn vereiste maatregelen. 
Daarnaast wordt de maximale hoevcelheid mest die jaarlijks mag worden 
gebruikt, vastgesteld op 210 kgN/ha. Dit is met inbegrip van zowel dierlijke 
mest als kunstmest. 
3.3.2. Krachtens bijlage 111, punl 4, vereiste informatie 
Voor de duur van het eerste actieprogramma is de maximale hoeveelheid 
dierlijke mest die mag worden uitgercden, vastgesteld op 210 kg N/ha voor 
grasland en bouwland met groenbemesting tijdens de winter en 175 kg N/ha 
voor bouwland zonder groenbemesting tijdens de winter. 
3.3.3. Aanvullende ofverscherpte maatregelen 
Het wordt in deze fase nog niet mogclijk geachl tc beoordclen ofverscherpte 
maatregelen in de context van de richtlijn nodig zullen zijn. 
3.3.4. Controleprogramma 's overeenkomstig artikel 5, lid 6 
In het meetnet in Oostenrijk zijn 244 meetpunten van zoet oppervlaktewater 
en 2.000 meetpunten van grondwater opgenomen. Belangrijke waterlopen 
worden twaalf keer per jaar onderzocht en het grondwater vier keer per jaar. 
Bij de 4.536 metingen die tussen 1991 en midden 1995 in het 
oppervlaktewater zijn uitgevoerd, lagcn de resultaten in 98,4% van dc 
gevallen lager dan 25 mg/l. De drempclwaardc van 50 mg/l is slechts twce 
keer overschreden, d.w.z. in 0,04% van de gevallen. 
14 
Voor de eutrofiëring in zoet oppervlaktewater (er is in Oostenrijk geen 
zeewater) wordt fosfor geacht de beperkende factor te zijn en is de richtlijn 
derhalve niet van toepassing. 
In 85% van de 18.277 monsters dic iusscn ll)()l en midden 1995 voor 
grondwater genomen zijn, lag de concentratie lager dan de drempelwaarde 
van 50 mg/1. 
Men gaat ervan uit dat met dit meetnet de veranderingcn in de waterkwaliteit 
overeenkomstig artikel 5, lid 6, afdoende kunnen wordcn gevolgd. Daarnaasl 
worden de landbouwpraktijken gevolgd met behulp van statistische gegevens 
over bemesting en gegevens over de veestapel. 
3.3.5. Veronderstellingen omtrenl het tijdstip waarop de doelstellingen van 
de richtlijn zullen worden gehaald 
In het verslag wordt gesteld dat voor het oppervlaktewater al aan de 
doelstellingen van de richtlijn wordt voldaan. Het acticprogramma moct 
voorkomen dat de kwaliteit van het grondwater verder daalt. 
Het nationaal gemiddelde van de bemestingsintensiteit is 49 kg N/ha 
landbouwgrond voor dierlijke mest en 33 kg N/ha voor kunstmest. Dit houdt 
in dat de kwaliteit van het grondwater sterk zou dalen als in de toekomst het 
gebruik van dierlijke mest in hecl Oostenrijk tot 210/170 kg N/ha zou 
stijgen. 
Oostenrijk is ook van mening dat de volgende aanvullende maatregelen 
nodig zijn om aan de doelstellingen van de richtlijn te voldoen: 
• een verdere verhoging van de bcdragen voor milieumaatregelen in de 
landbouw; 
nadruk op duurzaamheid in het landbouwbeleid van de EU; 
toepassing van de maximale bcmestingslimictcn in allc lidstaten, zonder 
uitzonderingen toe te staan, om eventuele bestaande 
concurrentievcrstoringen binncn de pcrken te houden. 
15 
4. DENEMARKEN 
Het verslag is op 20 december 1996 bij de Commissie ingediend. 
4.1. Vaststelling van vvateren en aanwijzing van kwetsbare zones 
Overeenkomstig artikel 3, lid 5, van de richtlijn is het hele grondgebied 
aangewezen. 
4.2. Codes van goedc landbouwpraktijkcn 
Deze komen aan de orde bij het hieronder bcschreven actieprogramma. Voorlichting 
en stimulering van de naleving gebeurt met behulp van gcdetaillcerde richtsnoeren 
die aan de boeren worden toegezondcn, en de plaatselijke adviescentra. Het 
adviescentrum voor de landbouw helpt in individuele gevallen door bijvoorbeeld 
plannen voor gewasrotatie en bemesting op te stellen en de benodigde 
opslagcapaciteit te berekenen. 
4.3. Actieprogramma's 
4.3.1. Krachtens artikel 5, lid 4, onder a) en b), vereiste maatregelen 
Het Deense actieprogramma bestaal uit dc volgende vijf onderdelen: 
4.3.1.1. Bepalingen om de lozing van veehouderijafval tegen te gaan 
Er zijn verplichte normen voor bijvoorbeeld opslaginstallatics van dierlijke 
mest, stallen, melkstallen en afvoerleidingen. Om de vervluchtiging van 
ammoniak uit opslaginstallaties tegen te gaan moeten containers voor 
vloeibare mest zonder vaste vlottendc afdekking bijvoorbeeld met een andere 
vaste afdekking worden afgesloten. Open drijfniestcontainers moeten 
worden voorzien van een inlaatopening onder het opperviak die beveiligd is 
tegen het terugstromen van vloeistof, terwijl andere vulsystemen zodanig 
moeten worden ontworpen dat de vlottende afdekking niet wordt verbroken. 
4.3.1.2. Bepalingen voor het uitrijden van dierlijke mest 
In deze bepalingen wordt vastgesteld gedurende welkc periodcn het uitrijden 
van dierlijke mest niet is toegestaan. Tevens wordt bepaald gedurende welke 
perioden de dierlijke mest in de grond moet worden geploegd: om de 
vervluchtiging van ammoniak te beperken moeten vloeibare mest en 
silovocht, wanneer ze op kale grond worden uilgereden, bijvoorbeeld zo snel 
mogelijk en uiterlijk binnen twaalf uur worden ingeploegd. 
4.3.1.3. Verplichte gewasrotatie, planning van de bemesting en 
mestboekhouding 
Sinds 1988 moeten Deense boeren voor de periode van I augustus tot en met 
31 juli plannen voor gewasrotatie en bemesting opstellen. Sommige 
gewassen, zoals wintergranen, tussengewasscn en gcwasscn met een lang 
groeiseizoen worden als "groene gewassen" gedelinieerd. Deze gcwasscn 
moeten 65% van de cultuurgrond van het landbouwbedrijf beslaan. In de 
16 
bemestingsplannen moeten de boeren aan de hand van economisch optimale 
doseringen berekenen hoeveel stikstof en fosfor ze naar schatting nodig 
hebben en vermelden welke soorten mest zij daarvoor zullen gebruiken. 
Deze plannen moeten aan de instanties vvorden verstrckt en moeten worden 
herzien als later wijzigingen worden aangcbracht. Ilct totalc mestgebruik, 
met inbegrip van het effectieve slikstofgehalle van de dierlijkc mest, mag 
niet hoger zijn dan door de instanties voor het desbetreffende gewas is 
vastgesteld. Daarnaast moet het minimale gebruiksrendement van stikstof in 
dierlijke mest en andere organische mest in acht worden genomen. Voor de 
voorbeelden in tabel 2 wordt het rendement in het eerste jaar vermeld en 
tussen haakjes het rendement in het tweede jaar (resteffect van het eerste 
jaar). 
Tabel 2: Minimaal gebruiksrendement van stikstof in dierlijke mest en 
andere organische mest 
Soort mest Ingangsdatum Minimaal 
ebniiksrendement 
I Drijfmest van varkens 1.8.97 I 50% ( + 10) 
| Dryfrnest van runderen ! 1.8.97 45% ( + 10) 
; DÏkstrooisel f 1.8.96 |' 15% ( + 15) 
! Andere soorten mest i 1.8.95 40 % (+10) 
In een resolutie van het Deense Parlement wordt gesteld dat dit minimale 
gebruiksrendement altijd moet worden verhoogd zodra dit technisch 
mogelijk is. 
De mestboekhouding is in 1993 ingevoerd en houdt in dat voor elk 
landbouwbedrijf de totale behoefte en het gebruik van stikstofmeststoffen, 
het gebruiksrendement van de totale hoeveelheid stikstof in de dierlijke mest 
en de totale hoeveelheid op het bedrijf opgeslagen stikstof moeten worden 
bepaald. Dezc verslagen moeten op vcrzock bij de instanties worden 
ingediend. Zowel de bemestingsplannen als de mestboekhouding moeten 
worden gebaseerd op nominale waarden voor het nutrientgehalte van 
dierlijke mest, afhankelijk van de aard van de stallcn en de gebruikte 
bodembedekking. Het is ook mogelijk het stikstofgehallc door een erkcnd 
laboratorium te laten bepalen. 
4.3.1.4. Opslagcapaciteit voor dierlijke mest 
De opslagcapaciteit voor dierlijke mest moet minimaal zes maanden zijn. 
Aangezien de opslagcapaciteit echter voldoende moet zijn om ervoor te 
zorgen dat het gebruik van de dierlijke mest volgens de uitrijbepalingen en 
met inachtneming van het door de instanties vastgestelde gebruiksrendement 
van het nutrientgehalte van de mest gebeurt, komt dit meestal neer op een 
capaciteit van negen maanden. 
17 
4.3.2. Krachtens bijlage 111, punl 4, vereisle informaiie 
Het vijfde deel van het actieprogramma omvat de vaststelling van maximale 
grenswaarden voor de hoeveelheid dierlijke mest die per jaar mag wordcu 
uitgcredcn. Dc/.c grenswaarden worden op basis van het aantal diercn 
vastgesteld. Tot 19 december 1999 komt één grootvec-ecnheid overeen met 
één melkkoe van een groot ras. De grenswaarden worden vermeld in tabel 3. 
Tabel°3: Maximale hoeveelheden dierlijke mest die mogen worden 
uitgereden 
Aard van het bedrijf Gréfetvee- Overeenkomend met kg 
eenheden N/ha/jaar 
j Rundvee 
Varkens 
Gevogelte 
; Gemengd rundvee/varkcns 2.3 
1,7 
2,0 
2,0 265-300 
136-180 
160-190 
230 
Dit onderscheid wordt gemaakt op basis van de gewassen die meestal bij de 
verschillende soorten landbouwbedrijven worden geteeld. Vanaf 
19 december 1999 wordt een grootvee-eenheid gedeiinieerd als 100 kg 
stikstof en wordt de maximale grenswaarde vastgesteld op 2,1 GVE/hectare 
per jaar en met ingang van 19 december 2003 wordt de grenswaarde verder 
verlaagd tot 1,7 GVE/hectare per jaar. Er zijn speciale voorschriften voor 
bedrijven waar meer dan 50% van het voor het uitrijden van mest 
beschikbare oppervlak met bieten en gras wordt bebouwd. 
Er kunnen lease-overeenkomsten worden gesloten om de dierlijke mest 
buiten het landbouwbedrijf te verwerken. 
4.3.3. Aanvullende ojverscherpte maafregelen 
Denemarken heeft zich ertoe verplichl uiterlijk in 2000 te zorgen voor een 
daling van het nitraatverlies door uitspoeling met 50%. Er zijn bepalingen 
voor verdergaande maatregelen die afhankelijk van dc vorderingen op weg 
naar deze streefwaarde kunnen worden genomen. Aan dc regionale instanties 
is gevraagd met ingang van 1997 gebieden aan te wij/en die voor de winning 
van drinkwater uit grondwater van bijzonder belang zijn. 
4.3.4. Resultaten van de overeenkomstig artikel 5, lid 6, uitgevoerde 
controleprogramma \s 
Er is een uitgebreide regeling voor controle en rapportage. Voor elk soort 
water wordt hier een kort overzicht gegeven. 
4.3.4.1. Stromen en beken 
Bij metingen in 260 stromen en 58 beken blcck de stikstofconccnlratie 
tussen 1,5 en 10,2 mg stikslof/1 te liggen (dit komt overeen met 6 tot 45 mg 
nitraat/1). In de periode 1989-1994 zijn geen signilicanle verandcringen 
waargenomen. Bij de beoordeling wcrd in 1994 in 74% van de gevallen 
18 
fauna van klasse II en II-III gevonden en in 10% van alle gevallen klasse III 
ofhoger. 
4.3.4.2. Grondwater 
Het nitraatgehalte van het grondwater is sterk afhankelijk van de plaats en de 
diepte. In grondwater van klasse A en B werd bij 25% van de analyses meer 
dan 50 mg/1 gemeten. Het probleem is het grootst in de zand-aquifers maar 
ook in de kalksteen-aquifers nog duidelijk aanwezig. Bij de verlaging van de 
nitraatconcentratie in de watervoorziening voor menselijke consumptie zijn 
weliswaar goede vorderingen geboekl, zodat 71% van dit water nu zelfs een 
nitraatconcentratie van minder dan 5 mg/1 heeft, maar dit komt vooral 
doordat de punten waar water wordt gewonnen zijn verplaatst naar minder 
verontreinigde aquifers en niet zozeer doordat de kwaliteit van het 
grondwater zelf is verbeterd. 
4.3.4.3. Meren 
In 37 meren worden metingen verrichl en mcn gaat ervan uit dat dit een 
representatief beeld oplevert. Daarbij is gebleken dat het jaargcmiddelde van 
de fosforconcentratie in het water van dezc meren signilicant is gedaald van 
0,206 tot 0,154mg P/l. De toevocr van stikstof naar deze meren en de 
concentratie van stikstof in de meren zelf blijken niet te zijn veranderd. 
Volgens de beoordeling is de situatie qua eutrotïëring echter wel verbeterd. 
4.3.4.4. Zeewater 
Het controleprogramma is zodanig opgezet dat veranderingen in de volgende 
parameters worden gedetecteerd: 
• het vóórkomen van dieren en planlen in verschillcnde calegoriecn 
zeewater; 
• biologische en fysisch-chemische gradiënten van het land via de 
kustwateren naar het zeewater; 
• biologische en fysisch-chemische gradiënten langs de kust van Jutland; 
• biologische en fysisch-chemische gradiënten over de binnenste 
kustwateren. 
Sinds de start van het controleprogramma hebben zich geen belangrijke 
veranderingen in het winter- en zomergemiddelde van de stikstofconcentratie 
voorgedaan. De fosforconcentratie in de meeste tjorden en kustwateren is 
echter wel significant gedaald, vooral door een daling van de emissie door 
puntbronnen. 
4.3.4.5. Controle op het land 
In zes afwateringsgebieden met voomamelijk landbouwgrond wordt een 
gedetailleerde controle van de emissie en de methoden in de landbouw 
uitgevoerd. Daarbij worden naast stikstof ook nog veel andere macro- en 
19 
microconcentraties bepaald in verschillende delen van de watcrkringloop, 
zoals de wortelzone van landbouwgrond, het afgcvoerdc water, hct 
grondwater op verschillende dieplen en het oppervlakle- en slromende water. 
Daarnaast wordt ook gelet op de landbouwmethoden ten aanzien van 
dierlijke mest en kunstmest. 
Uit de studies is gebleken dat de uitspoelingsverliezen voor de 
afwateringsgebieden als geheel in de periode van 1989/90 tot 1994/95 met 
14% zijn gedaald. Men gaat ervan uit dat dit het resultaat is van verbeterde 
landbouwmethoden, zoals een betere liming bij hct uitrijden van dierlijke 
mest. 
4.3.5. Veronderstellingen omtrenl het lijdstip waarop de doelstellingen van 
de richtlijn zullen worden gehaald 
Volgens de verwachtingen zal aan de doelstellingen van de richtlijn lcn 
aanzien van het grondwater en het zoet oppervlaktcwater worden voldaan 
wanneer de streefwaarde van een daling met 50% wordt gehaald. Voor de 
eutrofiëring in zee is de situatie minder duidelijk, maar volgens de ramingen 
zal bij een dergelijke daling ook het zeewater tegen eutrolïëring worden 
beschermd. Het is de bedoeling dat dezc streefwaarde in hct jaar 2000 wordt 
gehaald. Met de huidige maatregelen is een daling bereikt, maar het is nog 
niet duidelijk of deze maatregelen in dc toekomst verder moeten worden 
aangescherpt. Dit zal na een evaluatie in 1998 worden beoordeeld. Het 
Deense parlement blijft in elk geval achter deze streefwaarde staan en heeft 
er bij de regering op aangedrongen verdergaande maatregelen te nemen. 
20 
5. FlNLAND 
Het verslag is op 19 september 1996 bij de Commissie ingediend. 
5.1. Vaststclling van wateren en annwijzinj; van kwttsbarc zoius 
Om na te gaan of de wateren aan het cutrofieringscriterium voldoen is door het 
Finse milieu-instituut een systeem opgezet aan de hand waarvan voorstellen voor dc 
aanwijzing van gebieden bij het ministerie van Milieubeheer zijn ingediend. Daarbij 
zijn de volgende criteria gehanteerd (uiet allc criteria zijn op elk water van 
toepassing): 
• 
• de hoeveelheid chlorofyl a ligt tussen mei en september hoger dan 2,5 pg/1 of in 
drie monsters gedurende de teeltperiodc hoger dan een maximumconcentratie van 
8 ug/1; 
het oppervlak van het meer is groter dan 1 km2; 
de mediaan van de verhouding stikstof/lbslbr is gedurende dc pcriode van mci tot 
september in ten minste drie tegelijkertijd genomen stikstof- en fosformonsters 
lager dan 5; 
• de nutrientverhouding van stikstof en fosfor in het zeegebied is hoger dan 1. 
Officieel zijn er nog geen zones aangewezcn, maar naar verwachting zal dit met 
10-15% van de landbouwgrond gebeuren. Mct het oog op dc richtlijn zal voor 
nitraten kwetsbaar grondwater worden gedefinieerd als gebieden met een 
nitraatgehalte van meer dan 15 mg/1 waar de verontreiniging wordt veroorzaakt door 
agrarische bronnen zoals kunstmest en veeteelt. Dit zal waarschijnlijk betekenen dat 
vier gebieden met een nitraatgehalte van meer dan 25 mg/1 en zeven gebieden met 
een nitraatgehalte van meer dan 15 mg/1 worden aangewezen. Daarnaast zijn de 
Finse golf, de Saaristomeri en de Selkameri als voor nitraat kwetsbare zeegebieden 
aangewezen. 
5.2. Codes van goede landbouwpraktijkcn 
In 1994 is een code van goede landbomvpraktijkcn opgesleld en aan allc 
landbouwers in liet land toegezonden. I.i is een uitgcbrcicie oplcidings- en 
voorlichtingsregeling voor milieumaatregelen in de landbouw en de kennis omtrent 
de in de code opgenomen maatregelen lijkl goed te zijn. 
5.3. Actieprogramma's 
Er is geen actieprogramma ingediend. 
21 
6. FRANKRIJK 
Het verslag is op 23 december 1996 bij de Commissie ingediend. 
6.1. Vaststelling van wateren en aanwijzing van kwetsbare zones 
De vaststelling van wateren is gebeurd op basis van Besluit 93/1038 van 
27augustus 1993. Het proces werd op het niveau van stroomgebieden 
gecoördineerd en vereiste de oprichting van werkgroepen in elk "département" en 
intensief overleg. Tot op heden is de vaslstellingsprocedure in 90 van de 96 
departementen afgerond. In 69 van deze departementen zijn kwetsbare zones 
aangewezen; deze beslaan ongeveer 12miljoen hectare, hetgcen overeenkomt met 
ongeveer de helft van de in Frankrijk gebruikte landbouwgrond. Deze zones zijn 
aangegeven in ftguur 2. In de zes departementen die de vaststellings- en 
aanwijzingsprocedure nog niet hebben afgerond. zijn specifieke problemen gerezen 
omdat ze "périurnain" van aard zijn. 
In het verslag wordt niet aangegeven op basis van welke criteria de verschillende 
kwetsbare zones zijn aangewezen. 
6.2. Codes van goede landbouwpraktijken 
De code van goede landbouwpraktijken is'op 22 november 1993 afgerond en is 
verspreid door de nationale overheid, de Stuurgroep voor het terugdringen van de 
waterverontreiniging door nitraten, tbsfatcn en gewasbeschermingsmiddelen 
(CORPEN), de landbouwkamers en beroepsorganisaties. 
Bevordering van de naleving van de code gebeurt door vergaderingen, colloquia en 
congressen op zowel nationaal als regionaal niveau. Voor de landbouwadviseurs zijn 
cursussen georguniseerd. Er wordt ook onderzock gcdaan: zowel in praktijksituaties 
als op proefboerderijen en op theoretiseh niveau. Er zijn plannen voor verdere 
maatregelen zodra de actieprogramma's afgerond zijn. 
6.3. Actieprogramma's 
Krachtens de ministeriële circulaire van 24 januari 1995 moet elk département met 
een kwetsbare zone een actieprogramma opstellen op basis van de eisen van Besluit 
96/163 van 4 maart 1996. In de actieprogramma's moeten de maatregelen in de code 
van goede landbouwpraktijken worden opgenomen, waarbij rekening wordt 
gehouden met de plaatselijke omstandigheden en prioriteit wordt gegeven aan de 
risico's van bepaalde landbouwpraktijken. 
Frankrijk zal zich houden aan de maximale hocveelheden van 210 en 
170kgN/ha/jaar die zullen moeten worden gehaald in het laatste jaar van 
respectievelijk het eerste en het tweede actieprogramma. Afwijkingen van deze 
hoeveelheden zullen niet worden toegestaan. 
In het besluit van 4 maart 1996 wordt elk département opgedragen indien nodig 
aanvullende of verscherpte maatregelen krachtens artikcl 5, lid 5 lc nemcn en in de 
individuele actieprogramma's te beschrijven. Op nationaal niveau zijn maatregelen 
genomen om de bouw van nieuwe installaties en een toename van de graasdichtheid 
22 

* 
^i 
c/3 «5 
<y © 
© s 
N © 
0> ^ 
5M +•> 
V 
IM * 
N jj 72 
O ") 0 
o ? i 
£ -* > 
> o o 
^ Z Z § i o 
ii 

in gebieden met een structureel overschot van dierlijke mest door veeteelt tc 
verbieden. Deze gebieden zijn vooral in Bretagne te vinden, maar ook in bepaalde 
delen van het Loiregebied en de regio Rhóne-Alpes. Deze maatregclen zullen één 
geheel vormen met de actieprogramma's. 
Voor de controle op de effecten van de actieprogramma's zullen verschillendc 
indicatoren worden gebruikt. Deze controle zal gebeuren op het gebied van zowel de 
waterhuishouding als de veranderingen in landbouwmethoden en op verschillende 
niveaus plaatsvinden. De controle van de landbouwpraktijken tijdcns de uitvoering 
van de actieprogramma's gebeurt onder verantwoordelijkheid van de 
landbouwkamers die daarbij worden geholpen door de desbetreffende 
overheidsinstanties en de waterbedrijven. 
In de actieprogramma's wordt niet vermeld hoelang het zal duren voordat de 
wateren in kwetsbare zones op de maatregclen zullen reageren. llil de opmerking 
dat althans op korte termijn de nitraatconeentratie in water wordt bcpaald door 
landbouwmethoden in het verleden en sterk zal worden beïnvloed door de totale 
regenval in de winter en de daaruit voortvloeiende aanvulling van de aquifers, blijkt 
echter dat duidelijke uitspraken hierover onmogelijk zijn. De belangrijkste 
voorwaarde om de doelstellingen van de richtlijn te kunnen vcrwezenlijken zal zijn 
dat de veehouderijen, de agrovoedingsmiddelenindustrie en de 
waterzuiveringsinstallaties de nodige opslagcapaciteit moeten hebben. 
24 
7. DUITSLAND 
Het verslag is op 6 november 1996 bij de Commissie ingediend. 
7.1. Vaststelling van wateren en aanwijzing van kwetsbare zones 
Overeenkomstig artikel 3, lid 5, van de richtlijn is het hele grondgebied 
aangewezen. 
7.2. Codes van goede landbouwpraktijken 
Aan deze eis wordt voldaan door het aclieprogramma. Daarnaast hebben de 
deelstaten uitgebreidere codes ingevoerd waar de landbouwers zich op vrijwilligc 
basis aan moeten houden. De deelstaten zijn verantwoordclijk voor oplciding en 
voorlichting en hun landbouwdiensten hebben adviesburcaus ingcstcld. Deze geven 
advies, organiseren lezingen en bezoeken en publiceren brochures en ander 
voorlichtingsmateriaal. Daarnaast spelen ook de vakbladen een rol. 
7.3. Actieprogramma's 
7.3.1. Krachlens artikel 5, lid 4, onder a) en b), vereiste maalregelen 
Deze maatregelen zijn opgenomen in het mestbesluit (Dungeverordnung) 
van26januari 1996. 
7.3.1.1. Bijlage III, nr. 1.1 
In deel 2(1) van het mestbesluit wordt bcpaald gedurcnde wclke perioden het 
uitrijden van mest verboden is. Daar wordt bcpaald dat mesl nict mag 
worden uitgercden wanneer dc planten het nict nodig hebben. Aangczien er 
in Duitsland aanzienlijke regionale verschillen in klimaal en bodem zijn, 
kunnen er gecn vaste perioden worden vastgestcld waarin mest niet mag 
worden uitgereden. Krachtens decl 3(4) van het mestbesluit is het uitrijden 
van dierlijke mest tussen 15 november en I5januari echter verboden. 
wanneer de beschikbare nutricntcn gcleidclijk en alhankelijk van dc 
temperatuur vrijkomen. De deelstaten kunnen alhankelijk van dc specilickc 
plaatselijke situatie vrijstelling verlenen of hel uitrijden van mcst gedurende 
langere perioden verbieden. 
7.3.1.2. Bijlage II, punt A.5, en bijlage III, nr. 1.2 
De deelstaten zijn verantwoordelijk voor de invoering van voorschriften 
inzake opslagtanks voor mest. Dit is nog niet in alle deelstaten gebeurd. 
7.3.1.3. Bijlage III, nr. 1.3 
In de voorschriften voor goede landbouwpraktijken in deel 4(1) van het 
mestbesluit wordt bepaald dat bij de berekcning van de mestbchoefte niet 
alleen rekening moet worden gehoudcn met dc behoefte aan nutrienten van 
de gewasscn, maar ook met de nutrienten die zich in de bodem bevinden en 
tijdens de groei van de gewassen besehikbaar zijn en mel de iHitrienten die 
door beheersmaatregelen en hel gebruik van afvalmaterialen beschikbaar 
25 
zijn. Daardoor wordt er gezorgd voor een evenwicht tussen de 
stikstofbehoefte en de stikstofvoorziening van gewassen. 
7.3.1.4. Bijlage III, nrs. 2 en 4 
In deel 3(7) van het mestbesluit wordt bepaald dal voor het eerste 
actieprogramma de maximale grenswaarde wordt vastgesteld op 210 kgN 
per hectare per jaar, zoals bepaald in bijlage III. Als referentie wordt het 
gemiddelde per landbouwbedrijf gebruikt. Deel 2(1) van het mestbesluit 
bevat bepalingen om te voorkomen dat op bepaalde velden te grote 
hoeveelheden dierlijke mest worden uitgereden. 
7.3.1.5. Bijlage II, punten A.2 en A.4 
In deel 2(3) van het mestbesluit wordt bepaald dat bij het uitrijden moet 
worden voorkomen dat mest rechtstreeks of door afvloeiing in 
oppervlaktewateren terecht komt. Er moet rekening worden gehouden met de 
aard van het land, hetgeen betekent dat mest bijvoorbeeld niet op brede 
stroken van steile hellingen mag worden uitgereden. De bevoegde regionale 
instanties kunnen in bepaalde gevallen specifieke bepalingen vaststellen, 
bijvoorbeeld door een minimale afstand tot oppervlaktewateren te 
specificeren. 
7.3.1.6. Bijlage II, puntA.3 
Het uitrijden van mest op drassig, ondergelopen, bevroren of met sneeuw 
bedekt land is krachtens deel 2(4) van het mestbesluit verboden. 
7.3.1.7. Bijlage II, punt A.6 
De methoden voor het uitrijden van mest zijn voornamelijk beschreven in de 
delen 2 en 3 van het mestbesluit en voldoen aan de eisen van bijlage II, punt 
A.6. 
7.3.1.8. Bijlage II. punten B.8 en B.9 
In het mestbesluit worden ook de ondcr de punten B.8 en B.9 van bijlage II 
van de nitraatrichtlijn vermelde facultaticve eisen verplicht gesteld. 
7.3.1.9. Bijlage II, punt B.8 
In deel 2(1) van het mestbesluit wordt bepaald dat, als er geen 
herfstgewassen worden ingezaaid, bij voorkeur tussengewassen moeten 
worden geteeld om de stikstofresten in de bodem te gebruiken. 
7.3.1.10. Bijlage II, punt B.9 
Deel 5 van het mestbesluit bevat bepalingen voor de registratie van de 
hoeveelheid nutriénten die wordt opgebracht en met het geoogste product 
wordt verwijderd, zodat er een nutriëntenbalans kan worden opgesteld en op 
die manier het mestgebruik kan worden gevolgd. 
26 
7.3.2. Krachtens bijlage 111, punt 4, vereiste införmalie 
Deze is in het voorgaande beschreven. 
7.3.3. Aanvullende ofverscherpie maalregelen 
Er zijn geen plannen voor andere maatregelen dan al genomen zijn. Na 
afloop van het eerste actieprogramma zal de situatie opnieuw worden bezien. 
7.3.4. Resultaten van de overeenkomstig artikel 5, lid 6, uitgevoerde 
controleprogramma 's 
Deze zullen na afloop van het eerste actieprogramma in 1999 beschikbaar 
zijn. In het verslag wordt echter de volgende informatie over de controle van 
de waterkwaliteit verstrekt: 
7.3.4.1. Grondwater 
Er zijn 186 meetpunten voor de controle van het grondwater geselecteerd, 
waar twee tot vier keer per jaar monstcrs zijn genomen. Deze punten moeten 
niet als representatief voor de nitraatverontreiniging worden beschouwd, 
aangezien ze zijn geselecteerd om de nitraatverontreiniging in water door 
agrarische bronnen te bepalen. In figuurX wordt de hoogste gemeten 
nitraatconcentratie aangegeven. 
7.3.4.2. Oppervlaktewateren 
De nitraatconcentratie in oppervlaktewateren wordt gemeten in de grote 
Duitse rivieren, waarvan het afwateringsgebied het grootste deel van het land 
beslaat (Donau, Elbe, Ems, Moezel. Oder, Rijn, Ruhr en Weser). Dit is een 
verstandige aanpak, aangezien de actieprogramma1 s om de 
waterverontreiniging door stikstofverbindingen terug te dringen krachtens 
artikel 5 in het hele land worden uitgevoerd, zodat op enkele meetpunten kan 
worden geconstateerd wat het algehcle effect van deze maatregel is. Er 
worden 15 meetpunten gebruikt. Op alle vermelde meetpunten is de 
gemiddelde nitraatconcentratie op dit moment lager dan 25 mg/l. De 
nitraatverontreiniging is sinds het begin van de jaren tachtig niet gedaald. 
In de toekomst zullen de oorzaken van de vcrontreiniging van 
oppervlaktewateren met nitraat met het oog op de rapportage worden 
bepaald met behulp van een model waarmee onderscheid kan worden 
gemaakt tussen nitraat uit diffuse bronnen (landbouw) en puntbronnen 
(stedelijk afvalwater). De mogelijkheden om de hoeveelheid nitraat te 
beperken zijn in de landbouw het grootst. 
7.3.4.3. Kustwateren 
Er zijn vijf meetpunten voor kustwateren in de Noordzcc en in de Oostzec. 
Voor de Noordzcc is het zeewater buiten besehouwing gcblcvcn. Voor dc 
Oostzee zijn zowel de binnenstc als de builcnste kustwateren opgenomcn. 
Vanwege de trage grondwaterstroming naar het oppervlaktewater is het 
27 
onwaarschijnlijk dat de nitraatbelasting van de kustwateren op korte termijn 
zal dalen. 
7.3.5. Veronderstellingen omlrent het tijdstip waarop de doelstellingen van 
de richtlijn zullen worden gehaald 
Vanwege geologische factoren zal er waarschijnlijk een lange aanlooptijd 
zijn voordat de effecten van de maatregelen zichtbaar worden. 
28 
8. GRIEKENLAND 
Het verslag is op 19 november 1996 bij de Commissie ingediend. Op 29 januari 1997 is 
nadere informatie verstrekt. 
8.1. Vaststelling van wateren en aanwijzing van kwetsbare zones 
Voor oppervlaktewateren is tussen 1989 en 1992 een studie uitgevoerd waarbij 
zowel het nitraatgehalte als de NH4-N en P van het water in 18 rivieren en 21 meren 
is geanalyseerd. In geen van de meren zijn problemen gcconstateerd. Uit de 
resultaten voor rivieren bleek dat alleen in de Rema Soulou de nitraatconcentratie 
hoger dan 50 mg/1 lag, maar dat dit werd veroorzaakt door industrieel afval. In de 
rivier de Evros lag de concentratie hoger dan 25 mg/1, maar niet hoger dan 50 mg/1. 
Ten aanzien van de eutroliëring zijn problemen gcconstateerd in alle onderzochtc 
golven (Saronikos, Thermaikos, Pagasitikos. Amvrakikos en het zuidelijk deel van 
Evvoikos). 
Een onderzoek naar het grondwater is in oktoberl996 afgerond maar daarbij is 
gebleken dat de statistische kwaliteit van de monsterneming voor de metingen slecht 
was en dat er seizoenschommelingen zijn in de nitraatconcentratie van het 
grondwater. In het verslag wordt gesteld dat deze concentraties onvoldoende 
aanleiding vormen om maatregelen te nemen teneinde de landbouwpraktijken te 
veranderen. 
Het ministerie van Milieubeheer geeft aan dat er vier "potentiële" kwetsbare zones 
, zijn gesignaleerd waar in overleg met de andcrc vcrantwoordelijke instanties 
eventueel maatregelen zullen worden genomen, mits wordt bcvestigd dat deze zones 
inderdaad kwetsbaar zijn. Deze zones zijn aangegeven in figuur 3. 
8.2. Codes van goede landbouwpraktijken 
De code van goede landbouwpraktijken is sinds 1994 beschikbaar, maar het verslag 
bevat geen samenvatting van de inhoud daarvan. 
8.3. Actieprogramma's 
Er zijn geen actieprogramma's ingediend. 
29 

Figuur 3: Kwetsbare zones wat nitraten betreft in Griekenland 
(op 28.2.97 nog niet voltooid) 
O Kwetsbaar • Grondwater 
Niet-kwetsbaar 100 km 
J L 200 km 
J 1 WEST-ENOQSr-THESSAUE 
2 RIYIERBEKKENVANDEPINIOSINIUA 
3 ARGOUS 
4 KOPAlS 

9. lERLAND 
Het verslag is op 17juli 1995, vijf maanden voor het eind van de verslagperiode en elf 
maanden voor de officiële indieningsdatum, bij de Commissie ingediend. 
9.1. Vaststelling van wateren en aanwijzing van kwetsbarc zones 
In oktober 1992 hebben de lokale instanties opdracht gekregen om met het oog op 
de richtlijn watermetingen te verrichten. Voor bepaaldc aspeclen van dc metingcn 
zijn specifieke richtsnoeren gegeven. /o is onder andere opdracht gegeven dc 
metingen met het oog op de nitraatrichtlijn lc slaken als tijdcns dc mctingen en het 
onderzoek zou blijken dat de nitraten van andere dan agrarischc bronnen of van een 
agrarische puntbron afkomstig zouden zijn. 
Op grond van een analyse van de resultaten van deze mctingen door de lokale 
overheid en andere informatie, zoals gepubliceerde verslagen en geografische 
informatiesystemen voor de landbouwintensiteit, en na overleg met het Bureau voor 
milieubescherming is het ministerie van Milieuzaken tot de conclusie gekomen dat 
er geen wateren waren die onder artikel 3, lid 1, en bijlage 1 vallen en dat derhalve 
op dat moment geen kwetsbare zones behoefden tc worden aangewezen. Toch zijn 
er wel probleemgebieden. In sommige rivieren zoals de Aghalona, Munster 
Blackwater, Lerr, Moyle, Owenduff en Stoneyford Stream liggen de 
nitraatconcentraties hoger dan 40 mg/1. Deze rivieren zijn genomineerd voor een 
zorgvuldig onderzoek bij de volgendc cvaluatic. In een klein aantal 
grondwaterbronnen zijn nitraatconcentraties van meer dan 40 mg/1 gemeten. Men 
gaat er echter van uit dat deze worden veroorzaakt door wat wordt omschreven als 
"bad housekeeping practices", zoals onjuiste plaatsen voor voerkuilen of 
drijfmestkelders en lekkage uit septische puttcn. I loewel er in sommige lerse mercn 
eutrofiëringsproblemen zijn, gaat men ervan uit dat deze niet worden veroorzaakt 
door stikstofverbindingen, maar door een toename van de fosfortoevocr. 
Voor estuaria. kustwateren en zeewater is dc bcoordeling gcbeurd op basis van de 
evaluatie van de Milieuonderzoekgroep over dc periode 1987 tot 1990. De conclusie 
hiervan was dat voor de 16 beoordeelde getijdcnwateren ernstige verontreiniging op 
zeer beperkte schaal voorkomt en dat eventuelc gesignalcerde problemen niet 
worden veroorzaakt door bronnen die onder de nitraatrichtlijn vallen. De lerse 
overheid erkenl dat er een gedetailleerder controleprogramma voor estuaria en 
kustwateren nodig is. 
9.2. Codes van goede landbouwpraktijkcn 
Bij de indiening van het verslag hebben de lerse instanties geen code ingediend. 
Deze is op 20 augustusl996 door de Commissie ontvangen. 
9.3. Actieprogramma's 
Aangezien er geen kwetsbare zones zijn aangewezen. behoeven er krachtens de 
richtlijn geen actieprogramma's te worden opgesteld. 
31 
10. LlJXEMBURG 
Het verslag is op 4 februari 1997 bij de Commissie ingediend. 
10.1. Vaststclling van wateren en aanwijzing van kwetsbare zones 
Overeenkomstig artikel 3, lid 5, is het hele grondgebied aangewezen. 
10.2. Codes van goede landbouwpraktijken en acticprogramma's 
In de code van goede landbouwpraktijken en het actieprogramma wordt de in de 
richtlijn vastgestelde indeling aangehouden. De naleving wordt bevorderd door het 
Adviesbureau voor de landbouw (Chambres d'Agriculture) dat streefwaarden voor 
de op het bedrijf geproduceerde en van buiten aangcvoerde dierlijkc mest heeft 
vastgesteld en op basis van een analyse van de nutriënlen in de bodem voorlichting 
geeft over de te gebruiken hoeveelheden mest. 
Het was de bedoeling dat de grenswaardc van 170 kg N/ha/jaar uiterlijk op 
31 december 1996 zou worden gehaald, zes jaar voordat dat krachtens de richtlijn 
mocst gebeuren. Daarnaast zijn in drinkwaterbeschcrmingsgcbiedcn nog strengcre 
maatregelen vereist, zoals een verbod op het gebruik van mest in de onmiddellijkc 
omgeving en een beperking van het gebruik van organische mest tot 
130 kg N/ha/jaar in een ruimere omgeving. 
De controle krachtens de richtlijn gebeurt in oppervlaktcwatercn en grondwater. tir 
is één station waar nitraatmetingen worden verricht in oppervlaktewater dat voor 
drinkwater wordt gewonnen. In 1995 was de gemiddelde concentratie daar 
16,7 mg/1. De grenswaarde van 50 mg/1 werd geen enkele keer overschreden. Er zijn 
twee plaatsen waar de eutrofiëring wordt gemeten: één aan de rivier de Syre en één 
aan de rivier de Süre. De Syre bevatte gemiddeld 20,4 mg nitraat/1 en 0,61 mg 
fosfor/1. In de Süre waren de gemiddelden 20,6 mg/1 en 0,38 mg/1 en de concentratie 
van chlorofyl a was lager dan 17 ug/1. 
De controle van het grondwater is uitgevoerd op vier watcrwinplaatsen voor 
drinkwater, die afdoende worden geacht om de aquifers van het land volledig te 
bestrijken. In 1995 waren de gemiddelden op dcze vier punten: "W>.8 voor de Sourccs 
du Riedergronn, 12,8 voor de Sourccs de Siwebueren, 44,8 voor de Sourccs de 
Schrassig en 2,4 voor de Source de la Commune de Mertzig. 
32 
11. NEDERLAND 
Het verslag is op 9 juli 1996 bij de Commissie ingcdiend. 
11.1. Vaststelling van wateren en aanwijzing van kwetsbare zones 
Op basis van een analyse van de beschikbare informatie van het meetnet ten aanzien 
van de nitraatconcentratie in grondwater en zoet oppervlaktewater en de eutrofiëring 
van zeewater en zoet oppervlaktewater is overeenkomstig artikel 3, lid 5, van de 
richtlijn het hele grondgebied aangewezen. Er is met name voor de aanpak van 
artikel 3, lid 5, gekozen omdat in de kustwateren eutrofiëringsproblemen zijn 
gesignaleerd en het hele grondgebied in deze wateren afwatert, en vanwege de 
eutrofiëring van zoet oppervlaktewater en de verontreiniging van het grondwater. 
11.2. Codes van goede landbouwpraktijken 
Voor het hele grondgebied is een code van goede landbouwpraktijken opgestekl. De 
praktische toepassing gebeurt via wettelijke maatregelen en met behulp van 
adviezen, voorlichting en educatie. Ter ondersleuning van de code is er een 
permanent opleiding- en voorlichtingsprogramma (het C'OMMA-project: 
communicatie mest- en ammoniakbeleid) waarmee wordt getraehl de landbouwers 
op de hoogte te houden van de ontwikkelingen bij de bestaande en geplande 
wetgeving. Dit gebeurt via publicaties en voorlichtingsbijeenkomsten. Daarnaast 
geeft de Dienst landbouwvoorlichting (DLV) niet alleen algemene adviezen, maar 
helpt zij ook bij de opstelling van mineraalbalansen en de verbetering van voedering 
en bemesting. Er zijn ook andere organisaties die adviezen geven. In 1994 is het 
advies over het gebruik van dierlijke mest verbeterd om ervoor te zorgen dat er 
minder mest wordt gebruikt en dat er zorgvuldiger wordt omgcsprongen met de 
mest die wel wordt gebruikt. Nutriëntbeheer is een onderwerp dat steeds meer in de 
educatie op vele niveaus wordt geïntegreerd. 
11.3. Actieprogramma's 
Op 22 december 1995 is een actieprogramma bij dc Commissie ingcdiend, waarin 
een uitzondering was opgenomen. Vervolgens zijn bcidc op 12 novcmbcr 1996 door 
de Nederlandse instanties ingetrokken. Er is nog geen nicuw actieprogramma bij dc 
Commissie ingediend. 
In het verslag wordt gesteld dat voor de beoordeling van de doelmatigheid van het 
actieprogramma verschillende informatiebronnen zullen worden gebruikt. Daarbij 
gaat het onder andere om de nationale stikstofbalans in de landbouw, de resultaten 
van metingen van de nitraatconcentratie in oppervlaktewateren en het grondwater en 
factoren die eutrofiëring veroorzaken. 
33 
12. PORTUGAL 
Het verslag is op 8 oktober 1996 bij de Commissie ingediend. 
12.1. Vaststelling van wateren en aanwijzing van kwetsbarc zones 
Door het ontbreken van meetnetten op sommige plaatsen en onvoldoende gegevens 
heeft de vaststelling van wateren aanzienlijke problemen opgeleverd. Metingen in 
zoet oppervlaktewater en grondwater zijn beperkt gebleven tot de plaatsen waar dit 
voor de winning van drinkwater wordt gebruikt. Op basis van deze informatie zijn 
aan de hand van het grondwatercriterium vijf zones aangewezen*. Er zijn geen zones 
aan de hand van het criterium voor zoet oppervlaktewater aangewczen, omdat uit de 
metingen is gebleken dat deze wateren aan de grenswaarde van 50 mg/1 voldoen. Er 
is geen zoet water aan de hand van het criterium voor eutrolïëring aangewezen, 
aangezien fosfor in deze wateren meestal de beperkende factor is. Er zijn ook geen 
estuaria, kustwateren of zeewateren aangewezen, aangezien er geen gegevens zijn 
op basis waarvan dit zou kunnen gebeuren. Figuur 4 bevat een overzicht van de 
aangewezen zones. In het verslag wordt als opmerking vermeld dat in de richtlijn 
niet wordt bepaald bij welke nitraatconcentratie water als eutroof kan worden 
beschouwd. 
12.2. Codes van goede landbouwpraktijken 
Er is nog geen code van goede landbouwpraktijken beschikbaar. Er wordt echter wel 
aan gewerkt en het verslag bevatte een ontwerpversie van de eerste twee 
hoofdstukken. Er is een permanent programma voor opleiding en voorlichting van 
landbouwers waarin alle aspecten van de nitraatverontreiniging door agrarische 
bronnen aan de orde komen. 
12.3. Actieprogramma's 
Er is geen actieprogramma ingediend. 
3 Deze moeten nog in nationale wetgeving worden omgezet. 
34 

Figuur 4: Kwetsbare zones wat nitraten betreft in Portugal 
(op 28.2.97 nog niet voltooid) 
Kwetsbaar - Grondwater 
3S9 Niet-voltooid 100 km 
J 1 NIET-BEVESTIGDEAQUIFER TUSSEN 
ESPOSENDE EN V1LA DO CONDE 
2 QUARTAIREAQUIFER-AVEIRO 
3 QUARTAIREAQUIFER-VAGOS 
4 QZJARTAIREAQUIFER - MIRA 
5 MIOCENEJJURASSISCHEAQUIFER 
CAMPINA DE FARO 

13. ZWEDEN 
Het verslag is op 4 september 1996 bij de Commissie ingediend. 
13.1. Vaststelling van wateren en aanwijzing van kwetsbare zones 
De controle op eutrofiëring gebeurt op een aantal verschillcndc niveaus: nationaal, 
regionaal en lokaal. Zowel op buitcnpostcn als aan de kust worden 
zeewatermonsters genomen. Daarnaast wordt het stikstoftransport naar de 
kustwateren vanuit de grotere estuaria gemeten en berekend. De toestand van het 
zoet water wordt onder andere bepaald in rcferentiemeren en -waterlopen die op 
nationaal niveau worden geselecteerd. De effecten van landbouwactiviteiten worden 
gemeten en berekend in kleine afwateringsgebieden, de zogenaamde representatieve 
gebieden, en op observatiepunten. Er zijn vcrschillende meetprogramma's voor het 
oppervlaktewater en de grondwaterreserves en voor parliculierc bronncn. 
Voor zoet oppervlaktewater is aangetoond dat de nitraatconcentratie op 90% van dc 
bemonsteringspunten lager dan 9 mg/1 ligt en op alle bemonsteringspunten lager dan 
50 mg/1. 
In 1995 is bij de analyse van meren geblekcn dat 90% een nitraatconcentratie van 
minder dan 2 mg/1 had en in alle gevallen de conccntratic lager lag dan 50 mg/1. 
Voor het grondwater is op geen enkele plaats een nitraatconcentratie van meer dan 
50 mg/1 gemeten en de meeste liggen bencden 5 mg/1. In 5% van dc gegraven putten 
en 1% van de geboorde putten ligt de concentratie hoger dan 44 mg/1. 
In sommige landbouwgebieden is ook de conccntratic van vocdingszouten in het 
afvloeiingswater gemeten en daarbij bleek dat op sommige plaatsen de 
nitraatconcentratie hoger ligt dan 50 mg/1. 
Bij de meting van de voedingszout- en zuurstofconcentratie in de kustwateren is 
gebleken dat deze vaak eutroof zijn. Waar dil het gcval is zijn overeenkomstig 
artikel 3, lid 2, van de richtlijn kwetsbare zones aangewezen. Daarnaast is gebleken 
dat het meer Ringsjön eutroof is en ook dit is derhalve aangewezen. Figuur 5 bevat 
een overzicht van de kwetsbare zones. 
13.2. Codes van gocde landbouwpraktijkcn 
Alle eisen krachtens punt A van bijlage II zijn in bestaande algemene adviezen of 
bepalingen opgenomen. Aan de landbouwers wordt voorlichting en advies gegcven 
over maatregelen in de landbouw om het milieu te vcrbcteren en tcr ondersteuning 
daarvan wordt een programma met onderzoek- en ontwikkelingsprojectcn 
uitgevoerd. Er wordt advies gegeven over bijvoorbeeld technieken voor het uitrijden 
van mest, nutriëntbalansen, bepaling van de opslagcapaciteit en bemesting. 
Daarnaast is er op verschillende overheidsnivcaus geld beschikbaar voor adviezen, 
studiereizen, demonstraties, technische excursies en gratis voorlichting van 
landbouwers. Er zijn ook beurzen voor de opleiding van adviseurs. 
36 


Figuur 5: Kwetsbare zones wat nitraten betreft in Zweden 
Kwetsbaar - Eutrofiëring 
Niet-kwetsbaar 100 200 km JSKAGERACK 
2KATTEGAT 
3 LAHOLMSBUKTEN 
4 RJNGSJÔN 
5 OSTERSJÔN 

13.3. Actieprogramma's 
13.3.1. Krachtens artikel 5, lid 4, onder a) en h), vereiste maalregelen 
Sinds in een regeringsrapport in 1987 werd gesteld dat er ernstige risico's 
waren voor de kustwateren en het zeewater in Zweden, is er gezamenlijk 
gewerkt aan een daling van de nutriëntconcentratie in deze gebieden. Voor 
de kustgebieden werd als streefwaarde gesteld dat de belasting met 
voedingszouten in het jaar 2000 ten opzichte van 1985 met 50% moest zijn 
gedaald. Deze datum is later naar voren gehaald tot 1995. Een van dc 
doelgroepen was de landbouw, waarvoor werd gesteld dat de 
stikstofuitspoeling door de landbouw in 1995 met 50% moest zijn gedaald 
ten opzichte van 1985. Zweden heeft ook gesteld dat het gebruik van 
stikstorhoudende kunstmest in het jaar 2000 met 20% moct zijn gedaald ten 
opzichte van 1986 en dat de ammoniakuitstoot in Zuid-Zweden tussen 1990 
en 1995 met 25% moest dalen. 
Om deze doelstellingen te halen werd het onder anderc nodig gcacht: 
• te zorgen voor een nutriënttoevoer die in ovcrcenstemming is met de 
behoeften van de planten; 
• een hoger percentage vegetatie op intcnsicf bebouwdc landbouwgrond in 
de buurt van de kust verplicht te stellen; 
• de landbouw minder intensief te maken (bijvoorbeeld door de 
hoeveelheid vee per bedrijf te beperken); 
• het uitrijden van dierlijke mest in de herfst en de winter aan banden te 
leggen; 
• de eisen ten aanzien van de opslagcapaciteit voor dierlijke mest op te 
voeren (in de aangewezen kwetsbare zones is acht maanden vereist voor 
de mest van rundvee, paarden, schapen of geiten en tien maanden voor 
ander vee zoals varkens en gevogelte). 
Deze eisen zijn vanaf 1988 in wetgeving omgczct in dc vorm van een 
actieprogramma om de uitspoeling van nutriëntcn door de landbouw te 
beperken (later ook uitgebreid tot verliezen van ammoniak in de landbouw). 
Naast de wettelijke voorschriften is er ook veel gedaan aan de verstrekking 
van adviezen en zijn er programma's voor onderzock en ontwikkeling 
uitgevoerd. Ook economische inslrumenten zijn gebruikt om de 
milieueffecten van de landbouw te beperken. Daarbij gaat het bijvoorbeeld 
om subsidies voor de teelt van tussengewassen en de uitbreiding van 
mestopslagplaatsen en milieuheffingen op stikstof. Er is ook milieusteun 
beschikbaar voor de teelt van tussengewassen, het creëren van wetlands, de 
inrichting van beschermde zones langs waterlopen en extensieve 
weideiandbouw. 
38 
13.3.2. Krachtens bijlage 111, punt 4, vereiste informatie 
Zweden heeft ervoor gekozen de maatregelen van punt 2 van bijlage III van 
de richtlijn in te voeren in de vorm van voorschriften voor de maximaal 
toegelaten veebezetting op landbouwbedrijven. De krachtens bijlage V, 
punt 4, onderb), vereiste gegevens over het nutrientgehalte van dierlijke 
mest in kg N/ha/jaar zijn met vermelding van de maximaal toegelaten 
veebezetting in tabel 4 opgenomen. De hoeveelheid stikstof per hectare is 
gecorrigeerd voor verliezen in de stallen en tijdens de opslag. Er is geen 
aftrek toegepast voor stal- en opslagverliezen tijdens het weideseizoen. 
Tabel 4: Het nutrientgehalte van dierlijke mest en de toegelaten veebezetting 
Type vee Aangenomen Maximale 
weideseizoen veebezetting 
in maanden in dieren/ha kg N/ha/jaar 
drijfmest vaste mest 
Melkkoeien 6.000i kg 
Melkkoeien 8.000 kg 
Melkkoeien 10.000 k£ 
Vaarzen, stieren en ossen 
2-12 maanden* 
Vaarzen, stieren en ossen 
12-24 maanden* 
Zoogkoeien 
j Zeugen 
j Mestvarkens 
! Legnennen 
! Jonge hennen 
Mestkippen 
t Kalkoenen 
j Paarden 
Schapen en geiten _!__.. 1,6 
1.6 
1,6 
5,8 
4,6 
2,3 
"i%2 
10,5 
100 
250 
470 
140 
3 
15 154 
160 
169 
115" 
200 
138 
54 
84 
56 
60 
117 
70 138 
143 
15jT 
Toi 
182 
150 
45 
70 
49 
52 
103 
61 
106 
142 i ^ ! 
! 70 
49 
1 52 
i 103 
* De categorie vaarzen, stieren, ossen moet worden beoordeeld op basis van de categorie 
"vaarzen, stieren, ossen 2-24 maanden". Op een bedrijf is er meestal een evenwichtige 
verdeling tussen het aantal vaarzen, stieren en ossen in de leeftijdscatcgorie 2-12 maanden 
en in de leeftijdscategorie 12-24 maanden. 
13.3.3. Aanvullende ofverscherple maatregelen 
De ingevoerde regelgeving wordt permanent geevalueerd om de 
nutrientverliezen tot een minimum te beperken. Dit heeft geleid tot 
voorstellen om veel van de regels in wat als actieprogramma's wordt 
beschouwd aan te scherpen. Daarnaast zijn er verschillende werkgroepen 
opgezet en een daarvan houdt zich bezig met de opstelling van een 
actieprogramma om te zorgen voor een daling van de ammoniakverliezen in 
de landbouw met 50% in vergelijking met het niveau van 1990. 
39 
13.3.4. Resultaten van de overeenkomslig artikel 5, fid 6, uitgevoerde 
controleprogramma 's 
Aangezien het nutriëntvcrlies afhankelijk is van de hocvcelheid regen die in 
de loop van een jaar valt en de verdeling daarvan, is cen mclhode uitgcwerkt 
om het nutriëntverlies uit standaardgegevcns tc bcrekcnen. Dit 
simulatiemodel is gebaseerd op resultaten van het standaardprogramma voor 
milieumonitoring, klimaatgegevens, gegevens ovcr gcwasscn en mestgebruik 
enz. Het model levert cijfers op voor de uitspoeling uit de wortelzone van 
landbouwgrond naar het grondwater of drainagewater in een standaardjaar. 
Daarnaast wordt ook de uitspoeling van nitraat naar water gevolgd. Volgens 
de berekeningen zijn de stikstofverliezen van landbouwgrond door 
menselijke activiteiten tussen 1985 en 1994 met ongeveer 30% gedaald. Er 
zijn echter verschillen van regio tot regio. In Zuidwest-Zweden met veel 
regenval, een vaak grofkorrelige bodem en intensieve Iandbouw ligt de 
daling rond de 10%, terwijl de afname in Svealand rond de 40% ligt. 
Volgens de berekeningen wordt de algehele daling met 30% van de belasting 
door de mens tussen 1985 en 1994 voor 10% veroorzaakt door een daling 
van de hoeveelheid landbouwgrond, voor 50% door een toename van de 
hoeveelheid grasland en voor 40% door een verbeterde stikstofopname tcn 
gevolge van betere teelttechnieken, veranderingen in de bemesting en 
verbeterde gewasvariëteiten. 
13.3.5. Veronderstellingen omtrent het tijdstip waarop de doelstellingen van 
de richtlijn zullen worden gehaald 
De doelstelling om de stikstofbelasting van het zeewater door de mens te 
halveren zal naar verwachting in 2005 worden gehaald. Door 
klimaatschommelingen is echter wellicht niet elk jaar representatief. Het is 
dan ook onwaarschijnlijk dat de effecten van alle door de Iandbouw 
genomen maatregelen op de verontreiniging volledig merkbaar zullen zijn. 
40 
14. VERENIGD KONIINKRIJK VAN GROOT-BRITTANIË EN NOORD-IERLAND 
Het verslag is op 9 januari 1997 bij de Commissie ingediend. 
14.1. Vaststelüng van wateren en aanwijzing van kwetsbare zones 
Voor het grondwater, zoete oppervlaktewateren, estuaria en kustwateren zijn in de 
loop van 1992 de metingen uitgevöerd die bij de eerste inventarisatiecyclus zijn 
gebruikt. Er zijn metingen uitgevöerd op in totaal 1.122 plaatsen waar 
oppervlaktewater wordt gewonnen en bij 461 grondwaterbronnen. 
Op basis van deze informatie zijn negen onttrekkingsplaatsen voor oppervlaktewater 
aangewezen en 148 grondwaterbronnen. Er zijn geen zones op basis van het 
eutrofïëringscriterium aangewezen. In eerste instantie werd het estuarium van de 
Ythan als kandidaat beschouwd, maar uiteindelijk is dit niet gebeurd omdat er een 
aantal mogelijke oorzaken voor de problemen is. De situatie zal in 1997 opnieuw 
worden bezien. In totaal zijn er 69 kwetsbare zones aangewezen, waaronder zes op 
basis van oppervlaktewateren. In Noord-lerland zijn geen zones aangewezen. 
Figuur 6 bevat een overzicht van de kwetsbare zones. 
14.2. Codes van goede landbouwpraktijken 
Er zijn drie codes van goede landbouwpraktijken opgesteld om aan deze eis te 
voldoen: één voor Engeland en Wales, één voor Schotland en één voor 
Noord-lerland. In Engeland, Wales en Schotland is naleving van deze codes 
weliswaar niet verplicht, maar wanneer een landbouwer wordt vcrvolgd vanwege 
het veroorzaken van verontreiniging, kan daarbij rekcning worden gehouden met 
niet-naleving van de maatregelen in de code. 
De codes zijn gratis verkrijgbaar. Daarnaast zijn er verschillende initiatieven 
genomen om naleving van de codes te bevorderen, zoals artikelen in pers, lezingen 
voor landbouwers en andere belangengroepen en de verstrekking van lespakketten 
aan universiteiten en hogescholen. Ook de adviesbureaus voor de landbouw hebben 
bij hun activiteiten in het hele VK exemplaren van de codes aan landbouwers 
verstrekt. Ook door bezoeken aan landbouwbedrijven om de verontreiniging te 
evalueren en ernstige incidenten te voorkomen hebben deze adviesbureaus aan de 
bevordering van goede landbouwpraktijken gcwerkt. 
14.3. Actieprogramma's 
Bij de indiening van het verslag waren de actieprogramma's in het VK nog niet 
ingevoerd. Wel bevatte het verslag een ontwerp voor een wettelijke regeling voor 
het actieprogramma. 
41 

Figuur 6: Kwetsbare zones wat nitraten betreft in het 
Verenigd Koninkrijk 
7 BRIDL1NGTON 
2 RIVERHULL 
3 MILINGTONSPRINGS 
4 SPRINGWELLS 
5 COTTINGHAM 
6 BRAYTON 
7 CARLTON 
8 POLLINGTON 
9 HATFIELD 
10 NORTH LINCOLNSHIRE 
11 NORTH NOTTINGHAMSHIRE 
12 LONCOLN 
13 RIVERW1THAM 
14 HUSBANDS BOSWORTH 
15 KELSALL 
16 SWYNNERTON 
17 TELFORD 
18 BEDNALL 
19 SHIFNAL 
20 LÏCHFIELD 
21 OAKELEY 
22 TOMHILL 
23 HINKSFORD 
24 KINVER 
25 WILDMOOR 
26 ASTLEY 
27 HASELEY 
28 BROMSBERROW 
29 SNOWSH1LL 
30 STOW-ON-THE-WOLD 
31 GARWAY 
32 CHELTENHAM 
33 THE SLAUGHTERS 
?4 F4WF(lRr> 
^^ Kwetsbaar - Grondwater 
(^) Kwetsbaar - Oppervlaktewater 
C^) Niet-kwetsbaar 35 MVERSLEAM. CHERWELL, 
ANDGREATOUSE 
36 WIGHTON 
37 GREATBIRCHAM 
38 SWAFFHAM 
39 LYNGFORGE 
40 WROXHAM 
41 RIVER WAVENEY 
42 MOULTON 
43 BURY STEDMUNDS 
44 FULBOURN 
45 LINTON 
46 FOWLMERE 
47 SLIPEND 
48 WESTON 
49 GREATOFFLEY 
50KINGSWALDEN 
51 RIVERS BLACKWATER 
ANDCHELMER 
52 OLDCHALFORD 
53 LEWKNOR 
54 OGBOURNE ST GEORGE 
55 ÇOMPTON 
567WYFORD 
57' DORNEY 
58 BOXLEY 
59 THURNHAM 
60 MINSTER 
61 EGFORD 
62 CASTLE CARY 
63 M1LB0URNE WICK 
64 BEAMINSTER 
65 OTTER VALLEY 
66 DUCKALLER 
67 DYSERTH 
68 TRELECH 
69 BALMALCOLM 


ISSN 0254-1513 
COM(98) 16 def. 
DOCUMENTEN 
NL 14 03 
Catalogusnummer : CB-CO-98-014-NL-C 
ISBN 92-78-30139-6 
Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen 
L-2985 Luxemburg 
^3