COMMISSE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN 
Brussel, 29.05.1995 
COM(95) 189 del. 
MEDEDELING VAN DE COMMISSIE AAN DE RAAD 
EN HET EUROPEES PARLEMENT 
VERSTANDIG GEBRUIK EN BEHOUD VAN WETLANDS 

- 1 CK.' 
MEDEDELING VAN DE COMMISSIE AAN DE RAAD 
EN HET EUROPEES PARLEMENT 
VERSTANDIG GEBRUIK EN BEHOUD VAN WETLANDS 
1. In het vijfde milieuactieprogramma van de Gemeenschap "Op weg naar duurzame 
ontwikkeling" is geprobeerd een meer duurzaam evenwicht tot stand te brengen tussen 
enerzijds de menselijke activiteiten en de sociaal-economische ontwikkeling en 
anderzijds de hulpbronnen en het regeneratievermogen van de natuur, en zijn 
zodoende zeven prioritaire actiegebieden vastgesteld. Eén van deze prioritaire 
gebieden, een duurzaam beheer van onze natuurlijke hulpbronnen (bodem, water, 
natuurgebieden en kustgebieden) vormt het onderwerp van deze mededeling, waarin 
één van de meest belangrijke en tegelijk meest bedreigde typen habitats die in alle 
Lid-Staten voorkomen, namelijk wetlands (moerassen, vennen, veengrond of ondiepe 
plassen), centraal staat. 
2. Wetlands zijn uitermate belangrijke ecosystemen, niet alleen omdat zij nu zo zeldzaam 
zijn en nog verder in hun bestaan bedreigd worden, maar ook omdat zij zeer 
belangrijke functies vervullen, voor een groot aantal menselijke activiteiten de nodige 
hulpbronnen verschaffen en een kostbaar stuk cultureel en natuurlijk erfgoed vormen. 
Dit komt tot uiting in het feit dat waterrijke gebieden het enige ecosysteem zijn 
waarover - twintig jaar geleden - een internationaal verdrag gesloten is, namelijk de 
Overeenkomst van Ramsar, waarbij alle Lid-Staten partij zijn met uitzondering van 
Luxemburg dat een aanvraag om partij bij de overeenkomst te worden heeft lopen. 
3. Door hun complexe samenstelling en structuur vervullen wetlands bepaalde functies, 
kunnen een gezonde flora en fauna er goed gedijen en is er geen gebrek aan vis en 
bosprodukten. Dank zij de combinatie van deze functies en produkten, te zamen met 
de natuurlijke en culturele waarden van deze ecosystemen, zijn wetlands voor de mens 
van onschatbare waarde. Vele waterrijke gebieden bieden goede mogelijkheden voor 
economische activiteiten en recreatie en vormen een uitstekend leefgebied voor vis, 
schelpdieren, vee en wilde diersoorten. 
Voor de mens bieden wetlands met name de,volgende voordelen: 
wetlands kunnen de vernietigende effecten van overstromingen voor 
stroomafwaarts gelegen land verminderen, door het neerslagwater op te slaan 
en later op meer gelijkmatige wijze te laten afvloeien; 
wetlands hebben een stabiliserende functie in kustgebieden doordat zij de 
energie van golven en stromingen absorberen; 
wetlands verbeteren de waterkwaliteit doordat sedimenten, nutriënten en 
toxische stoffen erin achterblijven, een proces dat in bepaalde omstandigheden 
voor de tertiaire behandeling van huishoudelijk afvalwater kan worden 
gebruikt; 
wetlands en met name veengronden kunnen de kooldioxide-emissies helpen 
verminderen door grote hoeveelheden koolstof op te slaan; 
wetlands zijn zo complex en functioneren zo dynamisch dat zij een 
uitzonderlijk grote verscheidenheid aan habitattypen en plante- en diersoorten 
herbergen; 
wetlands kunnen hernieuwbare hulpbronnen, zoals riet en zout verschaffen en 
vormen een geschikt gebied voor veeteelt en het kweken van vis, rivierkreeft 
en watervogels; bovendien is het zo dat tal van verhandelbare vissoorten, 
schelpdieren en schaaldieren ten minste een deel van hun levenscyclus in 
wetlands doorbrengen; 
tal van wetlands herbergen een rijke fauna en zijn zeer geschikt voor 
recreatie-activiteiten als wandelen, het observeren van vogels, natuurfotografie, 
jagen, hengelen, zwemmen en zeilen; 
Ondanks hun grote waarde, gaan overal in Europa waterrijke gebieden verloren; uit 
de beschikbare gegevens blijkt dat ongeveer twee derde van al de aan het begin van 
de eeuw nog bestaande wetlands thans verdwenen is. 
In de Europese Unie hebben de volgende wetland-typen veel terrein verloren: 
rivieren en verdronken land hebben zwaar geleden onder de hier gebouwde 
waterkrachtbeschermingsinstallaties; 
drassige weidegronden, overstroomd grasland en tijdelijke zoetwatermoerassen 
hebben veel te lijden gehad van de aanleg van dammen, afwateringen en de 
omzetting in droge weidegronden en landbouwgronden; 
schorren worden in toenemende mate drooggelegd om als landbouwgrond of 
industrieterrein te worden gebruikt; 
veengronden hebben zwaar te lijden gehad van niet-duurzame turfwinning en 
bosbouwactiviteiten. 
En dan zijn er nog wetlands die de volgende problemen ondervinden: 
eutrofiëring, vaak als gevolg van excessieve hoeveelheden stikstof en fosfor 
in riool- en landbouweffluenten; 
»ÖL -
uitdrogingsgevaar in tal van waterrijke gebieden als gevolg van het toenemend 
gebruik van grondwater voor irrigatiedoeleinden en voor de winning van 
drinkwater; 
kusterosie wanneer de sedimentatie als gevolg van stroomopwaarts aangelegde 
dammen vermindert. 
5. De Unie raakte bij de problemen rond het behoud van de wetlands betrokken na de 
in 1972 te Stockholm gehouden VN-Conferentie over het menselijk milieu en kwam 
daarop met het eerste milieuactieprogramma, dat in 1973 is goedgekeurd. 
In 1979 werd Richtlijn 79/409/EEG van de Raad inzake het behoud van de vogelstand 
vastgesteld, op grond waarvan de Lid-Staten bijzondere aandacht aan de bescherming 
van hun wetlands dienden te besteden. 
Tussen 1984 en 1992 zijn uit hoofde van de Verordeningen (EEG) nr. 1872/84 en 
nr. 2242/87 van de Raad inzake communautaire acties voor het milieu (ACE) en 
Verordening (EEG) nr. 3907/91 van de Raad inzake communautaire acties voor 
natuurbehoud (CANAT), bijna twee derde van alle middelen (meer dan 27 miljoen 
ecu) toegewezen aan 60 projecten als stimulans om individuele wetlands in stand te 
houden, te herstellen ofte verbeteren. Tal van deze gronden staan te boek als speciale 
beschermingszones overeenkomstig Richtlijn 79/409/EEG van de Raad en/of vallen 
onder de Overeenkomst van Ramsar inzake watergebieden van internationale 
betekenis. 
Met andere communautaire initiatieven en verordeningen van de Raad, zoals 
ENVIREG, MEDSPA en NORSPA, werden door middel van waterbeheersmaatregelen 
verscheidene projecten tot behoud van wetlands gesteund. 
Sinds 1992 worden uit hoofde van Richtlijn 92/43/EEG van de Raad inzake de 
instandhouding van natuurlijke habitats en de wilde flora en fauna onder andere 
lagunes, periodiek droogvallende mediterrane plassen, actieve venen, drassige 
weidegronden en kalkhoudende moerassen als natuurbeschermingsprioriteiten 
beschouwd. 
Tevens heeft de Europese Gemeenschap Verordening (EEG) nr. 1973/92 van de Raad 
inzake de oprichting van een financieel instrument voor het milieu (LIFE) vastgesteld. 
Hoewel de krachtens deze verordening voor natuurbehoud beschikbare middelen in 
vergelijking met de financiële toewijzingen van andere Europese beleidsmaatregelen 
met betrekking tot wetlands zeer beperkt zijn, is in 1992, 1993 en 1994 in het kader 
van LIFE een totaalbedrag van ongeveer 30 miljoen ecu voor wetlandprojecten 
toegewezen. 
6. In 1993 introduceerde het Verdrag betreffende de Europese Unie als hoofddoelstelling 
de bevordering van duurzame groei met inachtneming van het milieu. Hierbij behoort 
ook een op een hoog beschermingsniveau gericht milieubeleid dat qua vereisten in de 
andere communautaire beleidssectoren geïntegreerd moet worden. In deze geest is het 
vijfde milieuactieprogramma ("Op weg naar duurzame ontwikkeling") geformuleerd. 
Het in dit programma gedefinieerde begrip "duurzaamheid" staat gelijk met duurzaam 
gebruik, is te verenigen met het behoud van natuurlijke hulpbronnen en beantwoordt 
aldus aan het in de Overeenkomst van Ramsar vastgelegde beginsel van een verstandig 
gebruik van watergebieden. 
Alle deelnemers aan het economische leven, met inbegrip van overheidsinstanties, 
openbare en particuliere bedrijven, maar bovenal het publiek, zijn gezamenlijk voor 
het wel en wee van het milieu verantwoordelijk. Het moet duidelijk zijn dat een 
succesvolle toepassing van dit beginsel éérder bepalend is voor de instandhouding van 
goed functionerende wetlandecosystemen dan de totstandbrenging van enkele 
wetlandreservaten. Zolang dit beginsel nog niet expliciet te boek is gesteld, zal het 
aandeel van de Europese Unie in het verstandig gebruik en het behoud van wetlands 
voornamelijk in duurzame structurele acties en beleidsmaatregelen bestaan. 
In het verleden is uit bepaalde feiten reeds de conclusie getrokken dat de Europese 
Unie voor een alomvattende benadering moet kiezen en de problemen rond het 
verstandig gebruik en behoud van wetlands in één enkel document moet behandelen. 
Bij een aantal gelegenheden heeft het Europees Parlement uiting gegeven aan zijn 
bezorgdheid over de situatie rond het behoud van waterrijke gebieden; zo zijn er 
verscheidene mondelinge en schriftelijke vragen geweest waarin de behoefte aan een 
duidelijk communautair beleid met betrekking tot wetlands aan de orde werd gesteld 
en sprake was van maatregelen ter bevordering van een verstandig gebruik van 
wetlands en de verstrekking van speciale economische steun voor het behoud ervan 
(H-1056/91, schriftelijke vragen 2543/91 en 701/92). 
Sedert 1987 is de Commissie zich actiever met een geïntegreerd beheer van wetlands, 
en vooral die van het mediterrane type, gaan bezighouden (Doe. COM(87)2291 def.). 
In recente uitspraken erkent het Hof van Justitie dat het de plicht van de Lid-Staten 
is bijzondere aandacht aan de bescherming van wetlands te besteden (Arresten C-57/89 
en C-355/90). 
In het besef dat het met de wetlands in Europa zeer ernstig gesteld is en dat er met 
het oog op een duurzame ontwikkeling van deze gronden dringend maatregelen 
moeten worden genomen, heeft de Commissie in haar werkprogramma van 1994 voor 
de tenuitvoerlegging van het vijfde milieuactieprogramma ook voorzien in de 
voorbereiding van de onderhavige mededeling van de Commissie aan de Raad en het 
Europees Parlement betreffende het verstandig gebruik en behoud van wetlands. 
Deze mededeling van de Commissie verschaft een strategische grondslag voor een 
dergelijk beleid gericht op een duurzaam gebruik van alles wat deze wetlands de 
moeite waard maakt en het behoud hiervan voor toekomstige generaties. In deze 
ontwerp-mededeling gaat het niet alleen om het grondgebied van de Europese Unie, 
maar wordt ook gekeken naar communautaire programma's en beleidsmaatregelen voor 
samenwerking met landen rond de Middellandse Zee en de Oostzee 
(LIFE-International), met landen in Midden- en Oost-Europa en Azië (PHARE, 
TACIS), met landen in Afrika, het Caribisch gebied en de Stille Oceaan (ACS) en met 
landen in Azië en Latijns-Amerika (ALA), terwijl ook algemene verplichtingen, die 
dus ook volledig met de in "Agenda 21" neergelegde beginselen in overeenstemming 
zijn, aan de orde komen. 
In de mededeling wordt toegelicht dat wetlands een natuurlijke landschapsvorm zijn, 
dat zij specifieke functies vervullen, allerlei menselijke activiteiten mogelijk maken 
en een belangrijk cultureel en natuurlijk erfgoed vormen (hoofdstuk I); er wordt kort 
ingegaan op de manier waarop de Europese Gemeenschap bij de wetlandproblematiek 
betrokken is geraakt en op het feit dat bij alle communautaire beleidsmaatregelen, 
zowel binnen als buiten het grondgebied van de Europese Unie, met de noodzaak onze 
waterrijke gebieden te beschermen rekening moet worden gehouden (hoofdstuk II); er 
wordt een expliciete opsomming gegeven van actuele problemen die nadelige gevolgen 
hebben voor het behoud van wetlands, alsmede een overzicht van de maatregelen die 
getroffen moeten worden om een verdere achteruitgang en vernietiging van die 
wetlands in Europa en de gehele wereld een halt toe te roepen en ongedaan te maken 
(hoofdstuk III); er worden specifieke strategische maatregelen op een aantal terreinen 
genoemd als grondslag voor een gecoördineerd beleid en optreden ter bestrijding van 
de maatschappelijke, economische en politieke oorzaken van de achteruitgang en 
teloorgang van wetlands (hoofdstuk IV); er wordt beschreven hoe bovenstaande 
maatregelen in de belangrijkste beleidssectoren van de Unie geïntegreerd moeten 
worden (hoofdstuk V); en tenslotte worden een aantal conclusies getrokken en 
beleidslijnen aangegeven. 
- 4 ex. -
VERSTANDIG GEBRUIK EN BEHOUD VAN WETLANDS 
Inleiding 
I. De Europese wetlands: overdekt en problematiek 
* Wetlandecosystemen 
* Wetlands als onderling samenhangende systemen 
* De waarde van wetlands 
* Verdwijning en aantasting van wetlands 
//. De betrokkenheid van de Unie bij het behoud van de wetlands 
III. Kernbeginselen voor een wetlandbeleid 
* Drooglegging en vernietiging van wetlands: het roer moet om! 
* Vermindering van de verontreiniging van wetlands 
* Herstel van wetlands in hun oorspronkelijke toestand 
* Duurzame exploitatie van de natuurlijke rijkdommen van wetlands 
* Geïntegreerd beheer van de functies van wetlands 
IV. Hoofdlijnen van een strategie 
* Integratie van het water- en wetlandbeleid 
* Beheer van grote en grensoverschrijdende rivieren 
* Beheer van kustzones 
* Verbetering van het juridisch instrumentarium ter bescherming van de wetlands 
* Betere economische instrumenten 
* Ondersteunende onderzoek- en monitoringactiviteiten en rationele toepassing 
van de onderzoekresultaten 
* Voorlichting en bewustmaking 
* Educatie en opleiding van wetlandexperts 
* Behoud van belangrijke wetlandgebieden 
V. Integratie van het beleid van de Unie 
* Op weg naar duurzame ontwikkeling 
* Integratie van landbouwbeleid en behoud van wetlands 
* Visserijbeleid en aquacultuur 
* Regionaal ontwikkelingsbeleid 
* Het Cohesiefonds 
* Transportinfrastructuur 
* Toerisme 
-^<x-
* Het beleid van de Europese Unie inzake internationale samenwerking, ontwikkeling 
en handel 
VI. Conclusies en beleidslijnen 
* Basisgegevens 
* Het wetlandbeleid van de Europese Unie 
* Eindconclusies 
Figuur 1: Schatting van het recente verlies aan wetlands in een aantal Lid-Staten 
van de Europese Unie 
Figuur 2: Gebruik van stikstofhoudende meststoffen in de landen van de Europese 
unie 
Figuur 3: Raming van de totale wateronttrekking in de Europese Unie 
Tabel 1: Eutrofiëring van diverse aquatische ecosystemen in de Europese Unie 
Bijlage I: Vergelijking van de Ramsar- en CORINE-wetlandclassificaties 
Bijlage II: Richtsnoeren voor het verstandig gebruik van wetlands 
Voorbeelden van begrotingslijnen en specifieke voor wetlands relevante projecten: 
Kader A: Onderzoekprojecten in verband met wetlands 
Kader B: De CANAT-verordening: het MedWet-programma 
Kader C: Samenvatting van de CAM-projecten ten behoeve van wetlands 
Kader D: Ecologisch kwetsbare gebieden: de Levels en Moors in Somerset 
Kader E: De verordening inzake milieumaatregelen in de landbouw: La Mancha 
Oriental 
Kader F: Ondersteunend onderzoek ten behoeve van de visserij in de Middellandse 
Zee 
Kader G: Het communautaire ENVIREG-initiatief: de kust van Frans-Guyana 
Kader H: Het communautaire INTERREG-initiatief: de Lavezzi en de archipel 
van La Maddalena 
Kader I: Het Cohesiefonds: de Ierse veenmoerassen 
Kader J: Toerisme en milieu 
Kader K: De MEDSPA-projecten in het Middellandse-Zeegebied 
Kader L: De LJFE-projecten buiten het grondgebied van de Europese Unie: het 
Oostzeegebied 
Kader M: De PHARE-projecten in Midden- en Oost-Europa 
Kader N: Projecten in de ACS-landen, de ALA-landen en de landen van het 
Middellandse-Zeegebied 

INLEIDING 
Onder "wetlands" wordt in het algemeen verstaan "moerassen, vennen, veen-ofplasgebieden, 
natuurlijk of kunstmatig, blijvend of tijdelijk, met stilstaand of stromend water, zoet, brak of 
zout, met inbegrip van zeewater waarvan de diepte bij eb niet meer is dan zes meter"1. Al is 
de term "wetland" pas onlangs in zwang gekomen, met één of andere type watergebied zijn 
de meesten van ons zeker vertrouwd: men denke slechts aan de dorpsvijver, het beekje, de 
plas of de riviermonding in de buurt. Gedurende duizenden jaren hebben stroomdalen en de 
bijbehorende riviervlakten een relatief grote bevolkingsdichtheid gekend. Vaak zijn precies 
dââr complexe stedelijke beschavingen tot ontwikkeling gekomen: de vruchtbare bodems 
garandeerden er immers rijke oogsten. Ook nu nog vormen zij een bepalende factor voor de 
gezondheid, het welzijn en de veiligheid van miljoenen mensen. 
Als ecosystemen zijn wetlands van cruciaal belang, niet alleen omdat ze zo zeldzaam zijn 
geworden en zozeer worden bedreigd, maar omdat zij allerlei uiterst belangrijke functies 
vervullen, omdat zij de materiële middelen en omstandigheden bieden die een groot aantal 
menselijke activiteiten mogelijk maken en in bepaalde vitale behoeften voorzien, en omdat 
zij een belangrijk onderdeel vormen van ons cultureel en natuurlijk erfgoed. Een bewijs voor 
het belang van de wetlands is het feit dat zij, naast Antarctica, het enige grote ecosysteem zijn 
dat het voorwerp uitmaakt van een internationaal verdrag: de twintig jaar geleden gesloten 
Overeenkomst van Ramsar2, waarbij alle Lid-Staten van de EU3 partij zijn. 
Wetlands vertegenwoordigen onmiskenbaar een economische waarde als een soort 
"natuurlijke infrastructuur". Toch wordt die economische waarde, geheel ten onrechte, zelden 
of nooit in aanmerking genomen omdat de door watergebieden geboden voordelen grotendeels 
kosteloos beschikbaar zijn. Dat heeft er de OESO enige jaren terug toe aangezet te 
onderzoeken hoe het komt dat de marktmechanismen tekortschieten wat betreft de exploitatie 
en het behoud van de wetlands en hun natuurlijke rijkdommen4. 
De Conferentie der partijen bij de Overeenkomst van Ramsar heeft het verstandig gebruik van 
wetlands omschreven als "het gebruik daarvan door de mens op zodanige wijze dat zij de 
huidige generaties zo groot mogelijke diensten blijven bewijzen zonder dat hun vermogen om 
tegemoet te komen aan de behoeften en verlangens van toekomstige generaties, wordt 
aangetast", en wel "zo dat de instandhouding van de fysische, biologische en chemische 
componenten daarvan, met name de bodem, het water, de planten, de dieren en de nutriënten 
alsmede de interacties daartussen, niet in het gedrang komt" (zie bijlage II). Dit "goed 
Omschrijving gehanteerd in de Overeenkomst inzake watergebieden van internationale betekenis, in het 
bijzonder als verblijfplaats voor watervogels, artikel 1, lid 1. 
Genoemd naar de Iraanse stad waar zij op 2 februari 1971 is ondertekend; voor de officiële benaming, 
zie voetnoot 1. 
Met uitzondering van Luxemburg, dat momenteel de toetredingsprocedure doorloopt. 
OECD (1992) Market and Government Failures in Environmental Management: Wetlands and Forests, 
Paris. 
rentmeesterschap" ten aanzien van de wetlands komt derhalve neer op een duurzaam gebruik 
daarvan, gekoppeld aan het behoud van de natuurlijke rijkdommen, wat overeenstemt met het 
begrip duurzaamheid als gehanteerd in het vijfde milieu-actieprogramma van de 
Gemeenschap5. 
Wetlands ondergaan thans de invloed van menselijke activiteiten in het hele stroomgebied 
waarvan zij deel uitmaken. Ontwatering, landaanwinning, verontreiniging en overexploitatie 
van natuurlijke rijkdommen zijn er de oorzaak van dat zij momenteel behoren tot de meest 
bedreigde ecosystemen en landschappen op aarde. Naar schatting is in Europa sedert het begin 
van de eeuw twee derde van de waterrijke gebieden verloren gegaan, meestal als gevolg van 
landinrichtings- en ontsluitingsprojecten waarbij met de rol en de waarde van die wetlands 
onvoldoende rekening werd gehouden. 
In de loop van de voorbije twintig jaar heeft de Europese Gemeenschap een veelomvattende 
wetgeving tot stand gebracht die erop gericht is het milieu te beschermen en te herstellen met 
het oog op een voortdurende verbetering van de levensstandaard van de Europese burger. Het 
ging daarbij onder meer om belangrijke initiatieven ter instandhouding van wetlands, met 
name in het kader van Richtlijn 79/409/EEG inzake het behoud van de vogelstand6 en, vrij 
recent nog, Richtlijn 92/43/EEG inzake de instandhouding van de natuurlijke habitats en de 
wilde flora en fauna7. Een belangrijke bijdrage tot de verbetering van de waterkwaliteit, die 
bij het behoud van de wetlands een cruciale rol speelt, vormen Richtlijn 91/271/EEG van de 
Raad inzake de behandeling van stedelijk afvalwater8 en Richtlijn 91/676/EEG van de Raad 
inzake de bescherming van water tegen verontreiniging door nitraten uit agrarische bronnen9. 
Het vijfde milieubeleidsplan en -actieprogramma "Op weg naar duurzame ontwikkeling" 
betrekt alle belangrijke deelnemers aan het Europees maatschappelijk gebeuren bij de 
totstandbrenging van een duurzaam samenlevingsmodel dat stoelt op de beginselen van 
partnership en gezamenlijke verantwoordelijkheid. 
Intussen is het nog lang niet zo dat de situatie met betrekking tot de wetlands als stabiel kan 
worden omschreven. Dit blijkt bij voorbeeld uit een recent evaluatierapport betreffende de 
situatie in Frankrijk10, dat ten behoeve van de Franse regering is opgesteld en door deze is 
onderschreven. Ook wie de zaak optimistisch beschouwt zal moeten toegeven dat zelfs een 
radicale koerswijziging en een ambitieus en innovatief beleid in de praktijk de geconstateerde 
negatieve trend pas over een paar jaar merkbaar zullen vertragen. De dringende noodzaak van 
10 PB C 138 van 17.5.1993. 
PB L 103 van 25.4.1979, blz. 1. 
PB L 206 van 22.7.1992, blz. 7. 
PB L 135 van 30.5.1991, blz. 40. 
PB L 375 van 31.12.1991, blz. 1. 
Environnement actualité N" 122, Sept. 90, Supplément Spécial Plan national pour l'environnement ISBN 
2-11-086801-5 
In dit document wordt de strategische basis gelegd voor een dergelijk beleid, gericht op het 
duurzame gebruik van de natuurlijke rijkdommen van de wetlands en de instandhouding van 
de functies en waarde daarvan voor toekomstige generaties. Het beperkt zich niet tot het 
grondgebied van de Europese Unie: ook de communautaire programma's en 
beleidsmaatregelen inzake samenwerking met de landen rond de Middellandse Zee en de 
Oostzee (LIFE-International), in Midden- en Oost-Europa en Azië (PHARE, TACIS), in 
Afrika, het Caraibisch gebied en de Stille Oceaan (ACS) en in Azië en Latijns-Amerika 
(ALA) alsmede de in mondiaal verband aangegane verbintenissen komen aan bod. Daarmee 
is dit document ook volledig in overeenstemming met de beginselen van "Agenda 21". 
De structuur van deze mededeling is als volgt: 
In hoofdstuk I wordt toegelicht dat wetlands een natuurlijke landschapsvorm zijn, dat zij 
specifieke functies vervullen, allerlei menselijke activiteiten mogelijk maken en een belangrijk 
stuk cultureel en natuurlijk erfgoed vormen. De meeste wetlands zijn al verloren gegaan; wat 
overblijft wordt met aantasting en vernietiging bedreigd. 
In hoofdstuk II wordt kort ingegaan op de manier waarop de Europese Gemeenschap bij de 
wetlandproblematiek betrokken is geraakt en op het feit dat bij alle communautaire 
beleidsmaatregelen, zowel binnen als buiten het grondgebied van de Europese Unie, rekening 
moet worden gehouden met de noodzaak de waterrijke gebieden te beschermen. 
In hoofdstuk III wordt een expliciete opsomming gegeven van actuele problemen die 
nadelige gevolgen hebben voor het behoud van wetlands, alsmede een overzicht van de 
maatregelen die moeten worden getroffen om de verdere achteruitgang en aantasting van de 
wetlands in Europa en de gehele wereld een halt toe te roepen en deze trend zo mogelijk om 
te buigen. 
Hoofdstuk IV behandelt specifieke strategische maatregelen op een aantal terreinen als 
grondslag voor een gecoördineerd beleid en optreden ter bestrijding van de maatschappelijke, 
economische en politieke oorzaken van de aantasting en teloorgang van wetlands. 
In hoofdstuk V wordt beschreven hoe bovenstaande maatregelen in de belangrijkste 
beleidssectoren van de Unie moeten worden geïntegreerd. 
In hoofdstuk VI tenslotte wordt een aantal conclusies getrokken en worden de krachtlijnen 
voor het toekomstig beleid aangegeven. 
DE EUROPESE WETLANDS: 
OVERZICHT EN PROBLEMATIEK 
WETLANDECOSYSTEMEN 
Er bestaat een enorme verscheidenheid aan wetlandtypes. Hun complexiteit, hun veranderlijk 
aspect en de moeilijkheid om gebieden met vage (en vaak wisselende!) grenzen enigszins 
nauwkeurig af te bakenen, hebben tot gevolg dat moeilijk een eenduidige classificatie kan 
worden opgesteld. De partijen bij de Overeenkomst van Ramsar hanteren een 
classificatiesysteem dat 35 wetlandcategorieën omvat11. 
De "CORINE Biotopes" -indeling, die is opgesteld ter uitvoering van 
Beschikking 85/338/EEG van de Raad betreffende de goedkeuring van een werkprogramma 
van de Commissie voor de totstandbrenging van een informatiesysteem inzake de toestand van 
het milieu en de natuurlijke hulpbronnen in de Gemeenschap (CORINE - Co-ordination of 
Information on the Environment)12 is bedoeld om de gebieden die van groot belang zijn voor 
het natuurbehoud, aan te wijzen en op een uniforme manier te beschrijven. Deze indeling is 
vooral gebaseerd op vegetatiekenmerken en omvat een twintigtal types wetlandbiotopen. In 
bijlage I worden beide indelingen met elkaar vergeleken. 
Gemakshalve kunnen de Europese wetlands in zeven belangrijke wetlandtypes worden 
ondergebracht: 
Mariene wetlands en waterrijke kustbiotopen 
Langsheen vlakke kusten wordt een grote verscheidenheid aan waterrijke biotopen 
aangetroffen. Kuststromingen kunnen schoorwallen uit zand of keien opbouwen die brakke 
strandmeren en tijdelijke plassen doen ontstaan. Uitgestrekte slikken, geïsoleerde duinvalleien, 
schorren en zilte weilanden typeren de Atlantische en Noordzeekusten. De 
Deens-Duits-Nederlandse Waddenzee is het grootste wetland (8.000 m2) op het grondgebied 
van de Europese Unie. Van oudsher zijn in de beschutting van grote brak- of 
zoutwaterlagunes havens en belangrijke handelssteden tot ontwikkeling gekomen, met name 
in de Middellandse Zee (bij voorbeeld Venetië) en de Oostzee (bij voorbeeld Gdansk). 
Estuaria en delta's 
Een estuarium is de plek waar een rivier zich verbreedt alvorens in zee uit te monden, waar 
het zoutgehalte intermediair is en waar de getijdewerking een belangrijke ecologische rol 
speelt. Omdat de wateren er rijk zijn aan nutriënten, zijn estuaria vaak zeer produktief en 
11 In 1975 heeft de Commissie de Lid-Staten van de EG aanbevolen tot de Overeenkomst van Ramsar toe 
te treden: Aanbeveling 75/66/EEG (PB L 21 van 28.1.1975). 
12 PB L 176 van 1.9.1985. 
fungeren zij dikwijls als "kraamkamers" voor visbroed. In de Europese Unie worden zij 
vooral aangetroffen langs de kusten van de Atlantische Oceaan, de Ierse Zee en de Noordzee. 
Nabij estuaria zijn grote handels- en cultuurcentra ontstaan, bij voorbeeld Londen op de 
Teems en Rotterdam, Antwerpen en Gent in het estuariumgebied van Rijn, Maas en Schelde. 
Mediolitorale slib- en zandbanken, schorren en geïsoleerde rotsmassa's vullen de reeks 
wetlandbiotopen aan. Kenmerkend voor de Middellandse Zee zijn de rivierdelta's die zijn 
ontstaan waar sedimentvoerende rivieren uitmonden in de getijdenloze zee. Meestal bestaan 
zij uit een complex van lagunes, kwelders, plassen, tijdelijke poelen, riviergeulen, bevloeid 
akkerland en een laaggelegen kuststrook. Op het grondgebied van de Europese Unie vormen 
de Camargue (Rhône) en de delta's van de Ebro, de Po en de Evros de bekendste 
voorbeelden. 
Rivieren en uiterwaarden 
De periodieke overstroming van buitendijkse gronden was vroeger een algemeen verschijnsel 
langs vele Europese stromen en rivieren. Rivieren die ongestoord hun winterbedding mogen 
overstromen, zijn thans een grote zeldzaamheid geworden. Zo worden ook 
landschapselementen als onstabiele zand- en kiezeloevers, vochtige weiden en hooilanden, 
beemden, ooibossen en dode rivierarmen steeds zeldzamer. Waar het debiet is gereguleerd, 
blijven van rivierbossen en uiterwaarden slechts kleine fragmenten over. De Loire is 
waarschijnlijk een van de laatste grote rivieren waarvan de uiterwaarden voor een groot deel 
intact zijn gebleven. 
Meren en plassen 
Meren en plassen zijn gekenmerkt door een open wateroppervlak. Zij ontstaan in bekkens met 
slecht doorlatende bodems of als gevolg van geologische breuken, aardverschuivingen of 
gletsjerwerking. De meeste Europese meren zijn permanente zoete wateren, maar het 
mediterrane klimaat van Zuid-Europa zorgt ervoor dat periodiek opdrogende brakwaterpoelen 
daar niet ongewoon zijn. Langs ondiepe oevers dringt het licht door tot op de bodem en komt 
een wortelende oevervegetatie tot ontwikkeling, waardoor biologisch zeer interessante 
overgangen tussen open water en vaste grond ontstaan. 
Zoetwatermoerassen 
Zoetwatermoerassen zijn algemeen op alle plekken waar grondwater, bronnen, stroompjes 
of afvloeiend water ervoor zorgen dat de waterspiegel hetzij vaak, hetzij min of meer 
permanent hoger ligt dan het maaiveld. Deze algemene verspreiding en diversiteit verklaren 
het groot aantal termen waarmee zoetwatermoerassen worden aangeduid. De grootste 
moerassen bevatten haast het hele jaar door wel enig water; daar ontstaan vaak uniforme 
lisdodde- en rietformaties. 
Veengebieden 
Bij een combinatie van lage temperaturen, zuurstofgebrek en verzadiging van de bodem met 
water, gaat afgestorven plantenmateriaal zich accumuleren in de vorm van veen. Op plekken 
met een gebrekkige afwatering hopen de veenafzettingen zich op en ontstaan karakteristieke 
laag- en hoogvenen. De belangrijke rol van de klimaatfactoren verklaart waarom hoogvenen 
vooral in de vochtiger Atlantische en boreale, maar daarnaast ook in de alpiene en 
continentale gebieden van Europa worden aangetroffen. Veel veengebieden verkeren in een 
zo precair dynamisch evenwicht dat zelfs heel kleine veranderingen in de 
milieuomstandigheden kunnen resulteren in aanzienlijke wijzigingen en ecologische schade. 
Waar voormalige wetlands door ontwatering tot akkerland zijn getransformeerd, komen vaak 
nog turfbodems voor. 
Kunstmatige wetlands 
Vroegere en huidige menselijke activiteiten hebben geleid tot het ontstaan van diverse 
wetlandtypes die voor bepaalde dieren en planten niet zonder belang zijn. Onverstoorde, 
verlaten of in hun natuurwaarde herstelde grindgroeven en andere afgravingen bieden een 
grote verscheidenheid van habitats. Grote delen van de op traditionele of industriële wijze 
geëxploiteerde zoutwinningsbekkens langs de kusten van de Middellandse Zee en de 
Atlantische Oceaan vormen belangrijke pleisterplaatsen op de vliegroutes van trekvogels en 
onvervangbare voortplantingsgebieden voor koloniebroeders. De biologische waarde van 
waterreservoirs hangt nauw samen met de steilheid van hun oevers en de schommelingen van 
de waterstand. Rijstvelden vormen een interessante biotoop als zij niet met 
landbouwchemicaliën zijn verontreinigd. 
WETLANDS ALS ONDERLING SAMENHANGENDE SYSTEMEN 
Een belangrijk gegeven is dat wetlands van verschillende types niet los van elkaar kunnen 
worden gezien. Ten aanzien van de locaties die de cruciale etappes van de jaarlijkse 
watervogeltrek markeren, wordt dit reeds algemeen erkend. 
Bij bepaalde wetlandtypes, met name in het Middellandse-Zeegebied, ondergaan de 
hydrologische en biotische omstandigheden voortdurend onvoorspelbare lokale en temporele 
veranderingen onder invloed van de wisselende klimaatfactoren en met name de jaarlijkse 
hydrologische cyclus. Het mediterrane klimaat kent een vier of vijf maanden durende droge 
periode, gedurende welke vele wetlands tijdelijk uitdrogen. Daarnaast komen in het 
Middellandse-Zeegebied langere droogteperiodes voor die drie tot vijf jaar duren en 
gedurende welke vele ondiepe lagunes en uiterwaarden verschillende jaren na elkaar droog 
staan. In dergelijke situaties is het voortbestaan van de aquatische en semi-aquatische fauna 
en flora alleen gegarandeerd als daarnaast een brede scala van andere wetlands beschikbaar 
is die de betrokken soorten in staat stellen deze ongunstige periodes te overbruggen. 
Om de genoemde redenen mogen wetlands niet worden gezien als geïsoleerde systemen maar 
als schakels in een wereldomspannend netwerk van relaties tussen vaak ver verwijderde 
gebieden. 
DE WAARDE VAN WETLANDS 
De interacties tussen de belangrijkste wetlandcomponenten (water, bodem, nutriënten, planten 
en dieren) scheppen de voorwaarden voor het vervullen van bepaalde functies en het 
voortbestaan van een gezonde fauna en flora alsmede rijke vis- en bosbestanden. Dank zij de 
combinatie van deze functies en produkten, tezamen met de natuurlijke en culturele waarden 
van deze ecosystemen, zijn wetlands voor de mens van onschatbare waarde. Vele waterrijke 
gebieden bieden goede mogelijkheden voor economische activiteiten en recreatie en vormen 
een uitstekend leefgebied voor vissen, vee en wilde diersoorten. 
Wetlands vervullen specifieke functies 
Wetlands zijn complexe natuurlijke ecosystemen die gehoorzamen aan fundamentele fysische, 
chemische en biologische wetten. Als hun ecologische integriteit wordt aangetast, heeft dit 
onvermijdelijk consequenties voor de diverse rollen die deze ecosystemen ten behoeve van 
de mens vervullen: 
* Door het neerslagwater op te slaan en later op een meer gelijkmatige wijze te laten 
afvloeien, kunnen wetlands de vernietigende gevolgen van overstromingen voor 
stroomafwaarts gelegen land verminderen. Een goed voorbeeld vormt de Rijn, waarvan de 
reeds in de achttiende eeuw aangevatte kanalisatie ter regulering van het debiet ertoe heeft 
geleid dat grote wetlandgebieden verloren zijn gegaan. In een recenter verleden heeft de 
aanleg van stuwdammen voor waterkrachtcentrales op de Boven-Rijn in de jaren vijftig geleid 
tot de teloorgang van 13.000 ha natuurlijke uiterwaarden. Als gevolg daarvan is de 
stroomsnelheid stroomafwaarts toegenomen, waardoor er verschillende grote steden werden 
bedreigd. Met het oog op de veiligheid bleek het nodig om nieuwe (kunstmatige) 
opslagbekkens aan te leggen waarvan de opnamecapaciteit bij uitzonderlijk hoge waterstand 
wordt aangewend. Het tijdelijk opgeslagen water zorgt ervoor dat neerslagloze periodes niet 
in droogte hoeven te resulteren, voorziet ook bij grote vraag in de behoeften van 
landbouwgebieden inzake irrigatiewater en vult de grondwatervoorraden aan die door 
overexploitatie dreigen af te nemen. 
* Wetlandvegetaties stabiliseren de kustlijn en verstevigen de bodem doordat zij de energie 
van golven en stromingen absorberen, terwijl de wortelgestellen het sediment vasthouden. In 
het Verenigd Koninkrijk bleek de aanleg van zeeweringen achter een beschermende 
schorregordel ongeveer twintig keer goedkoper dan het onderhoud van zeeweringen zonder 
een dergelijke bescherming. Dit beschermend effect is met name van belang in gebieden die 
met subsidentie en/of een stijgende zeespiegel te kampen hebben. In bepaalde gedeelten van 
Oost-Engeland, waar momenteel een nettostijging van de zeespiegel met 5 mm per jaar wordt 
gemeten en de zeeweringen en strandwallen dringend aan versterking of reparatie toe zijn, 
wordt door waterbouwkundigen het herstel van de kustschorren als een valabel en economisch 
verantwoord alternatief gezien voor de traditionele vormen van kustbeveiliging. 
* Wetlands verbeteren de waterkwaliteit. Zij fungeren als bezinkingsbekkens voor sedimenten 
en toxische stoffen. Als riet- en grasvegetaties de stroomsnelheid doen afnemen wordt dit 
bezinkingseffect nog versterkt. Wetlands vormen een reservoir voor nutriënten, met name 
stikstof en fosfor, die in de bodem en in de planten zelf worden opgeslagen. Onder bepaalde 
voorwaarden kan hiervan gebruik worden gemaakt bij de tertiaire behandeling van 
huishoudelijk afvalwater. Daarbij wordt stikstof even doeltreffend verwijderd door 1 ha 
moerasland als door een waterzuiveringsinstallatie berekend op 500 personen. Vaak zorgen 
wetlands voor het op peil houden van de grondwatertafel. Wetlandvegetaties kunnen zich 
gedragen als buffers die beletten dat van landbouwactiviteiten afkomstige nutriënten terecht 
komen in de watervoerende lagen die voor de bereiding van drinkwater worden gebruikt. De 
afgifte van nutriënten tijdens de winter, wanneer de vegetatie afsterft, vormt dan weer een 
essentiële bijdrage aan de produktiviteit van de paaiplaatsen en kraamkamers van diverse 
vissoorten. 
* Wetlands en met name venen vormen een reservoir waarin grote hoeveelheden koolstof 
kunnen worden opgeslagen - een verschijnsel dat de uitstoot van het voor het mondiale 
opwarmingsproces verantwoordelijke kooldioxide gedeeltelijk kan compenseren. 
* Wetlands vormen het leefgebied van een grote verscheidenheid aan aquatische en van 
watergebieden afhankelijke dier- en plantesoorten. In vergelijking met het geringe percentage 
van het aardoppervlak dat door wetlands wordt ingenomen, vertegenwoordigen deze gebieden 
een buitengewone diversiteit van habitattypes en dier- en plantesoorten die in vele gevallen 
nooit elders worden aangetroffen. Bovendien fungeren wetlands voor vele soorten als 
corridors en "bruggehoofden" bij de verspreiding of de trek. Dit vergemakkelijkt de 
kolonisatie van nieuwe leefgebieden en de uitwisseling van genetisch materiaal die nodig is 
voor de instandhouding van levensvatbare vis- en watervogelpopulaties. 
Wetlands vormen de basis voor allerlei menselijke activiteiten 
* Tal van in kustwateren voorkomende soorten die commercieel worden geëxploiteerd (vissen 
en schelp- en schaaldieren) brengen ten minste een deel van hun levenscyclus in wetlands 
door. Een intact netwerk van wetlands - van de estuaria en lagunes langs de kust tot de 
stroomopwaarts gelegen paaiplaatsen - is voor het voortbestaan van de commerciële visserij 
van levensbelang. De Deense, Duitse en Nederlandse Waddenzee is een belangrijke 
kraamkamer voor de schol, en de tong: 80% respectievelijk 50% van de in de Noordzee 
gevangen exemplaren van deze soorten zijn er opgegroeid. 
* Wetlands verschaffen hernieuwbare hulpbronnen zoals riet en zout die door de mens 
worden geoogst of gewonnen. Zij vormen tevens geschikte gebieden voor de veeteelt en het 
kweken van vis, rivierkreeft en waterwild. Duurzame exploitatievormen dragen bij tot de 
instandhouding van unieke en zeer soortenrijke ecosystemen. 
* Tal van wetlands herbergen een rijke fauna en zijn zeer geschikt voor recreatieactiviteiten 
als wandelen, het observeren van vogels, natuurfotografie, jagen, hengelen, zwemmen en 
zeilen. Jaarlijks bezoeken meer dan 800.000 mensen de wetlands die worden beheerd door 
de Wildfowl and Wetlands Trust, een Britse NGO die ijvert voor het behoud van watervogels 
en hun habitats. Ieder jaar komen ongeveer 250.000 bezoekers naar de kustduinen en 
waterrijke biotopen van het Nederlandse waddeneiland Terschelling. Dat levert 2,5 miljoen 
overnachtingen op - een aanzienlijke economische input voor een eilandbevolking van 
4.600 zielen. 
* De door wetlands opgeleverde economische voordelen zijn becijferd op bijna 5.000 ecu per 
ha en per jaar voor de Waddenzee en op meer dan 50.000 ecu per ha en per jaar voor een 
Atlantische slijkgraskwelder. 
Wetlands vormen een stuk cultureel en natuurlijk erfgoed 
Wetlands hebben bepaalde kenmerken zoals hun biologische diversiteit, hun landschappelijke 
waarde en hun belang in cultureel opzicht, die weliswaar op zich niet consumeerbaar zijn 
maar door veel mensen ten zeerste worden gewaardeerd. In de loop van een eeuwenlang 
aanpassingsproces hebben de bewoners van aan wetlands grenzende gebieden duurzame 
exploitatietechnieken ontwikkeld die hen in staat stellen te profiteren van de natuurlijke 
rijkdommen van deze bijzondere milieus. 
Bij het opstellen van ontwikkelingsplannen worden het potentieel van de wetlands en de 
functies die zij vervullen vaak verwaarloosd of als "te geef' afgedaan. Vaak gaat men het 
bestaan en de waarde ervan pas beseffen als zij onherroepelijk zijn afgetakeld of vernietigd. 
VERDWIJNING EN AANTASTING VAN WETLANDS 
De inkrimping van het wetlandareaal is een algemeen verschijnsel, maar omdat de 
gehanteerde terminologie en de aard van de verzamelde gegevens van land tot land 
verschillen is een diepgaande analyse nog steeds onmogelijk. In elk geval tonen de 
beschikbare gegevens aan dat van alle wetlands die Europa aan het begin van deze eeuw nog 
rijk was, ongeveer twee derde inmiddels verloren is gegaan (zie figuur 1 voor de cijfers met 
betrekking tot enkele Lid-Staten). In de Europese Unie is de door een aantal wetlandtypes 
bezette oppervlakte sterk afgenomen. Het betreft (in dalende volgorde van areaal verlies): 
Rivieren en uiterwaarden, die een zware tol hebben betaald voor de bouw van 
waterkrachtcentrales en waterbouwkundige werken. Reeds aan het begin van de eeuw waren 
maar heel weinig rakken in hun natuurlijke staat bewaard gebleven. Toch gaat het plannen 
van nieuwe stuwdammen en waterbouwkundige werken in de laatste ongereguleerde stukken 
waterloop ook vandaag nog gewoon verder. De omvang van de rivierbossen is in heel Europa 
drastisch teruggelopen en in vele landen zijn daarvan nog slechts enkele nietige strookjes 
over. Van de 40.000 ha rivierbos die in 1830 aan de Elzassische kant van de Rijn 
voorkwamen, is vandaag nog maar 8.500 ha over waarvan slechts 400 ha bij hoge waterstand 
echt blank komen te staan. 
Nederland Frankrijk Duitsland 
55% verloren gegaan 
tussen 1950 en 1985 
Spanje 67% verloren gegaan 
sinds ca. 1900 
Italië 57% verloren gegaan 
tussen 1950 en 1985 
Griekenland 
60% verloren gegaan 
tussen 1948 en 1990 66% verloren gegaan 
tussen 1938 en 1984 63% verloren gegaan 
tussen 1920 en 1991 
Bronnen: 
Nederland en Duitsland: OECD, 1989. Environmental Data Compendium 1989. OECD, Parijs. (Wat 
Duitsland betreft de moerassen niet meegerekend.) 
Frankrijk: Ministère de l'environnement, 1993. Proceedings of the Fifth Conference of the Contracting 
Parties to the Ramsar Convention. Kushiro, Japan, June 1993. (Nationaal rapport voor Frankrijk). 
Spanje: Casado, S., Florin, M., Molla, S & Montes, C, 1992. Current status of Spanish Wetlands, in 
Finlayson, M., Hollis, T. & Davis, T. (Red.) Managing Mediterranean Wetlands and their Birds. 
Proceedings of an IWRB International Symposium, Grado, Italy, February 1991. IWRB Special 
Publication N° 20, 1992, GB. Istituto Nazionale di Biologia della Selvaggina, Italië, blz. 56-58. 
Italië: ISTAT & ISMEA in Angle, T.G., 1992. La scomparsa degli ambiente naturali. in Habitat-Guida 
alia Gestione degli ambienti naturali. 140 blz. WWF, CFS (Red.). Blz. 11-17. 
Griekenland: Psilovikos, A., 1992. Prospects for wetland and waterfowl in Greece, in Finlayson, M., 
Mollis, T. & Davis, T. (Red.) Managing Mediterranean Wetlands and their Birds. Proceedings of an 
IWRB International Symposium, Grado, Italy, February 1991. IWRB Special Publication N° 20, 1992, 
GB. Istituto Nazionale di Biologia della Selvaggina, Italië, blz. 53-55. 
Figuur 1: Schatting van het recente verlies aan wetlands in een aantal Lid-Staten 
van de Europese Unie. 
Drassige weilanden, verdronken graslanden en temporaire zoetwatermoerassen, die van 
oudsher als weiland worden gebruikt en in heel Europa algemeen verspreid waren. De 
naoorlogse veranderingen in de landbouwpraktijken hebben geleid tot een sterke terugdringing 
10 
van deze habitat als gevolg van het indijken van rivieren gevolgd door afwatering en de 
omzetting van vochtige wei- en hooilanden in droge weiden en bouwland. In de jaren zeventig 
gingen per jaar in Denemarken ongeveer 2.400 ha, in Engeland en Wales 4.000 à 8.000 ha 
en in Frankrijk 10.000 ha verloren. 
Schorren, die al eeuwen aan landaanwinning ten prooi vallen en daarbij vooral in bouwland 
of industriegronden zijn omgezet. Sedert de inpolderingsactiviteiten in de middeleeuwen een 
aanvang namen is de omvang van de schorren in het Verenigd Koninkrijk met de helft 
teruggelopen. In het gebied van de Waddenzee ging tussen 1950 en 1984 20.000 ha 
schorregebied verloren; momenteel blijft nog 40.000 ha over. In de Rhône-delta werden de 
schorregebieden tussen 1942 en 1984 van 23.900 ha tot 10.400 ha gereduceerd. 
Veengebieden, die ten zeerste zijn geteisterd door overmatige turfwinning en bebossing en 
thans tot 60% van hun maximumareaal zijn beperkt. In Noord-Duitsland is de helft van de 
oorspronkelijke 600.000 ha verdwenen. In het Verenigd Koninkrijk is minder dan 6.200 ha 
ongerept actief hoogveen bewaard gebleven - slechts 6% van de oorspronkelijke oppervlakte. 
In Nederland vertegenwoordigen de resterende hoogveengebieden nog 10% van de oppervlakte 
die door deze habitat aan het begin van de eeuw werd bestreken. 
De aantasting van de resterende wetlands gaat door 
De volgende voorbeelden geven een idee van de diverse vormen van aantasting waaraan de 
resterende wetlands blootstaan: 
* De goede werking van wetlandecosystemen wordt vaak indirect beïnvloed door menselijke 
activiteiten elders in hetzelfde stroomgebied. Vele wetlands ondergaan noodgedwongen de 
toevloed van buitensporige hoeveelheden stikstof en fosfor in de vorm van huishoudelijk 
afvalwater en landbouweffluenten. De uitstoot van vluchtige (al dan niet organische) 
verbindingen (bij voorbeeld C02, dimethylsulfide, H2S, enz.) beïnvloedt de luchtkwaliteit en 
kan via de atmosferische depositie van verontreinigende stoffen (bij voorbeeld "zure regen") 
de ecologische karakteristieken van wetlandsystemen grondig wijzigen. Vaak gaat het daarbij 
om invloeden die hun oorsprong vinden buiten het stroomgebied. 
* In de jaren zeventig is het gebruik van stikstofhoudende meststoffen in de landbouw in de 
Lid-Staten van de Europese Gemeenschap spectaculair toegenomen (figuur 2). Als gevolg 
daarvan raakte het water van een toenemend aantal wetlands overbelast met fosfor en stikstof. 
Dit proces, dat als eutrofiëring bekendstaat, leidt tot een woekering van ongewenste 
waterplanten en tot algenbloei die op haar beurt resulteert in zuurstofgebrek en de produktie 
van toxines. De afwezigheid van zuurstof en de aanwezigheid van toxines veroorzaken 
massale vissterfte en verstoren de gemeenschap van microscopische algen en eencellige 
organismen die essentieel is voor de normale werking van het ecosysteem. Eutrofiëring is in 
de hele Europese Unie een algemeen en steeds vaker voorkomend verschijnsel (tabel 1). 
11 
Miljoen ton 
ÖT 
8 
7 
6-
5" 
4 — 
1970 ,'•-•*« 
/ 
1975 1980 1985 1990 
Figuur 2: Gebruik van stikstofhoudende meststoffen in de landen van de EU (bron: De 
toestand van het milieu in de Europese Gemeenschap, deel III, PB C 138 van 16.5.1993) 
Tabel 1: Eutrofiëring van diverse aquatische ecosystemen in de Europese Unie 
(ontleend aan: De toestand van het milieu in de Europese Gemeenschap - Overzicht, deel III)'3 
B DK D GR IRL NL UK 
Natuurlijke meren 
Rivieren en stuwmeren 
Estuaria en lagunes 
Kustwateren 
Ernstig probleem op nationale schaal 
Ernstig probleem op lokale schaal 
Gesignaleerd probleem 
Geen gegevens 
PB C 138 van 16.5.1993. 
12 
* Het stijgend drinkwaterverbruik bedreigt veel wetlands met uitdroging (figuur 3). 
Grondwateronttrekking in grote landbouwgebieden rond de nationale parken van Donana en 
Tablas de Daimiel in Spanje heeft geleid tot een scherpe daling van de grondwaterspiegel en 
tijdelijk zelfs tot de volledige uitdroging van verscheidene wateren. Achteraf bleken dure 
herstelmaatregelen onvermijdelijk. Dit soort problemen blijft niet beperkt tot de landen van 
het Middellandse-Zeegebied. Toen in de jaren tachtig vier droge jaren elkaar opvolgden, was 
dit in Noord-Europa aanleiding tot ernstige bezorgdheid. Ook is men thans de mening 
toegedaan dat ongebreidelde waterwinning de Engelse wetlands ernstige schade heeft 
toegebracht. 
Miljard m3 
250" 
200-
150-
100 
50 ï 
0 ^ 
1970 1975 1980 1985 1989 
Figuur 3: Raming van de totale wateronttrekking in de EU (bron: De toestand van 
het milieu in de Europese Gemeenschap, deel III, PB C 138 van 16.5.1993) 
* De dreiging die voor wetlands in kustgebieden uitgaat van de voorspelde stijging van het 
zeeniveau als gevolg van het mondiale opwarmingsproces, kan niet langer worden genegeerd. 
Nu de sedimenten grotendeels achter bovenstroomse dammen worden afgezet, dreigt in 
sommige kustgebieden de erosie te intensiveren bij gebrek aan compenserende 
sedimenttoevoer. De hoeveelheid sediment die naar de delta's van 4e Rhône (Frankrijk) en 
de Ebro (Spanje) wordt aangevoerd, is met 90% respectievelijk 80% afgenomen. De 
deltagebieden zien zich dus met een ernstig en kostbaar erosieprobleem geconfronteerd. Sedert 
1975 wijkt de kustlijn in de Ebrodelta jaarlijks gemiddeld met 1 m, maar op sommige plaatsen 
zelfs met 100 m, achteruit. 
13 
n 
DE BETROKKENHEID VAN DE UNIE 
BU HET BEHOUD VAN DE WETLANDS 
De in 1972 te Stockholm gehouden VN-conferentie over het menselijk milieu markeert het 
moment waarop de toenemende bezorgdheid over milieuproblemen bij het grote publiek ertoe 
heeft geleid dat de noodzaak van milieubescherming voor het eerst universeel werd erkend. 
Tot de eersten die de daad bij het woord voegden behoorde de Europese Gemeenschap, die 
binnen het kader van een milieu-actieprogramma een alomvattende, op preventie gerichte 
strategie heeft uitgewerkt om het milieu en de natuurlijke rijkdommen te beschermen. Het 
eerste actieprogramma14 werd vastgesteld in 1973 en leidde tot de vaststelling van 
milieuwetgeving en de invoering van financieringsinstrumenten. 
Sedert de jaren zeventig hebben milieu-NGO's grote inspanningen gedaan om in heel Europa 
prioritaire wetlandgebieden aan te wijzen, waarbij zij vooral de nadruk legden op de rol 
daarvan als leefgebieden voor vogels. Zij hebben de wijdverbreide vernietiging en het 
onverstandige gebruik van wetlands en de natuurlijke rijkdommen daarvan aangeklaagd die 
vaak het gevolg waren van het feit dat bij ontsluitingsprojecten geen rekening werd gehouden 
met de milieuaspecten. In 1979 werd Richtlijn 79/409/EEG van de Raad inzake het behoud 
van de vogelstand vastgesteld. Deze verplicht de Lid-Staten ertoe de "naar aantal en 
oppervlakte meest geschikte gebieden" als "speciale beschermingszones" voor bijzonder 
kwetsbare soorten aan te wijzen en voor andere trekvogels vergelijkbare maatregelen te 
treffen. In dit opzicht wordt van de Lid-Staten verlangd dat zij "bijzondere aandacht besteden 
aan de bescherming van watergebieden en in het bijzonder aan de watergebieden van 
internationale betekenis". Deze laatste bepaling is een impliciete verwijzing, op het niveau 
van de Gemeenschap, naar de Overeenkomst van Ramsar ("watergebieden van internationale 
betekenis ... als verblijfplaats voor watervogels"). 
Tussen 1984 en 1992 is uit hoofde van de Verordeningen (EEG) nr. 1872/84 en nr. 2242/87 
van de Raad inzake communautaire acties voor het milieu. (CAM)15 en Verordening 
(EEG) nr. 3907/91 van de Raad inzake communautaire acties voor natuurbehoud (CANAT)16 
meer dan 27 miljoen ecu uitgetrokken voor 60 projecten ten einde een stimulans te bieden 
voor de instandhouding, het herstel of de verbetering van wetlands die levensnoodzakelijk zijn 
voor vogelsoorten die in het kader van Richtlijn 79/409/EEG als "bedreigd" zijn aangewezen. 
14 PB C 112 van 20.12.1973, blz 1. 
15 PB L 176 van 3.4.1984 en PB L 207 van 29.7.1987. 
16 PB L 370 van 31.12.1991. 
14 
In vele gevallen gaat het trouwens om speciale beschermingszones en/of in het kader van de 
Overeenkomst van Ramsar aangewezen gebieden. 
Mede als gevolg van de milieuproblemen die naar aanleiding van bepaalde 
ontwikkelingsprojecten in het raam van de geïntegreerde mediterrane programma's waren 
gerezen, nam de Commissie in 1987 het besluit17 een werkgroep van deskundigen in het leven 
te roepen die werd belast met het opstellen van een ontwerp van geïntegreerd wetlandbeheer 
voor mediterrane kustgebieden. 
De Europese Akte van 1987 voegde aan het Verdrag van Rome een heel nieuw hoofdstuk 
"Milieu" toe, en het in datzelfde jaar vastgestelde vierde milieu-actieprogramma18 maakte van 
milieubescherming een essentiële component van alle takken van het economisch en sociaal 
beleid. 
Het subsidiariteitsbeginsel, dat inhoudt dat de Gemeenschap alleen optreedt wanneer bepaalde 
doelstellingen beter op communautair niveau dan op het niveau van de individuele Lid-Staten 
kunnen worden bereikt, lag al ten grondslag aan de bepalingen van de Europese Akte met 
betrekking tot het milieu en heeft met het Verdrag betreffende de Europese Unie nog aan 
belang gewonnen. 
In het kader van het communautaire ENVIREG-initiatief19, Verordening (EEG) nr. 563/91 
van de Raad met betrekking tot een communautaire actie voor de bescherming van het milieu 
in het Middellandse-Zeegebied (MEDSPA)20 en Verordening (EEG) nr. 3908/91 van de Raad 
met betrekking tot een communautaire actie voor de bescherming van het milieu in de 
kustgebieden en de kustwateren van de Ierse Zee, de Noordzee, het Kanaal, de Oostzee en 
het noordoostelijk deel van de Atlantische Oceaan (NORSPA)21 zijn diverse projecten 
ondersteund met betrekking tot de instandhouding van wetlands via maatregelen inzake 
waterbeheer. Het Europees Parlement geeft in toenemende mate uiting aan zijn bezorgdheid 
wat het behoud van de natuur betreft, en verschillende leden van het EP hebben de 
Commissie specifieke vragen gesteld over de instandhouding van de wetlands22. In recente 
17 Doe. C(87)2291 def. 
PB C 328 van 18.3.1987, blz. 1. 
PBC 115 van 9.5.1990. 
20 PB L 63 van 9.3.1991. 
21 PB L 370 van 31.12.1991. 18 
19 
22 Schriftelijke Vraag nr. 2543/91 van Sir John Scott-Hopkins betreffende het standpunt van de Europese 
Gemeenschap met betrekking tot het verstandig gebruik van wetlands; schriftelijke vraag nr. 701/92 
van de heer J. de la Câmara Martinez betreffende de vaststelling van een specifiek programma voor 
financiële steun aan wetland-natuurreservaten. 
15 
uitspraken van het Hof van Justitie23 wordt 
gewezen op de plicht van de Lid-Staten om, overeenkomstig Richtlijn 79/409/EEG van de 
Raad, de bescherming van de wetlands ter harte te nemen. 
In 1992 kreeg de vogelrichtlijn een aanvulling in de vorm van Richtlijn 92/43/EEG van de 
Raad inzake de instandhouding van de natuurlijke habitats en de wilde flora en fauna. 
Bijlage I van deze zogenaamde Habitatrichtlijn is een alomvattende lijst van natuurlijke-
habitattypes van communautair belang. Daarin worden met name lagunes, periodiek 
droogvallende mediterrane plassen, actief hoogveen, vochtige graslanden en kalkhoudende 
moerassen als bij voorrang in stand te houden habitats aangemerkt. Het is de bedoeling om 
tegen het jaar 2004 een de gehele Unie omspannend netwerk van beschermde gebieden 
(Natura 2000) tot stand te brengen, waarvan alle speciale beschermingszones die in het kader 
van de Vogelrichtlijn en/of de Habitatrichtlijn zijn aangewezen, deel uitmaken. Een 
aanzienlijk deel van deze "Natura 2000"-gebieden zullen wetlands zijn. 
Terzelfder tijd heeft de Europese Gemeenschap Verordening (EEG) nr. 1973/92 van de Raad 
inzake de oprichting van een financieel instrument voor het milieu (LIFE)24 vastgesteld. Met 
dit instrument worden prioritaire acties op het grondgebied van de Gemeenschap gefinancierd, 
maar eventueel ook activiteiten in andere landen aan de Middellandse Zee en de Oostzee 
alsmede acties met betrekking tot regionale of mondiale problemen waartoe in het kader van 
internationale overeenkomsten is besloten. Wel moet worden toegegeven dat de financiële 
middelen die krachtens deze verordening voor natuurbehoud ter beschikking worden gesteld, 
zeer beperkt zijn in vergelijking met de behoeften en in vergelijking met de middelen die 
worden uitgetrokken voor andere beleidstakken van de Unie die het lot van de wetlands mede 
bepalen. In 1992, 1993 en 1994 is op de begroting van LIFE (onderdeel Bescherming van 
de natuur) een totaalbedrag van ongeveer 30 miljoen ecu uitgetrokken voor de subsidiëring 
van projecten ten gunste van wetlands. 
Sedert 1988 is in het kader van het communautaire onderzoekprogramma betreffende het 
milieu in het totaal circa 15 miljoen ecu uitgetrokken voor de ondersteuning van een 
twintigtal multidisciplinaire onderzoekprojecten, gericht op een beter inzicht in het 
functioneren van rivieroeverecosystemen en de ontwikkeling van een algemene methodologie 
voor het geïntegreerd beheer daarvan, de evaluatie van de rol van schorren en kwelders in 
de biogeochemische cycli van organische en anorganische stoffen in het grensgebied tussen 
land en zee, de evaluatie van de rol die veengebieden en uiterwaarden spelen in de mondiale 
veranderingsprocessen, de ontwikkeling van nieuwe technieken voor het ecologisch herstel 
van geëutrofieerde ondiepe meren en het onderzoek naar de verontreiniging van de meest 
landwaarts gelegen kustwateren als basis voor het duurzaam gebruik en de duurzame 
ontwikkeling van de Europese wetlandecosystemen. 
23 Zaak C-57/89, Commissie van de Europese Gemeenschappen tegen Bondsrepubliek Duitsland, 
ondersteund door het Verenigd Koninkrijk ("Leybuchf-arrest) en Zaak C-355/90, Commissie van de 
Europese Gemeenschappen tegen Koninkrijk Spanje ("Santofla"-arrest). 
24 PB L 206 van 22.7.1992. 
16 
Krachtens het Verdrag betreffende de Europese Unie, dat in 1993 in werking is getreden, is 
één van de belangrijkste doelstellingen van de Unie de bevordering van duurzame groei in 
harmonie met het milieu. Dit impliceert een milieubeleid dat gericht is op een hoog 
beschermingsniveau en waarvan de krachtlijnen in de andere beleidstakken van de 
Gemeenschap moeten worden geïntegreerd. Met dit doel voor ogen worden in het vijfde 
milieu-actieprogramma "Op weg naar duurzame ontwikkeling" vijf doelgroepen specifiek 
onder de loep genomen: de industrie, de energiesector, de sector verkeer en vervoer, de 
landbouw en het toerisme. Verantwoordelijkheid voor het milieu is een zaak van alle 
deelnemers aan het economisch leven en met name de overheidsinstanties, de openbare en 
particuliere bedrijven en bovenal het grote publiek. Het moet duidelijk zijn dat voor de 
instandhouding van goed functionerende wetlandecosystemen een succesvolle toepassing van 
dit beginsel belangrijker is dan de loutere aanwijzing van enkele wetlandreservaten. Hoewel 
dit tot nog toe nergens expressis verbis is gesteld, bestaat de bijdrage van de Europese Unie 
tot het verstandig gebruik en het behoud van wetlands voornamelijk in de uitvoering van 
duurzame structurele acties en beleidsmaatregelen. 
De Europese Gemeenschap en haar Lid-Staten hebben een lange traditie van hulpverlening 
bij de ontwikkeling van andere landen. Enkele maanden reeds na het openen van de grenzen 
en het ontstaan van democratische instellingen in Midden- en Oost-Europa stelde de 
Gemeenschap het specifieke samenwerkingsprogramma PHARE op. Projecten in dat kader 
die bijdragen tot het behoud van wetlands zijn bij voorbeeld de steun aan de Stichting Grote 
Mazurische Meren (Polen) en een studie ten behoeve van de bescherming van wetlands en 
graslanden in Hongarije. Het handvest van Nicosia over samenwerking inzake milieu in het 
Middellandse-Zeegebied (1990) omvat een vijfjarenplan dat een ondersteuning en aanvulling 
vormt van het door de Europese Investeringsbank en de Wereldbank geïnitieerde 
milieuprogramma voor het Middellandse-Zeegebied. In de meest recente overeenkomst van 
Lomé worden milieuproblemen genoemd als het eerste gebied waarop de Europese 
Gemeenschap en 69 staten in Afrika, het Caraïbische Gebied en de Stille Oceaan zullen 
samenwerken. Tot de prioritaire thema's van de overeenkomst behoren de instandhouding van 
de biologische diversiteit en de bescherming en het verstandig gebruik van de 
watervoorraden. Ook in Aziatische en Latijns-Amerikaanse landen heeft de Europese 
Gemeenschap aan een aantal wetlandprojecten meegewerkt. 
In juli 1994 keurde de Commissie een mededeling goed met als titel: "Europa 2000+: 
Samenwerking voor de ruimtelijke ontwikkeling van Europa". In het hoofdstuk "milieu" 
wordt benadrukt hoe noodzakelijk het is de traditionele aanpak inzake natuurbehoud, die 
vooral gericht is op de bescherming van bedreigde gebieden, aan te vullen met een meer 
horizontale benadering ten aanzien van de open ruimten die het grootste deel van de 
natuurlijke en halfhatuurlijke gebieden - tevens de leefgebieden van de wilde planten en 
dieren - op het grondgebied van de Europese Unie omvatten. Wat de waterreserves betreft, 
wordt onder meer gepleit voor lange-termijnplannen met betrekking tot de belangrijkste 
stroombekkens, waarin de strategische doelstellingen inzake waterreserves en de prioriteiten 
inzake het gebruik daarvan worden vastgesteld. Met betrekking tot de kustgebieden wordt 
onder andere aanbevolen geïntegreerde beheersplannen op te stellen die op de specifieke 
kenmerken, functies en kwetsbaarheid van die gebieden zijn toegesneden. 
In september 1994 is op een informele vergadering van de Raad door de voor ruimtelijke 
ordening bevoegde ministers overeenstemming bereikt over de beginselen en de werkingssfeer 
17 
van een Europees beleid inzake ruimtelijke ontwikkeling. Daartoe behoren met name het 
verstandig beheer en de duurzame ontwikkeling van Europa's natuurlijk erfgoed. 
De internationale dimensie van de activiteiten van de Unie op milieugebied zal nog 
belangrijker worden nu voor de Unie en haar Lid-Staten, na de Verklaring van Rio over 
milieu en ontwikkeling, een bijzondere verantwoordelijkheid is weggelegd om internationale 
acties ter bestrijding van de mondiale milieuproblemen te bevorderen en daaraan actief deel 
te nemen. Overeenkomstig artikel 130R, lid 1, van het Verdrag betreffende de Europese Unie 
zal de Unie gedurende de looptijd van het vijfde milieuprogramma nog intensiever aan 
internationale milieugerichte acties gaan participeren. Een allesomvattende strategie om het 
verdwijnen van wetlands op wereldschaal een halt toe te roepen en waar mogelijk ongedaan 
te maken en het duurzame gebruik van de natuurlijke rijkdommen van die gebieden te 
bevorderen, vormt daarvan een onontbeerlijk aspect. 
18 
m 
KERNBEGINSELEN VOOR EEN WETLANDBELEID 
DROOGLEGGING EN VERNIETIGING VAN WETLANDS: 
HET ROER MOET OM! 
Van oudsher worden wetlands beschouwd als onproductieve gronden waarvan de ontginning 
met het oog op rendabeler exploitatievormen, met name landbouwactiviteiten, een pluspunt 
betekende voor de samenleving. In het Middellandse-Zeegebied heeft de uitroeiing van de 
malaria, die in deze gebieden endemisch was, een belangrijke stimulans gevormd voor de 
drooglegging ervan. 
In onze tijd heeft de ontwikkeling van de waterbouwkundige technieken ertoe geleid dat de 
drainage van bijna alle types wetland met het oog op de vergroting van het landbouwareaal, 
de stedebouw en de aanleg van industriegebieden, faciliteiten ten behoeve van de handel en 
het toerisme, transportinfrastructuur, kunstmatige aquacultuurvoorzieningen, enz., een koud 
kunstje is geworden. 
Er zijn aanwijzingen dat het tempo waarin wetlands verloren gaan in sommige Lid-Staten 
recentelijk is gaan afnemen, en in bepaalde gevallen zijn de politieke instrumenten 
voorhanden om de voortschrijdende verliezen een halt toe te roepen. Toch worden ook nu 
nog vaak projecten uitgewerkt die een verdere vernietiging en aftakeling van de wetlands tot 
gevolg zullen hebben. 
In andere delen van de wereld, en met name de geïndustrialiseerde, was de wetlands 
eenzelfde lot beschoren, ook al zijn de verliezen er waarschijnlijk geringer dan in Europa. 
In de Verenigde Staten is naar schatting 56% van de oorspronkelijke wetlandoppervlakte 
verloren gegaan. Deze onrustbarende afname heeft de Verenigde Staten ertoe gebracht als één 
der eerste landen een nationale strategie voor het behoud van wetlands uit te werken. Daarbij 
is een "no net loss "-strategie gevolgd: weliswaar wordt erkend dat zich speciale sociaal-
economische omstandigheden kunnen voordoen die een ingreep in bepaalde wetlands nodig 
maken, maar dan moet ter compensatie een gelijkwaardige oppervlakte wetland worden 
gecreëerd die de functies van de verloren gegane locatie kan overnemen. Daarbij moet 
evenwel worden opgemerkt dat, hoewel een verlies qua oppervlakte min of meer kan worden 
gecompenseerd, het exacte herstel van de verloren gegane functies meestal bijzonder kostbaar 
en moeilijk zoniet onmogelijk is. 
In tegenstelling tot Noord-Amerika, waar nog steeds uitgestrekte natuurlijke wetlands 
voorkomen, kampt Europa met een zo dramatisch verlies van deze habitats dat waarschijnlijk 
van een triest wereldrecord mag worden gesproken. Er moeten onverwijld maatregelen 
worden getroffen om de resterende wetlands, die een uniek ecologisch netwerk vormen 
19 
waarvan de menselijke samenleving en de wilde fauna en flora op allerlei manieren 
afhankelijk zijn, in stand te houden. 
De mate waarin de wetlands zijn "ontwikkeld" verschilt in de Europese Unie van regio tot 
regio. In bepaalde gebieden zijn de meeste natuurlijke wetlands vernietigd en worden thans 
grote inspanningen gedaan om wat verloren gegaan is te herstellen, terwijl in andere streken 
uitgestrekte natuurlijke gebieden blijven bestaan die echter als gevolg van 
landaanwinningsprojecten onder grote druk staan. Daarom moet uit de slechte ervaringen die 
in een aantal economisch meer ontwikkelde regio's zijn opgedaan, de nodige lering worden 
getrokken in de regio's waar zulks met het oog op een duurzaam ontwikkelingsmodel het 
meest nodig is. In een situatie als de huidige, waarin landbouwgronden braak moeten worden 
gelegd, de belangrijkste ziekten onder controle zijn en het milieu voor de Europese burger 
een prioriteit is geworden, is een verdere drooglegging en vernietiging van wetlands in de 
Europese Unie niet gerechtvaardigd en derhalve uit den boze. 
VERMINDERING VAN DE VERONTREINIGING VAN WETLANDS 
Wetlands zijn erg kwetsbaar voor verontreiniging via water en lucht. Bij een weldoordacht 
beheer kunnen zij echter zelf in zekere mate bijdragen tot een beperking van de 
waterverontreiniging. 
De aanrijking met nutriënten en de verzuring die hun oorsprong vinden in menselijke 
nederzettingen, in landbouwgebieden en in de verontreinigde atmosfeer, zijn reeds eerder 
aangewezen als de belangrijkste oorzaken van wetlandvervuiling in heel Europa. Hoewel de 
effecten van andere verontreinigende stoffen zoals bestrijdingsmiddelen, zware metalen of 
gechloreerde koolwaterstoffen tamelijk goed bekend en ook rechtstreeks waarneembaar zijn, 
worden de gevolgen daarvan voor de natuurlijke ecosystemen en hun biotische componenten 
bepaald door accumulatieprocessen op lange termijn en zijn zij derhalve veel moeilijker te 
doorzien. Wanneer dergelijke verontreinigende stoffen vrijkomen bij veranderende 
milieuomstandigheden of omdat de opnamecapaciteit van de wetlandsedimenten of -bodems 
wordt overschreden, kunnen ernstige toxicologische problemen ontstaan. Zo kunnen de in 
sedimenten en grondwater geaccumuleerde verontreinigende stoffen nog problemen 
veroorzaken vele jaren nadat zij in het milieu zijn geïntroduceerd. Om dezelfde reden zullen 
de gunstige effecten van een thans ten uitvoer gelegd emissieverbod pas in de toekomst 
waarneembaar worden. 
Milieurampen veroorzaken grote opschudding bij het publiek omdat de gevolgen ervan zo 
zichtbaar zijn en omdat de economische schade die zij veroorzaken - bij voorbeeld door het 
onmogelijk maken van schelpdierkweek en visserij en het verjagen van de toeristen uit de 
buurt van stinkende en eventueel vergiftigde strandmeren, plassen en kusten - onmiddellijk 
aan den lijve wordt gevoeld. Op dergelijke ongevallen volgt meestal een intensieve en vooral 
dure schoonmaakoperatie, terwijl de klachten van de lokale bevolking maar zelden resulteren 
in nochtans veel goedkopere preventieve maatregelen op middellange en lange termijn. 
Jammer genoeg worden in sommige gevallen wetlands nog steeds beschouwd als ideale 
stortplaatsen voor huishoudelijk en industrieel afval. Ook als dit niet het geval is, kunnen 
20 
geloosde of weglekkende stoffen door kuststromingen c.q. stroomafwaartse waterbewegingen 
(hetzij via waterlopen, hetzij via het grondwater) ernstige vervuiling veroorzaken op vrij grote 
afstand van de bron. 
Waar drinkwater wordt gewonnen of waar belangrijke economische activiteiten in wetlands 
plaatsvinden, wordt de waterkwaliteit meestal naar behoren bewaakt en kunnen door 
verontreiniging veroorzaakte problemen meestal tijdig worden ondervangen. Soortgelijke 
procedures moeten tot alle wetlands worden uitgebreid. De bronnen van verontreinigd water 
die wetlands vervuilen, moeten worden opgespoord en geneutraliseerd. Daarbij moeten, 
overeenkomstig het principe dat de vervuiler betaalt, de zuiveringskosten worden gedragen 
door de veroorzaker van de verontreiniging. 
Om de waterkwaliteit te verbeteren heeft de Europese Gemeenschap zich voorzien van een 
hele reeks juridische instrumenten. Van bijzonder belang in dit verband zijn de richtlijnen van 
de Raad inzake de behandeling van stedelijk afvalwater (91/271/EEG), de bescherming van 
water tegen verontreiniging door nitraten uit agrarische bronnen (91/676/EEG) en de 
verontreiniging veroorzaakt door bepaalde gevaarlijke stoffen die in het aquatisch milieu van 
de Gemeenschap worden geloosd (76/464/EEG)25. De onlangs voorgestelde richtlijn 
betreffende de ecologische waterkwaliteit26, die voorziet in integratie en in een meer 
holistische benadering, zal van deze wetgeving het sluitstuk vormen. De reële slagkracht van 
deze richtlijnen hangt evenwel in grote mate af van de manier waarop zij in de Lid-Staten ten 
uitvoer worden gelegd. Bovendien moeten, overeenkomstig de voorgestelde nieuwe richtlijn, 
procedures worden uitgewerkt om de waterkwaliteit te bewaken en deze te verbeteren door 
de uitvoering van geïntegreerde, op alle elementen van de ecologische waterkwaliteit gerichte 
programma's. De waterkwaliteit van de resterende natuurlijke wetlands kan worden verbeterd 
door daaromheen een netwerk van buffergebieden aan te leggen (of te herstellen) die als 
invangplaatsen voor verontreinigende stoffen kunnen fungeren. Wel dient men zich bewust 
te zijn van de beperkingen van een dergelijke strategie op langere termijn, aangezien deze 
verontreinigende stoffen (zoals hierboven aangestipt) in een later stadium vaak toch weer 
vrijkomen in het milieu. 
Wat verontreiniging door ongevallen op zee betreft, is de Raad (Milieuzaken en Vervoer) 
begin 1994 overeengekomen dat door de betrokken internationale organisaties initiatieven 
moeten worden ontwikkeld inzake de veiligheid op zee, en heeft hij besloten tot het opstellen 
van richtsnoeren ter zake27, waarvan er een aantal duidelijk relevant zijn voor het behoud en 
het beheer van wetlands. Zij betreffen met name: 
de bevordering van initiatieven om iets te doen aan het probleem van de ecologische 
kwetsbaarheid van bepaalde zee- en kustgebieden, en 
25 PB L 129 van 18.5.1976. 
26 COM(93) 680 def. 
Zie de mededeling van de Commissie, COM(93) 66 def. van 24.2.1993. 
21 27 
de omschrijving van ecologisch kwetsbare zeewateren en het in de praktijk brengen 
van speciale regelingen waarbij, in voorkomend geval, het maritieme verkeer aan 
bepaalde restricties wordt onderworpen en alle schepen die gevaarlijke stoffen 
vervoeren ertoe worden verplicht de autoriteiten alle gegevens te verstrekken die voor 
de veiligheid en de bescherming van deze wateren nuttig kunnen zijn. 
HERSTEL VAN WETLANDS IN HUN OORSPRONKELIJKE TOESTAND 
Wetlandecosystemen bezitten een grote inherente complexiteit en dat maakt zowel het herstel 
als het de novo tot stand brengen ervan bijzonder moeilijk. Meestal is het goedkoper goed 
bewaarde wetlands in stand te houden dan reeds gehavende wetlands te restaureren. Dit 
laatste heeft dan weer een betere kans op slagen dan het herstel van bepaalde functies van 
geheel ontwrichte wetlands. Het herstel van complete wetlandecosystemen, inclusief al hun 
oorspronkelijke functies en natuurlijke rijkdommen, is zo goed als onmogelijk. Toch bewijst 
het toenemend belang dat aan wetlandrestauratie wordt gehecht, dat met het herstel van 
bepaalde functies van die gebieden reële sociaal-economische belangen zijn gemoeid. Een 
zorgvuldig uitgewerkte strategie inzake ruimtelijke ontwikkeling, een multidisciplinaire 
benadering, de formulering van duidelijke doelstellingen en de passende inachtneming van 
de hydrologische omstandigheden zijn belangrijke voorwaarden voor succes. Het 
voorgenomen herstel van wetlands mag geen omslachtige beheersmaatregelen vereisen en bij 
de restauratie dient met de bestaande hydrologische wisselwerkingen met de rest van het 
stroombekken rekening te worden gehouden. Monitoring achteraf is onontbeerlijk om te 
controleren of de doelstellingen zijn gehaald en om, in voorkomend geval, passende 
correcties aan te brengen. 
In het noorden van de Gemeenschap, bij voorbeeld in Denemarken, is het herstel van 
wetlands al een vast onderdeel van het beleid. Ook heeft de Europese Gemeenschap 
recentelijk in het kader van de CAM-verordening en de LIFE-verordening een aantal 
projecten gefinancierd die erop gericht waren de natuurwaarden van bepaalde wetlands te 
vergroten vanuit het perspectief van natuurbehoud. Bij toekomstige projecten zal evenwel 
steeds meer rekening moeten worden gehouden met andere economisch belangrijke functies 
van wetlands zoals de verbetering van de waterkwaliteit, de kering van stormvloeden, de rol 
die zij spelen als biologische corridors, enz. In de in aanmerking komende landen kunnen 
grootschalige projecten worden ondersteund via regionale programma's en via het 
cohesiefonds. Het is erg belangrijk dat aan de ervaringen die de laatste jaren met projecten 
voor het herstel van wetlands zijn opgedaan, in brede kringen de passende bekendheid wordt 
gegeven. 
De huidige wijzigingen in het gemeenschappelijk landbouwbeleid en de begeleidende 
maatregelen zoals het voor langere perioden braakleggen van landbouwgronden, bieden een 
unieke kans om uitgestrekte oppervlakten voormalige vochtige hooilanden en oeverhabitats, 
die eerder tot droge weiden en akkerland waren omgezet, in hun oorspronkelijke staat te 
herstellen. Dit vereist evenwel de totstandkoming van een gecoördineerd beleid dat is 
toegespitst op de voor restauratie meest geschikte gebieden, veeleer dan versnipperde 
inspanningen en maatregelen die her en der in het hele landbouwareaal worden toegepast. 
DUURZAME EXPLOITATIE VAN DE NATUURLIJKE RIJKDOMMEN VAN 
WETLANDS 
22 
Het beheer van de watervoorraden is vaak de belangrijkste twistappel, omdat de verschillende 
gebruikers op diverse momenten van het jaar over vaste hoeveelheden water willen 
beschikken. Als ook nog rekening wordt gehouden met de minimale behoeften om de 
betrokken wetlands naar behoren te laten functioneren, dan blijkt de totale vraag de 
beschikbare hoeveelheid meer dan eens te overtreffen. 
Water is de fundamentele factor als het erop aankomt de ecologische rol van wetlands 
te verzekeren. Daarnaast is het ook een waardevolle natuurlijke hulpbron voor de landbouw 
(irrigatie), de energievoorziening (waterkracht), het transport (binnenvaart), het toerisme 
(recreatie, hengelsport) en de industrie (produktieprocessen). Het is van essentieel belang dat 
ieder van deze sectoren bij de ontwikkeling van zijn beleid inzake watergebruik rekening 
houdt met de hoeveelheid water die - afhankelijk van het seizoen - nodig is om de ecologische 
waarde van de geëxploiteerde wetlands in stand te houden, alsmede met de behoeften van de 
andere sectoren. Een geïntegreerde benadering is hier duidelijk vereist. Een toenemend 
waterverbruik in de Europese Unie betekent onvermijdelijk dat zich vaker watertekorten 
zullen voordoen. Wil men de ecologische eigenheid van de wetlands bewaren, dan moet een 
geïntegreerde planning inzake watergebruik worden ontwikkeld en in de praktijk gebracht 
waardoor de stabiliteit van een passend hydrologisch regime op lange termijn en op een 
duurzame basis wordt gegarandeerd. Krachtdadige integratie moet daarom de kern vormen 
van alle beleidsopties van de Unie. Bij het doorvoeren van deze integratie moet het 
subsidiariteitsbeginsel worden toegepast. 
Eeuwenlang is een enorme oppervlakte aan drassige graslanden, onderloopweiden en 
temporaire zoetwatermoerassen gebruikt als wei- of hooiland. In dit soort wetlands komen 
zeer soortenrijke gemeenschappen van wilde planten en dieren voor. Bovendien hebben de 
traditionele extensieve landbouwvormen geleid tot de selectie van een aantal robuuste paarde-, 
runder- en kleinveerassen die bijzonder goed aan dit bijzondere milieu zijn aangepast, maar 
nu dreigen te verdwijnen. Overbegrazing en veranderingen in het overstromingsregime van 
de betrokken gebieden leiden ook tot een vermindering van hun ecologische waarde. Om 
zowel de biologische diversiteit van deze wetlands in stand te houden als hun agrarische 
produktiviteit te optimaliseren, moeten begrazingsdruk en hydrologisch regime binnen 
zorgvuldig omschreven grenzen worden gehandhaafd. 
De traditionele visserij en aquacultuur hebben in de Europese wetlands vanouds een duurzaam 
karakter gehad. De recente intensifiëring en industrialisering van deze activiteiten heeft, in 
combinatie met de aantasting van de paaiplaatsen en de waterkwaliteit in het algemeen, een 
zeer negatieve invloed gehad op de produktiviteit ervan. De natuurlijke visbestanden en hun 
aanwasvermogen moeten zorgvuldig worden geëvalueerd en bewaakt om de visserij-intensiteit 
vast te stellen waarbij geen overbevissing optreedt. De milieu-effecten van 
aquacultuurprojecten moeten zorgvuldig worden afgewogen, inzonderheid wat betreft de 
waterverontreiniging die kan resulteren in eutrofiëring alsmede eventuele hydrologische 
effecten. 
Veenmoerassen zijn in de loop van duizenden jaren tot stand gekomen in specifieke 
klimaatomstandigheden. In Noordwest-Europa wordt turf van oudsher op kleine schaal 
gewonnen, meestal als huisbrand maar sedert de jaren twintig ook als bodemverbeteraar voor 
sier- en moestuinen. Tegenwoordig worden de turflagen vaak op industriële schaal 
geëxploiteerd en dient turf als brandstof in elektriciteitscentrales en als grondstof in de 
23 
tuinbouw. Het tempo waarin turf momenteel in de Europese Unie wordt geëxploiteerd, kan 
niet tot in het oneindige worden volgehouden: de turfvoorraden slinken onherroepelijk. 
Daarom moeten alternatieven voor deze grondstof worden ontwikkeld. Turfwinning in 
veenmoerassen en bedekkingsvenen kan ook een bedreiging vormen voor het kwetsbaar 
hydrologisch evenwicht in de nabijgelegen hoogvenen, die, net als de actieve 
bedekkingsvenen en de veenbossen, krachtens Richtlijn 92/43/EEG als prioritaire habitats zijn 
aangewezen. Tenslotte is het van belang dat ook de herkomst van de in de Unie ingevoerde 
turf wordt gecontroleerd om te vermijden dat de vernietiging van waardevolle veenmoerassen 
buiten het grondgebied van de Unie wordt aangemoedigd. 
De jacht op watervogels is in Europa een populaire vorm van recreatie en kan voor de 
eigenaars van wetlands een belangrijke bron van inkomsten vormen. Niet toevallig zijn 
jagersverenigingen een belangrijke stuwende kracht achter het behoud van wetlands 
geworden. De duurzame exploitatie van het waterwild kan een aanzienlijke bijdrage leveren 
tot het behoud van waterrijke gebieden, voor zover aan een aantal voorwaarden wordt 
voldaan: gebruik van niet-toxische munitie28, vaststelling van afschotquota, totstandbrenging 
van een doeltreffend netwerk van wildreservaten en aanpassing van de jachttijden aan de 
ecologische behoeften van de betrokken soorten. Al deze aspecten vallen binnen de 
werkingssfeer van Richtlijn 79/409/EEG inzake het behoud van de vogelstand. 
In het verleden was men zich onvoldoende bewust van het feit dat wetlands de mens op meer 
dan één manier goede diensten bewijzen. Met dat aspect werd dan ook te weinig rekening 
gehouden in projecten die erop gericht waren één enkele gebruiksvorm maximaal te 
ontwikkelen, zonder acht te slaan op de complexiteit van de reële ecosystemen. Vele wetlands 
worden grotendeels of geheel vernietigd omdat het hydrologisch systeem waarvan zij voor 
hun voortbestaan afhankelijk zijn, door menselijke activiteiten wordt gewijzigd. Om dit soort 
problemen het hoofd te bieden moet grote zorg worden besteed aan een verbeterde 
projectplanning (ontwerp en uitvoering) en aan een versterking van de ter zake bevoegde 
instanties. 
In de meeste gevallen ligt de oorzaak van conflicten bij een gebrek aan overleg tussen de 
diverse gebruikers van wetlands. Vaak is onvoldoende bekend voor hoeveel uiteenlopende 
produkten en diensten de mens van de wetlands afhankelijk is. Nog al te vaak zien de 
verschillende overheidsinstanties en ministeries wetlands als de leveranciers van één enkel, 
voor hun eigen sector relevant produkt. Dit heeft tot gevolg dat die wetlands worden 
ondergewaardeerd en terzelfder tijd in bepaalde opzichten overgeëxploiteerd. De 
instandhouding en ontwikkeling van hun diverse mogelijkheden vereist een geïntegreerd 
beheer. 
GEÏNTEGREERD BEHEER VAN DE FUNCTIES VAN WETLANDS 
Het gebrek aan doeltreffendheid van de instanties die verantwoordelijk zijn voor het beheer 
en het behoud van de wetlands is vooral het gevolg van vijf factoren: de manier waarop de 
sector is georganiseerd, de te beperkte beschikbaarheid van managementtechnieken, het 
28 Aan een communautair instrument ter veralgemening van het gebruik van niet-toxische munitie bestaat 
grote behoefte. 
24 
gebrek aan gekwalificeerd personeel, de onvolkomenheden van de wetgeving en de 
beperktheid van de financiële middelen. Vaak berust het beheer van wetlands bij instanties 
die over vrij weinig reële macht beschikken of, erger nog, bij een aantal onderling niet 
gecoördineerde instanties die weliswaar soms wél over veel macht en middelen beschikken 
maar niet over de competentie en de know-how om die wetlands op een duurzame wijze te 
beheren en te doen renderen. 
In de meeste gevallen staat het behoud van wetlands niet hoog op de politieke agenda; voor 
traditionele economische ontwikkeling daarentegen wordt zonder ophouden geijverd. De 
vernietiging en de kwaliteitsvermindering van wetlands hebben echter onvoorziene negatieve 
gevolgen op langere termijn, waarvan de kosten door de overheid worden gedragen terwijl 
particuliere organisaties en personen op korte termijn profijt halen uit de "ontwikkeling" van 
die wetlands. Het wijdverspreide gebruik om in de prijs van het water niet alle reële kosten 
te verrekenen, heeft voor de wetlands ernstige gevolgen en resulteert in een suboptimale 
allocatie van de middelen. Allerlei sectorale belangen bemoeilijken de totstandkoming van een 
samenhangend wetlandbeleid. Het gaat daarbij om directe maar ook om indirecte effecten, 
bij voorbeeld via water- en luchtverontreiniging, horizonvervuiling, vermindering van de 
recreatieve waarde van een gebied door geuren of geluidshinder, of als gevolg van het feit 
dat een beperkte hoeveelheid water voor onverenigbare doelen moet worden gebruikt 
In de hele Europese Unie moeten passende beleidslijnen en milieunormen worden toegepast, 
zoals trouwens in het algemeen ten aanzien van alle milieuaspecten is bepaald. Het behoud 
en het duurzaam gebruik van wetlands en de daar voorradige hulpmiddelen moet dan ook een 
integrerend deel uitmaken van alle takken van het communautaire beleid. Wetlands moeten 
op zodanige wijze worden beheerd dat zowel de participatie van de lokale bevolking in de 
planning met betrekking tot hun bestemming als de naleving van een evenwichtig, op 
duurzaam gebruik gericht beleid gegarandeerd zijn. Het beheermechanisme dient met name 
een reeks doelstellingen te omvatten waarover algemene eensgezindheid bestaat. Ook moet 
worden gezorgd voor een vrije uitwisseling van informatie en open overleg tussen de 
belangrijkste beleidssectoren die het lot van de wetlands mede bepalen, met name de 
landbouw, de industrie, de energiesector, het vervoer en het toerisme. 
In het vijfde milieu-actieprogramma "Op weg naar duurzame ontwikkeling"29 is duidelijk 
bepaald dat verantwoordelijk voor het milieu een zaak is van alle deelnemers aan het 
economisch leven, met inbegrip van overheidsinstanties, openbare en particuliere bedrijven 
en bovenal het publiek, dat wil zeggen de Europese burger en consument. Om ten opzichte 
van de huidige trends een reële koerswijziging tot stand te brengen, is een bredere scala van 
instrumenten nodig: juridische instrumenten waardoor een fundamenteel beschermingsniveau 
wordt vastgesteld, intersectoriële richtsnoeren om beleidsmaatregelen die consequenties 
hebben voor de bodembestemming af te stemmen op het duurzaam gebruik van wetlands, 
marktgerichte instrumenten die producenten en consumenten tot een groter milieubewustzijn 
moeten aanzetten, horizontale, ondersteunende instrumenten die het beleid met betere 
basisinformatie en statistische gegevens moeten onderbouwen, en ondersteunende 
financieringsmechanismen. 
29 PB C 138 van 17.5.1993, blz. 1. 
25 
De Commissie nam al eerder het initatief om studies te laten uitvoeren betreffende het 
geïntegreerd beheer van de wetlands van mediterrane kustgebieden (zie document XI/669/92). 
De daar geformuleerde algemene conclusies zijn ook van toepassing op de andere Europese 
wetlands. 
IV 
HOOFDLIJNEN VAN EEN STRATEGIE 
INTEGRATIE VAN HET WATER- EN WETLANDBELEID 
Van alle wetlands is water de cruciale component. Als waterreservoirs zijn wetlands een 
onderdeel van de mondiale kringloop van deze stof. De gevaren die wetlands bedreigen 
vinden vaak hun oorsprong binnen hetzelfde stroombekken maar op grote afstand van het 
betrokken gebied. Daarom hangt het behoud van de wetlands rechtstreeks samen met het 
beheer van de watervoorraden, die zowel de hoeveelheid water en de kwaliteit daarvan helpen 
bepalen als de invloed daarvan ondergaan. 
De belangrijkste aspecten van het waterbeheer zijn de waterbevoorrading, de beperking van 
de verontreining, het vermijden van overstromingsgevaar, de exploitatie van waterkracht, de 
binnenvaart, de visserij, de recreatie, het toerisme en de ruimtelijke ordening. Al deze 
aspecten staan met elkaar in verband en beïnvloeden in hoge mate de ecologische 
eigenschappen en de waarde van de wetlands. Op hun beurt zijn zij niet los te denken van 
het beleid dat inzake landbouw, bosbouw, industrie en stedebouw wordt gevoerd. 
Aan de waterkwaliteit is tot dusver op het niveau van de Europese Gemeenschap steeds het 
grootste belang gehecht. In 1991 stelde de Raad twee belangrijke richtlijnen vast die ten doel 
hadden de waterkwaliteit in de natuurlijke aquatische ecosystemen te verbeteren: Richtlijn 
91/271/EEG inzake de behandeling van stedelijk afvalwater en Richtlijn 91/676/EEG inzake 
de bescherming van water tegen verontreiniging door nitraten uit agrarische bronnen. 
Het effect van stedelijk afvalwater op natuurlijke wetlands komt ter sprake in bijlage II van 
Richtlijn 91/271/EEG en dient bij de selectie van de prioritaire maatregelen voorop te staan. 
Op de consequenties van Richtlijn 91/676/EEG wordt hieronder nader ingegaan bij de 
bespreking van het gemeenschappelijk landbouwbeleid. 
De droogteperiodes die zich onlangs in Europa hebben voorgedaan hebben nogmaals duidelijk 
gemaakt dat de watervoorraden beperkt zijn. Zoiets kan aanleiding geven tot bittere 
conflicten, met name - maar niet uitsluitend - in het dorre zuiden. Vaak is het zo dat de 
bevoegdheid inzake waterbeheer wordt gedeeld door verschillende overheidsdiensten en 
verschillende administratieve niveaus (nationaal en regionaal). De conflicten die daardoor 
eventueel ontstaan over de verdeling van wat nu eenmaal een eindige hulpbron is, kunnen 
nochtans worden vermeden. Nog is het zo dat de juridische instrumenten voor waterbeheer 
meestal slechts betrekking hebben op specifieke sectoren zoals energieopwekking, water voor 
huishoudelijk gebruik, binnenscheepvaart, enz. De tijd is gekomen om werk te maken van 
een geïntegreerde benadering per stroombekken. In Frankrijks nieuwe "Waterwet" (1992), 
bij voorbeeld, wordt water omschreven als een deel van het nationale patrimonium en wordt 
26 
gestreefd naar een evenwichtig beheer van de watervoorraden dat onder meer is gericht op 
het behoud van de water- en wetlandecosystemen en -gebieden. 
In 1992 werd te Dublin de Internationale conferentie over water en milieu gehouden ter 
voorbereiding van Agenda 21, het actieprogramma voor duurzame ontwikkeling dat een paar 
maanden later op de conferentie van Rio werd aanvaard. De conclusies van de conferentie 
van Dublin omvatten drie prioriteiten voor een verstandig watergebruik op lange termijn: 1) 
geïntegreerd waterbeheer, waarbij rekening wordt gehouden met alle vormen van 
watergebruik en alle vormen van verontreiniging binnen het betrokken stroombekken; 2) een 
preventieve aanpak die is toegespitst op de beheersing van de vraag, de bescherming van de 
waterreserves en de voorkoming van verontreiniging in plaats van het loutere beheer van de 
voorraden en de "end-of-pipe"-bestrijding van de verontreiniging, en 3) goed 
rentmeesterschap ten aanzien van de wetlands, zodat zij de huidige generaties zo groot 
mogelijke diensten blijven bewijzen zonder dat hun vermogen om in de behoeften van 
toekomstige generaties te voorzien, wordt aangetast. 
Geïntegreerd waterbeheer veronderstelt dat het oppervlaktewater en het grondwater worden 
gezien als delen van eenzelfde systeem waarvan de grenzen samenvallen met die van het 
stroombekken (of de watervoerende laag); bovendien moet met alle sociaal-economische en 
functioneel-ecologische aspecten rekening worden gehouden. 
Een dergelijke geïntegreerde aanpak moet worden ontwikkeld als een bewuste transsectoriële 
strategie op het hoogste politieke (d.w.z. interministeriële) niveau. Met het oog op de 
gewenste integratie zullen talrijke sectoriële juridische instrumenten moeten worden verbeterd, 
aangevuld of vervangen. Misschien zal het nodig blijken om voor bepaalde stroombekkens 
nieuwe administratieve instanties op te zetten tot welker taak het zal behoren contact te 
houden met het publiek en de diverse activiteiten en gebruiksvormen te coördineren. Dit is 
met name van belang voor grensoverschrijdende wateren die onder de bevoegdheid van meer 
dan één regio, provincie of staat vallen. De internationale overeenkomsten met betrekking tot 
de stroombekkens van de Rijn, de Elbe en de Donau zijn de eerste, aanmoedigende 
voorbeelden van een dergelijke samenwerking. Voor de Europese Unie is hier een 
voortrekkersrol weggelegd. 
Per stroombekken dient, als basis voor het beheer, een evaluatie van de zoetwatervoorraden 
te worden opgesteld. Deze omvat een inventaris van alle wetlands binnen het stroomgebied, 
hun hydrologische relatie met de oppervlakte- en grondwaterstromen en de rol die zij spelen 
in de kringloop van het water (hun functie als opslagbekken bij hoogwater, als sedimentval, 
als reservoir ter aanvulling van het grondwater, enz.). Alle categorieën watergebruikers dient 
te worden bijgebracht dat de watervoorraden niet onuitputtelijk zijn en dat het behoud ervan 
op lange termijn moet worden verzekerd. 
Van grote ontwikkelingsprojecten zoals die waarvoor krachtens Richtlijn 85/337/EEG van de 
Raad betreffende de milieu-effectbeoordeling van bepaalde openbare en particuliere 
projecten30 een milieu-effectbeoordeling is vereist, moeten niet alleen de consequenties voor 
de betrokken locatie maar ook de gevolgen voor het hele stroombekken worden geëvalueerd. 
30 PB L 175 van 5.7.1985, blz. 40. 
27 
Bovendien moet de lijst van projecten waarvoor een milieu-effectbeoordeling is vereist, 
worden uitgebreid tot alle activiteiten die waterlopen of grondwaterstromen kunnen wijzigen. 
Het "voorzichtigheidsbeginsel" impliceert dat het raadzaam is concessies voor watergebruik 
alleen te verlenen voor een beperkte (verlengbare) periode. Het tempo waarin grondwater 
wordt onttrokken mag niet groter zijn dan de snelheid waarmee het wordt aangevuld. 
Technieken voor zuinig watergebruik en -hergebruik moeten verder worden ontwikkeld en 
op grote schaal gepromoot. Alvorens op structurele en regionale ontwikkeling gerichte 
maatregelen worden gefinancierd, moeten zij worden bezien in het licht van de beginselen 
van zuinig waterbeheer en duurzaam gebruik van de watervoorraden op lange termijn. 
Water moet worden gezien als een eindige hulpbron en als een stuk gemeenschappelijk 
erfgoed. Om overmatig gebruik en misbruik van water door de mens te vermijden, moet 
ervoor worden gezorgd dat de prijs van deze grondstof de reële kostprijs (inclusief externe 
milieukosten) weergeeft. Daartoe zijn misschien nieuwe prijsstellingsmechanismen 
noodzakelijk die stimuleren tot spaarzaam watergebruik. Vertrouwdmaking met de 
belangrijkste ecologische processen in wetlandecosystemen en met de 
natuurbehoudproblematiek moet een vast onderdeel vormen van de opleiding van het 
personeel van de instellingen die bevoegd zijn voor waterbeheer. 
BEHEER VAN GROTE EN GRENSOVERSCHRIJDENDE RIVIEREN 
Tot voor kort werden rivieren vaak alleen maar beschouwd als een middel om water van één 
plek naar een andere te brengen (of om water kwijt te raken). Recent ecologisch onderzoek 
heeft echter aan het licht gebracht welke belangrijke interacties er bestaan tussen de rivieren, 
de aangrenzende uiterwaarden en de grondwaterstromingen in de omgeving, en hoe belangrijk 
het is de talrijke functionele relaties binnen deze complexe hydrologische systemen in stand 
te houden. 
Alluviale watervoerende lagen (rivieraquifers) zijn van uitzonderlijk belang voor het 
huishoudelijk, agrarisch en industrieel watergebruik. Natuurlijke rivierbeddingen en de 
bijbehorende uiterwaarden hebben een zeer grote waterzuiveringscapaciteit. Waar zij nog 
bestaan, kunnen overstromingsgebieden en natuurlijke winterbeddingen fungeren als tijdelijke 
opslagreservoirs bij hoogwater. De recente overstromingen in verschillende delen van Europa 
hebben de omvang van het verlies aan gebieden met die functie op dramatische wijze 
geïllustreerd. Natuurlijke rivierecosystemen voorzien tenslotte in de levensbehoefte van een 
grote verscheidenheid aan wilde planten en dieren en zijn onmisbaar als corridors voor 
trekkende soorten (met name commercieel waardevolle vissoorten). 
Waar het beheer van de kleinere waterlopen en bijbehorende uiterwaarden en wetlands vaak 
niet al te veel problemen oplevert, is het beheer en behoud van grote rivieren een complexer 
probleem, al was het maar vanwege de ruimtelijke schaal ervan. Op dit niveau is een 
geïntegreerde benadering van de functionele en dynamische aspecten van het hele ecosysteem 
(rivier en uiterwaarden) noodzakelijk; deze benadering dient een inventarisatie van alle 
potentieel overstroomde gebieden, de vaststelling van duidelijke restricties inzake de 
bodembestemming in deze gebieden, het herstel van de natuurlijke overstromingsbekkens en 
de instandhouding van specifieke habitats te omvatten. 
28 
Waar in rivieren dammen zijn aangelegd, moeten technische voorzieningen worden 
aangebracht die de ongehinderde passage van trekkende soorten garanderen. Met het oog 
daarop moeten de paaiplaatsen van belangrijke vissoorten en andere trekkende organismen 
zorgvuldig worden geïnventariseerd. De zand- en grindafgravingsactiviteit dient te worden 
verplaatst van de rivierbeddingen naar andere plekken buiten de rivierdalen, terwijl ook de 
toepassing van alternatieve grondstoffen (bij voorbeeld gerecycleerd puin) moet worden 
aangemoedigd. Kwetsbare oeverbiotopen moeten door niet-bebouwde bufferzones worden 
afgeschermd om de instroom van nutriënten en meststoffen te beperken. De problemen als 
gevolg van gewijzigde sedimentatiepatronen na de aanleg van dammen moeten worden 
opgelost. Het natuurlijk hydrologisch regime van de rivieren, inclusief efemere en 
onvoorspelbare veranderingen van de waterstand, moet worden gerespecteerd. Met betrekking 
tot rivieren waaraan veel water wordt onttrokken (voor de opwekking van energie, voor de 
landbouw, enz.) dient met zorg een te allen tijde in stand te houden minimumdebiet te 
worden vastgesteld. 
Een andere complicerende factor bij het beheer van rivieren is het feit dat 
grensoverschrijdende stroomgebieden onder de administratieve bevoegdheid van verschillende 
regio's of staten vallen. Diverse grote Europese rivieren vormen de grens tussen twee landen 
of doorlopen verschillende landen op hun weg naar zee. Met betrekking tot deze 
internationale waterwegen rusten op de Lid-Staten bilaterale verantwoordelijkheden inzake 
waterkwaliteit, debiet, meegevoerde sedimenten, passage van trekkende soorten, enz. 
De Europese Unie heeft multilaterale overeenkomsten gesloten met betrekking tot de Rijn en 
de Elbe en zij heeft de sluiting van een derde, soortgelijke overeenkomst betreffende de 
Donau voorgesteld. Deze overeenkomsten leiden tot de instelling van internationale 
commissies voor de bescherming van de betrokken rivieren, die zich vooral toeleggen op de 
vermindering van de verontreiniging. Wat de Rijn betreft wordt thans werk gemaakt van 
specifieke acties met betrekking tot trekkende vissoorten en het behoud en herstel van 
vochtige uiterwaarden. In het Middellandse-Zeegebied zijn door Spanje en Portugal bilaterale 
overeenkomsten ondertekend over de Guadiana en de Taag. Griekenland heeft 
overeenkomsten gesloten met Bulgarije, Turkije en het voormalige Joegoslavië. Deze 
overeenkomsten betreffen echter vooral de onttrekking van water en laten de bescherming van 
de aquatische habitats voorlopig buiten beschouwing. 
Het Verdrag van Helsinki betreffende de bescherming en het gebruik van 
grensoverschrijdende waterlopen en internationale meren vormt het juridisch kader voor 
geïntegreerde overeenkomsten. De Lid-Staten van de Europese Unie hebben eveneens het 
Verdrag van Espoo inzake milieu-effectrapportage in grensoverschrijdend verband 
ondertekend, dat grotendeels op Richtlijn 85/337/EEG van de Raad is geïnspireerd. Het 
Verdrag van Espoo legt de partijen de verplichting op een milieu-effectbeoordeling uit te 
voeren voor grootschalige afdammings- en grondwaterwinningsprojecten. 
Hier volgt een lijst van de meest dringende acties die met het oog op het geïntegreerde beheer 
van de grote rivieren en hun stroombekkens moeten worden ondernomen: 
* Er dient, met het oog op prioritaire acties in het kader van de communautaire 
wetgeving, een lijst van de resterende natuurlijke rivieren en rakken te worden 
opgesteld. Dit zal de Europese Unie in staat stellen het verstandig gebruik van deze 
29 
waterlopen en hun natuurlijke rijkdommen te bevorderen en de financiering van 
onoordeelkundige ontwikkelingsprojecten te vermijden. 
* Richtlijn 85/337/EEG van de Raad en de tenuitvoerlegging daarvan moeten nog in 
overeenstemming worden gebracht met de uit het Verdrag van Espoo voortvloeiende 
verplichtingen, d.w.z. dat voor afdammings- en grondwaterwinningsprojecten in 
grensoverschrijdende stroomgebieden een milieu-effectbeoordeling moet worden 
voorgeschreven (bijlage I van de richtlijn). Deze milieu-effectbeoordelingen dienen 
betrekking te hebben op het hele stroomgebied; bij de studies waarop zij zijn 
gebaseerd, mogen niet uitsluitend de instanties en bedrijven worden betrokken die 
belang hebben bij de uitvoering van de voorgenomen projecten. 
* Het behoud van de aquatische ecosystemen en wetlands moet een integrerend deel 
uitmaken van de internationale overeenkomsten over de stroombekkens. De instanties 
die tot taak hebben toe te zien op de uitvoering van deze overeenkomsten, moeten over 
voldoende middelen beschikken en zij moeten (in navolging van de Elbe-commissie) 
de mogelijkheid hebben de meest kwetsbare gebieden te verwerven met het oog op het 
behoud ervan. 
* Steeds duidelijker ontstaat de behoefte om ook elders in Europa hetzij nationaal, hetzij 
op bilaterale basis soortgelijke instanties in het leven te roepen voor het geïntegreerd 
beheer van stroombekkens (bij voorbeeld voor de rivieren die uitmonden in de 
Middellandse Zee, voor de Loire in Frankrijk, ...). 
* Tenslotte zal de Europese Unie in het kader van Richtlijn 92/43/EEG ijveren voor de 
opneming van internationale en interregionale rivieren in het "Natura 2000"-netwerk 
van beschermde gebieden. 
BEHEER VAN KUSTZONES 
Ongeveer een derde van alle wetlands in de Europese Unie (en zelfs nog meer als men de 
oppervlakte ervan in aanmerking neemt) zijn gelegen in de kuststrook, op de grens van land 
en zee. Het beheer van de kustgebieden is dan ook niet alleen voor de daar gelegen wetlands, 
maar voor het behoud en het verstandig gebruik van de communautaire wetlands in het 
algemeen, van cruciaal belang. Daarom ook is aan dit specifieke thema zoveel aandacht 
besteed in de mededeling van de Commissie "Europa 2000+: Samenwerking voor de 
ruimtelijke ontwikkeling van Europa"31. 
Eeuwenlang zijn de kustgebieden door de mens bewoond en gebruikt omwille van de 
overvloed aan voedsel en andere natuurlijke rijkdommen die zij bieden, maar ook wegens hun 
strategische ligging met het oog op handel en transport. Als gevolg hiervan zijn de 
kustgebieden dichtbevolkt: 60% van de Griekse bevolking en 30% van de Spaanse leeft in 
kustgebieden, een derde van de Britse bevolking leeft in de buurt van een estuarium. Voor het 
COM/94/354 
30 
Verstedelijking, industrialisering, het uitbouwen van grootschalige haveninfrastructuur en 
tenslotte het toerisme hebben geleid tot een algemene teloorgang en fragmentatie van de 
natuurlijke kusthabitats en -landschappen. De aantasting van het milieu die daarvan het gevolg 
is en die voortvloeit uit waterwinning en verontreiniging, heeft geleid tot het wegkwijnen of 
verdwijnen van verschillende soorten op plekken waar zij ooit talrijk voorkwamen. Als 
gevolg van de vooruitgang van de techniek is de vangintensiteit het maximale duurzame 
exploitatieniveau voor vissen en schelpdieren gaan overtreffen. De in stedelijk en industrieel 
afvalwater en in landbouweffluenten aanwezige nutriënten veroorzaken eutrofiëring van de 
kustwateren; dit heeft nu al zware gevolgen voor economische activiteiten als de aquacultuur 
(de kweek van schelpdieren, vissen en wieren) en het toerisme. Men denke slechts aan de 
fytoplanktonbloei langs de Adriatische kusten, de explosies van toxische algen in de 
Ligurische Zee, enz. 
De stroomafwaartse ligging van kustwetlands en lagunes ten opzichte van vaak uitgestrekte 
stroombekkens maakt ze bijzonder kwetsbaar voor waterverontreiniging. Tegelijk worden 
diezelfde wateren bedreigd door de enorme populatietoename in de Europese kustgebieden 
waar het toerisme op grote schaal wordt ontwikkeld, met name aan de Middellandse Zee. In 
het Middellandse-Zeegebied is het aantal internationale toeristen verdubbeld van 56 miljoen 
in 1970 tot 116 miljoen in 1986; een tweede verdubbeling tegen het jaar 2025 ligt in de lijn 
der verwachting. Het zal in materieel en economisch opzicht een moeilijke opgave zijn om 
in de behoeften inzake water en afvalwaterzuivering van een dergelijke mensenmassa te 
voorzien, zeker tijdens de droge zomermaanden. Massatoerisme kan dan ook niet als een 
wondermiddel worden beschouwd voor met de teloorgang van hun industrie kampende 
kustgebieden. 
Waarschijnlijk zal de voorspelde stijging van de zeespiegel voor ernstige problemen inzake 
kustbescherming zorgen en aanleiding geven tot hogere overheidsuitgaven. Het ligt op de weg 
van de Europese Unie om een belangrijke rol te spelen bij de planning van het kustbeheer op 
langere termijn en de wetgevingsinitiatieven van de nationale en regionale parlementen ter 
zake te begeleiden. Een bijkomende administratieve moeilijkheid bij het beheer van 
kustgebieden is het feit dat momenteel de verantwoordelijkheid voor de "mariene" en 
"terrestrische" aspecten vaak aan verschillende ministeries is toegewezen. Er bestaat derhalve 
behoefte aan intense samenwerking en/of aan het instellen van geïntegreerde instanties voor 
kustbeheer. 
Zowel op het niveau van de Europese Unie als dat van de Lid-Staten is aan kustgebieden veel 
aandacht besteed en zijn met betrekking daartoe specifieke programma's vastgesteld en 
uitgevoerd. Jarenlang vormde de functionele benadering van wetlandecosystemen een 
belangrijk onderdeel van het communautaire OTO-programma. Via communautaire acties als 
MEDSPA en NORSPA en het ENVIREG-initiatief van de Commissie zijn specifiek middelen 
ter beschikking gesteld van projecten dié gericht waren op het geïntegreerd beheer van de 
kustgebieden, inclusief de instandhouding van de natuurlijke rijkdommen en habitats. Eerder 
is al verwezen naar het actieprogramma ten behoeve van de kwetsbare zee- en kustgebieden 
die gelegen zijn langs scheepvaartroutes waar zich olierampen kunnen voordoen. 
Verschillende Lid-Staten hebben specifieke kustbeschermingsprogramma's uitgewerkt of ter 
zake bevoegde instellingen in het leven geroepen, zoals het "Heritage Coast Scheme" in het 
Verenigd Koninkrijk en de "Conservatoire de l'espace littoral et des rivages lacustres" in 
Frankrijk. Denemarken, Duitsland en Nederland hebben hun krachten gebundeld met het oog 
31 
op het geïntegreerd en gecoördineerd beheer van de Waddenzee (Europa's meest uitgestrekte 
kustbiotoop) in het kader van een Gezamenlijk Waddenzee-Secretariaat. Met financiële steun 
van de Gemeenschap heeft deze instantie onlangs een gemeenschappelijk gecoördineerd 
beheersplan voor de Waddenzee uitgewerkt en goedgekeurd, dat ertoe moet leiden dat de drie 
betrokken Lid-Staten gezamenlijk dit gebied eerlang aanwijzen als speciale beschermingszone 
in het kader van Richtlijn 92/43/EEG van de Raad. 
Uitgaand van de communautaire strategie voor het beheer en de bescherming van de 
kustgebieden32 heeft de Commissie gewezen op de noodzaak initiatieven te ontwikkelen op 
de volgende drie gebieden: 1) totstandbrenging van netwerken voor gegevensvergaring, 
momtoring en uitwisseling van informatie; 2) bewustmaking van het publiek ten aanzien van 
de rijkdom en de kwetsbaarheid van de kustgebieden; en 3) omschrijving van een milieukader 
en formulering van algemene plannen voor duurzaam en geïntegreerd beheer. 
Onlangs heeft de Raad (Milieu) in zijn resoluties van 25 februari 1992 en 25 maart 1994 de 
Commissie verzocht om, rekening houdend met het subsidiariteitsbeginsel, een 
communautaire strategie voor het geïntegreerd beheer en de duurzame ontwikkeling van de 
gehele kustlijn van de Europese Unie voor te stellen. Deze strategie betreft in eerste instantie 
de kustzone met inbegrip van het strand, de kustwateren en de estuaria, maar ook de hele 
strook land die binnen de maritieme invloedsfeer valt. De betrokken zone omvat dus 
automatisch een groot deel van de communautaire wetlands. Eén van de vertrekpunten voor 
de formulering van deze strategie is de beschrijving van de verschillende wetlandtypes in 
kustgebieden en de functies ervan. Daarnaast komen ook de volgende aspecten aan de orde: 
* de kustwateren, estuaria en delta's alsmede de hele kuststrook voor zover de 
maritieme invloed reikt, moeten, met het oog op de vele ecologische interacties tussen 
het terrestrische en het mariene milieu, als één enkele samenhangende eenheid worden 
beheerd; 
* het beheer van de Europese kusten moet worden aangepakt op het passende 
biogeografische niveau: alle onderzoek alsmede de bekendmaking en uitwisseling van 
informatie, technieken en gegevens moeten op dit niveau worden gecoördineerd; 
* aan de problemen veroorzaakt door subsidentie en/of de stijging van de zeespiegel 
moet bijzondere aandacht worden besteed; 
* de Lid-Staten moeten op interministerieel niveau strategieën inzake kustbeheer 
uitwerken met duidelijke doelstellingen zoals geïntegreerde ruimtelijke ordening, 
behoud van soorten en habitats, instandhouding van ecologische processen, enz.; 
* de natuurlijke kustgebieden van communautaire betekenis moeten, overeenkomstig de 
Richtlijnen 79/409/EEG en 92/43/EEG van de Raad, voor verdere aantasting worden 
behoed. 
32 doc. XI/627/91. 
32 
VERBETERING VAN HET JURIDISCH INSTRUMENTARIUM TER 
BESCHERMING VAN DE WETLANDS 
Hoewel de Lid-Staten van de Europese Unie partij zijn bij de Overeenkomst van Ramsar 
inzake watergebieden van internationale betekenis, wordt in de desbetreffende nationale 
wetgeving van verschillende van hen niet specifiek naar wetlands en het behoud daarvan 
verwezen. De juridische bescherming van vele wetlandgebieden blijft beperkt tot het aspect 
waterkwaliteit. Zelfs de belangrijkste wetlands zijn vaak alleen beschermd als leefgebied van 
bedreigde of zeldzame (vogel)soorten, zonder dat wordt verwezen naar alle andere voordelen 
die zij opleveren. Menselijke activiteiten hebben vaak consequenties voor meer dan één 
wetlandninctie, maar de meeste besluiten ter zake betreffen slechts één enkel aspect 
(visvangst, jacht, enz.). 
Op communautair niveau wordt in Richtlijn 79/409/EEG van de Raad verwezen naar 
waterrijke gebieden die van belang zijn voor trekvogelsoorten, zonder dat de term "wetland" 
wordt omschreven. In Richtlijn 92/43/EEG van de Raad daarentegen wordt een aantal 
wetlandtypes opgesomd die van communautair belang zijn en speciaal moeten worden 
beschermd. Het belangrijkste instrument waarover de Gemeenschap beschikt om de aantasting 
en verdwijning van deze gebieden te beletten, is de aanwijzing ervan als speciale 
beschermingszone in het kader van de Vogelrichtlijn (79/409/EEG) of de Habitatrichtlijn 
(92/43/EEG). In Denemarken zijn bepaalde wetlandtypes, namelijk alle plassen groter dan 
één hectare en alle schorren, moerassen, permanent vochtige graslanden en dergelijke die 
groter zijn dan 0,25 hectare, wettelijk beschermd krachtens het Natuurbeschermingsbesluit 
(nr. 9 van 3 januari 1992). In Frankrijk is het begrip "wetland" nu juridisch omschreven en 
is de bescherming van de betrokken gebieden één van de doelstellingen van de nieuwe 
Waterwet (nr. 92-3 van 3 januari 1992). 
Met de bovengenoemde richtlijnen erkent de Europese Unie het belang van wetlands (als 
omschreven in de in de inleiding van dit document aangehaalde Overeenkomst van Ramsar) 
als een stuk gemeenschappelijk natuurlijk erfgoed. Er zijn nog meer inspanningen nodig om 
ervoor te zorgen dat alle wetlands die in aanmerking komen om in het "Natura 2000"-
netwerk te worden opgenomen, daartoe inderdaad worden aangewezen en op de passende 
manier worden beheerd. Voor wetlands dienen de Lid-Staten in de regel het instrument van 
de beheersplannen (artikel 6 van Richtlijn 92/43/EEG van de Raad) te hanteren. Overigens 
hangt de instandhouding van wetlands in hoge mate af van goede voorschriften inzake 
drainage, ruimtelijke ordening en pachtrechten en van een aanmoedigingsbeleid in de vorm 
van fiscale maatregelen. Die voorschriften moeten zo worden toegepast dat zij bijdragen tot 
het verstandig gebruik en het behoud van de natuurlijke rijkdommen van de wetlands. 
BETERE ECONOMISCHE INSTRUMENTEN 
In de inleiding is al gesteld dat er van een economische waardebepaling van de wetlands, hun 
functies en hun potentieel, momenteel nog zo goed als geen sprake is. Daarom schieten, zoals 
de OESO heeft geconstateerd, de marktmechanismen nog steeds tekort als het erop aankomt 
de wetlands en hun natuurlijke rijkdommen in stand te houden en op een verstandige manier 
te gebruiken. 
33 
De negatieve gevolgen van deze lacunes worden in economisch opzicht nog geaccentueerd 
door twee aspecten die tot op heden bijna geheel aan de aandacht van de beleidsmakers zijn 
ontsnapt. Ten eerste kunnen de wetlands als bestaansvoorwaarde voor menselijke activiteiten 
en als bron van toenemende economische welvaart noch in materieel, noch in functioneel 
opzicht worden losgekoppeld van de andere gebieden. Ten tweede zorgt het tijdsverschil 
tussen de teloorgang of aantasting van wetlands en de daardoor veroorzaakte negatieve - ook 
economische - gevolgen ervoor dat die economische gevolgen systematisch worden 
onderschat, zo ze al niet geheel worden verwaarloosd; bij de besluitvorming wordt daaraan 
dan ook onvoldoende gewicht toegekend. 
Zowel in het wetenschappelijk onderzoek (bij voorbeeld het lopende STEP-
onderzoekprogramma) als bij de praktische optimalisering van de economische instrumenten 
moet daarom prioriteit worden verleend aan de economische evaluatie van wetlands en hun 
functies en mogelijkheden, de correcte prijsstelling voor het gebruik van hun natuurlijke 
rijkdommen en de passende verrekening van de door de aantasting en verdwijning van 
wetlands veroorzaakte kosten en noodzakelijk geworden compensaties. 
In de jaren zeventig en tachtig vormden de gegarandeerde hoge graanprijzen een belangrijke 
stimulans om laaggelegen weilanden om te zetten in akkerland en werd in heel de 
Gemeenschap de droogmaking van wetlands door de overheid gesubsidieerd. De recente 
hervorming van het gemeenschappelijk landbouwbeleid moet er nu voor zorgen dat het roer 
wordt omgegooid. Toch voorziet Verordening (EEG) nr. 2085/93 van de Raad inzake de 
uitvoeringsbepalingen met betrekking tot het Europees oriëntatie- en garantiefonds voor de 
landbouw33 nog steeds in de "renovatie en aanpassing van drainagesystemen". 
Milieurichtsnoeren vergelijkbaar met die welke zijn vastgesteld met betrekking tot 
herverkavelingsprojecten, moeten ervoor zorgen dat hieraan voor de resterende wetlands geen 
kwalijke gevolgen zijn verbonden. 
In verschillende Lid-Staten is het ter beschikking stellen van water beneden de reële prijs een 
courante praktijk die tot ernstige overexploitatie van de watervoorraden kan leiden. In 
combinatie met de aanzienlijke middelen die de structuurfondsen ter beschikking stellen voor 
de totstandbrenging van irrigatieprojecten, kan dit resulteren in de verdwijning of aantasting 
van wetlands. De waterprijs dient in overeenstemming te zijn met de reële kosten, inclusief 
de kostprijs van de zuivering van het verontreinigde water. 
Regionale ontwikkelingsprojecten kunnen, zelfs als ze op grote afstand van een wetland 
worden uitgevoerd, de werking van het ecosysteem aldaar beïnvloeden. Ongetwijfeld is in de 
recente verordeningen met betrekking tot communautaire instrumenten zoals de 
structuurfondsen en het cohesiefonds, reeds een duidelijke kentering merkbaar ten gunste van 
een volledige integratie van het milieuaspect. Toch moet nog meer werk worden gemaakt van 
de evaluatie van de milieu-effecten van de voorgestelde projecten en moet het beginsel dat 
deze communautaire instrumenten het milieu geen schade mogen toebrengen, ook naar de 
geest consequenter worden toegepast. Hier valt nog veel werk te doen, en dit dient op alle 
niveaus met de nodige inzet te geschieden, waarbij de Lid-Staten de belangrijkste rol toekomt. 
33 PB L 193 van 31.7.1993, blz. 44. 
34 
De kosten van deze werkzaamheden dienen van bij de start in de begroting van de geplande 
projecten te worden ingecalculeerd. 
Een aansporing tot het draineren van wetlands vormt ook het wijdverspreide gebruik om 
potentiële landbouwgrond te belasten op een manier die soms op achterhaalde cijfers is 
gebaseerd. In Frankrijk, bij voorbeeld, is de fiscale waarde van weiland vastgesteld in een 
tijd waarin veeteelt een van de meest winstgevende landbouwactiviteiten was; thans wordt 
ernaar gestreefd de praktijk in overeenstemming te brengen met de huidige sociaal-
economische realiteit. Het lijkt wenselijk om op het niveau van de Europese Unie normen 
inzake de schatting van de grondwaarde vast te stellen, het niveau van de heffingen op de 
resterende natuurgebieden in particulier bezit te verminderen en financieringsinstrumenten in 
te stellen ten behoeve van de regio's die het behoud van de natuur en de waterrijke gebieden 
integreren in hun ontwikkelingsprogramma's op lokaal niveau. 
ONDERSTEUNENDE ONDERZOEK- EN MONITORINGACTIVITEITEN 
EN RATIONELE TOEPASSING VAN DE ONDERZOEKRESULTATEN 
Het beheer en de instandhouding van wetlands moeten worden gebaseerd op een deugdelijk 
inzicht in de fundamentele ecologische relaties van en binnen wetlandecosystemen. Daartoe 
moeten de bijdragen van verschillende wetenschapsgebieden worden geïntegreerd. Er mag 
dan al veel bekend zijn over de biologische en met name ornithologische waarde van 
wetlands, toch bestaat er een dringende behoefte aan een beter inzicht in het functioneren 
ervan en de verschillende manieren waarop de mens daaruit profijt kan trekken. Op specifieke 
gebieden is al veel academisch onderzoek verricht, maar al te vaak worden de resultaten 
daarvan onvoldoende vertaald in concrete instandhoudings- en beheersmaatregelen. 
Sedert 1973 vormen de communautaire programma's voor onderzoek en technologische 
ontwikkeling inzake het milieu de stuwende kracht achter veel gecoördineerd 
wetlandonderzoek (enkele voorbeelden worden genoemd in kader A). Met name in het vierde 
programma (1986-1990) is een grote plaats ingeruimd voor wetland-onderzoek. Bij gebrek 
aan noemenswaardige promotie duurt het echter veel te lang alvorens de resultaten van deze 
studies gepubliceerd worden en algemeen bekend raken. Een tot dusver vaak vergeten maar 
zeer belangrijke activiteit is dan ook de grootschalige verspreiding van de onderzoekresultaten 
en de bekendmaking daarvan bij milieubeheerders en beleidsinstanties in de daartoe meest 
geschikte vorm. 
In het verleden zijn wetlands door de lokale bevolking gebruikt op een manier die het milieu 
geen permanente schade toebracht. Thans sterven deze traditionele gebruiksvormen vaak uit, 
meestal omdat zij in de huidige sociaal-economische omstandigheden niet langer 
concurrentieel zijn. De intensieve exploitatie van de natuurlijke rijkdommen die daarvoor in 
de plaats is gekomen, berokkent echter vaak grote schade aan natuurlijke processen, biotopen 
en soorten. Het zoeken naar manieren om de traditionele exploitatievormen economisch 
haalbaar te maken en tegelijk de wetlandhabitats en -soorten in stand te houden, is derhalve 
voor het toegepast onderzoek een duidelijke prioriteit. Daartoe is onder meer een 
interdisciplinaire benadering nodig waarin rekening wordt gehouden met economische en 
juridische restricties alsmede met het thans gevoerde beleid (landbouw, visserij, enz.). Men 
denke bij voorbeeld aan studies gericht op de succesvolle commercialisering van produkten 
35 
van hoge kwaliteit die op een milieuvriendelijke wijze in wetlands kunnen worden 
geproduceerd (vis, schelpdieren, rundvlees, riet, enz.). 
Een andere belangrijke prioriteit is onderzoek naar mogelijke vervangingsprodukten voor 
grondstoffen die thans op een niet-duurzame wijze worden geëxploiteerd (bij voorbeeld turf 
als energiebron en ten behoeve van de tuinbouw). 
Een gecoördineerde monitoring van de toestand van de wetlands in heel Europa is voor de 
instandhouding en het verstandig gebruik daarvan van essentieel belang. In het kader van het 
CORINE-programma "Bodemgebruik" van de Europese Commissie zijn informatiesystemen 
opgezet die thans als basis kunnen dienen voor specifieke wetiand-monitoringprogramma's. 
De a posteriori evaluatie van het succes van de projecten en beleidsmaatregelen inzake 
behoud en beheer van wetlands zal een vast onderdeel moeten gaan vormen van deze 
monitoringactiviteit, bij voorbeeld ten aanzien van de resultaten van de maatregelen met 
betrekking tot de wetlands van het "Natura 2000"-netwerk of ten aanzien van de 
milieumaatregelen in de landbouw (Verordening (EEG) nr. 2078/92). Een en ander behoort -
althans voor zover het op het niveau van de Gemeenschap moet worden aangepakt - tot de 
taken van het Europees milieuagentschap. Als de eerder genoemde nieuwe richtlijn 
betreffende de ecologische waterkwaliteit wordt vastgesteld en ten uitvoer gelegd, zal ook 
deze in belangrijke mate bijdragen tot de noodzakelijke bewaking van de wetlands en de 
stroombekkens waartoe deze behoren. 
De wetlands ondergaan de invloed van het beleid dat op diverse niveaus (communautair, 
nationaal, regionaal en lokaal) wordt gevoerd. Er bestaat daarom behoefte aan een coherent 
kader voor ruimtelijke-ontwikkelingsstrategieën dat een aanmoediging vormt voor het 
duurzaam gebruik van wetlands. Verder moet interdisciplinair onderzoek worden verricht 
naar de onderliggende relaties tussen de natuurwetenschappelijke en de sociaal-economische 
benadering, ten einde voorstellen te formuleren die erop gericht zijn bepaalde typische 
structurele en/of administratieve problemen te vermijden of op te lossen - bij voorbeeld door 
het opzetten van nieuwe institutionele mechanismen. Belangrijke koerswijzigingen in het 
beleid en belangrijke wetgevingsinitiatieven moeten dan ook principieel vergezeld gaan van 
dergelijke, op de gevolgen ervan toegespitste studies en monitoringprogramma's. De richtlijn 
van de Raad betreffende de milieu-effectbeoordeling van beleidsvoornemens, plannen en 
programma's (BPP) zal daartoe een onmisbaar instrument vormen. 
36 
Kader A 
Onderzoek en technologische ontwikkeling (OTO) 
Voorbeelden van OTO-projecten in verband met wetlands waarvoor communautaire steun 
is verleend: 
Kaderprogramma 1990-1994 
Onderzoekprojecten in verband met wetlands in het kader van het OTO-programma inzake 
het milieu: 
MATURE: - biogeochemie van de zone van maximale turbiditeit in estuaria 
Bijdrage van de EU: 750.000 ecu 
Biogeochemische cycli van stikstof en zwavel en ecosysteemdynamiek in geëutrofieerde 
kustlagunes 
CLEAN 1992-1995. Eutrofiëring en anaërobe processen in kustlagunes. 
Bijdrage van de EU: 949.577 ecu 
Evaluatie van de twee belangrijkste, onderling samenhangende menselijke invloeden op de 
genetische diversiteit en de stabiliteit van natuurlijke riviervispopulaties: antropogene 
verstoring van de rivieren en uitzetten van pootvis 
Bijdrage van de EU: 500.000 ecu 
Invloed van stikstofdepositie op de koolstofbalans in veenecosystemen 
Bijdrage van de EU: 258.000 ecu 
ERMAS: - De Europese rivieroevers als indicatoren van mondiale veranderingen 
Bijdrage van de EU: 400.000 ecu 
Abiotische factoren die de kieming en het aanslaan van houtige oeverplanten reguleren en 
het verspreidingspatroon van de soorten bepalen 
Bijdrage van de EU: 300.000 ecu 
Verstoring van de Europese schorre-ecosystemen; invloed van milieuverontreiniging 
(eutrofiëring) in samenhang met de sedimentatiepatronen 
Bijdrage van de EU: 500.000 ecu 
Effecten van milieuveranderingen op de Europese schorren: structuur, functie en 
mogelijke uitwisselingsprocessen met de kustwateren 
Bijdrage van de EU: 1.100.000 ecu 
Extended HUMOR: - voortzetting van het HUMOR-project: effect van humusstoffen op 
de respons van aquatische ecosystemen ten aanzien van verzuring 
Bijdrage van de EU: 250.000 ecu 
37 
STEP-projecten 1989-1992: 
(Wetenschap en technologie ten behoeve van milieubescherming) 
Emissie en absorptie van broeikasgassen, met name stikstofoxiden, door landbouwgronden 
en natuurlijke wetlands 
Bijdrage van de EU: 527.000 ecu 
Door Posidonia oceanica gedomineerde ecosystemen in de Middellandse Zee: elementen, 
reservoirs en fluxen 
Bijdrage van de EU: 696.000 ecu 
ALPE: - verzuring van afgelegen bergmeren 
Bijdrage van de EU: 300.000 ecu 
EROS 2000: - "European River Ocean System", Fase II 
Bijdrage van de EU: 2.200.000 ecu 
Functionele analyse van Europese wetlandecosystemen 
Bijdrage van de EU: 1.160.000 ecu 
VOORLICHTING EN BEWUSTMAKING 
Ondanks de inspanningen die de laatste tijd worden gedaan om het imago van de waterrijke 
gebieden te verbeteren, roept het woord "wetland" bij velen nog steeds negatieve associaties 
op. Het duurzaam gebruik en behoud van wetlands zal eerst de passende politieke 
belangstelling krijgen als het grote publiek deze gebieden naar waarde heeft leren schatten 
en het belang van het behoud ervan inziet. 
De Europese Unie ondersteunt informatie- en bewustmakingscampagnes die op specifieke 
doelgroepen zijn gericht: overheidsdiensten, beleidsmakers, parlementsleden, industriëlen, 
landbouwers, schoolkinderen, enz. De verstrekte informatie dient wetenschappelijk 
verantwoord te zijn. Door de grootschalige verspreiding van de resultaten van case studies 
die het economisch succes (of de mislukking) van wetland-beheerprojecten of ingrijpende 
ontwikkelingsprojecten illustreren, kunnen de lokale beleidsmakers en gebruikers van 
wetlands op een efficiënte manier worden geïnformeerd. Tot dusver financierde de Europese 
Unie dergelijke initiatieven in het kader van bepaalde natuurbehoudsprojecten (CAN en LIFE) 
en werd de informatie vaak verspreid via in de buurt van beschermde gebieden gelegen 
bezoekerscentra. Het loont de moeite deze informatie zo aan te passen dat zij geschikt wordt 
om in de hele Unie te worden verspreid. Een voorbeeld dat navolging verdient is de 
produktie van voorlichtingsmateriaal over projecten ter instandhouding van wetlands in het 
raam van het lopende CANAT-project Mediterrane wetlands ("MedWet"- zie kader B). De 
tijd is gekomen om ook andere media in te schakelen (video's, televisie, multimediale 
38 
pakketten, enz.). Samenwerking met ervaren mediaspecialisten en met de natuurbehoud-
NGO's kan de efficiëntie alleen maar ten goede komen. 
Het aspect "wetlands" moet een vast onderdeel gaan vormen van allerlei campagnes over 
relevante thema's, bij voorbeeld watergebruik, vervoer te water, enz. Voor dergelijke 
campagnes kan worden ingespeeld op Natura 2000, het netwerk van wetlandgebieden waar 
in het verleden reeds natuurbehoudprojecten zijn uitgevoerd met de steun van de Unie. Wel 
mag de aandacht niet tot de natuurbehoudaspecten worden beperkt: ook het verstandig 
gebruik van wetlandprodukten (water, turf, vis, waterwild) en wetlandfuncties (opslag en/of 
zuivering van drinkwater, rol als retentiebekken, enz.) moet aan bod komen. 
EDUCATIE EN OPLEIDING VAN WETLANDEXPERTS 
Europa kan bogen op een groot aantal deskundigen in diverse voor het behoud van wetlands 
relevante disciplines, maar slechts weinigen zijn ertoe opgeleid om de basistechnieken van 
de verschillende disciplines te integreren in het kader van een verantwoord gecoördineerd 
wetlandbeheer. Meer nog dan de eerder genoemde thema's is de adequate opleiding en 
training van wetlandexperts een gebied waar vooral vooruitgang zal worden geboekt dank zij 
de initiatieven ter zake die, conform het subsidiariteitsbeginsel, door de Lid-Staten en de 
regio's worden genomen. 
Een recente Europese inventarisatie van instellingen waar een professionele opleiding inzake 
waterbeheer (of, in ruimere zin, milieubeheer) wordt verstrekt, bracht aan het licht dat 
Griekenland, Frankrijk en Spanje een duizendtal van dit soort instellingen tellen. Echter, in 
haast geen enkele daarvan maakte wetlandbeheer als zodanig deel uit van het vakkenaanbod. 
Het beroep "wetlandbeheerder" moet eigenlijk nog worden uitgevonden. De opleiding en de 
vorming van de personen die in de verschillende landen vergelijkbare beheerstaken ten 
aanzien van wetlands uitvoeren, lopen qua niveau sterk uiteen. Het is nodig de toekomstige 
behoeften inzake opleiding duidelijk te omschrijven en het beroep "wetlandbeheerder" een 
officiële status te verlenen. 
De Europese Unie kan de Lid-Staten ertoe aanmoedigen om de desbetreffende 
beroepsprofielen te omschrijven en in de passende opleiding te voorzien. Daarnaast moet ook 
worden gezorgd dat de toekomstige wetlandbeheerders algemene en specifieke vaardigheden 
worden bijgebracht en dat zij vertrouwd worden gemaakt met moderne technieken als de 
opstelling van beheersplannen en milieu-effectrapporten, de beslechting van geschillen tussen 
gebruikers, enz. 
Voorts dienen de Lid-Staten ervoor te zorgen dat ingenieurs, landbouwkundigen, specialisten 
in de ruimtelijke ordening, exploitanten van aquacultuurbedrijven, waterbeheerders en 
anderen die beroepshalve met water en wetlands te maken krijgen, tijdens hun 
beroepsopleiding kennis nemen van de basisbeginselen van de dynamiek van wetlands en hun 
natuurlijke rijkdommen. Aan sommige universiteiten en beroepsscholen worden reeds 
dergelijke vakken gedoceerd; dit initiatief moet worden uitgebreid tot alle instellingen waar 
een relevante beroepsopleiding wordt aangeboden. 
Meer in het algemeen wordt de Lid-Staten gevraagd om reeds in het leerplan van de lagere 
school aandacht te besteden aan de waarden van wetlands en de dreigingen die erop rusten, 
39 
en de studie van wetlandecosystemen te integreren in het biologieprogramma van de 
middelbare scholen. De Europese Unie wil - zonder aan het subsidiariteitsbeginsel te tornen -
deze ontwikkelingen aanmoedigen. 
Kader B 
Gecoördineerde acties ten gunste van de mediterrane wetlands (MedWet) 
Verordening (EEG) nr. 3907/91 van de Raad inzake communautaire acties voor 
natuurbehoud (CANAT) 
De Europese Gemeenschap is de belangrijkste financier in de initiële fase van het 
MedWet-programma 1993-1995: zij neemt 66% van de totale kostprijs (6.650.000 ecu) 
voor haar rekening. 
Het project is een gemeenschappelijk initiatief van de vijf mediterrane Lid-Staten 
(Frankrijk, Griekenland, Italië, Portugal en Spanje), de Europese Commissie (DG XI), de 
Overeenkomst van Ramsar, het Internationaal bureau voor waterwild- en 
wetlandonderzoek (IWRB), het Wereldnaruurfonds (WWF) en de Stichting Tour du Valat 
voor de studie en het behoud van de mediterrane wetlands. 
Het is de bedoeling dat de MedWet-activiteiten de aanzet vormen tot een echt circum-
mediterraan programma waaraan alle oeverstaten van de Middellandse Zee en alle 
organisaties die belang hebben bij de toestand van de mediterrane wetlands, kunnen 
participeren. Voor de periode 1993-1995 zijn onder meer de volgende prioriteiten 
vastgesteld: 
* uitwerking van standaardmethoden voor de gedetailleerde inventarisatie van alle 
mediterrane wetlands en vaste procedures voor de monitoring van ecologische 
veranderingen; 
* opstelling van een handleiding voor het geïntegreerd beheer van de mediterrane 
wetlands ten behoeve van beheerders; 
* ontwerp, samenstelling en produktie van didactisch materiaal en samenstelling van 
cursussen voor wetlandbeheerders en technisch specialisten in de verschillende 
landen; 
* redactie van gemakkelijk toegankelijke overzichtspublikaties met betrekking tot de 
mediterrane wetlands, die op grote schaal zullen worden verspreid bij de 
beleidsmakers en beheerders; 
* opstelling van voorlichtingsmateriaal van algemene aard en voorbereiding van 
mediacampagnes om het grote publiek te informeren over de functies en het belang 
van wetlands in een regionale context. 
40 
BEHOUD VAN BELANGRIJKE WETLANDGEBIEDEN 
Van de resterende grote Europese wetlandgebieden van uitzonderlijke betekenis zijn er maar 
weinig die een adequate bescherming genieten. De meeste van deze gebieden zijn weliswaar 
hetzij op nationaal, hetzij op communautair niveau beschermd, bij voorbeeld omdat zij zijn 
aangewezen als gebieden van internationale betekenis in het kader van de Overeenkomst van 
Ramsar of als speciale beschermingszones (SBZ) in het kader van de Vogelrichtlijn 
(79/409/EEG). De meeste staan echter van diverse zijden onder druk (industrie, landbouw, 
toerisme, enz.) en lopen gevaar ernstig te worden aangetast. Voor de instandhouding en het 
duurzaam beheer van deze cruciale leefgebieden moeten onverwijld maatregelen worden 
getroffen, niet alleen vanwege hun intrinsiek belang maar ook omdat door een mislukking 
van de pogingen om ze te behouden de initiatieven en de overeenkomsten waarvan zij het 
voorwerp uitmaken, ten enenmale zouden worden gediscrediteerd. 
De Europese Unie heeft natuurbeschermingsacties gefinancierd in verschillende belangrijke 
gebieden (zie overzicht in kader C). Als gevolg van de beperktheid van de beschikbare 
middelen bleef ook de draagwijdte van deze acties beperkt en diende men zich meestal te 
bepalen tot gebieden van eerder geringe omvang. Bovendien is het gevaar niet denkbeeldig 
dat de resultaten van deze acties worden tenietgedaan door gelijktijdige, ongecoördineerde 
ontwikkelingsprojecten in de omgeving. 
Voor een blijvende bescherming van deze cruciale gebieden is het daarom van essentieel 
belang dat het beheer en de toekomstige bodembestemming er op een geïntegreerde wijze en 
op een solide sociaal-economische basis worden gepland, naar het voorbeeld van wat onlangs 
op gang is gebracht voor de streek van het nationaal park van Donaria in Spanje. De 
bevordering en actieve ondersteuning van een dergelijke geïntegreerde planning is een van 
de doelstellingen van het door de Commissie gevoerde beleid. 
Er moet een procedure worden ingevoerd die het mogelijk maakt onverwijld en krachtdadig 
op te treden wanneer gebieden van communautair belang worden bedreigd. Dat houdt onder 
meer in dat de financiering van projecten die de milieukwaliteit van de bedoelde gebieden 
aantasten, wordt opgeschort tot een in ecologisch opzicht aanvaardbare oplossing is gevonden. 
De in het kader van de Overeenkomst van Ramsar aanvaarde criteria en richtsnoeren voor 
het verstandig gebruik van wetlands kunnen hierbij als leidraad fungeren (zie bijlage II). 
41 
Kader C 
Communautaire acties voor het milieu: acties ten behoeve van wetlands 
Verordeningen (EEG) nr. 1872/84 en nr. 2242/87 van de Raad inzake communautaire 
acties voor het milieu (CAM) 
Het CAM-programma Biotopen heeft de Gemeenschap de gelegenheid geboden steun te 
verlenen aan "projecten die een aansporing en een bijdrage willen vormen tot de 
instandhouding of het herstel van ernstig bedreigde biotopen waar bedreigde soorten leven 
en die, overeenkomstig het bepaalde in Richtlijn 79/409/EEG inzake het behoud van de 
vogelstand, voor de Gemeenschap van bijzonder belang zijn". 
Van de 92 projecten die in het kader van het CAM-programma Biotopen zijn ondersteund, 
hielden er 59 specifiek verband met het behoud van wetlands. Deze projecten, die door 
nationale, regionale en lokale overheidsinstanties en NGO's zijn uitgevoerd, hebben in 
totaal 34.419.000 ecu gekost. Daarvan heeft de Gemeenschap 18.143.000 ecu (53%) voor 
haar rekening genomen. 
Van de bedoelde projecten hadden er 56 betrekking op specifieke lokaties - 65 
verschillende communautaire wetlands in totaal. Drie projecten betroffen de inventarisatie 
en monitoring van wetlands en de ondersteuning van het Griekse Biotope/Wetland Centre. 
De specifieke acties in de 65 wetlandgebieden hadden betrekking op (in dalende volgorde 
van frequentie) biotoopverbetering, -restauratie en -herstel, de aankoop, pacht of ruil van 
gronden, bewustmakings- en educatieactiviteiten, het opstellen van beheersplannen, het 
nemen van beheersmaatregelen, inventarisaties, studies, monitoring, uitbreiding van de 
bestaande bescherming, toezicht en het sluiten van overeenkomsten inzake landgebruik met 
de lokale landbouwers. 
42 
V 
INTEGRATIE VAN HET BELEID VAN DE UNIE 
OP WEG NAAR DUURZAME ONTWIKKELING 
Een van de belangrijkste doelstellingen van het Verdrag betreffende de Europese Unie van 
1992 is "de bevordering van duurzame groei in harmonie met het milieu". Dit impliceert een 
milieubeleid dat gericht is op een hoog beschermingsniveau en waarvan de krachtlijnen 
moeten worden vertaald bij de formulering en uitvoering van de andere onderdelen van het 
beleid van de Unie alsmede in wettelijke en bestuursrechtelijke regelingen, in de organisatie 
van de produktieprocessen en in het gedrag en de attitudes van de individuele burger. 
Aan de doelsectoren industrie, energiesector, verkeer en vervoer, landbouw en toerisme zal 
in het vijfde milieu-actieprogramma van de Unie de meeste aandacht worden besteed. Van 
belang is dat wordt onderzocht welke consequenties de ontwikkelingen in die sectoren en de 
daar genomen maatregelen hebben voor het behoud van de resterende wetlands en de 
instandhouding van het duurzame gebruik en de materiële en functionele mogelijkheden 
daarvan, en dat hiermee rekening wordt gehouden bij de evaluatie en de uitvoering van de 
bedoelde maatregelen. 
In het vijfde milieu-actieprogramma wordt niet expliciet naar wetlands verwezen. Het behoud 
en het duurzame gebruik van de natuurlijke rijkdommen van die gebieden worden evenwel 
rechtstreeks bepaald door de acties op het gebied van de bescherming van de natuurlijke 
habitats en de biologische diversiteit, het beheer van de waterreserves, het geïntegreerde 
beheer van kustgebieden en het beheer van afvalstoffen en afvalwater. De grote krachtlijnen 
van het genoemde programma zijn voor het thema "wetlands" duidelijk relevant. 
Het duurzame gebruik van de wetlands moet daarom worden gesitueerd in het kader van een 
gezamenlijke verantwoordelijkheid van alle deelnemers aan het economisch en 
maatschappelijk leven, met inbegrip van de overheidsinstanties, de openbare en particuliere 
bedrijven en bovenal het publiek, dat wil zeggen de Europese burger en consument. Bij de 
ontwikkeling van minder ontwikkelde regio's mag de bescherming van hun natuurlijke 
troeven niet in het gedrang komen. Om ten opzichte van de huidige trends een reële 
koerswijziging tot stand te brengen, moet de brede scala van instrumenten die het 
fundamentele beschermingsniveau bepalen, worden aangevuld met marktgerichte instrumenten 
die producenten en consumenten tot een groter milieubewustzijn aanzetten, met verbeterde 
horizontale instrumenten die het beleid met de vereiste basisinformatie en statistische 
gegevens onderbouwen en met ondersteunende financieringsmechanismen. Voor een coherent 
beleid kunnen ook horizontale instrumenten, met name op het gebied van onderzoek, educatie 
en opleiding, niet worden gemist. 
INTEGRATIE VAN LANDBOUWBELEID EN BEHOUD VAN WETLANDS 
Niet alleen neemt het landbouwbeleid onder alle communautaire aangelegenheden een centrale 
plaats in, het beïnvloedt ook in hoge mate de instandhoudingsvooruitzichten van de wetlands 
en het gebruik dat ervan gemaakt wordt. 
43 
Het succes dat de laatste decennia door de communautaire landbouw is behaald inzake 
produktie, ging gepaard met allerlei negatieve neveneffecten van de intensifiëring van de 
landbouw: het uitsterven van landbouwpraktijken die voor het voortbestaan van 
halfhatuurlijke wetlands essentieel zijn, door water- en bodemverontreiniging veroorzaakte 
problemen en de vernietiging of aantasting van waardevolle natuurlijke habitats zoals 
zoetwatermoerassen, venen, vochtige hooi- en weilanden, enz. 
Al gauw werden maatregelen getroffen om deze ongunstige ontwikkelingen tegen te gaan. Dat 
heeft inmiddels geleid tot de totstandkoming van een instrumentarium dat de volgende 
kernelementen omvat: 
44 
Kader D 
Ecologisch kwetsbare gebieden 
In de jaren tachtig zorgde artikel 19 van Verordening (EEG) nr. 797/85 betreffende de verbetering 
van de doeltreffendheid van de landbouwstructuur, voor de financiële ondersteuning van 
landbouwproduktiemethoden die verenigbaar waren met de eisen inzake de bescherming van het 
milieu in "ecologisch kwetsbare gebieden". De verordening is herhaaldelijk gewijzigd en artikel 19 
werd tenslotte uitgebreid tot vier artikelen (titel VII, artikelen 21 tot en met 24). Deze hebben niet 
alleen betrekking op landbouwproduktiemethoden die verenigbaar zijn met de bescherming van het 
milieu en de natuurlijke rijkdommen (bij voorbeeld water) maar ook op die welke de 
instandhouding van leefgebieden en landschappen bevorderen (Verordening (EEG) nr. 2328/91). 
Een voorbeeld uit de praktijk: de Levels en Moors in Somerset (Verenigd Koninkrijk) 
De afname van de waadvogel-broedpopulaties in de vochtige weilanden van Engeland en Wales 
hangt samen met de toenemende drainage van deze graslanden ten behoeve van de 
veevoederproduktie vanaf het einde van de jaren zestig. Door de verlaging van de 
grondwaterspiegel is de oppervlakte van de regelmatig overstroomde gebieden, en daarmee ook 
van de vitale fourageergebieden van deze vogels, sterk afgenomen. De Levels en Moors in 
Somerset (Zuidwest-Engeland) zijn een door afwateringssloten doorsneden complex van weilanden 
op kleiige en venige bodems dat de uiterwaarden van zes rivieren (gezamenlijke oppervlakte 
ongeveer 46.700 ha) omvat. In deze door een traditionele beheersvorm gekenmerkte wetiandhabitat 
komen negen vogelsoorten zó talrijk voor dat aan de betrokken populaties een internationale 
betekenis wordt toegekend. Bovendien komen in het uitgestrekte netwerk van sloten talrijke 
zeldzame en bedreigde soorten waterplanten en -dieren voor. 
Er zijn dan ook veel inspanningen gedaan om de biologische diversiteit van het gebied in stand te 
houden. Openbare instanties en particuliere organisaties voor natuurbehoud hebben terreinen 
aangekocht en voor bepaalde initiatieven ter instandhouding van het gebied is communautaire steun 
verleend in het kader van Verordening (EEG) 2242/87 (CAM). Een aantal graslanden in het gebied 
zijn als Sites of Special Scientific Interest (SSSI) aangewezen, en met de landbouwers uit de streek 
zijn beheersovereenkomsten gesloten in het raam van een specifieke nationale regeling. Bovendien 
is in 1987 een gebied van 27.000 ha aldaar aangewezen als ecologisch kwetsbaar gebied in de zin 
van Verordening (EEG) nr. 797/85. Dit ecologisch kwetsbaar gebied omvat ook 14.000 ha 
landbouwgrond; landbouwers die bereid zijn er de traditionele beheersvormen toe te passen die het 
landschap en de wilde natuur in het gebied ongeschonden laten, komen in aanmerking voor 
financiële compensatie. 
In de lente van 1987 werd een waadvogeltelling georganiseerd ten einde de veranderingen in de 
broedvogelstand te evalueren en een vergelijkingsbasis te bieden ten behoeve van toekomstige 
monitoring. De resultaten toonden aan dat de aantallen in het kwetsbare gebied broedende 
waadvogels sedert 1977 globaal sterk waren teruggelopen als gevolg van de daling van de 
waterspiegel. Hiermee was aangetoond dat de bereidheid van vele landbouwers om hun 
produktiemethoden aan te passen, hoe belangrijk ook, op zich een goed waterbeheer nog niet 
overbodig maakt. De zaak toont ook het belang aan van een doeltreffend systeem voor de 
monitoring van de wilde populaties, de effecten van de landbouw en de hydrologische parameters. 
Van de uitwisseling van gegevens en ervaringen tussen de verantwoordelijken van het project in 
Somerset en vergelijkbare projecten in de moerassen van Cotentin is dankbaar gebruik gemaakt bij 
het opstellen van een blauwdruk voor ecologisch kwetsbare gebieden in Noordwest-Frankrijk. 
De nitratenrichtlijn en het probleem van de waterverontreiniging in landbouwgebieden 
45 
Overeenkomstig Richtlijn 91/676/EEG inzake de bescherming van water tegen verontreiniging 
door nitraten uit agrarische bronnen34 zijn de Lid-Staten verplicht een nationale code van 
goede landbouwpraktijken ten uitvoer te leggen en een lijst op te stellen van gebieden die 
kwetsbaar zijn voor waterverontreiniging. Ten aanzien van deze gebieden moeten 
actieprogramma's ter bestrijding van de verontreiniging worden uitgewerkt en uitgevoerd. 
Verordening (EEG) nr. 2078/92 (zie verder) voorziet in financiële compensaties. 
Conform het voorzichtigheidsbeginsel dient ten minste in alle onder de Overeenkomst van 
Ramsar vallende gebieden en alle tot het "Natura 2000"-netwerk behorende wedands die in 
landbouwgebieden of stroomafwaarts daarvan zijn gelegen, de waterkwaliteit te worden 
bewaakt. Om eutrofiëring te voorkomen moeten de kwetsbaarheidscriteria strikt worden 
toegepast. 
Aan het fosforgehalte van meststoffen moet meer aandacht worden besteed. In tegenstelling 
tot nitraat, dat na verloop van tijd via denitrificatie uit het systeem verdwijnt, blijven fosfaten 
in het water aanwezig en stapelen zij zich op in het sediment. Vermoedelijk komen zij 
achteraf weer vrij en kunnen dan de waterkwaliteit verder nadelig beïnvloeden. 
Milieumaatregelen in de landbouw 
De specifiek op milieumaatregelen gerichte Verordening (EEG) nr. 2078/92 betreffende 
landbouwproduktiemethoden die verenigbaar zijn met de eisen inzake milieubescherming, en 
betreffende natuurbeheer35, vormt een aanvulling op eerdere verordeningen betreffende de 
verbetering van de doeltreffendheid van de landbouwstructuur, die het mogelijk hebben 
gemaakt het inkomensverlies te compenseren van landbouwers die milieuvriendelijke 
produktiemethoden toepassen in ecologisch kwetsbare gebieden (zie kader D). 
In tegenstelling tot eerdere besluiten is Verordening (EEG) nr. 2078/92 (zie kader E) 
verbindend in alle Lid-Staten. Wel wordt nog steeds een beroep gedaan op de vrijwillige 
medewerking van de landbouwers. Hoewel de voor deze maatregelen uitgetrokken middelen 
fors zijn verhoogd, vertegenwoordigen zij nog steeds een miniem percentage van de totale 
begroting van het gemeenschappelijk landbouwbeleid. In het vijfde milieu-actieprogramma 
heeft de Gemeenschap zich echter ten doel gesteld tegen het jaar 2000 beheerscontracten te 
sluiten met betrekking tot 15% van het landbouwareaal. 
34 PB L 375 van 31.12.1991, blz. 1. 
35 PB L 215 van 30.7.1992, blz. 85. 
46 
Kader E 
Milieumaatregelen in de landbouw: Verordening (EEG) nr. 2078/92 
Deze verordening kan een doorbraak betekenen in de richting van een echte integratie van 
milieu-eisen in het gemeenschappelijk landbouwbeleid. De ingevoerde steunregeling 
bevordert onder meer de toepassing van landbouwproduktiemethoden die minder 
verontreiniging veroorzaken, de milieuvriendelijke extensivering van de landbouw, 
landbouwtechnieken die verenigbaar zijn met de bescherming en verbetering van het 
milieu, het op lange termijn voor milieubeschermingsdoeleinden uit de produktie nemen 
van landbouwgrond en de educatie en opleiding van landbouwers in de toepassing van 
landbouwproduktiemethoden die verenigbaar zijn met milieubescherming. Wat wetlands 
betreft kunnen maatregelen in het kader van deze verordening met name ten goede komen 
aan programma's voor het behoud van onderloopweiden en vochtige hooilanden. Voor 
1994 is een totaalbedrag van 483 miljoen ecu in het vooruitzicht gesteld voor 
milieumaatregelen in samenhang met het gemeenschappelijk landbouwbeleid. 
Een voorbeeld uit de praktijk: het zoneprogramma "La Mancha Occidental - Campo de 
Montiel" (Spanje) 
Het betrokken gebied omvat twee zeer bekende wetlandsystemen, het nationaal park 
"Tablas de Daimiel" en het natuurpark "Lagunas de Ruidera". Op beide plaatsen worden 
verschillende vogel- en plantesoorten van communautair belang aangetroffen. Hoewel een 
deel van het gebied nationale of internationale bescherming geniet (als Ramsar-gebied, 
"Biosphere"-reservaat en/of speciale beschermingszone) heeft de bevloeiing van 
landbouwgronden in het betrokken stroomgebied de voorbije vijftien jaar zo'n uitbreiding 
genomen dat de grondwaterspiegel sterk is gedaald. Ecologisch waardevolle stukken 
wetland zijn als gevolg daarvan verdroogd, zodat achteraf een manier moest worden 
gezocht om ze te herstellen. 
Het programma "Milieumaatregelen in de landbouw" heeft vooral ten doel de regionale 
landbouw in duurzame zin aan te passen door een beperking van de bevloeide oppervlakte 
en een vermindering van het watergebruik, ten einde te garanderen dat het tempo waarin 
water wordt onttrokken de snelheid waarmee de waterlagen weer kunnen worden 
aangevuld, niet overschrijdt. 
De totale kostprijs van dit project bedraagt 107.200.000 ecu voor de periode 1994-1997. 
Omdat het betrokken gebied in een onder doelstelling 1 vallende regio ligt, neemt de 
Europese Unie daarvan 75% voor haar rekening; zoniet zou de steun van de Unie 50% 
hebben bedragen. 
De verordening inzake milieumaatregelen in de landbouw, die eveneens voorziet in financiële 
compensaties voor landbouwers die het gebruik van meststoffen in . de in 
Richtlijn 91/676/EEG aangewezen kwetsbare gebieden beperken, vormt een noodzakelijke 
en nuttige stap in de richting van de integratie van milieu-eisen in het gemeenschappelijk 
landbouwbeleid. Drie jaar na de inwerkingtreding van de verordening in de Lid-Staten zal 
de Commissie het Europees Parlement en de Raad een rapport voorleggen over de 
47 
tenuitvoerlegging ervan. De bekendmaking en verspreiding van de resultaten van de 
evaluaties zal ertoe bijdragen dat de regeling waar nodig wordt aangepast en verfijnd. 
Andere instrumenten 
Verordening (EEG) nr. 1765/92 van de Raad tot instelling van een steunregeling voor 
producenten van bepaalde akkerbouwgewassen36 voorziet onder bepaalde voorwaarden in een 
rechtstreekse financiële compensatie voor landbouwers die een gedeelte van hun akkerland 
braak laten liggen om de produktie te verlagen. Het uit de produktie nemen van 
landbouwgrond zonder wisselbouw kan, mits een aan de lokale omstandigheden aangepast 
beheer wordt toegepast, interessante resultaten opleveren. Door deze vorm van braakligging 
aan te moedigen kunnen bufferzones worden gecreëerd rond beschermde wetlands en 
zeldzame vochtige biotopen en kunnen bufferstroken van oeverbegroeiing worden aangelegd 
langs rivieren. Deze vorm van braaklegging kan ook worden toegepast in reeds gedraineerde 
wetlands die nog steeds vaak of gemakkelijk worden overstroomd. 
Wat de uitvoering van Verordening (EEG) nr. 2080/92 van de Raad tot instelling van een 
communautaire steunregeling voor bosbouwmaatregelen in de landbouw37 betreft, moet ten 
aanzien van wedands met grote omzichtigheid te werk worden gegaan. Bebossing kan immers 
ongunstige gevolgen hebben voor bepaalde wetlandtypes, namelijk vochtige weilanden, 
moerassen en venen. Onaangepaste bebossing kan ook de hydrologie van nabijgelegen 
wetlands ongunstig beïnvloeden. De in het kader van de communautaire steunregeling 
ondersteunde bebossingsprojecten dienen derhalve te worden geconcentreerd in 
landbouwgebieden met een geringe milieuwaarde, waarbij natuurlijke en halfnatuurlijke open 
landschappen die voor het natuurbehoud van grote betekenis zijn, zoals vochtige en periodiek 
verdronken weilanden en moerassen, zorgvuldig worden ontzien. Verder moet het milieu­
effect van grootschalige beplantingsacties worden geëvalueerd op het niveau van het complete 
stroombekken. 
In het algemeen rust op de Lid-Staten en de Commissie de belangrijke taak ervoor te zorgen 
dat de maatregelen die in het kader van het gemeenschappelijk landbouwbeleid worden 
aangemoedigd (bij voorbeeld de produktie van "non-food"-gewassen in braakgelegde gebieden 
en de directe subsidies voor de produktie van snijmaïs), geen belemmering vormen voor het 
beleid van de Unie inzake het behoud en verstandig gebruik van wetlands. 
Naar een vollediger integratie van landbouwbeleid en behoud van wetlands 
Tot op heden is het zo dat de instrumenten van het gemeenschappelijk landbouwbeleid die 
een positieve bijdrage leveren tot de instandhouding van wetlands, voorlopig eerder voorzien 
in maatregelen ad hoc dan in een allesomvattende integratie van landbouw- en milieu­
aspecten. Een toestand waarbij in welhaast het hele landbouwareaal industriële 
produktiemethoden worden toegepast en slechts een minieme oppervlakte wordt gereserveerd 
voor milieuvriendelijke landbouwmethoden, is op termijn niet houdbaar. Een "archipel" van 
kleine wetlands, verspreid over het hele landbouwareaal, is voor de verspreiding en het 
voortbestaan van vele organismen van cruciaal belang en vervult bovendien belangrijke 
36 PB L 181 van 1.7.1992. 
37 PB L 215 van 30.7.1992, blz. 96. 
48 
ecologische en hydrologische functies. Ook de instroming in wetlands van oppervlaktewater 
dat door landbouweffluenten (en andere bronnen) is verontreinigd, is een probleem dat moet 
worden aangepakt op stroombekken- en ecosysteemniveau en niet uitsluitend via maatregelen 
ten behoeve van kwetsbare gebieden. 
Een in de gehele Unie geldende code van goede landbouwpraktijken, inclusief richtsnoeren 
inzake de aard en de hoeveelheid van de te gebruiken landbouwchemicaliën, een verbod op 
het draineren en aanaarden van waterrijke gebieden die verdienen in stand te worden 
gehouden, en het behoud van onbebouwde bufferzones rondom wetlands en langs rivieren, 
kan de basis vormen van een meer holistische aanpak waarin de positieve rol van de 
landbouw ten aanzien van het behoud van de kwaliteit van het plattelandsecosysteem wordt 
erkend. 
VISSERIJBELEID EN AQUACULTUUR 
Eén van de belangrijkste doelstellingen van het gemeenschappelijk visserijbeleid is de 
instandhouding en het beheer van de visstand door het reguleren van de vangstcapaciteit op 
een niveau waarbij een evenwicht bestaat tussen de visserijinspanning en de omvang van de 
geëxploiteerde visbestanden. Bepaalde door het directoraat-generaal Visserij (DG XIV) 
gefinancierde studies met betrekking tot de visserij zijn relevant voor de wetlandproblematiek 
(zie kader F). In streken waar de economie sterk van de visserij afhankelijk is, vormt 
aquacultuur één van de mogelijke alternatieven. De belangen van visserij en aquacultuur 
enerzijds en het behoud van wetlands anderzijds lopen ten dele gelijk omdat laatstgenoemde 
van uitzonderlijk belang zijn als paaiplaatsen en kraamkamers, en omdat voor beide een 
goede waterkwaliteit noodzakelijk is. Waar visserij- en aquacultuuractiviteiten evenwel niet 
op de juiste manier worden ontwikkeld en beheerd, kunnen zij de wetlands aanzienlijke 
schade toebrengen. 
Aquacultuur en het behoud van wetlands 
Hoewel bepaalde traditionele extensieve vormen van aquacultuur en visserij in het verleden 
hebben geleid tot het ontstaan en het behoud van belangwekkende wetlandtypes (bij voorbeeld 
de Noordadriatische lagunes, visvijvers in Frankrijk, enz.), heeft de recente vestiging van op 
industriële leest geschoeide aquacultuurprojecten in wetlands met een grote natuurwaarde 
aanleiding gegeven tot bezorgdheid over de milieu-effecten ervan. Voor aquacultuur is de 
toevoer van water van goede kwaliteit nodig, maar aquacultuureffluenten kunnen de kwaliteit 
van de wateren in de omgeving doen afnemen, met name in ingesloten systemen zoals 
plassen, baaien, inhammen en lagunes. De infrastructuurwerken die ermee gepaard gaan 
(aanleg van watertanks, wegen, elektrische leidingen, enz.) kunnen eveneens de oorzaak zijn 
van verder milieubederf. Als mogelijke negatieve milieuaspecten moeten ten slotte nog 
worden genoemd de verstoring van schuwe diersoorten, het aantrekken van predatoren, de 
introductie van exotische soorten die de inheemse soorten gaan beconcurreren en de 
overexploitatie van de natuurlijke visbroedstocks in lagunes. 
49 
Kader F 
Directoraat-generaal Visserij, eenheid Instandhouding en milieuzaken (DG XIV, Cl) 
Studies ten behoeve van de visserijsector, inclusief de visserij in de mediterrane 
lagunes 
Tussen 1978 en 1991 zijn in het kader van de begroting van DG XTV een aantal 
biologische studies betreffende de visserijsector gefinancierd. Enkele daarvan betroffen de 
visserij in de lagunes van de Middellandse Zee - een economische activiteit van 
aanzienlijke betekenis waarbij de hernieuwbare natuurlijke rijkdommen van die wetlands 
worden geëxploiteerd en die, om een duurzaam gebruik daarvan te garanderen, een 
zorgvuldige planning vereist. 
* Evaluatie van de reserves en vergaring van statistische gegevens met het oog op een 
beter beheer van de visserij in de mediterrane kustlagunes (1982). 
* Formulering van een strategie ter evaluatie van de mediterrane lagunevisserij in de 
regio Languedoc-Roussillon (1984). 
* Studie van de interacties tussen lagune-, kust- en trawlvisserij in de Golfe du Lion, 
Frankrijk (1985). 
* Studie van de kustvisserij rond de Balearen (1987). 
Bij de herziening van de verordeningen inzake de structuurfondsen in 1993 is een nieuw 
Financieringsinstrument voor de Oriëntatie van de Visserij ingesteld waarmee studies 
betreffende de visserijvloten, de aquacultuur en de kustwateren zullen kunnen worden 
gefinancierd. 
De methoden en technieken om het maximale aanvaardbare milieu-effect te bepalen, moeten 
verder worden ontwikkeld. In het voorstel van de Commissie voor een richtlijn tot wijziging 
van Richtlijn 85/337/EEG betreffende de milieu-effectbeoordeling van bepaalde openbare en 
particuliere projecten38 is nu ook de intensieve aquacultuur van vis of schaaldieren in 
bijlage II opgenomen. 
In wedands die in aanmerking komen om in het "Natura 2000"-netwerk te worden 
opgenomen, kunnen nieuwe aquacultuur- en andere projecten alleen worden toegestaan als 
in het kader van een volledige milieu-effectbeoordeling is aangetoond dat zij geen 
milieuschade zullen veroorzaken of dat - wanneer geen alternatieve vestigingsplaats 
voorhanden is - de effecten ervan kunnen worden gecompenseerd. Dit principe is door het 
Hof van Justitie gedeeltelijk bevestigd met betrekking tot de moerassen van Santona, een 
wetland van internationale betekenis in Spanje (zaak C-355/90, 2 augustus 1993). 
38 COM(93) 575 def. 
50 
Wanneer aquacultuurbedrijven worden gevestigd nabij of in gebieden met een rijke wilde 
fauna moet men er rekening mee houden dat zij een trekpleister worden voor vispredatoren 
uit de hele omgeving. Vrijwel zeker behoren daartoe een aantal krachtens de 
Richtlijnen 79/409/EEG en 92/43/EEG beschermde soorten, zodat de voorzieningen van de 
bedoelde aquacultuurinrichtingen passende afschrikmiddelen zullen dienen te omvatten. 
In wetlandgebieden moet bij voorrang niet zozeer de bouw van nieuwe installaties als wel de 
vernieuwing en instandhouding van de bestaande traditionele extensieve aquacultuursystemen 
in daartoe reeds gemodificeerde milieus worden bevorderd, althans voor zover deze cultuur 
op duurzame basis kan worden beoefend. Geïntegreerde projecten die ook het culturele en 
natuurtoerisme betreffen en gericht zijn op de produktie van specifieke voortbrengselen van 
goede ecologische kwaliteit bieden als duurzame bron van inkomsten waarschijnlijk betere 
perspectieven. Dergelijke activiteiten moeten worden uitgevoerd binnen een beheersplan als 
bedoeld in artikel 6 van Richtlijn 92/43/EEG. Via de structuurfondsen kunnen, nu het nieuwe 
Financieringsinstrument voor de Oriëntatie van de Visserij39 in het leven is geroepen, 
proefprojecten op dit gebied worden gefinancierd. 
Steun aan de visserij en het behoud van wetlands 
De bedoelde verordening voert de algemene verplichting in om bij visserij- en 
aquacultuurprojecten rekening te houden met de milieuaspecten. De Commissie staat er dan 
ook op dat de regionale instanties die bevoegd zijn voor het milieu, bij alle stadia van de 
projecten worden betrokken en zal erop toezien dat de communautaire en nationale wetgeving 
met betrekking tot het milieu wordt nageleefd. 
Om de toekomstige visserij inspanningen en het duurzame exploitatieniveau op langere termijn 
zo efficiënt mogelijk te kunnen bepalen op basis van de beste beschikbare (en regelmatig 
bijgewerkte) wetenschappelijke en technologische kennis, is een geïntegreerde aanpak van het 
beheer van kustlagunes, wetlands en grote rivieren noodzakelijk. Steun van de Unie voor 
structurele aanpassingen en specifieke installaties zal er in de toekomst ook alleen kunnen 
komen als ten volle met deze aspecten rekening is gehouden. 
In verschillende delen van de Europese Unie worden traditionele vormen van visteelt 
beoefend in halfhatuurlijke visvijvers. Het loont de moeite te onderzoeken onder welke 
sociaal-economische en ecologische voorwaarden deze vormen van visserij en aquacultuur, 
waaraan - vooral in landelijke gebieden met een hoge werkloosheid - allerlei economische en 
milieuvoordelen zijn verbonden, het best kunnen worden voortgezet en verbeterd. Misschien 
is het wenselijk met de steun van de EU specifieke studies ter zake te laten uitvoeren. 
Tenslotte moet werk worden gemaakt van een milieugerichte opleiding voor exploitanten van 
aquacultuurbedrijven en moeten lokale en regionale campagnes worden opgezet om het grote 
publiek bewust te maken van de milieu-aspecten van visserij en aquacultuur. 
Onlangs is bij Verordening (EG) nr. 1626/94 van de Raad houdende technische maatregelen 
voor de instandhouding van de visbestanden in de Middellandse Zee een beheersysteem 
ingevoerd dat op de bijzondere kenmerken van dit gebied is toegesneden. In dit systeem 
mogen in een deel van de kuststrook alleen de meest selectieve visserijmethoden worden 
39 PB L 193 van 31.7.1993. 
51 
toegepast, en wel door vissers die zich van de traditionele technieken bedienen. Ook wordt 
aandacht besteed aan de specifieke eisen inzake instandhouding van kwetsbare of bedreigde 
soorten en habitats. In bijlage I van de verordening worden twee habitats genoemd: wetlands 
en zeegrasvelden. 
COHESIE 
A. HET REGIONAAL ONTWIKKELINGSBELEID 
Het belang van het regionaal ontwikkelingsbeleid van de Europese Unie neemt toe. De 
middelen die de EU in dit verband uittrekt hebben een grote invloed op het bodemgebruik, 
ook in de resterende wedands. 
De structuurfondsen èn het behoud van wetlands 
Sedert het begin van de tenuitvoerlegging van het regionaal ontwikkelingsbeleid van de 
Gemeenschap heeft zich een evolutie voorgedaan wat betreft het belang dat aan milieu­
aspecten wordt gehecht en de consequenties die aan de integratie daarvan worden verbonden. 
Dit maakt het thans mogelijk negatieve nevenwerkingen te vermijden als die welke in het 
midden van de jaren tachtig zijn veroorzaakt door sommige projecten van de Geïntegreerde 
Mediterrane Programma's die in wetlands of in de stroombekkens waartoe zij behoren, zijn 
uitgevoerd. 
Sedert 1988 financieren de structuurfondsen onder meer projecten voor het behoud, het 
herstel en het duurzaam gebruik van natuurlijke wetlands en de daar aanwezige hulpbronnen 
- iets wat zij in de toekomst ongetwijfeld nog méér moeten gaan doen. 
Er kan worden verwezen naar verschillende gevallen waarin de structuurfondsen hebben 
bijgedragen tot het succes van op het behoud van wetlands gerichte projecten. Het gaat onder 
meer om de ondersteuning van traditionele vormen van landbouw en visserij, het beheer en 
herstel van waterstaatswerken en waterreserves, de bescherming van bijzonder kwetsbare 
gebieden, de ontwikkeling van een duurzaam toerisme en de opleiding van de plaatselijke 
landbouwers en verantwoordelijken voor het grondbeleid, met name in regio's die vallen 
onder doelstelling 1 (economisch minder ontwikkelde gebieden) en doelstelling 5b (landelijke 
gebieden). Een bijzonder interessant voorbeeld vormen de moerassen van Poitou-Charentes 
(Frankrijk), een onder doelstelling 5b vallende regio. Het communautaire bestek voor deze 
regio omvat een groot aantal van de hierboven genoemde maatregelen. Bovendien zijn twee 
natuurbeschermings-NGO's bij de uitwerking en uitvoering ervan betrokken. 
De communautaire initiatieven die een aanvulling vormen op de rechtstreeks door de 
Lid-Staten ingediende projecten omvatten ENVIREG40 (zie kader G), waardoor acties ter 
bescherming van de lagune van Biguglia op Corsica zijn ondersteund, en INTERREG41 (zie 
kader H) waardoor middelen ter beschikking zijn gesteld voor de sanering van de Timavo, 
een rivier op de grens van Italië en Slovenië. Terzelfder tijd werd echter op andere plaatsen 
40 PB C 115 van 9.5.1990. 
41 Mededeling betreffende INTERREG II: PB C 180 van 1.7.1994. 
52 
nog steeds schade toegebracht aan wedands ten gevolge van industriële, stedelijke en 
toeristische ontwikkelingsprojecten die met financiële steun van de Gemeenschap werden 
uitgevoerd. 
Hiervoor zijn er twee belangrijke redenen: het feit dat de regionale en nationale milieu­
instanties niet bij de ontwikkeling van de projecten zijn betrokken en het ontbreken van een 
passende milieu-effectbeoordeling van die projecten door onafhankelijke deskundigen. Deze 
lacunes in de procedures zijn bij de herziening van de verordeningen betreffende de 
structuurfondsen42 aangevuld. 
Gedurende de looptijd van het huidige programma (1994-1999) kunnen de structuurfondsen 
projecten financieren die gericht zijn op het duurzaam gebruik van de natuurlijke rijkdommen 
van wetlands - inclusief traditionele vormen van landbouw en visserij -, het beheer en herstel 
van waterstaatswerken, de bescherming van de meest kwetsbare gebieden, de ontwikkeling 
van een milieugericht toerisme en de opleiding van de lokale landbouwers en 
verantwoordelijken voor het grondbeleid. Deze activiteiten verdienen actief te worden 
ondersteund. 
42 PB L 185 van 15.7.1988; PB L 193 van 31.7.1993. 
53 
Kader G 
Het communautaire ENVIREG-initiatief 
Tijdens de periode 1989-1993 is een klein deel van de middelen van het Europees 
regionaal ontwikkelingsfonds besteed aan het communautaire ENVIREG-initiatief. 
Het ENVIREG-initiatief is bedoeld om de verontreiniging van kustgebieden te 
verminderen (met name in de gebieden langs de Middellandse Zee waarvan de economie 
in hoge mate afhankelijk is van het toerisme), het bodemgebruik in kustgebieden zó te 
helpen sturen dat natuurgebieden worden gespaard, en bij te dragen tot de beheersing en 
het beheer van toxisch en gevaarlijk industrieel afval. Voor dit initiatief is 1 miljard ecu 
uitgetrokken (voor 60% afkomstig van de Commissie), waarvan het leeuwedeel (51%) 
voor waterzuivering is gebruikt en indirect diverse wedands ten goede is gekomen. 
Ongeveer 11 % van de middelen is besteed aan het in stand houden van biotopen. 
Een voorbeeld uit de praktijk: de monding van de Marowijne (Frans-Guyana) 
Hattes, aan de monding van de Marowijne in Frans-Guyana, is een in ecologisch opzicht 
bijzonder belangwekkende plek, met verschillende moerassen en een zandstrand aan de 
kust dat één van de weinige plaatsen ter wereld is waar de lederschildpad zich komt 
voortplanten. Het gebied vormt een trekpleister voor een groeiend aantal toeristen, wat 
niet alleen verstoring veroorzaakt maar ook een steeds ernstiger wordend 
waterverontreinigings- en afvalprobleem dat het ecologisch evenwicht van de plek 
bedreigt. Het ENVIREG-project omvatte in eerste instantie de aanleg van een degelijk 
gecontroleerde intergemeentelijke stortplaats voor huishoudelijk afval en een systeem voor 
het verzamelen en zuiveren van afvalwater. Daarnaast wordt ook gezorgd voor toeristische 
infrastructuur (bij voorbeeld parkeerterreinen) die het mogelijk moeten maken de toevloed 
van toeristen beter te reguleren. 
54 
Kader H 
Het communautaire INTERREG-initiatief 
Het ENVIREG-initiatief heeft in het het structuurfondsenprogramma 1994-1999 geen 
verlengstuk gekregen omdat activiteiten die voor steun in het kader van INTERREG in 
aanmerking kwamen, thans zijn ondergebracht in de communautaire bestekken die op 
initiatief van de Lid-Staten worden opgesteld. Acties ten behoeve van de instandhouding 
van wedands en het duurzaam gebruik van hun natuurlijke rijkdommen kunnen door de 
Commissie evenwel worden bevorderd en ondersteund via andere communautaire 
initiatieven zoals INTERREG (in grensgebieden), LEADER (in landelijke gebieden) en 
PESCA (in van de visserij afhankelijke gebieden). 
Het communautaire INTERREG-initiatief moet grensgebieden helpen om zich voor te 
bereiden op een Europa zonder binnengrenzen. Tot op heden is 45% van de bijdrage van 
de Gemeenschap (914 miljoen ecu, waarde 1992) besteed aan transport en communicatie. 
Projecten in verband met het milieu vertegenwoordigen ongeveer 10% en betreffen met 
name de aspecten toerisme en milieu, bodembestemming en milieu en milieubescherming. 
Dit zijn meteen ook de onderdelen van de operationele programma's waarvan ook de 
wetlands kunnen profiteren. 
In het kader van diverse INTERREG-projecten zijn grensoverschrijdende (al dan niet 
intra-communautaire) projecten ten gunste van wetlandgebieden gefinancierd, zoals 
haalbaarheidsstudies betreffende de sanering van de sterk verontreinigde Tivamo-rivier op 
de grens van Italië en Slovenië, de sanering van het meer van Lugano en het Lago 
Maggiore tussen Zwitserland en Italië, en een bilateraal Brits-Frans project inzake 
beschermings- en behoudsmaatregelen met betrekking tot de kliffen van de Engelse en de 
Franse Kanaalkust. 
Een voorbeeld uit de praktijk: de Lavezzi en de archipel van La Maddalena 
(Frankrijk/Italië) 
Tussen Corsica (Frankrijk) en Sardinië (Italië) liggen twee groepen rotsachtige eilandjes, 
de Lavezzi (als speciale beschermingszone aangewezen in het kader van Richtiijn 
79/407/EEG) en de archipel van La Maddalena, die voor talrijke zeevogelsoorten van 
groot belang zijn. De activiteiten van recreanten vormen een belangrijke bron van 
verstoring in deze gebieden en moeten daarom worden gereguleerd. In het kader van een 
INTERREG-project zjjn maatregelen uitgevoerd die een betere bescherming van deze 
gebieden moeten garanderen. De totale kostprijs van het project bedroeg iets meer dan 5 
miljoen ecu, waarvan de Gemeenschap ongeveer 50% voor haar rekening heeft genomen. 
Om de instandhouding van wetlands helemaal in het regionale ontwikkelingsbeleid te 
integreren, is het nodig: 
* te garanderen dat de beslissingen die gericht zijn op de bescherming van het milieu, 
tijdens de uitvoeringsfase onverkort worden nageleefd; 
55 
* de diverse milieu-indicatoren die reeds door de Commissie zijn omschreven, nader 
in te vullen met het oog op de wedands. Deze indicatoren moeten het mogelijk maken 
de ecologische en sociaal-economische effecten van de projecten op de wetlands te 
meten, zowel bij de voorafgaande evaluatie als tijdens de monitoringfase en achteraf; 
* aspecten die samenhangen met de duurzame exploitatie, zoals de aanvulling van de 
grondwaterlagen of de duurzaamheid van traditionele vormen van landgebruik en 
visserij, in de kosten-batenanalyses te integreren; en 
* de mogelijkheden te vergroten voor een verbetering van de institutionele 
infrastructuur, die momenteel in diverse regio's tekortschiet. 
B. HET COHESIEFONDS 
Het bij Verordening (EG) nr. 1164/9443 ingestelde Cohesiefonds voorziet in de financiering 
van investeringen in de sectoren transportinfrastructuur en milieu in Griekenland, Ierland, 
Portugal en Spanje. Dit maakt het ook mogelijk een belangrijke financiële bijdrage te 
verlenen voor de uitvoering van maatregelen voor wetlandbeheer en -behoud overeenkomstig 
de prioriteiten van het vijfde milieu-actieprogramma. Onlangs nog is ten behoeve van Ierland 
een belangrijk wetlandproject goedgekeurd (zie kader I). 
43 PB L 130, 25.5.1994, blz. 1. 
56 
Kader I 
Het Cohesiefonds 
Dit fonds kan nieuwe kansen bieden voor het behoud van wetlands. Met name kan het 
worden ingeschakeld om in de vier betrokken landen bij te dragen tot de totstandbrenging 
van het "Natura 2000"-netwerk van beschermde gebieden waarin is voorzien bij 
Richtlijn 92/43/EEG inzake de instandhouding van de natuurlijke habitats en de wilde 
flora en fauna. 
Vooralsnog valt de balans van de ondersteunde projecten uit in het voordeel van het thema 
transportinfrastructuur, maar de betrokken Lid-Staten kunnen desgewenst nog steeds 
bijkomende milieuprojecten indienen. De meeste milieuprojecten die tot dusver zijn 
ingediend, betreffen waterbeheer, waterzuivering en afvalverwerking. 
Een voorbeeld uit de praktijk: de veenmoerassen van Clara en Raheenmore (Ierland) 
Voor het behoud van actieve hoogvenen - een bijzonder zeldzaam geworden 
wetiandhabitat - is Ierland van uitzonderlijk belang. De hoogvenen van Clara en 
Raheenmore zijn een voortreffelijk voorbeeld van dit habitattype. Een project om duizend 
hectare van deze venen adequaat te beschermen moet Ierland helpen om aan zijn 
verplichtingen in het kader van Richtlijn 92/43/EEG te voldoen en tegelijk de basis te 
leggen voor een duurzame vorm van toerisme waarbij het voortbestaan van dit habitattype 
op langere termijn verzekerd is. 
Met dit project is een totaalbedrag van 969.000 ecu gemoeid, waarvan 85% door de 
Europese Unie wordt bijgedragen. De maatregelen die worden gefinancierd betreffen het 
hydrologisch herstel van de betrokken locaties, de verdere monitoring en de eerste fase 
van de verwerving van de gronden. 
TRANSPORTINFRASTRUCTUUR 
De meeste Europese wetlands liggen in estuaria, valleien, laaglanden, vlakke en nog 
onbebouwde gebieden. Niet zelden zijn dat de plekken die, omwille van hun gunstige ligging 
en reliëf, worden geselecteerd voor het aanleggen van vervoerinfrastructuur zoals wegen, 
snelwegen, spoorlijnen, havens en luchthavens. 
De aanleg en modernisering van waterwegen kan de resterende wetlands op allerlei manieren 
bedreigen. Kleinere wetlands die worden opgehoogd met materiaal dat bij de aanleg van 
kanalen is weggegraven of uitgebaggerd, kunnen daardoor volledig worden verwoest. 
Grindafgravingen ten behoeve van de bouw van de betonnen constructies die deel uitmaken 
van de transportinfrastructuur, vormen eveneens een bedreiging voor huidige en vroegere 
rivierbeddingen. De aanleg van transportwegen en nieuwe kanalen ten behoeve van de 
binnenscheepvaart dreigt te resulteren in de versnippering van de natuurlijke habitats, 
waardoor de populaties van allerlei wilde diersoorten nog meer worden geïsoleerd en de 
hydrologische systemen worden verstoord. 
57 
Het voorstel tot wijziging van Richdijn 85/337/EEG van de Raad breidt de lijst van in 
bijlage I genoemde transportinfrastructuurwerken waarvoor een milieu-effectbeoordeling is 
vereist, uit en somt een reeks criteria op met behulp waarvan kan worden bepaald welke 
projecten van bijlage II aan een milieu-effectbeoordeling moeten worden onderworpen. Tot 
de kwetsbare gebieden waarvoor een milieu-effectbeoordeling is vereist, behoren de wetlands 
en de kustgebieden. 
De milieu-effectbeoordeling vormt een essentieel onderdeel van het besluitvormingsproces ten 
aanzien van de vraag of een specifiek infrastructuurproject mag worden uitgevoerd en zo ja, 
hoe de door dat project veroorzaakte milieu-effecten zoveel mogelijk kunnen worden beperkt. 
De mogelijke gevolgen van de aanleg van nieuwe transportinfrastructuur moeten vooraf 
zorgvuldig worden geëvalueerd. Om die gevolgen op te vangen moet zo mogelijk gebruik 
worden gemaakt van de beste beschikbare technologie. Essentieel is dat bij de evaluatie alle 
mogelijke alternatieven worden onderzocht; met name als projecten worden gepland die 
consequenties heben voor gebieden van het "Natura-2000"-netwerk is dit een onontbeerlijke 
stap. 
TOERISME 
De schade die het massatoerisme de wetlands berokkent, heeft vooral te maken met de 
onttrekking van schaarse zoetwatervoorraden aan andere bestemmingen, vernielingen die het 
rechtstreekse gevolg zijn van de aanleg van gebouwen en toeristische infrastructuur, 
waterverontreiniging en door recreatieactiviteiten veroorzaakte verstoring. 
Het in 1992 door de Europese Unie goedgekeurde plan ter ondersteuning van het toerisme44 
omvat elf maatregelen, waarvan er één betrekking heeft op toerisme en milieu. Daarmee 
wordt beoogd het milieu een grotere plaats te geven in het toeristisch beleid (zie kader J). 
Om dit doel te bereiken zal de Commissie steun verlenen aan: 
* initiatieven die erop gericht zijn toeristen en dienstverleners beter bewust te maken 
van de wisselwerkingen tussen toerisme en milieu; 
* innovatieve projecten om natuurbehoud en toerisme met elkaar te verzoenen; 
* de ontwikkeling van institutionele netwerken voor de uitwisseling van ervaringen; en 
* initiatieven ter aanmoediging van milieuvriendelijke vormen van toerisme. 
In het voorstel voor een richdijn tot wijziging van Richdijn 85/337/EEG betreffende de 
milieu-effectbeoordeling is bepaald dat voor allerlei infrastructuur voor toerisme en recreatie 
een milieu-effectbeoordeling is vereist indien de betrokken Lid-Staat dit op basis van de 
karakteristieken van het infrastructuurproject noodzakelijk acht. Verder is in het nieuwe 
44 Besluit 92/421/EEG van de Raad, PB L 231 van 13.8.1992. 
58 
voorstel bepaald dat bij het beantwoorden van de vraag of een milieu-effectbeoordeling 
noodzakelijk is, bijzondere aandacht moet worden geschonken aan wetlands (en andere 
natuurlijke habitats) alsmede gebieden die op nationaal of regionaal niveau bescherming 
genieten. Dit betekent in feite dat een milieu-effectbeoordeling moet worden uitgevoerd zodra 
er zich een wedand of beschermd gebied bevindt in hetzelfde stroombekken als, of 
stroomafwaarts van, de plek waar een dergelijk project is gepland. In deze beoordeling dienen 
met name de aspecten water en afvalbeheer aan de orde te worden gesteld. 
Onlangs is door DG XXIII een studie gefinancierd over duurzaam toerisme in de Europese 
nationale parken en natuurparken45. Daarin zijn concrete aanbevelingen opgenomen met 
betrekking tot acties in wetlands en kustgebieden. Zolang het draagvermogen van de 
betrokken gebieden, als bepaald in het raam van een zorgvuldige milieu-effectbeoordeling, 
niet wordt overschreden, bieden wetlands uitstekende mogelijkheden om het bewustzijn van 
het grote publiek ten aanzien van hun waarde en rol aan te scherpen. 
De toeristische ontsluiting van wetlands moet worden geïntegreerd in de planning met 
betrekking tot het hele stroomgebied; de omvang van de infrastructuur moet worden 
aangepast in het licht van een zorgvuldige evaluatie van de mogelijkheden inzake 
watervoorziening, waterzuivering en afvalverwijdering alsmede de specifieke landschappelijke 
kenmerken van het betrokken gebied. Om de biologische diversiteit en het natuurlijke aspect 
van deze gebieden in stand te houden, zijn een gezoneerd bestemmingsplan en een strikte 
regulering van de toegang van bijzonder groot belang. Het behoud van wetlands is een 
complexere aangelegenheid dan het behoud van andere habitats. Rondleidingen, centra waar 
toelichting wordt verstrekt, tentoonstellingen en natuurpaden zijn dan ook uitzonderlijk 
belangrijke instrumenten bij het beheer en de ontwikkeling van een duurzaam toerisme in en 
om wetiandgebieden. 
45 Federation of Nature and National Parks of Europe (1993) Loving them to death? Sustainable tourism 
in Europe's nature and national parks. 
59 
Kader J 
Toerisme en milieu 
Naar aanleiding van de recente uitnodiging tot het indienen van voorstellen 92/C51/16 
heeft de Europese Commissie ongeveer 2.700.000 ecu uitgetrokken voor 23 proefprojecten 
op het gebied van toerisme en milieu. Drie daarvan zullen een positief effect op het 
behoud van wedands sorteren: 
* Ontwikkeling van plannings- en beheersinstrumenten voor het vestigen van een 
duurzaam toerisme in het gebied van de Deens-Duitse-Nederlandse Waddenzee, 
één van de belangrijkste kustwetlands van Noordwest-Europa. 
* Uitstippeling van een praktische benadering voor de integratie van het waterbeleid 
in een op duurzame leest geschoeid toerisme. Bij dit "Toerisme en Water"-project 
zijn Frankrijk, Griekenland en Spanje betrokken. 
* Uitwerking van op ecologische beginselen en milieubescherming gebaseerde 
richtsnoeren inzake beheerstechnieken voor het toerisme in kustgebieden, in 
samenwerking met de plaatselijke bevolking. Bij dit project zijn Denemarken, 
Nederland, Portugal, Spanje en het Verenigd Koninkrijk betrokken. 
HET BELEID VAN DE EUROPESE UNTE INZAKE 
INTERNATIONALE SAMENWERKING, ONTWIKKELING EN HANDEL 
Onder de externe aspecten van het gemeenschappelijk milieubeleid vallen acties in Europa 
en het Middellandse-Zeegebied buiten het grondgebied van de Unie. In 1991 heeft de Raad 
het MEDSPA-actieplan vastgesteld (zie blz. 9). Wat wetlands betreft omvatte het programma 
projecten voor de bescherming van natuurlijke meren op Corsica, het beheer van 
rivierbekkens in Frankrijk, het herstel van wetlands in Italië, studies met het oog op het 
geïntegreerde beheer van het Ichkeul-meer in Tunesië, enz. (zie kader K). Enkele maanden 
later werd als pendant het NORSPA-programma vastgesteld (zie eveneens blz. 9). Dit 
omvatte twee wetlandprojecten in Denemarken waarmee werd beoogd de waterkwaliteit te 
verbeteren door het herstellen van de zeegras velden en het reguleren van de vispopulaties. 
Tijdens de jaren die aan de vaststelling van de betrokken verordeningen voorafgingen werden 
deze maatregelen reeds voorbereid in het kader van overeenkomstige proefprojecten. In 1992 
werden zowel de MEDSPA- als de NORSPA-verordening geïntegreerd in de nieuwe 
verordening inzake LIFE. Vijf percent van de in het kader van LIFE uitgetrokken middelen 
wordt besteed aan acties in het Oostzeegebied en het Middellandse-Zeegebied, buiten het 
grondgebied van de Unie. Ook hier betreft het onder meer specifieke projecten voor 
geïntegreerd wetlandbeheer (zie kader L). 
De economische samenwerking met de landen van Midden- en Oost-Europa en de 
onafhankelijke staten die vroeger de Sovjet-Unie vormden, omvat eveneens hulp op het 
gebied van milieubescherming. In 1989 werd bij Verordening (EEG) nr. 3906/89 van de 
60 
Raad46 het PHARE-programma opgezet ter ondersteuning van de economische 
herstructurering van de landen van Midden-Europa. Het programma omvat diverse projecten 
die voor het behoud van wedands van belang zijn, zoals de steun aan de Poolse stichting 
Grote Mazurische Meren en aan de internationale Donaucommissie (zie kader M). Via 
TACIS, het communautaire programma ter ondersteuning van de economische 
herstructurering in de landen van de voormalige Sovjet-Unie, zijn tot op heden (1994) geen 
specifieke wetlandprojecten gefinancierd. 
Kader K 
Wetlandprojecten in het Middellandse-Zeegebied 
Voor de volgende projecten in landen buiten de Europese Gemeenschap is steun verleend 
in het kader van Verordening (EEG) nr. 563/91 met betrekking tot een communautaire 
actie voor de bescherming van het milieu in het Middellandse-Zeegebied (MEDSPA): 
Algerije: - opstelling van een geïntegreerd beheersplan voor het behoud en de ontwikkeling 
van het nationaal park van El Kala en de tot hetzelfde systeem behorende kustwetlands. 
Kostprijs van het project: 300.000 ecu, waarvan 50% voor rekening van MEDSPA en 
50% gefinancierd door de Europese Investeringsbank in het raam van MET AP 
(Mediterrean Environmental Technical Assistance Programme). 
Tunesië: - steun voor beheersactiviteiten in het nationaal park van Ichkeul. 
Bijdrage van de EU: 155.000 ecu (50% van de totale kostprijs van het project). 
Marokko: - opstelling van een beheersplan voor het nationaal kustpark van Al-Hoceima, 
inclusief de voorbereiding en verwezenlijking van maatregelen ter instandhouding van de 
biologische/genetische diversiteit, waarbij de aandacht met name uitgaat naar de 
bescherming van de visarend en de monniksrob. 
Bijdrage van de EU: 170.000 ecu (100% van de kostprijs van het project). 
Cyprus: - beheer van het nationaal park van Akamas, inclusief een evaluatie van alle 
ecologisch kwetsbare gebieden, hulpverlening bij de invoering van controleprocedures ten 
behoeve van het beheer, uitvoering van maatregelen om de milieuschade te beperken en 
invoering van de nodige wetgeving. 
Bijdrage van de EU: 145.000 ecu (100% van de kostprijs van het project). 
46 PB L 375 van 23.12.1989. 
61 
Kader L 
In het kader van LIFE buiten het grondgebied van de Europese Unie uitgevoerde 
wetlandprojecten 
Verordening (EEG) nr. 1973/92 inzake de oprichting van een financieel instrument voor 
het milieu (LIFE) voorziet in de eventuele financiering van acties buiten het grondgebied 
van de Gemeenschap, in het Oostzeegebied en het gebied van de Middellandse Zee, die 
betrekking hebben op de instelling van administratieve structuren, het verlenen van 
technische assistentie, de overdracht van milieuvriendelijke technologieën, de bevordering 
van duurzame ontwikkeling en de hulpverlening in ecologische noodsituaties. Bij 
benadering kan worden gesteld dat 5% van de jaarlijks in het kader van LIFE uitgetrokken 
middelen wordt besteed aan projecten buiten het grondgebied van de Unie. 
Specifiek op wedands gerichte projecten zijn tot dusver vooral uitgevoerd in het 
Oostzeegebied. Het betreft onder meer een project ten gunste van beschermde gebieden 
langs de benedenloop van de Oder (Duitsland) (bijdrage van de EU: 400.702 ecu, d.w.z. 
bijna 20% van de totale kostprijs van het project). 
Een voorbeeld uit de praktijk: het geïntegreerd beheer van de kustmeren en -wetlands 
van het Oostzeegebied 
In het raam van het nieuwe verdrag van Helsinki ter bescherming van het mariene milieu 
in het Oostzeegebied, dat in 1992 door de oeverstaten is gesloten, is in 1993 een 
werkgroep "Management plans for lagoons and coastal wedands (MLW)" ingesteld. De 
Europese Gemeenschap is partij bij het nieuwe verdrag; de Commissie speelt in de 
werkgroep een actieve rol en financiert mede de activiteiten daarvan. (De bijdrage van de 
Commissie beloopt 547.575 ecu en vertegenwoordigt ongeveer 72% van alle kosten; het 
Zweedse bureau voor milieubescherming neemt de rest voor zijn rekening.) 
De groep werkt momenteel aan de oprichting van Area Task Teams die de formulering 
van geïntegreerde beheerplannen voor welbepaalde wetlands moeten begeleiden en 
superviseren: het betreft de Koerlandse lagune (grenzend aan Litouwen en de Russische 
Oblast Kaliningrad), de Matsalu-baai in Estland, de lagune van de Weichsel (grenzend aan 
Kaliningrad en Polen), de lagune van de Oder (grenzend aan Polen en Duitsland) en de 
Golf van Riga (grenzend aan Estland en Letland). 
62 
Kader M 
Steun van de Europese Gemeenschap aan Midden- en Oost-Europa 
In het kader van het PHARE-programma voor economische samenwerking worden onder 
meer de volgende, specifiek op de bescherming van wetlands gerichte projecten 
gefinancierd: 
* Steun aan de Poolse stichting Grote Mazurische Meren, 1990. 
Bijdrage van de EU: 1.800.000 ecu 
* Steun aan de Poolse stichting Warta-rivier, 1990. 
Bijdrage van de EU: 500.000 ecu 
* Steun aan het "Green Lungs of Poland"-project voor geïntegreerde planning van de 
regionale ontwikkeling, 1991. 
* Steun voor een studie met het oog op de bescherming van wetlands en graslanden 
in Hongarije, 1990. 
Bijdrage van de EU: 200.000 ecu 
* Ondersteuning van de oprichting van het nationaal park "Meer van Fertö" in 
Hongarije als pendant van het nationaal park "Neusiedler See" aan de Oostenrijkse 
kant van de grens, 1990. 
Bijdrage van de EU: 1.400.000 ecu 
* Ondersteuning van twee specifiek op natuurbehoud gerichte onderdelen van het 
geïntegreerd milieuprogramma voor het Donaubekken: 1) ondersteuning van 
toegepast onderzoek in de Donaudelta (bijdrage van de EU: 3.500.000 ecu) en 2) 
steun voor de inventarisatie van de biologische rijkdommen van het Donaubekken. 
In juni 1992 hebben de Gemeenschap en haar Lid-Staten op de top van Rio de Janeiro 
gezamenlijk het Verdrag inzake biologische diversiteit getekend. Het verdwijnen van wetlands 
overal ter wereld wordt door de Europese Unie beschouwd als een mondiaal milieuprobleem 
omdat het gaat om biotopen die voor het behoud van de biologische diversiteit van cruciaal 
belang zijn. Naar schatting is nu reeds 25 à 50% van alle moerassen en drassige biotopen 
vernietigd. Op de Europese Unie en haar Lid-Staten rust een bijzondere verantwoordelijkheid 
om de internationale initiatieven ter bestrijding van mondiale milieuproblemen te stimuleren 
en daaraan te participeren. Sedert de top van Rio van 1992 zijn er extra mogelijkheden 
ontstaan om op wetiandbehoud gerichte maatregelen te financieren via programma's voor 
ontwikkelingshulp, aangezien 10% van de betrokken middelen voor milieumaatregelen is 
gereserveerd. 
In de nieuwste overeenkomst van Lomé met de landen van Afrika, het Caraïbische gebied en 
de Stille Oceaan (de ACS-landen) wordt de milieuproblematiek genoemd als het eerste gebied 
63 
waarop door de Gemeenschap en de ACS-landen zal worden samengewerkt, vóór landbouw, 
voedselzekerheid en plattelandsontwikkeling. In het kader van de specifieke begrotingslijn 
"Milieubeheer in de ontwikkelingslanden" ondersteunt de Unie het opstellen van een Gids 
voor de natuurlijke rijkdommen van tropische zoetwaterwetlands. Daarnaast ondersteunt zij 
ook diverse wetlandprojecten in een aantal landen van Azië en Latijns-Amerika (ALA) (zie 
kader N). 
Uit dit beknopte overzicht blijkt duidelijk dat de instandhouding van wedands nu reeds een 
integrerend deel uitmaakt van het beleid van de Europese Unie inzake ontwikkelingshulp, ook 
al is dit misschien nog niet helemaal doorgedrongen tot het grote publiek. De Commissie is 
momenteel betrokken bij de werkzaamheden van de task force die richtsnoeren formuleert 
met het oog op een meer efficiënte instandhouding en een duurzaam gebruik van de tropische 
en subtropische wedands. Die zijn precies gelegen in de landen die het meeste profijt halen 
uit de door de EU geboden ontwikkelingshulp en -samenwerking. De bedoelde richtsnoeren 
worden opgesteld door de Commissie voor ontwikkelingsbijstand van de OESO, het 
belangrijkste forum waar donorlanden die bilaterale hulp verstrekken, hun beleid afstemmen 
op de veranderende prioriteiten en nieuwe perspectieven van het ontwikkelingsproces. Een 
en ander geeft duidelijk aan dat de Europese Unie, in samenwerking met de internationale 
gemeenschap, de grote ontwikkelingsbanken en de bij ontwikkelingshulp betrokken instanties, 
het voortouw wil nemen inzake het bijsturen van het mondiale beleid en het uitvoeren van 
de geformuleerde aanbevelingen. 
Het behoud van wedands en het verstandig gebruik van de natuurlijke rijkdommen daarvan 
zijn ook relevant voor het handelsbeleid van de Europese Unie en haar Lid-Staten. Dezelfde 
strenge milieuvoorschriften en richtsnoeren die binnen de Unie worden toegepast, dienen ook 
te gelden wanneer wetlandprodukten (bij voorbeeld turf uit Midden- en Oost-Europa en 
Rusland of vis uit de ACS- en ALA-landen) uit derde landen worden ingevoerd. De 
Commissie wil zich speciaal inzetten om te bereiken dat deze aspecten in de relevante 
handelsovereenkomsten worden geïntegreerd. 
64 
Kader N 
Begrotingslijn B7-5040: Milieubeheer in de ontwikkelingslanden. 
Activiteiten in verband met het duurzaam gebruik van wetlands: 
Belize: - opstelling van een beheerplan voor het kustgebied, 1993. 
Bijdrage van de EU: 570.000 ecu 
Kameroen: - formulering van aanbevelingen inzake een beheersplan voor het bos van 
Mount Kupe met het oog op een verbeterde en duurzame watervoorziening, 1991. 
Bijdrage van de EU: 501.910 ecu 
Costa Rica: - consolidering van het beschermde gebied van Llanuras de Tortuguero, 
fase II. 
Bijdrage van de EU: 857.000 ecu 
Tsjaad: - onderzoek aan het runderras "Kouri" in verband met het gemengde 
beweiding/akkerbouwsysteem dat in de buurt van het Tsjaad-meer wordt beoefend, 1993. 
Bijdrage van de EU: 345.000 ecu 
Ghana: - opzetten van een bewakingssysteem voor als plaag optredende waterplanten en 
uitwerken van geïntegreerde bestrijdingsmaatregelen om - ter bescherming van de visserij -
de introductie van deze onkruiden in andere wateren te vermijden, 1993. 
Bijdrage van de EU: 485.000 ecu 
Regio van de Perzische Golf: - reservaat voor de instandhouding voor mariene habitats en 
de wilde fauna en flora daarvan in de regio van de Perzische Golf, fase II. 
Bijdrage van de EU: 2.600.000 ecu 
Guyana: - studie van de ecologische waarde van de mangroven van Courida, 1989. 
Bijdrage van de EU: 67.700 ecu 
Indische Oceaan: - formulering van een regionale strategie inzake milieubescherming, 
inzonderheid met het oog op de instandhouding van de land- en waterreserves, 1992. 
Bijdrage van de EU: 153.560 ecu 
65 
Mauretanië: - inventarisatie van de soorten die in de kustzone in het wild voorkomen en 
de effecten daarvan op de visserij- en landbouwactiviteit van de plaatselijke bevolking, 
1993. 
Bijdrage van de EU: 537.000 ecu 
Mauritius: - studie met het oog op de bescherming van kustecosystemen, 1989. 
Bijdrage van de EU: 141.000 ecu 
Mauritius: - formulering van een strategie voor de ontsluiting en het beheer van de 
zuidwestkust, inclusief het beheer van stranden, lagunes, wetlands en drainagesystemen, 
1993. 
Bijdrage van de EU: 350.000 ecu 
Marokko: - nationaal centrum voor milieu-educatie in het Ramsar-gebied Sidi Boughaba. 
Bijdrage van de EU: 394.000 ecu 
Mozambique: - studie van het voor geïntegreerde bescherming aangewezen gebied van 
Gorongosa-Marromeu na de krimping van het wetlandareaal, veroorzaakt door de 
verminderde watertoevoer als gevolg van de bouw van stuwen op de Zambezi, 1993. 
Bijdrage van de EU: 180.000 ecu 
Sahelgebied: - publikatie over de hydrobiologie en het gebruik voor de visteelt van kleine 
wateren in de regio van Soedan en de Sahel, 1992. 
Bijdrage van de EU: 36.600 ecu 
Tanzania: - uitwerking van een beheersplan voor de kustzone, gericht op de aanwijzing 
van beschermde mariene gebieden met het oog op de eerlijke verdeling en het duurzaam 
gebruik van de natuurlijke rijkdommen, 1991. 
Bijdrage van de EU: 57.955 ecu 
Tanzania, Kenia en Oeganda: - inventarisatie van de beschikbare informatie over de 
biologische diversiteit in (onder meer) vochtige tropische bossen, droge tropische bossen, 
woestijnen en halfwoestijnen, berg- en hooglandecosystemen, 1992. 
Bijdrage van de EU: 50.000 ecu 
Togo: - onderzoekproject betreffende de invloed van de aanleg van stuwdammen op de 
vegetatie en het niveau van de grondwaterspiegel in savannegebieden, 1993. 
Bijdrage van de EU: 600.000 ecu 
Venezuela: - technische bijstand bij het opzetten van een milieubureau voor het bekken 
van het Valencia-meer. 
Bijdrage van de EU: 875.000 ecu 
66 
Zambia: - uitwerking van een beheersplan voor de uiterwaarden van Kafue en voor het 
bekken van het Bangweulu-meer, 1991. 
Bijdrage van de EU: 685.494 ecu 
Omschrijving van een mondiale strategie voor het beheer van koraalriffen, 1991. 
Bijdrage van de EU: 100.000 ecu 
Opstellen van reprografeerbare documenten betreffende de hulpbronnen van de 
binnenvisserij, 1991. 
Bijdrage van de EU: 11.690 ecu 
Gids voor de natuurlijke rijkdommen van tropische wetlands, 1990. 
Bijdrage van de EU: 155.000 ecu 
N.B. Hier zijn alleen via begrotingslijn B7-5040 ("Milieubeheer in de 
ontwikkelingslanden") gefinancierde activiteiten beschreven. De lijst geeft dan ook 
slechts een onvolledig beeld van de bestaande ontwikkelingssamenwerking op het 
gebied van het duurzaam gebruik van wetlands. 
67 
VI 
CONCLUSIES EN BELEIDSLIJNEN 
BASISGEGEVENS 
1) Wedands zijn voor het behoud van de ecologische eigenheid en de welvaart van de 
streken waar zij voorkomen, van essentieel belang. Individuele wetlands kunnen niet 
als geïsoleerde systemen worden beschouwd: zij staan in ecologische wisselwerking 
met andere, soms verafgelegen wetlands. 
2) Wetlands zijn bijzonder belangrijke ecosystemen. Zij vervullen een vitale rol door de 
hulpmiddelen die zij leveren en die de bestaansvoorwaarden vormen voor talrijke 
menselijke activiteiten. Bovendien zijn zij een waardevol stuk cultureel en natuurlijk 
erfgoed. Aan de dramatische teloorgang en aantasting van wetlands in heel Europa is 
tot op heden echter nog geen eind gekomen. Dat maakt het behoud en het verstandig 
gebruik van deze gebieden nu zonder meer noodzakelijk. Dit betekent dat het begrip 
"duurzaamheid", als omschreven in het vijfde milieu-actieprogramma, in de praktijk 
moet worden gebracht. 
3) Voor de ecologische waarde en het adequaat functioneren van wetlands zijn zowel de 
hoeveelheid als de kwaliteit van het grond- en oppervlaktewater dat de wetlands 
instroomt en zich daar bevindt, van essentieel belang. 
4) Wetlands kunnen niet los worden gezien van de stroombekkens of kustgebieden 
waarvan zij deel uitmaken. Of zij verstandig kunnen worden gebruikt en in stand 
gehouden, hangt daarom ook af van wat zich elders in deze grotere gebieden afspeelt. 
5) De fundamentele oorzaken voor de verdwijning en teloorgang van wetlands moeten 
worden gezocht in sociale en economische factoren en in de antropogene 
veranderingen (bodembestemming, economische activiteiten) die zich als €ev°lg 
daarvan in de wetlands en stroomgebieden voordoen. Alleen als daarmee terdege 
rekening wordt gehouden, kunnen wetlands verstandig worden gebruikt en in stand 
gehouden. 
6) Tot op heden is bijna geheel voorbijgegaan aan de economische waarde die wetlands 
als een soort natuurlijke infrastructuur vertegenwoordigen. Omdat haast nooit een prijs 
is gezet op het gebruik van de uit wetlands afkomstige hulpmiddelen, zijn ook geen 
marktmechanismen tot stand gekomen die het verstandig gebruik en het behoud van 
die wetlands kunnen garanderen. Een steeds snellere inkrimping en aantasting van het 
weüandareaal is daarvan het gevolg. 
7) Praktisch gesproken zijn de meest zorgwekkende oorzaken van de verdwijning en 
aantasting van wetlands de nieuwe vormen van bodemgebruik alsmede alle 
infrastructuurwerken die tot gevolg hebben dat wetlands in andere (drogere) 
68 
ecosystemen worden omgezet of die leiden tot kwantitatieve of kwalitatieve 
veranderingen in hun hydrologische of functionele eigenschappen. 
8) Ook in gevallen waarin één enkele instantie verantwoordelijk is voor de nationale of 
regionale coördinatie van de acties ter instandhouding van wetlands, is het vaak zo dat 
andere openbare en particuliere lichamen beschikken over know-how die voor een 
doeltreffend wetlandbeheer op langere termijn van belang is. Of wetlands in stand 
worden gehouden en verstandig worden gebruikt, hangt daarom niet alleen af van het 
voorhanden zijn van een goed institutioneel kader voor elk van de betrokken 
beleidstakken, maar evenzeer van de totstandkoming van een geïntegreerd beheer. 
9) Voor de lokale gemeenschappen, die in eerste instantie de vruchten van een verbeterd 
wetlandbeheer zullen plukken, is hier een zeer belangrijke rol weggelegd. 
10) De Gemeenschap beschikt reeds over een brede scala van beleidsinstrumenten en 
"hefbomen" ter bevordering van het behoud en het verstandig gebruik van wetlands, 
met name: 
* de bepalingen van artikel 130 R van het Verdrag betreffende de Europese U nie 
en de richtsnoeren voor het beleid die zijn vervat in het vijfde milieu-
actieprogramma "Op weg naar duurzame ontwikkeling"; beide vereisen een 
geïntegreerde benadering van de milieuproblematiek en de integratie van het 
milieuaspect in de andere beleidstakken, wat overigens reeds in de praktijk is 
gebracht in de verordeningen ter hervorming van de structuurfondsen; 
* de bestaande en voorgestelde communautaire wetgeving betreffende 
natuurbehoud, water en milieu-effectbeoordeling; 
* de bijdrage die de Gemeenschap in het kader van haar onderzoekbeleid heeft 
geleverd aan een betere kennis van de wetlands, de manier waarop zij 
functioneren en de functies die zij vervullen; 
* de financiële steun die de Gemeenschap de voorbije tien jaar heeft verleend 
(en nog steeds verleent) voor projecten die erop gericht zijn wetlands van 
communautair belang voor het behoud van de natuur in stand te houden en te 
herstellen; 
* de financiële middelen die de Gemeenschap reeds heeft uitgetrokken, en in de 
toekomst op aanzienlijk grotere schaal wil en zal kunnen uittrekken, voor 
maatregelen in het kader van de structuurfondsen (inclusief de communautaire 
initiatieven), het cohesiefonds en sectorale inititiatieven zoals de 
braakleggingsregeling en de regeling betreffende milieumaatregelen in de 
landbouw, alsmede de diverse aspecten van het bijstands- en 
ontwikkelingsbeleid dat de Unie buiten haar eigen grondgebied en overal ter 
wereld voert ter bevordering van het behoud en het verstandig gebruik van 
wetlands: investeringen, verstrekking van technische bijstand en apparatuur, 
hulp bij het opzetten van een institutioneel kader, opleiding, 
informatieverstrekking, vergroting van de kennis en bewustmaking. 
69 
Ondanks dit alles moet worden geconstateerd dat het wetlandareaal in de Europese 
Unie blijft krimpen. In deze omstandigheden is het bijgevolg uitgesloten dat de 
communautaire wetlands in hun huidige vorm blijven voortbestaan. 
11) Van een coherent communautair wetlandbeleid is nog steeds geen sprake, onder meer 
omdat op nationaal en regionaal niveau nog niet voldoende werk is gemaakt van een 
kader waarbinnen milieuaspecten - in de diverse stadia vanaf de formulering van het 
beleid tot de uitvoering van de projecten - in de andere beleidstakken kunnen worden 
geïntegreerd. Zelfs waar een dergelijk kader op één of ander niveau toch zou bestaan 
laten de praktische resultaten, in het bijzonder wat betreft de concrete projecten en 
maatregelen, nogal te wensen over. 
12) Daarom moet werk worden gemaakt van een allesomvattend, krachtdadig 
communautair wetlandbeleid. Te dien einde moeten de bestaande instrumenten en 
beleidsmaatregelen ten dele worden geconcretiseerd of op specifieke doelstellingen 
worden gericht en ten dele worden aangevuld. 
13) De hieronder beschreven doelstellingen dienen te worden geïntegreerd in de 
"Pespectieven voor de Europese ruimtelijke ontwikkeling" die in de loop van 1995 
moeten worden uitgewerkt met het oog op de totstandbrenging van een 
gemeenschappelijk strategisch platform voor alle beleidstakken die voor de ruimtelijke 
ordening van belang (kunnen) zijn. 
HET WETLANDBELEID VAN DE EUROPESE UNIE 
ALGEMENE DOELSTELLINGEN 
Het communautaire wetlandbeleid is gericht op de volgende doelen: 
* Geen verdere inkrimping van het wetlandareaal 
Binnen elke NUTS-eenheid van niveau II moet de totale oppervlakte van het wetlandareaal 
op het huidige niveau worden gehandhaafd. Dat geldt niet alleen voor alle wetlands samen 
maar evenzeer voor het afzonderlijk te beschouwen areaal van zeven belangrijke 
wedandtypes: (i) mariene wetlands en waterrijke kustbiotopen, (ii) estuaria en delta's, (iii) 
rivieren en uiterwaarden, (iv) natuurlijke meren en plassen, (v) zoetwatermoerassen, (vi) 
veengebieden en (vii) kustmatige wetlands van aanzienlijke ecologische waarde. Elk 
toekomstig verlies van wedands moet binnen de betrokken NUTS-regio van niveau II worden 
gecompenseerd door het herstel van bestaande of het scheppen van nieuwe wetlands die ten 
minste een even grote oppervlakte beslaan, ten minste dezelfde functies vervullen en ten 
minste dezelfde natuurwaarden opleveren. 
* Geen verdere aantasting van wetlands 
De wetlands van de Europese Unie moeten op zodanige wijze worden beheerd dat zij ten 
minste hun huidige functies blijven vervullen en hun huidige ecologische waarde onaangetast 
blijft. Met name moeten de hoeveelheid en de kwaliteit van het water dat, naar gelang van 
het seizoen, de wedands instroomt en zich daarin bevindt, ten minste het huidige niveau 
70 
blijven halen. Indien een wetland geleidelijk wordt aangetast als gevolg van een te geringe 
waterkwaliteit, moet deze kwaliteit zó worden verbeterd dat verdere aantasting wordt 
voorkomen en de trend zo mogelijk wordt omgebogen. In alle gevallen waarin de functies 
en waarden van een bepaald wetland of gedeelte daarvan niet ten minste op het huidige 
niveau kunnen worden gestabiliseerd, moet worden gezorgd voor compensatie - zo mogelijk 
ten voordele van hetzelfde wedandtype -, hetzij in het betrokken gebied zelf of door 
verbetering, herstel of aanleg van aangrenzende of naburige wetlands. 
* Verstandig gebruik van wetlands 
Wetlands moeten op een duurzame wijze worden geëxploiteerd, zonder dat bij die exploitatie 
het natuurlijke of, in uitzonderlijke gevallen, door de mens bevorderde herstelvermogen 
wordt overbelast. 
Er moet worden gestreefd naar een diepgaand inzicht in de ecologische beperkingen die 
gelden ten aanzien van het gebruik dat van wetlandsystemen kan worden gemaakt; zolang die 
kennis evenwel nog niet voorhanden is, dient men zich bij alle activiteiten die consequenties 
hebben voor dergelijke gebieden, te laten leiden door het voorzichtigheidsbeginsel. Voor alle 
duidelijkheid: als de gevolgen van specifieke handelingen niet volledig kunnen worden 
doorzien, dienen zij achterwege te worden gelaten, ook al zouden er onvoldoende bewijzen 
zijn voor een rechtstreeks verband tussen de bedoelde activiteiten en de aantasting van 
wetlands. 
* Verbetering en herstel van wetlands 
Niet alleen moet worden voldaan aan de eisen die rechtstreeks samenhangen met 
bovengenoemde doelen: er moet ook worden gestreefd naar een verbetering van de bestaande 
wetlands en een herstel van die welke verloren zijn gegaan. Daarbij dient een optimale 
combinatie van wetlandfuncties en -waarden te worden nagestreerd. Aan verbetering en 
herstel van wetlands moet de voorrang worden gegeven boven het aanleggen van nieuwe. 
* Internationale samenwerking en acties met het oog op het verstandig gebruik en het 
behoud van wetlands 
In het kader van de internationale samenwerking moet een beleid worden ontwikkeld en ten 
uitvoer gelegd dat gunstig is voor het verstandig gebruik en het behoud van wetlands. 
Afgezien van eventuele specifieke regionale factoren dienen in de rest van de wereld dezelfde 
doelstellingen te gelden als die welke ten aanzien van de wetlands van de Europese Unie 
worden gehuldigd. De Europese Gemeenschap moet in het kader van de internationale 
overeenkomsten waarbij zij partij is, maar de via bestaande en toekomstige 
samenwerkingsovereenkomsten met derde staten, een actieve rol spelen bij de instandhouding 
van wetlands over de hele wereld. 
EEN PRAKTISCHE BENADERING 
Een Europees netwerk van wetlands 
De Europese Unie en Europa als geheel hebben behoefte aan een fijnmazig, samenhangend 
en functioneel geïntegreerd netwerk van wetlands die de nodige bescherming genieten met 
het oog op het behoud en het verstandig gebruik ervan. De structuur van dit netwerk dient 
een afspiegeling te zijn van de verschillende administratieve/regionale niveaus. Een eerste, 
prioritaire stap bestaat erin dat de Lid-Staten alle in het kader van de Richtlijnen 79/409/EEG 
71 
en 92/43/EEG aangewezen wedands van communautair belang opnemen in het 
"Natura 2000"-netwerk, waarbij zij er zorg voor dragen dat de gebieden op een ecologisch 
zinvolle manier worden afgebakend. De wetlands die zijn aangewezen in het kader van de 
overeenkomst van Ramsar vormen een schakel met de rest van de wereld. De Lid-Staten 
moeten het netwerk op ieder niveau vervolledigen en, in principe, hun Ramsar-gebieden in 
het communautaire "Natura 2000"-netwerk integreren. In ieder geval moeten ten aanzien van 
laatstgenoemde gebieden de desbetreffende bepalingen worden nageleefd, zelfs als zij bij 
wijze van uitzondering geen deel zouden uitmaken van het "Natura 2000"-netwerk. 
Integratiebeleid, geïntegreerd beheer en ruimtelijke ordening 
Het verstandig gebruik en het behoud van wetlands vereisen een gecoördineerde en 
geïntegreerde aanpak. Dit veronderstelt dat passende regelingen worden getroffen in het kader 
van beleidstakken met een breed toepassingsgebied zoals het milieubeleid (inclusief het 
waterbeleid en het beleid inzake natuurbehoud voor wat de toepassing van de waterwetgeving 
betreft) en het beleid inzake regionale en ruimtelijke ontwikkeling (inclusief de planning ten 
aanzien van de natuurlijke hulpbronnen), maar ook in het kader van specifieke onderdelen 
van het relevante sectorale beleid (bij voorbeeld inzake landbouw en aquacultuur). 
Geïntegreerd beheer betekent op de eerste plaats de verzoening van tegengestelde belangen 
met betrekking tot een bepaald wetland en zijn natuurlijke rijkdommen met het oog op het 
bereiken van een gemeenschappelijk doel: de instandhouding en het verstandig gebruik ervan. 
Dit betekent dat alle partijen die zeggenschap hebben over het betrokken gebied of ter zake 
invloed kunnen doen gelden, samen op zoek gaan naar een consensus of een voor iedereen 
aanvaardbaar compromis. Daartoe moet worden bepaald welke belangen er in het spel zijn 
en welke betrokkenen, bevoegde instanties en verantwoordelijke diensten moeten worden 
geraadpleegd. Tevens dienen op communautair, nationaal en regionaal niveau de nodige 
institutionele en administratieve regelingen te worden getroffen. Een geschikte techniek is het 
opstellen van een lijst van maatregelen die een geïntegreerde benadering vereisen en daarnaast 
een lijst van instanties die moeten worden geraadpleegd en die bij de desbetreffende 
procedures moeten worden betrokken 
Een wetlandbeleid dat op alle niveaus ten uitvoer wordt gelegd, kan er alleen komen als de 
beleidsmakers ervan overtuigd zijn dat wetlands een reële waarde vertegenwoordigen en dat 
een adequaat wetlandbeheer de hoeksteen kan vormen van de regionale ontwikkeling. Dit 
veronderstelt op zijn beurt dat ook de autoriteiten zich volledig bewust zijn van de waarde 
van wetlandecosystemen en de rol die het duurzaam gebruik ervan kan spelen bij het tot stand 
brengen van sociale en economische vooruitgang. 
Geïntegreerd beheer omvat vier grote onderdelen: vermijding van negatieve invloeden, 
regulering van ecologische en sociaal-economische invloeden, exploitatie van de natuurlijke 
rijkdommen en gerichte menselijke ingrepen, d.w.z. het bewust bevorderen van de gewenste 
ontwikkeling. Deze aanpak heeft zowel een temporeel als een ruimtelijk aspect, aangezien 
duurzame, lange-termijndoelstellingen worden nagestreefd ten aanzien van het hele 
stroombekken of kustgebied waarvan een gegeven wetland deel uitmaakt. 
Wil men het economisch en sociaal potentieel van de wetlands in stand houden en op een 
verstandige manier gebruiken en wil men de praktische, integratieve benadering met succes 
toepassen, dan is een doeltreffende ruimtelijke ordening vereist waarbij rekening wordt 
72 
gehouden met de rol en de waarde van wetlands. Onder voorbehoud van de in het Verdrag 
vastgelegde bevoegdheidsverdeling moeten de ter zake bestaande communautaire initiatieven 
en schema's worden geconsolideerd. 
Kennis van de wetlands en hun waarde 
Er dient verder onderzoek te worden verricht ten behoeve van de inventarisatie en 
kwantificering van de waardevolle aspecten van wetlands, de duurzaamheid van de exploitatie 
ervan en de functionele dynamiek en evolutie van landschappen. Van niet minder groot 
belang is de verslaglegging ter zake in een taal die voor de voor wetlandgebruik en -
ontwikkeling bevoegde beleidsmakers begrijpelijk is. 
Doeltreffende instrumenten van ruimtelijke ordening en geïntegreerd beheer zullen met veel 
meer succes worden ingezet en veel van de veranderingen die het behoud en het verstandig 
gebruik van wedands moeten garanderen zullen een grotere kans maken om te worden 
gerealiseerd, als niet alleen de beleidsmakers maar ook het grote publiek inzien waarom deze 
ecosystemen en hun natuurlijke rijkdommen moeten worden beschermd en welke maatregelen 
nodig zijn om dat doel te bereiken. Daarom moeten de vele directe en indirecte voordelen 
die wetlands opleveren alsmede de sociale en economische gevolgen van de aantasting en 
verdwijning ervan, worden gedocumenteerd en bekendgemaakt aan een zo groot mogelijk 
publiek. Voor de Europese Unie, en de Commissie die namens haar handelt, is hier een 
belangrijke rol weggelegd. 
Een van de belangrijkste wijzigingen die zich de jongste jaren op het gebied van het behoud 
van wetlands heeft voorgedaan, is het toenemend belang van een interdisciplinaire 
benadering. Oorspronkelijk waren de meeste initiatieven voor het behoud van wetlands 
ingegeven door de zorg om de wilde fauna en decennia lang was het behoud van wetlands 
uitsluitend een zaak van specialisten op dit gebied. Naarmate de gedachte veld wint dat 
wetlands de mens nog veel meer te bieden hebben, raakt ook een bredere scala van 
instellingen, zoals die welke bevoegd zijn voor visserij, landbouw en veeteelt, bij de 
bescherming van wetlands betrokken. Tegelijk heeft het inzicht dat wetlands alleen kunnen 
worden bewaard als functionele componenten van het landschap - en niet als een beperkt 
aantal nationale parken en andere beschermde gebieden - geleid tot het toenemend besef dat 
de traditionele aanpak inzake wedandbescherming grotendeels inadequaat is. Het is belangrijk 
dat deze inzichten gemeengoed worden en in brede kring in de praktijk worden gebracht. 
Juridisch kader en administratieve regelingen 
De Commissie en de Lid-Staten moeten ten volle gebruik maken van de ter beschikking 
staande juridische en wetgevingsinstrumenten om een samenhangend wetlandbeleid, gestoeld 
op integratie, ingang te doen vinden en toe te passen. De meeste Lid-Staten dienen zich nog 
van de passende juridische instrumenten te voorzien of deze aanzienlijk bij te scherpen. Dit 
vereist dat de bestaande wetgeving op alle relevante niveaus - ook het communautaire -
periodiek wordt geëvalueerd en dat erop wordt toegezien dat zij verenigbaar is met de 
strategische beleidslijnen van deze mededeling. Er zullen aanpassingen nodig zijn, met name 
om een eind te maken aan regelingen (belastingvoordelen, subsidies, enz.) die een 
economische en legale stimulans vormen voor de vernietiging van wetlands. De voor 
ruimtelijke ordening bevoegde autoriteiten dienen op de bestemmingsplannen wetlands als 
zodanig aan te geven en in voorkomend geval ten aanzien daarvan speciale beheers- en 
instandhoudingsmaatregelen vast te stellen. 
73 
De Lid-Staten dienen in het algemeen activiteiten die consequenties hebben voor wetlands en 
de functies daarvan, te onderwerpen aan een systeem van voorafgaande vergunningen. De 
instanties die moeten toezien op het verstandig gebruik en het behoud van het betrokken 
wetland moeten bij deze procedure worden betrokken. In principe moet ook een milieu­
effectbeoordeling worden voorgeschreven. Specifieke bepalingen moeten garanderen dat geen 
enkel aspect dat voor wetlands van belang is, over het hoofd wordt gezien. Milieu­
effectbeoordelingen zijn niet alleen vereist voor projecten in de betrokken wetlands zelf, maar 
ook voor activiteiten die daarbuiten plaatsvinden in het stroombekken of het kustgebied waar 
die wetlands zijn gelegen, althans wanneer van die projecten een aanzienlijk effect op het 
betrokken wetland kan worden verwacht. 
Innovatieve maatregelen 
Bij het zoeken naar passende beheersvormen kan veel worden opgestoken van traditionele 
vormen van wetlandgebruik. Deze duurzame exploitatietechnieken moeten worden aangepast 
aan de hedendaagse omstandigheden en zó worden toegepast dat niet bepaalde individuen of 
centrale instanties, maar wel de lokale gemeenschappen meer zeggenschap krijgen over de 
natuurlijke hulpbronnen van de wetlands. Deze exploitatievormen moeten dan worden 
geïntegreerd in en ondersteund door het beleid van de Unie, met name het gemeenschappelijk 
landbouwbeleid en het regionaal ontwikkelingsbeleid. 
Bij de volgende hervorming van het gemeenschappelijk landbouwbeleid moet nog meer dan 
voorheen aandacht worden besteed aan het behoud en het verstandig gebruik van wetlands. 
Met name lijkt het aangewezen om de mogelijkheden die worden geboden door de regeling 
inzake steun voor milieumaatregelen in de landbouw, uit te breiden tot een volledige 
vergoeding van de kosten van maatregelen die op het verstandig gebruik en het behoud van 
wetlands zijn gericht. Anderzijds zal het in de toekomst steeds noodzakelijker worden om aan 
de toekenning van overheidsgeld aan landbouwers in het kader van het gemeenschappelijk 
landbouwbeleid, milieugerichte voorwaarden te verbinden. Deze moeten met name de 
regulering omvatten van in de wetlands zelf of in de betrokken afwateringsgebieden 
toegepaste landbouwpraktijken die het functioneren van wetlands kunnen verstoren. 
Bovendien moet, zodra de gelegenheid zich voordoet, in het kader van de structuurfondsen 
een communautair initiatief ter zake worden uitgewerkt en dienen in het licht van het feit dat 
een efficiënte ruimtelijke ordening een voorwaarde is voor het verstandig gebruik en het 
behoud van wetlands, onverwijld de door artikel 10 van de EFRO-verordening geboden 
mogelijkheden te worden benut. 
INSTRUMENTARIUM 
Met het oog op de genoemde algemene doelstellingen spant de Commissie zich in om de 
instrumenten die op communautair niveau beschikbaar zijn, op zodanige wijze in te zetten dat 
negatieve effecten op de wetlands worden vermeden en de gunstige effecten op het behoud 
en het verstandig gebruik ervan zoveel mogelijk worden versterkt. 
Juridische instrumenten 
De communautaire wetgeving en de internationale overeenkomsten betreffende het behoud 
en het verstandig gebruik van wetlands moeten op een consistente manier worden toegepast. 
74 
Het gaat op de eerste plaats om de Richtlijnen 79/409/EEG en 92/43/EEG van de Raad voor 
wat betreft het aspect natuurbehoud, de richtlijnen betreffende de waterkwaliteit en de 
behandeling van afvalwater (inzonderheid Richtlijn 91/271/EEG) inclusief de voorgestelde 
richtlijn betreffende de ecologische waterkwaliteit, alsmede Richtlijn 85/337/EEG van de 
Raad betreffende de milieu-effectbeoordeling (in haar toekomstige, gewijzigde vorm). Met 
het oog op een preventieve en geïntegreerde aanpak moet deze laatste worden aangevuld met 
een richtlijn betreffende de strategische milieu-effectbeoordeling van beleidsvoornemens, 
plannen en programma's. 
Wat de richtlijnen inzake natuurbehoud betreft, zal de Commissie ervoor blijven ijveren dat 
zoveel mogelijk wetlands als "Natura-2000"-gebieden worden aangewezen en beschermd. 
Bovendien zal zij erop toezien dat de Lid-Staten artikel 6 van Richtlijn 92/43/EEG van de 
Raad consequent toepassen en naleven. Dit artikel voorziet expliciet in een aantal 
instrumenten voor het behoud en het verstandig gebruik van wetlands en schrijft tegelijk het 
gebruik daarvan voor: beheersplannen, passende wettelijke, bestuursrechtelijke of op een 
overeenkomst berustende beschermingsmaatregelen, een milieu-effectbeoordeling voor 
projecten waarvan kan worden verwacht dat zij aanzienlijke consequenties zullen hebben voor 
het nagestreefde behoud en verstandig gebruik van het betrokken gebied, de verplichting om 
voor dergelijke projecten pas toestemming te verlenen nadat zekerheid is verkregen dat zij 
de functies en natuurwaarden van het betrokken gebied niet zullen aantasten, 
inspraakmogelijkheden voor het grote publiek, en compenserende maatregelen die op een 
samenhangende wijze het behoud van die functies en natuurwaarden moeten garanderen 
ingeval een project, ondanks de negatieve gevolgen voor het betrokken gebied, toch moet 
worden uitgevoerd. 
Ten aanzien van wetlands die niet in aanmerking komen om als "Natura-2000"-gebied te 
worden aangewezen en waarvan het behoud en het verstandig gebruik niet op basis van de 
bestaande communautaire wetgeving kan worden gegarandeerd, wil de Commissie regelmatig 
controleren tot op welke hoogte de eerder omschreven algemene doelstellingen en 
operationele benadering in de praktijk worden gebracht. Mocht de noodzaak zich voordoen, 
dan beschikt zij over de mogelijkheid bijkomende bepalingen vast te stellen ten einde voor 
alle wetlands te voorzien in soortgelijke instrumenten als die van artikel 6 van 
Richtlijn 92/43/EEG van de Raad. Tevens kan zij een milieu-effectbeoordeling voorschrijven 
voor alle in bijlage II van Richtlijn 85/337/EEG van de Raad bedoelde projecten. Verkieslijk 
is echter dat de Lid-Staten, met het oog op het bereiken van de genoemde algemene 
doelstellingen, overeenkomstig artikel 130 T van het Verdrag verdergaande 
beschermingsmaatregelen treffen dan die welke door de bestaande en voorgestelde 
communautaire wetgeving zijn vereist. 
Internationale samenwerking 
De Commissie zal haar volledige medewerking verlenen aan de totstandkoming van 
samenwerkingsovereenkomsten inzake hydrologische systemen die onder de bevoegdheid van 
twee of meer Lid-Staten of regio's vallen. Het initiatief dient evenwel uit te gaan van de 
betrokken nationale en regionale autoriteiten. Dit geldt met name bij het naleven van de 
verplichtingen die voortvloeien uit het Verdrag van Helsinki van 1992 inzake de bescherming 
en het gebruik van grensoverschrijdende waterlopen en internationale meren, het Verdrag van 
Bonn van 1979 inzake de bescherming van trekkende wilde diersoorten en het Verdrag van 
75 
Espoo van 1991 inzake milieu-effectrapportage in grensoverschrijdend verband, die alle door 
de Europese Unie en de meeste van haaf Lid-Staten zijn bekrachtigd. 
Inventarisatie en monitoring 
Omdat een de gehele Unie omvattend overzicht van de verspreiding, de status en de evolutie 
van de Europese wetlandtypes en -gebieden nog steeds ontbreekt, zijn onze huidige inzichten 
gebaseerd op zeer fragmentaire informatie. De complexiteit en veranderlijkheid van deze 
gebieden en de moeilijkheid om hun wisselende grenzen nauwkeurig af te bakenen, zijn er 
de oorzaak van dat zelfs een eenduidige classificatie van Europese wetlandtypes momenteel 
rtog ontbreekt. Een en ander toont aan dat er een grote behoefte bestaat aan een 
gecoördineerd, pan-communautair systeem voor de inventarisatie van wetlands en de 
monitoring van de daar optredende ecologische veranderingen. Wat de wetiandgebieden van 
de Europese Unie betreft waarvoor krachtens de Richdijnen 79/409/EEG en 92/43/EEG van 
de Raad speciale beschermingsmaatregelen noodzakelijk zijn, zal door het "Natura 2000"-
netwerk in deze behoefte worden voorzien. De Commissie en de Lid-Staten moeten het 
Europees milieu-agentschap opdragen dit netwerk, wat wetlands betreft, waar nodig aan te 
vullen ten einde een allesomvattend systeem tot stand te brengen dat bij voorbeeld ook de 
wetlands omvat die kwetsbare gebieden zijn in de zin van Richtlijn 91/271/EEG van de Raad. 
Idealiter zou een dergelijk systeem het hele continent, inclusief de niet tot de Unie behorende 
staten, moeten omspannen. De inventaris moet ook de actuele gegevens betreffende de 
toestand van de wetlands omvatten die in het kader van monitoring-programma's zijn 
vergaard. Het gaat niet om een definitief document maar om een voortdurend geactualiseerde 
databank die fundamentele gegevens ter beschikking stelt ten behoeve van ruimtelijke 
ordening, beheersplanning, toekomstige momtoring en milieu-effectbeoordeling. 
Financieringsinstrumenten 
De Gemeenschap heeft sedert 1984 in het kader van haar milieuacties en 
financieringsinstrumenten ongeveer 60 miljoen ecu uitgetrokken voor projecten ter 
instandhouding en herstel van wetlands. Dat deze financiële steun een aanzienlijke stimulans 
heeft gevormd voor positieve ontwikkelingen kan niet worden ontkend. Toch kunnen daarvan 
geen duurzame effecten op langere termijn worden verwacht als men beseft welke enorme 
bedragen worden besteed aan de bouw van stuwdammen, aan inpoldering, aan 
aquacultuurprojecten en aan andere structurele-ontwikkelingsprojecten die ertoe leiden dat 
wetlands worden aangetast en dat de landelijke gemeenschappen die de natuurlijke 
rijkdommen daarvan nog op een traditionele manier exploiteren, worden gemarginaliseerd. 
Het is duidelijk dat artikel 7 van de nieuwe kaderverordening inzake de structuurfondsen, 
waarin is bepaald dat nieuwe ontwikkelingsplannen in overeenstemming dienen te zijn met 
het milieubeleid van de Unie, door de bevoegde instanties onverkort in de praktijk moet 
worden gebracht. Om te garanderen dat alle via de communautaire financieringsinstrumenten 
ondersteunde ontwikkelingsprojecten in wetlands met deze beleidsoriëntaties in 
overeenstemming worden gebracht, dienen bepalingen als die van artikel 6 van 
Richdijn 92/43/EEG in het algemeen zo ruim mogelijk te worden toegepast. 
Het Verdrag en het vijfde milieu-actieprogramma vormen een geschikte juridische basis en 
een adequaat kader voor de praktische integratie van het wetlandbeleid en het geïntegreerd 
beheer van wetlands. De Commissie heeft ter zake reeds de passende administratieve 
regelingen getroffen, die in het licht van toekomstige ervaringen waar nodig zullen worden 
aangepast en gewijzigd. 
76 
In de toekomst zal de Commissie steeds vaker communautaire financiële steun verlenen voor 
maatregelen die op het behoud en het verstandig gebruik van wetlands zijn gericht. 
Overeenkomstig het bij artikel 130 R van het Verdrag vastgestelde beginsel dat de eisen van 
milieubescherming in de andere takken van het Gemeenschapsbeleid moeten worden 
geïntegreerd en met het oog op de tenuitvoerlegging van artikel 8 van Richtlijn 92/43/EEG 
van de Raad, ziet de Commissie erop toe dat alle beschikbare financieringsinstrumenten 
zoveel mogelijk worden ingezet voor het realiseren van dit doel. Ten aanzien van de 
financiering impliceert artikel 130 S, lid 4, van het Verdrag dat de in het kader van het 
communautaire milieubeleid verstrekte toelagen slechts een klein deel kunnen dekken van de 
uitgaven die nodig zijn ter ondersteuning van het verstandig gebruik en het behoud van 
wedands. 
De Commissie spoort de Lid-Staten evenwel aan om meer gebruik te maken van de talrijke 
financieringsmogelijkheden die in het kader van de andere takken van het communautaire 
beleid worden geboden, bij voorbeeld voor opleidingsinitiatieven in samenhang met het 
verstandig gebruik en het behoud van wedands. Het verstandig gebruik van wetlands biedt 
op langere termijn zoveel economische voordelen dat de Gemeenschap er goed aan doet om, 
zowel binnen als buiten de Europese Unie, vooral ontwikkelingsmaatregelen te financieren 
waarbij de filosofie van het verstandig gebruik in de praktijk wordt gebracht. 
EINDCONCLUSIES 
Het verstandig gebruik en het behoud van wetlands vereisen een radicale koerswijziging ten 
opzichte van de manier waarop in het verleden met deze ecosystemen is omgesprongen. Een 
essentiële voorwaarde voor een dergelijke koerswijziging is een allesomvattend en 
samenhangend wetlandbeleid dat garanties biedt voor de erkenning van de vele functies die 
wetlands ten behoeve van de mens vervullen en de waarde die zij vertegenwoordigen, de 
materiële en functionele lotsverbondenheid in ruimte en tijd tussen wetlands en andere 
gebieden en tussen de opeenvolgende generaties die van wetlands afhankelijk zijn, en de 
erkenning van hun wezenlijke economische betekenis. Om een dergelijk beleid ten uitvoer 
te leggen, zijn ambitieuze en fundamenteel innovatieve initiatieven noodzakelijk. De kern 
daarvan is de geïntegreerde benadering. 
De vier belangrijkste gebieden in dit verband, meer bepaald wat het communautair beleid 
betreft, zijn: 
* de totstandbrenging van een volledig samenhangend "Natura 2000"-netwerk en de 
naleving van de daaruit voortvloeiende verplichtingen; 
* een geïntegreerd waterbeheer dat zowel de kwantitatieve als de kwalitatieve aspecten 
omvat; 
* een strategie inzake ruimtelijke ontwikkeling die gebaseerd is op in heel de 
Gemeenschap toepasselijke beginselen en richtsnoeren met duidelijke consequenties 
voor de bodembestemming; 
* de substantiële financiële ondersteuning van gecoördineerde multisectoriële 
beleidsmaatregelen, geïntegreerde programma's en plannen en projecten gericht op 
het verstandig gebruik en het behoud van wetlands. 
77, *X 

BIJLAGE I 
Vergelijking van de wetlandclassifîcaties in het kader van de Ramsar-overeenkomst en 
CORINE 
Opgelet: 
Aangezien de Ramsar-classificatie specifiek betrekking heeft op landschapseenheden, terwijl 
de CORINE-classificatie van natuurlijke en halftiatuurlijke habitats vooral steunt op 
vegetatiekenmerken, kunnen beide niet volledig met elkaar in overeenstemming worden 
gebracht. In beide gevallen gaat het om een hiërarchische indeling. Van de CORINE-
classificatie worden hier alleen de hogere categorieën vermeld. 
Ramsar (wetlands) CORINE (natuurlijke habitats) 
A) MARIENE WETLANDS EN WATERRIJKE KUSTBIOTOPEN 
MARIENE WETLANDS 
Al ondiepe mariene wateren 
A2 mariene banken 
A3 koraalriffen 
A4 rotskusten 
A5 zand- en keienstranden 
ESTUARIENE WETLANDS 
A6 estuariene wateren 
A7 mediolitorale slikplaten 
A8 schorren 
A9 mangroven, vloedbossen 
PLASSEN EN MOERASSEN 
AIO brak- en zoutwaterlagunen 
All zoete kustlagunen 11.1 open mariene wateren 
11 oceanen en zeeën 
12 zeearmen 
11.2 zeebedding 
18 kliffen en rotskusten 
19 eilandjes en zeerotsen 
16 zandige kustduinen en zandstranden 
17 keienstranden 
13 tijrivieren en estuaria 
14 slikwadden en zandplaten 
15 kwelders en schorren, zout- en gipsstcppen 
(niet van toepassing) 
21 lagunen 
23 stilstaande brakke en zoute wateren 
15.1 zoutminnende pioniervegetaties 
22 stilstaande zoete wateren 
53 oevervegetaties 
79 
B) BINNENLANDSE WETLANDS 
RIVIERBIOTOPEN 
BI permanente rivieren 
B2 periodiek droogvallende of intermitterende 
rivieren 
B3 landinwaarts gelegen delta's 
B4 uiterwaarden 
PLASSEN EN MEREN 
B5 permanente zoetwaterpiassen en -meren 
B6 periodieke zoetwaterpiassen en -meren 
B7 zoute plassen en zoutmoerassen (al dan niet 
permanent) 24 stromende wateren 
37.7 vochtige oeverruigten 
53 oevervegetaties 
24 stromende wateren 
37.7 vochtige oeverruigten 
53 oevervegetaties 
22 stilstaande zoete wateren 
24 stromende wateren 
37.7 vochtige oeverruigten 
53 oevervegetaties 
37 vochtige graslanden en kruidachtige 
ruigtevegetaties 
44 alluviale bossen, broekbossen en grienden 
22 stilstaande zoete wateren 
37.7 vochtige oeverruigten 
53 oevervegetaties 
22 stilstaande zoete wateren 
37.7 vochtige oeverruigten 
53 oevervegetaties 
23 stilstaande brakke en zoute wateren 
15 kwelders en schorren, zout- en gipssteppen 
18.3 rotsoevervegetaties om zoute plassen 
80 
MOERASSEN 
B8 permanente zoetwatermoerassen 
B9 periodieke zoetwatermoerassen 
BIO door struiken gedomineerde wetlands 
BH zoetwatermoerasbossen 
B12 veengebieden 
B13 veenbossen 
B14 alpiene wetlands en toendra's 
B15 zoetwaterbronnen en oasen 22 stilstaande zoete wateren 
53 oevervegetaties 
22 stilstaande zoete wateren 
37 vochtige graslanden 
53 oevervegetaties 
15.6 schorrebosjes 
31.1 vochtige heiden 
44 alluviale bossen, broekbossen en grienden 
44 alluviale bossen, broekbossen en grienden 
51 hoogvenen 
52 bedekkingsvenen 
54 laagveenmoerassen, overgangsmoerassen 
en bronnen 
53 oevervegetaties 
44A berkenbossen en naaldbossen in venen 
3.1.1 vochtige heiden 
37.8 subalpiene en alpiene ruigtevegetaties 
44 alluviale bossen, broekbossen en grienden 
54.1 bronnen 
GEOTHERMALE BIOTOPEN 
B16 geothermale wetlands 66 vulkanische landschapselementen 
81 
C) KUNSTMATIGE WETLANDS 
STEDELUKE EN INDUSTRIËLE WETLANDS 
Cl reservoirs, kunstmatige meren en stuwmeren 
C4 zoutpannen en salines 
C5 kiezelgroeven 
C6 zuiveringsinstallaties voor afvalwater 
AGRARISCHE WETLANDS 
C2 vijvers en reservoirs van boerderijen 
Cl bevloeid akkerland 
C8 periodiek overstroomd akkerland 
AQUACULTUURVOORZIENINGEN 
C3 vis- en schaaldiervijvers 89.2 industriële zoetwaterbekkens en kanalen 
89.1 industriële zoutwaterbekkens en kanalen 
86.4 voormalige industrieterreinen 
89.2 industriële zoetwaterbekkens en kanalen 
89.2 industriële zoetwaterbekkens en kanalen 
81.2 verbeterde vochtige graslanden 
81.2 verbeterde vochtige graslanden 
82.4 teelten op verdronken grond 
89.2 industriële zoetwaterbekkens en kanalen 
82 
BIJLAGE II: 
Richtsnoeren voor het verstandig gebruik van wetlands 
Opgelet: 
Deze bijlage is een samenvatting van de Richtsnoeren en de Aanvullende leidraad voor het 
in de praktijk brengen van het begrip "verstandig gebruik", door de partijen bij de 
Overeenkomst van Ramsar inzake watergebieden van internationale betekenis vastgesteld op 
de vierde conferentie in 1990 (aanbeveling C.4 als gewijzigd, inclusief bijlage) en de vijfde 
conferentie in 1993 (resolutie C.5.6, inclusief bijlage). 
Omschrijvingen 
"Het verstandig gebruik van wetlands is de duurzame exploitatie daarvan ten behoeve 
van de mensheid op een manier die verenigbaar is met de instandhouding van de 
natuurlijke eigenschappen van het ecosysteem." 
Onder "duurzaam gebruik" wordt verstaan het gebruik van wetlands door de mens op 
zodanige wijze dat zij de huidige generaties zo groot mogelijke diensten blijven bewijzen 
zonder dat hun vermogen om tegemoet te komen aan de behoeften en verlangens van 
toekomstige generaties, wordt aangetast. 
Onder "natuurlijke eigenschappen van het ecosysteem" wordt verstaan alle fysische, 
biologische en chemische componenten zoals bodem, water, planten, dieren en nutriënten 
alsmede de interacties daartussen. 
Algemene beginselen 
De bepalingen inzake verstandig gebruik zijn van toepassing op alle wetlands en de voor de 
instandhouding daarvan noodzakelijke systemen op het grondgebied van elke 
overeenkomstsluitende partij. Het begrip "verstandig gebruik" houdt in dat zowel de 
formulering en uitvoering van een algemeen wetlandbeleid als het goed rentmeesterschap ten 
aanzien van specifieke wedandgebieden worden nagestreefd. Deze activiteiten zijn een 
integrerend onderdeel van'duurzame ontwikkeling. 
Het is wenselijk dat op termijn alle overeenkomstsluitende partijen een uitgebreid nationaal 
wetlandbeleid uitwerken dat aan hun eigen nationale instellingen is aangepast. Het uitwerken 
van een nationaal wetlandbeleid is echter een werk van lange adem, terwijl inmiddels toch 
onverwijld maatregelen moeten worden genomen om het verstandig gebruik van wedands te 
bevorderen. Daarom omvatten de hieronder aangegeven richtsnoeren zowel aanzetten tot het 
formuleren van een allesomvattend nationaal wetlandbeleid als prioritaire maatregelen. 
Totstandbrenging van een nationaal wetlandbeleid 
1. Maatregelen ter verbetering van institutionele en organisatorische schikkingen, 
inclusief a) institutionele regelingen om de prioriteiten ten aanzien van wetlands 
volledig in de beleidsplanning te integreren, en b) de instelling van mechanismen en 
procedures die de geïntegreerde benadering een vaste plaats moeten geven bij de 
83 
planning en uitvoering van projecten, ten einde te garanderen dat de wetlands in stand 
worden gehouden en op een duurzame wijze worden ontwikkeld. 
2. Maatregelen op het gebied van de wetgeving en het overheidsbeleid, inclusief a) een 
evaluatie van de bestaande wetgeving en het gevoerde beleid, b) de toepassing van de 
bestaande wetgeving waar die reeds voldoet, c) de invoering van nieuwe wetgeving, 
en d) de besteding van voor ontwikkeling bestemde middelen voor projecten die het 
behoud en het duurzaam gebruik van de natuurlijke rijkdommen van wetlands 
mogelijk maken. 
3. Maatregelen gericht op kennisvergroting en bewustmaking ten aanzien van de 
wetlands en hun waardevolle aspecten, inclusief a) de uitwisseling van ervaringen en 
gegevens op het gebied van wedandbeleid, b) de bevordering van de bewustwording 
en het inzicht van beleidsmakers en publiek ten aanzien van alle voordelen en waarden 
die wedands te bieden hebben, c) de evaluatie van traditionele vormen van verstandig 
gebruik, en d) de opleiding van het nodige personeel voor de uitvoering van de 
beleidsopties en -maatregelen inzake wetlandbehoud. 
4. Maatregelen om de toestand van alle wetlands op nationaal niveau te evalueren en ter 
zake prioriteiten vast te stellen, inclusief a) het opstellen van een nationale inventaris 
en classificatie van wetlandgebieden, b) de inventarisatie en evaluatie van de 
voordelen en kwaliteiten van ieder gebied, en c) de vaststelling van prioriteiten inzake 
het behoud en het beheer van ieder gebied. 
5. Maatregelen om de problemen te bestrijden die zich in individuele wedands voordoen, 
inclusief a) het van meet af aan integreren van milieuaspecten in de planning van 
projecten - ook in stroomopwaarts gelegen gebieden - die consequenties kunnen 
hebben voor het betrokken wetiand, b) het reguleren van het gebruik van de 
natuurlijke elementen van het wetlandsysteem om overexploitatie te vermijden, c) de 
vaststelling, uitvoering en periodieke aanpassing van beheersplannen in overleg met 
de plaatselijke bevolking en rekening houdend met de behoeften van die bevolking, 
d) de aanwijziging van sommige (delen van) wetlands als natuurreservaten, en e) 
onderzoek van de haalbaarheid van de restauratie van wedands waarvan de natuurlijke 
rijkdommen en kwaliteiten zijn afgenomen of aangetast. 
Prioritaire maatregelen op nationaal niveau 
Ongeacht of reeds aan een nationaal wetlandbeleid wordt gewerkt, moeten op nationaal 
niveau onverwijld bepaalde maatregelen worden genomen om de totstandkoming van een 
dergelijk nationaal wedandbeleid te bevorderen en om te vermijden dat het in de praktijk 
brengen van de bescherming en het verstandig gebruik van wetlands nodeloos wordt 
vertraagd. 
De overeenkomstsluitende partijen kunnen a) de meest spoedeisende problemen 
inventariseren, b) met betrekking tot een aantal van deze problemen de nodige maatregelen 
treffen, c) de wedandgebieden aanwijzen waar maatregelen het dringendst noodzakelijk zijn 
en d) in een aantal van deze wetlandgebieden de nodige maatregelen treffen als omschreven 
in het volgende Dunt. 
Prioritaire maatregelen in specifieke wetlandgebieden 
Soms moet onverwijld worden ingegrepen om te vermijden dat bepaalde wetlands worden 
vernietigd of dat bepaalde waardevolle aspecten daarvan worden aangetast. Daarbij zullen 
ongetwijfeld diverse in punt 5 genoemde maatregelen moeten worden getroffen. 
m 

ISSN 0254-1513 
COM(95) 189 def. 
DOCUMENTEN 
NL 14 
Catalogusnummer : CB-CO-95-213-NL-C 
ISBN 92-77-88970-5 
Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen 
L-2985 Luxemburg 
3S