In deze richtlijn wordt een communautair systeem vastgesteld voor toezicht en controle op grensoverschrijdende overbrengingen van radioactief afval en verbruikte splijtstof teneinde een adequate bescherming van de bevolking te waarborgen. De richtlijn zorgt ervoor dat de betrokken lidstaten in kennis worden gesteld van de overbrenging van radioactief afval en verbruikte splijtstof naar of via hun grondgebied en dat zij verplicht zijn toestemming te verlenen of redenen te geven voor weigering van toestemming voor zulke overbrengingen.

In alle lidstaten was Richtlijn 2006/117/Euratom van de Raad betreffende toezicht en controle op overbrenging van radioactieve afvalstoffen en bestraalde splijtstof (hierna “de richtlijn” genoemd) in 2013 omgezet. De lidstaten moesten uiterlijk op 25 december 2017 bij de Commissie verslag hebben uitgebracht over de uitvoering van de richtlijn. Op basis van deze verslagen legt de Commissie een samenvattend verslag voor aan het Europees Parlement, de Raad en het Europees Economisch en Sociaal Comité, waarin bijzondere aandacht wordt besteed aan terugzending naar aanleiding van niet vergunde overbrenging en niet aangegeven radioactief afval.

Het verslag geeft een overzicht van de overbrenging van radioactief afval en verbruikte splijtstof in de Gemeenschap; van de recente trends en uitdagingen op het gebied van de invoer, de uitvoer en de doorvoer van verbruikte splijtstof en radioactief afval, van de gerapporteerde weigeringen en niet uitgevoerde overbrengingen, alsmede van de voorgestelde maatregelen.

Het verslag gaat vergezeld van het Werkdocument van de diensten van de Commissie SWD(2019) 437, met daarin gedetailleerde gegevens en informatie waarop de conclusies zijn gebaseerd.

1.1 Achtergrond

Alle lidstaten van de EU produceren radioactief afval, dat wordt gegenereerd door uiteenlopende faciliteiten (bv. kerncentrales, onderzoeksreactoren) en activiteiten, zoals toepassingen met radio-isotopen in de geneeskunde, de industrie, de landbouw, in onderzoek en onderwijs. Radioactief afval wordt gedefinieerd als radioactieve stoffen in gasvormige, vloeibare of vaste vorm, waarvoor geen verder gebruik is voorzien door het land van herkomst of van bestemming of door een natuurlijke of rechtspersoon wiens beslissing door deze landen wordt aanvaard, en die door een regelgevende instantie als radioactief afval worden gecontroleerd overeenkomstig het wet- en regelgevingskader van de landen van herkomst en bestemming.

Kerncentrales en onderzoeksreactoren genereren eveneens verbruikte splijtstof, d.w.z. nucleaire brandstof die is bestraald in en permanent verwijderd is uit een reactorkern. Verbruikte splijtstof kan worden gebruikt als grondstof die kan worden opgewerkt, of, zonder verder gepland gebruik, voor eindberging kan zijn bestemd of als radioactief afval kan worden behandeld.

Wanneer verbruikte splijtstof en radioactief afval worden gegenereerd, worden ze voorafgaand aan mogelijke ver- of opwerking en berging opgeslagen. Het verplaatsen van dergelijke materialen, ook wel overbrenging genoemd, vindt in de meeste lidstaten plaats ongeacht de omvang van hun nucleaire programma. Van de locaties waar deze materialen worden gegenereerd of beheerd, worden verbruikte splijtstof en radioactief afval voornamelijk over de weg, per spoor of over zee en in een beperkt aantal gevallen door de lucht vervoerd.

Invoer, uitvoer en doorvoer van radioactief afval en verbruikte splijtstof door een lidstaat of lidstaten vinden in de EU geregeld plaats.

2.Het wettelijk kader en de tenuitvoerlegging

Veilig en verantwoordbeheer van radioactief afval en verbruikte splijtstof, met inbegrip van de overbrenging van deze materialen binnen en buiten het grondgebied van de lidstaten, is een wettelijke verplichting die gebaseerd is op het internationaal recht en het recht van de Unie.

Op internationaal niveau is het belangrijkste referentiepunt op dit gebied het Gezamenlijk Verdrag inzake de veiligheid van het beheer van verbruikte splijtstof en inzake de veiligheid van het beheer van radioactief afval (hierna “het Gezamenlijk Verdrag” genoemd). Het Gezamenlijk Verdrag legt overeenkomstsluitende partijen onder meer verplichtingen op in verband met de grensoverschrijdende overbrenging (invoer, uitvoer en doorvoer) van verbruikte splijtstof en radioactief afval. In dat verdrag is bepaald dat iedere overeenkomstsluitende partij die bij grensoverschrijdende overbrenging betrokken is het nodige doet om te verzekeren dat die overbrenging plaatsvindt op een wijze die in overeenstemming is met de bepalingen van deze overeenkomst en andere verbindende internationale instrumenten. Alle 28 EU-lidstaten zijn overeenkomstsluitende partijen hij het Gezamenlijk Verdrag, hetgeen een bewijs is van hun inzet om een hoog veiligheidsniveau met betrekking tot verbruikte splijtstof en radioactief afval te waarborgen – van opwekking tot berging.

De algehele doelstelling op EU-niveau is om door middel van toezicht en controle op overbrenging van verbruikte splijtstof en radioactief afval de bescherming tegen de gevaren die voortvloeien uit de blootstelling aan ioniserende straling te verbeteren. Bovendien definieert Richtlijn 2013/59/Euratom van de Raad tot vaststelling van de basisveiligheidsnormen geharmoniseerde vrijgavecriteria en algemene materiaallozingsniveaus voor vrijstelling van officiële controle, terwijl het toepassingsgebied van de basisveiligheidsnormen ook menselijke handelingen omvat waarbij natuurlijke stralingsbronnen aanwezig zijn, met inbegrip van de verwerking van in de natuur voorkomend radioactief materiaal (naturally occuring radioactive materials - NORM). De effecten van Richtlijn 2013/59/Euratom van de Raad op de uitoefening van het toezicht en de controle op grensoverschrijdende overbrenging zullen door de Commissie in de volgende verslagleggingsperiode worden geëvalueerd.

Binnen het toepassingsgebied van dit alomvattende EU-kader ten aanzien van nucleaire veiligheid en stralingsbescherming heeft de richtlijn specifiek betrekking op vergunningen en procedurele aspecten van grensoverschrijdende overbrenging van radioactief afval en verbruikte splijtstof afkomstig van niet-militaire faciliteiten en activiteiten. De richtlijn is van toepassing wanneer:

·het land van herkomst, of het land van bestemming of het land of de landen van doorvoer van radioactief afval of verbruikte splijtstof lidstaat zijn van de Gemeenschap;

·de hoeveelheden en de concentratie van het radioactief afval of de verbruikte splijtstof voor overbrenging (ook wel zending genoemd) de waarden overschrijden die zijn vastgesteld in Richtlijn 2013/59/Euratom van de Raad.

2.1 Algemene beginselen voor toezicht en controle op overbrenging

Elke lidstaat blijft volledig verantwoordelijk voor de vaststelling van zijn eigen beleid voor het beheer van verbruikte splijtstof en radioactief afval onder zijn jurisdictie. Dit beleid kan de uitvoer van verbruikte splijtstof en radioactief afval of de invoer van dergelijke materialen op zijn grondgebied omvatten, bijvoorbeeld voor ver- of opwerking.

Conform de richtlijn moeten lidstaten een uniform document gebruiken voor toezicht en controle op de overbrenging van radioactief afval en verbruikte splijtstof. Wanneer dergelijke materialen overgebracht moeten worden naar derde landen zijn de lidstaten tevens verplicht de criteria voor overbrenging uit artikel 16, lid 2, van de richtlijn en de toepasselijke aanbeveling van de Commissie toe te passen.

Wanneer een overbrenging niet kan worden uitgevoerd, of als niet is voldaan aan de voorwaarden voor overbrenging overeenkomstig deze richtlijn, zien de bevoegde autoriteiten van de lidstaat van herkomst erop toe dat het radioactieve afval of de verbruikte splijtstof in kwestie door de houder ervan wordt teruggenomen, tenzij een andere veilige regeling kan worden getroffen. De bevoegde autoriteiten zien erop toe dat de persoon die verantwoordelijk is voor de overbrenging daar waar nodig corrigerende veiligheidsmaatregelen neemt. De houder is in dat geval aansprakelijk voor alle kosten in gevallen waarbij de overbrenging niet kan of mag worden uitgevoerd.

De eventuele weigering van een vergunning voor de overbrenging van verbruikte splijtstof en radioactief afval i) moet worden gerechtvaardigd aan de hand van de in de richtlijn vastgestelde criteria; ii) mag niet willekeurig zijn; en iii) moet gebaseerd zijn op relevant nationaal, internationaal of Gemeenschapsrecht. De besluiten van de lidstaten ten aanzien van instemming of weigering moeten in overeenstemming zijn met de bepalingen in het Gezamenlijk Verdrag en de richtlijn, die de uitvoer verbieden van radioactief afval of verbruikte splijtstof naar een bestemming ten zuiden van 60° zuiderbreedte, naar landen in Afrika, het Caribische gebied en de Stille Oceaan (ACS), of naar derde landen die niet beschikken over de middelen om het radioactieve afval of de verbruikte splijtstof veilig te beheren.

Naast het uitbrengen van een driejaarlijks verslag aan de Commissie dienen de lidstaten: