1. Inleiding

De Europese Unie zet zich in om de hoogst mogelijke graad van klimaat- en milieubescherming te bereiken. Het opdrijven van de productie, de uitrol en het gebruik van duurzame alternatieve brandstoffen is dan ook een belangrijke prioriteit van het Europese beleid inzake vervoer, energie en klimaat. Het uitbouwen van een dicht, wijdvertakt, betrouwbaar en gebruiksvriendelijk infrastructuurnetwerk voor alternatieve brandstoffen voor alle vervoerswijzen is van cruciaal belang om de doelstelling van klimaatneutraliteit tegen 2050 te halen en bij te dragen aan de ambitie om de vervuiling tot nul terug te brengen, zoals uiteengezet in de Europese Green Deal . Dat netwerk zal een belangrijke factor zijn voor de aanvaarding op de markt van emissievrije en emissiearme voertuigen, vaartuigen en vliegtuigen. Voor het wegvervoer is in de Europese Green Deal de doelstelling opgenomen van ten minste 1 miljoen openbaar toegankelijke oplaad- en tankstations tegen 2025, als springplank voor de noodzakelijke uitrol van dergelijke infrastructuur op veel grotere schaal tegen 2030, zoals gepland in de strategie voor duurzame en slimme mobiliteit. De strategie bevat belangrijke, ambitieuze mijlpalen voor het opdrijven van de productie, de introductie en het gebruik van duurzame alternatieve brandstoffen in alle vervoerswijzen tegen 2030 en 2050, waaronder, indien nodig, de uitrol van de benodigde infrastructuur.

Dit verslag bevat de resultaten van de beoordeling van de maatregelen die de lidstaten hebben genomen ter uitvoering van Richtlijn (EU) 2014/94 betreffende de uitrol van infrastructuur voor alternatieve brandstoffen en de ontwikkeling van markten en infrastructuur voor alternatieve brandstoffen in de Unie. Het voldoet aan de bepalingen van artikel 10, lid 3, van die richtlijn, op grond waarvan de Commissie vanaf 18 november 2020 om de drie jaar een verslag over de toepassing van de richtlijn moet indienen.

De verslaglegging is gebaseerd op uitgebreide informatie. De Commissie heeft een grondige beoordeling verricht van de nationale uitvoeringsverslagen die zij krachtens die richtlijn van de lidstaten heeft ontvangen, voortbouwend op de contacten met de lidstaten bij de opzet van die beoordeling. In het kader van de lopende evaluatie van de richtlijn heeft de Commissie ook een externe ondersteunende studie uitgevoerd. Bovendien heeft de Commissie haar verslag over de stand der techniek inzake vervoerssystemen voor alternatieve brandstoffen in de EU bijgewerkt. Deze beoordelingen worden samen met dit verslag bekendgemaakt.

Uit deze beoordelingen blijkt dat de volledige uitvoering van de geplande streefcijfers en maatregelen door de lidstaten tegen 2030 zou leiden tot een uitrol van infrastructuur die — de geaggregeerde aantallen in ogenschouw genomen — een wagenpark van voertuigen op alternatieve brandstoffen zou kunnen ondersteunen dat in overeenstemming is met de prognoses van een traject waarbij de totale broeikasgasemissies in de EU met 40 % worden verminderd. De huidige uitrol leidt echter niet tot een uitgebreide en volledige netwerkdekking van gebruiksvriendelijke infrastructuur in de hele Unie, aangezien de plannen van de lidstaten nog steeds sterk uiteenlopen en andere vervoerswijzen dan wegvervoer hetzij uitgesloten, hetzij ondervertegenwoordigd zijn. Bovendien wordt de lat in het klimaatdoelstellingsplan 2030 hoger gelegd, doordat de EU-broeikasgasemissiereductiedoelstelling voor 2030 wordt verhoogd naar 55 %, hetgeen een aanzienlijk grotere toename van het aantal emissievrije en emissiearme voertuigen en de passende uitrol van infrastructuur vereist.

In dit verslag wordt gewezen op de voordelen van het opvoeren van de inspanningen voor de verdere uitvoering van de nationale beleidskaders van de lidstaten en de verdere ontwikkeling van het beleidskader op Europees niveau. Deze bevinding strookt met de conclusies die de Commissie eerder al heeft aangehaald in haar mededeling “Actieplan: naar een zo breed mogelijk gebruik van infrastructuur voor alternatieve brandstoffen in de EU” en met de conclusies die het Europees Parlement heeft aangehaald in zijn verslag over de uitrol van infrastructuur voor alternatieve brandstoffen. De bekendmaking van de grondige beoordelingen van de afzonderlijke nationale uitvoeringsverslagen vormt een basis voor verdere discussie over de wijze waarop de lidstaten de snelle opbouw van toereikende infrastructuur voor alternatieve brandstoffen kunnen ondersteunen. De synergieën tussen de nationale plannen voor herstel en veerkracht in het kader van het herstelinstrument Next Generation EU en de kansen die een investeringsagenda voor duurzame mobiliteit biedt, zijn in dit verband meteen duidelijk.

2. Stand van zaken: technologische vooruitgang en de ontwikkeling van de markten

Sinds de vaststelling van de richtlijn in 2014 hebben de markten voor de verschillende alternatieve brandstoffen zich anders ontwikkeld met betrekking tot de aanvaarding van voertuigen en de uitrol van infrastructuur binnen en tussen vervoerswijzen.

Tabel 1: aantal ingeschreven personenauto’s op alternatieve brandstoffen in de EU in de periode 2014 - 2020

2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 Toename 2014 - 2020 Elektrisch aangedreven 75 067 119 222 164 681 244 231 376 534 616 644 904 262 1 105 % Plug-in-hybride 56 758 126 032 191 561 254 249 349 181 474 724 755 282 1 231 % Waterstof 53 192 362 531 714 1 187 1 492 2 715 % Gecomprimeerd aardgas (CNG) 999 044 1 058 992 1 089 701 1 113 714 1 161 118 1 193 806 1 207 069 21 % Vloeibaar petroleumgas (LPG) 6 906 769 7 089 523 7 232 050 7 264 118 7 628 053 7 714 409 7 707 823 12 % Totaal aantal auto's op alternatieve brandstoffen 8 037 691 8 393 961 8 678 355 8 876 843 9 515 600 10 000 770 10 575 928 32 % Auto's op alternatieve brandstoffen in % 2,99 % 3,12 % 3,23 % 3,30 % 3,59 % 3,72 % 3,93 %

Bron: Europees Waarnemingscentrum voor alternatieve brandstoffen, januari 2021 (www.eafo.eu).

Vergeleken met de marktsituatie ten tijde van de vaststelling van de richtlijn heeft de markt voor elektrische voertuigen zich zeer sterk ontwikkeld, in het bijzonder voor lichte elektrische voertuigen en bussen (zowel elektrisch aangedreven als plug-in-hybride). Met name elektrische auto’s zaten in de periode 2010-2020 in de lift wat het totale aantal voertuiginschrijvingen en de toename van de beschikbare modellen betreft. In het 3e kwartaal van 2020 is het aandeel gestegen tot 9,9 % van alle verkochte auto’s, vergeleken met 3 % het jaar ervoor. Hoewel het aandeel in het wagenpark nog steeds laag is, wordt een verdere versnelling van de aanvaarding van de voertuigen verwacht, mede als gevolg van de noodzaak de wettelijke voorschriften na te leven in het kader van de CO2-emissienormen voor lichte voertuigen, de richtlijn schone voertuigen en de druk om aan de wetgeving inzake luchtkwaliteit te voldoen. De afgelopen jaren heeft er een duidelijke verbetering plaatsgevonden wat betreft de beschikbare modellen voor auto's en bestelwagens, maar ook voor bussen. Dankzij technische ontwikkelingen en een hogere batterijcapaciteit ligt de actieradius van elektrische voertuigen aanzienlijk hoger dan de gemiddelde dagelijks afgelegde afstand in de EU en wordt reizen over lange afstanden mogelijk, wat bijdraagt tot een grotere aanvaarding bij de gebruiker. Voor vrachtwagens hebben de markten zich sinds 2014 in een veel trager tempo ontwikkeld. Het voertuigenbestand (met inbegrip van later aangepaste voertuigen) bevindt zich nog steeds op een zeer laag niveau. Ondertussen komen er geleidelijk aan vrachtwagens op de markt voor de distributiesector, en fabrikanten hebben aangekondigd dat zij de komende jaren nieuwe modellen (ook met een grotere actieradius) op de markt zullen brengen. In dit segment wordt een verdere marktaanvaarding verwacht voor 2025, mede gezien de verplichting om de wettelijke voorschriften van de CO2-emissienormen voor zware voertuigen na te leven. Voor elektrische bussen, en in het bijzonder bussen voor het openbaar vervoer in stedelijke gebieden, is de aanvaarding sterk toegenomen en het aantal ingeschreven bussen is in 2019 meer dan verdubbeld. Bovendien hebben veel steden zeer ambitieuze streefcijfers vastgesteld voor de elektrificatie van hun bussen, wat erop wijst dat deze trend naar alle waarschijnlijkheid zal versnellen.

Vergeleken met de marktsituatie ten tijde van de vaststelling van de richtlijn heeft de markt voor waterstofcelvoertuigen zich sterk ontwikkeld, ofschoon het beginpunt erg laag lag. Hoewel brandstofcelauto’s, -bestelwagens en -bussen technologisch rijp zijn, blijven de inschrijvingscijfers erg laag. De beschikbaarheid van modellen lichte brandstofcelvoertuigen is er slechts geleidelijk aan op vooruitgegaan: zo werden in 2020 vier modellen brandstofcelwagens aangeboden in de EU, maar niet in alle lidstaten. Europese OEM’s hebben geen aanzienlijke investeringen in waterstofcelauto’s en -bestelwagens aangekondigd. Voor bussen is de situatie iets beter: verschillende Europese fabrikanten zijn begonnen met de productie en een aantal steden en regio’s is begonnen met de uitrol van waterstofcelbussen. Hoewel de markt voor vrachtwagens niet veel vaart heeft laten optekenen, is de situatie momenteel aan het veranderen. Nu de nieuwe CO2-emissienormen zijn vastgesteld, beginnen verschillende OEM’s sterk te investeren in oplossingen voor waterstofcelvrachtwagens, met het oog op hun serieproductie voor langeafstandsvervoer over de weg na 2025. Met de Europese alliantie voor schone waterstof geeft de EU een krachtige impuls voor een betere coördinatie van het optreden van marktdeelnemers door middel van een benadering die uitgaat van de volledige waardeketen, die ook de ontwikkeling van de markt voor brandstofcelvrachtwagens en de markt voor touringcars moet bevorderen.

Vergeleken met de marktsituatie ten tijde van de vaststelling van de richtlijn verschilt de algemene marktontwikkeling van aardgasvoertuigen van segment tot segment. De technologie voor aardgasvoertuigen en onderdelen daarvan is volledig ontwikkeld voor zowel gecomprimeerd aardgas (CNG) als vloeibaar aardgas (LNG) van zowel fossiele als biologische oorsprong. In 2020 bestond het personenwagenpark uit ongeveer 1,2 miljoen auto’s. In alle segmenten zijn op de EU-markt voertuigmodellen te koop. Het aantal merken dat CNG-voertuigen aanbiedt, is de afgelopen jaren evenwel gedaald. Voor vrachtwagens op aardgas is een eerder gestage groei zichtbaar, met name in het LNG-segment.

Vóór de vaststelling van de richtlijn waren er reeds ongeveer 7 miljoen LPG-voertuigen op de markt. Sinds de vaststelling van de richtlijn is het gebruik van deze voertuigen langzaam toegenomen. Driekwart van de voertuigen was ingeschreven in slechts twee lidstaten; er blijft dus sprake van een sterke geografische concentratie van deze voertuigen in de EU. Verschillende steden beschikken over LPG-bussen. Het aantal nieuwe aankopen of vervangingen van LPG-bussen neemt echter af.

Bovendien kunnen hernieuwbare vloeibare brandstoffen en synthetische brandstoffen — waaronder e-brandstoffen — worden geproduceerd volgens de huidige brandstofnormen voor diesel en benzine; zij kunnen dus via bestaande infrastructuur worden gedistribueerd en in standaardvoertuigen worden gebruikt. Specifieke infrastructuur voor biobrandstoffen (E85) die gebruikt kunnen worden in dualfuelvoertuigen bestaat slechts in enkele lidstaten en de inschrijvingen van dergelijke voertuigen blijven stabiel op een zeer laag niveau. Een belangrijke kwestie is de potentiële toekomstige productiecapaciteit van duurzame alternatieve biobrandstoffen. Gelet op de beschikbaarheid van grondstoffen, de algehele efficiëntie van het productieproces en de totale kosten — voor zowel biobrandstoffen als synthetische brandstoffen — moet het gebruik van biobrandstoffen in het bijzonder worden ingezet voor vervoerswijzen die moeilijker koolstofarm kunnen worden gemaakt (luchtvaart, scheepvaart).

Wat de scheepvaart betreft, zijn er slechts beperkte gegevens beschikbaar over de toepassing van biobrandstoffen, door alternatieve brandstoffen aangedreven schepen en walstroomvoorzieningen voor schepen op een ligplaats. In 2019 werden er wereldwijd in totaal ongeveer 300 LNG-schepen besteld. Slechts de helft van die schepen is al in de vaart genomen. De andere helft staat nog op stapel. Het aantal elektrische vaartuigen (met inbegrip van hybride vaartuigen) dat wereldwijd in de vaart genomen is, ligt eveneens laag, maar neemt de laatste tijd toe: in 2019 waren 160 schepen in de vaart genomen en stonden er nog eens 104 schepen op stapel. Aan het eind van 2019 hadden ongeveer 50 binnen- en zeehavens in de EU minstens één aansluitpunt voor walstroom.

Wat het gebruik van alternatieve brandstoffen in het spoorvervoer betreft, is ongeveer 60 % van het netwerk, goed voor 80 % van het totale verkeersvolume, geëlektrificeerd. De eerste bestellingen op de markt van waterstoftreinen zijn onlangs geplaatst. Wat het gebruik van alternatieve brandstoffen in de luchtvaart betreft, kunnen biobrandstoffen en e-brandstoffen nu al met kerosine worden gemengd. Het gebruik van vloeibare biobrandstoffen is echter nog steeds marginaal en maakt slechts 0,05 % van het energieverbruik in het luchtvervoer uit. Vliegtuigfabrikanten zijn ook gaan investeren in de ontwikkeling van elektrische, hybride en door waterstof aangedreven vliegtuigen.