Advies over "Toerisme"

(94/C 393/25)

Op 22 februari 1994 heeft het Economisch en Sociaal Comité besloten, overeenkomstig de bepalingen van artikel 23, 3e alinea, van zijn Reglement van Orde, een advies op te stellen over "Toerisme".

De Afdeling voor regionale ontwikkeling, ruimtelijke ordening en urbanisme, die met de voorbereiding van de desbetreffende werkzaamheden was belast, heeft haar advies op 26 juli 1994 goedgekeurd. Rapporteur was de heer Lustenhouwer.

Het Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn 318e Zitting (vergadering van 15 september 1994) het volgende advies uitgebracht, dat met meerderheid van stemmen, 2 stemmen tegen, bij 1 onthouding is goedgekeurd.

1. Inleiding

1.1. Op 13 juli 1992 stelde de Raad een driejarig actieprogramma vast betreffende ondersteuning van het toerisme (). Dit programma loopt tot eind 1995 en is derhalve thans op de helft van zijn looptijd.

1.2. Kort voor het indienen door de Commissie van de voorstellen voor dit actieprogramma had het ESC op eigen initiatief een advies uitgebracht waarin voor een dergelijk programma werd gepleit.

1.3. In zijn daaropvolgende reactie toonde het Comité zich dan ook zeer ingenomen met de voorstellen van de Commissie, maar gaf daarbij aan dat dit programma slechts een eerste stap in de goede richting betekende ().

Geconstateerd moet evenwel worden dat het uiteindelijk door de Raad vastgestelde actieprogramma beduidend beperkter van opzet was dan hetgeen door de Commissie was voorgesteld en door het Comité was ondersteund. In die zin moet dan ook van een teleurstellende ervaring worden gesproken.

1.4. Met het onderhavige initiatiefadvies wil het ESC een bijdrage leveren aan de discussie over de plaats van het beleid gericht op de toeristische bedrijfsector binnen het Europees Verdragsrechtelijk kader. Het ESC verwacht dan ook dat het hierna gestelde zijn weerslag zal vinden in het door commissaris Vanni d'Archirafi onlangs aangekondigde Groenboek betreffende het communautair toeristische beleid, dat nog in de loop van dit jaar zal verschijnen. Overigens verwijst het Comité nog weer eens naar zijn in het verleden uitgebrachte adviezen op dit terrein daar veel van de daarin geuite wensen nog altijd open staan.

De voor 1996 aangekondigde Intergouvernementele Conferentie zal immers dit onderwerp in haar overwegingen kunnen betrekken. Met het afgeven van deze meer politieke boodschap hoopt het Comité dan ook een impuls te geven aan het positioneren van de sector toerisme in een nieuw Verdrag, alsook aan de voortzetting van het toeristisch beleid na afloop van de looptijd, eind 1995, van het huidige actieprogramma.

De noodzaak om de belangen van de Europeses toeristische sector beter in de diverse Europese beleidsterreinen te integreren neemt alleen maar toe nu immers de bedrijfstak staat voor bijzonder grote uitdagingen als gevolg van toenemende concurrentie en externe bedreigingen (bijv. de milieuproblematiek en de economische recessie).

2. Achtergrond

2.1. Eind 1993 stelde het Europees Parlement een verslag vast onder de naam "Toerisme op weg naar 2000" (). In dit rapport worden een aantal knelpunten aan de orde gesteld waarmee de toeristische bedrijfstak in de Europese Unie nog altijd kampt en worden voorstellen gedaan op terreinen waarvan het Europees Parlement meent dat nog te weinig rekening wordt gehouden met de belangen van de sector toerisme, dan wel met de belangen van de consument van het Europees toeristisch produkt.

2.2. Het feit dat het Europees Parlement zo kort na het vaststellen van het meerjarenprogramma van de Europese Commissie komt met een aantal aanbevelingen geeft reeds aan dat enige vraagtekens gezet zouden kunnen worden bij de mate waarin de aangekondigde acties uit het meerjarenprogramma in gang zijn gezet.

2.3. Ter voorbereiding van een informele bijeenkomst, onder Grieks voorzitterschap, van ministers belast met het toeristisch beleid, heeft de Commissie aan de Raad, het Europees Parlement en het Economisch en Sociaal Comité een verslag aangeboden betreffende de communautaire acties op het gebied van het toerisme (). Dit uitstekende evaluatieverslag biedt het Comité een goede gelegenheid zich uit te spreken over het Europees toeristisch beleid op een moment dat het denken hierover volop in beweging is zonder evenwel te willen pretenderen hiermee een allesomvattende visie over inhoud en richting van een Europees toeristisch beleid te geven, hetgeen, zoals hierboven in paragraaf 1.4 gesteld, niet de eerste doelstelling van het Comité met dit advies is.

3. De taak en rol van de Europese Commissie en haar diensten bij de formulering en uitvoering van het Europees toeristisch beleid

3.1. Bij het formuleren van een oordeel over het communautaire beleid gericht op de sector toerisme zal men zich altijd voor ogen moeten houden dat de primaire verantwoordelijkheid en dus ook de initiatieven in deze belangrijke sector van het bedrijfsleven al naar gelang de onderscheiden situatie in de lid-staten, op het nationale dan wel het lokale niveau liggen. Het is daarom dan ook dat de Gemeenschap op dit terrein slechts beperkte bevoegdheden heeft en dat de Commissie zich door de Raad belast werd met een uiterst beperkt mandaat, zoals neergelegd in het actieprogramma. Dit leidt ertoe dat slechts een zeer beperkt budget direct voor toeristisch beleid beschikbaar is en dat ook de afdeling Toerisme binnen D-G XXIII uiterst beperkt van omvang is.

3.2. Elk pleidooi voor uitbreiding van de huidige activiteiten zal dan ook vanuit die optiek bezien moeten worden en zal onvermijdelijk moeten leiden tot uitbreiding van beschikbare budgetten en menskracht. Het Comité meent evenwel dat dit absoluut noodzakelijk is indien serieus werk gemaakt wordt van het instandhouden en verbeteren van de randvoorwaarden voor een van de best presterende sectoren van het Europese bedrijfsleven.

3.3. Het gaat er immers om, de belangen van de sector te integreren in het beleid van de Gemeenschap op tal van andere terreinen. Deze integratietaak-toerisme die zich uitstrekt tot beleidsterreinen als het regionaal beleid (bijv. ten aanzien van de financiering van de infrastructuur), het vervoersbeleid, het milieu, de consumentenbescherming, de indirecte belastingen, scholing en training, enz., zal vanuit de afdeling Toerisme van de Commissie versterkt tot uitvoering gebracht moeten worden. Alleen op deze wijze kan extra bureaucratie vermeden worden, wordt het subsidiariteitsbeginsel eer aangedaan en komt een (rand-)voorwaarden scheppend kader tot stand dat de lokale en regionale initiatieven, van zowel marktpartijen als overheid, de kans biedt tot ontplooiing te komen.

3.4. Dat het hier om een écht belangrijke beleidsintensivering moet gaan moge blijken uit het economisch gewicht van de sector. Het toerisme verschaft immers ongeveer 6 % van de totale werkgelegenheid in de Gemeenschap, hetgeen betekent dat naar schatting 9 miljoen mensen in deze sector werkzaam zijn. Alleen al in de horeca-sector zijn zo'n 1,2 miljoen, veelal kleine, bedrijven werkzaam. Het toerisme in de Gemeenschap vormt daarnaast een van de voornaamste bronnen van inkomsten in Europa (naar schatting tenminste 5,5, % BNP).

3.5. Het moge ook duidelijk zijn dat een sector met een dergelijke massale omvang, ook geconfronteerd wordt met de uit die omvang voortvloeiende problemen. De impact van het toerisme op het leefmilieu en op de culturele identiteit van de bewoners in de toeristische gebieden kan immers bedreigend zijn.

Voor deze en andere vraagstukken zullen oplossingen gevonden moeten worden en de Gemeenschap kan daarbij een essentiële rol spelen.

4. De diverse actiepunten uit het meerjarenprogramma Toerisme 1993-1995

4.1.

Verbetering van de kennis over de toeristische bedrijfstak

4.1.1. Het Comité constateerde in zijn advies van 19 december 1991 () dat het belang van de toeristische sector nog onvoldoende wordt onderkend door het gebrek aan goede informatie. Het Comité riep de Commissie dan ook op een integrale studie te verrichten naar de Europese toeristische bedrijfstak, waarin ook de impact van de sector op de werkgelegenheid, de produktie en de investeringen tot uiting zou komen.

4.1.2. Uit het eindverslag van de Commissie inzake het tweejarenprogramma (1991-1992) voor de ontwikkeling van communautaire statistieken inzake het toerisme () blijkt dat de Commissie een intensieve sturende rol heeft gespeeld bij de ontwikkeling van een samenhangend geheel van informatievergaring. Op basis van enquêtes onder de voornaamste gebruikersgroepen is hierin een prioriteitenstelling gemaakt. De Commissie werkt op dit terrein niet alleen nauw samen met de lidstaten, maar evenzeer met de WTO en de OESO.

4.1.3. Het Comité meent dat de inspanningen die verricht worden door de Commissie om in samenwerking met de betrokken partijen te komen tot een kwalitatieve verbetering van de statistische informatie over de sector, ondersteund dienen te worden. Het Comité roept de Raad op niet alleen in verbale zin deze activiteiten tot prioriteit te maken, maar hiervoor ook de benodigde financiële middelen in het budget van Eurostat ter beschikking te stellen.

4.1.4. Het Comité constateert voorts met instemming dat de Commissie zelf ook aantoont belang te hechten aan het verbeteren van de kennis over het toeristisch produkt, zoals blijkt uit de aanbesteding en oproepen tot het indienen van voorstellen 1994 voor diverse studies (). Het Comité benadrukt hierbij nog eens het belang van een brede verspreiding van de resultaten van dergelijke studies en het bespreken van deze resultaten met de bedrijfstak in de vorm van congressen of in het kader van het raadgevend comité voor toerisme. Dit comité dat in het verleden slechts spaarzaam bijeen werd geroepen, zou geactiveerd moeten worden om aldus zijn functie van klankbord voor de Commissie beter te kunnen vervullen.

4.2.

Vakantiespreiding

4.2.1. Het Comité ondersteunde de Commissie in het streven een betere vakantiespreiding mogelijk te maken om op die manier een bijdrage te leveren aan het verkleinen van de seizoenpieken in zowel de tijd alsook in geografische zin. Het Comité wees er met name op dat ook spreiding van toerisme over nieuwe bestemmingen in dit verband van belang is. Het ontwikkelen van nieuwe toeristische bestemmingen en attracties in Europa zou namelijk de druk op bestaande bestemmingen kunnen verminderen en daardoor een positieve bijdrage leveren aan zowel het milieu (zie hiervoor ook par. 4.6.1), alsook aan de culturele erfgoederen die vaak zwaar onder het massatoerisme te lijden hebben. Ook de culturele identiteit en de levensomstandigheden van de lokale bevolking hebben zwaar te lijden onder de negatieve effecten van de te sterke concentratie van vakantiestromen.

4.2.2. Sedert de conferentie onder Nederlands voorzitterschap is weinig of geen resultaat geboekt in het beter spreiden van vakanties.

Het EP vraagt de Commissie om onverwijld (without delay !) een internationaal platform in te stellen voor de geografische en seizoenmatige spreiding van het toerisme. Een aantal voorstellen zouden bestudeerd moeten worden, zoals een betere coördinatie van de vakantiedata, vooral in aangrenzende lid-staten, en de introductie van optionele vrije dagen voor scholieren. Het EP verwelkomt de studie die door de Commissie is verricht naar bestedingspatronen en consumentengedrag in de toeristische sector om zodoende een beter inzicht in de problematiek te verkijgen.

4.2.3. Gelet op de complexiteit van de materie en het feit dat ook de lid-staten niet altijd de bevoegdheid hebben om vakantiespreiding af te dwingen, realiseert het Comité zich dat de Europese Unie in dezen slechts beperkte speelruimte heeft. Toch moet ook de Commissie het op gang komen van een discussie over vakantiespreiding stimuleren en hiertoe het initiatief nemen. Overheden en particuliere organisaties (bedrijfsleven, scholen) zullen over en weer in de lid-staten van elkaar kunnen leren. Het Comité ondersteunt dan ook de oproep van het Europees Parlement tot creatie van een internationaal platform vakantiespreiding en hoopt dat de geplande conferentie over dit onderwerp onder het Duitse voorzitterschap hiertoe een aanzet zal kunnen geven.

4.2.4. Het Comité merkt hier evenwel bij op dat vakantiespreiding alléén de problematiek van de concentratie in de tijd en in geografische zin niet kan oplossen. Bij deze discussie zal ook het toeristisch produkt zelf betrokken moeten worden. Een differentiatie in dit produkt naar de diverse bevolkingsgroepen (ouderen !) en de ontwikkeling van andere produkten (gezondheidsvakanties, "spa's", cultural trips) zal moeten leiden tot een meer gedifferentieerd aanbod. Een dergelijke ontwikkeling naar nieuwe produkt/marktcombinaties vergroot het Europees concurrentievermogen en bevordert een beter gebruik van natuurlijke bronnen en menselijk potentieel (human resources).

4.3.

Transnationale maatregelen, o.a. ondersteuning van samenwerking in grensregio's

4.3.1. In tal van adviezen heeft het Comité het belang van samenwerking tussen overheden en bedrijfsleven in grensregio's benadrukt. Dit geldt evenzeer voor activiteiten in de sector toerisme.

In een aantal grensregio's zijn de afgelopen jaren initiatieven ontwikkeld om de regio als zodanig te profileren als toeristische bestemming, derhalve over de landsgrenzen heen. Steun werd hierbij o.a. verleend vanuit het communautaire initiatiefprogramma Interreg.

Ook het EP wijst op het belang van samenwerking tussen lid-staten en roept het de Gemeenschap op deze samenwerking te bevorderen.

4.3.2. Het Comité meent dat de genomen initiatieven nog slechts zeer beperkt zijn te noemen. Veel meer nog dan thans het geval is zullen administraties in de lid-staten zich bewust moeten worden van het verdwijnen van de binnengrenzen in de Gemeenschap en hierop hun beleid moeten aanpassen. De totstandkoming van Eurregio's is in dit kader van groot belang. Eurregio's kunnen ook particuliere organisaties, bedrijven en semi-overheden van dienst zijn bij het opzetten van grensoverschrijdende samenwerkingsstructuren in de toeristische sector.

4.3.3. Ten slotte merkt het Comité op dat ook samenwerking met regio's buiten de Europese Unie intensivering behoeft. Het gaat hier dan om bestemmingen in de landen rond de Middellandse Zee of in Oost- en Centraal Europa die een historische relatie hebben met de Europeese cultuur. Een van de onderwerpen die in dat kader nadere aandacht vragen is de mogelijkheid voor Europese investeerders uit de toeristische branche om in die niet-Europese landen actief te zijn. Deze vragen dienen in het onder paragraaf 7.2 genoemde GATS nader uitgewerkt te worden.

4.4.

De toerist als consument

4.4.1. Bescherming van de consument van het toeristisch produkt is voor het Comité altijd een net zo belangrijk uitgangspunt geweest als de zorg voor een gezonde ontwikkeling van het bedrijfsleven in deze sector.

Op een aantal terreinen heeft de Gemeenschap duidelijk vooruitgang geboekt in het verbeteren van de rechtspositie van de consument maar dit aspect dient te aandacht te blijven verkrijgen. Als gevolg van het geïntensiveerde consumentenbeleid is de rechtspositie van de consument in het algemeen, maar zeker ook van de toeristische consument danig verbeterd. Voorbeelden hiervan liggen op het terrein van de eerlijkheid van voorwaarden in contracten, het uitbannen van kwalijke praktijken in de sfeer van time-sharing van onroerende zaken en het verbeteren van de informatie aan de consument.

Het Europees Parlement wijdt veel aandacht aan de bescherming van de consument van het toeristisch produkt. Zo wijst het EP op het belang van goede informatie, op de problematiek van de dekking van kosten in verband met ziekte of opname in een ziekenhuis, het vraagstuk van de criminaliteit en meer in het algemeen het kwaliteitsniveau van het toeristisch produkt.

4.4.2. Het Comité meent dat de toeristische sector bij uitstek die sector van het bedrijfsleven is waar de dienstverlening aan de consument de allerhoogste prioriteiten bezit. Alleen als de consument tevreden is over het gehele produkt zal hij deze tevredenheid uitdragen of zelfs terugkeren. Gelet op hetgeen reeds is bereikt door middel van communautaire regelgeving, als ook gelet op het unieke consumentgerichte karakter van de sector, meent het Comité dat enige terughoudendheid in acht genomen moet worden met nieuwe regelgeving op dit terrein. Zo acht het Comité de recente stellingname van het Europees Parlement ten aanzien van het onderwerp "koop op afstand" bijzonder verontrustend. Immers aanbetalingen vóóraf bij boekingen in de toeristische sector zijn algemeen aanvaard en verschillen volstrekt van kwalijke praktijken bij verkoop van produkten op afstand. Het voorbeeld toont aan dat algemene uitgangspunten van consumentenbescherming in de toeristische sector geheel anders uitwerken en derhalve tot ongewenste resultaten kunnen leiden. Veeleer zou gekeken moeten worden naar de ervaringen in de lid-staten met onafhankelijke klachtencommissies en ombudsmannen die hun waarde reeds hebben bewezen bij het oplossen van conflicten in deze sfeer.

De in de onder paragraaf 4.1.4 genoemde tender vermeldt als een van de aanbestedingen de voorbereiding van een praktische gids voor toeristen. Het Comité acht de ontwikkeling van een dergelijk gebruikersvriendelijk handboek een goede en concrete stap in de richting van het verbeteren van de informatie aan de toeristische consument.

4.5.

Cultureel toerisme, sociaal toerisme en jeugdtoerisme en milieu

4.5.1. Vanuit het oogpunt van diversificatie van het toeristisch produkt pleitte het Comité voor de ontwikkeling van nieuwe toeristische produkten om hiermee een groter deel van de Europese bevolking te laten participeren in een of andere vorm van toeristische activiteit.

De Commissie heeft in reactie hierop tal van projecten ondersteund die een vernieuwend karakter in zich droegen en aan de doelstelling van het dichter binnen het bereik brengen van toeristische activiteiten voor minder draagkrachtige groepen, een bijdrage konden leveren.

Ook het EP wijst op het belang van de ontwikkeling van activiteiten voor jongeren, ouderen en gehandicapten, alsmede op de waarde van het Europees cultureel erfgoed.

4.5.2. Het Comité ontkomt niet aan de indruk dat op deze terreinen niet echt een gestructureerd beleid van de grond is gekomen. Hoewel sympathiek, zijn de ondersteunde projecten toch meest kleinschalig van aard en ontberen deze veelal ook een leereffect. Het is vooral op deze terreinen dat de beperktheid van de communautaire middelen tot uitdrukking komt waardoor de activiteiten ook in de nabije toekomst beperkt van omvang zullen blijven. De vraag rijst steeds sterker of wel voldoende doordacht is op welke wijze de geldmiddelen die uit de structuurfondsen voor het toerisme worden ingezet, aansluiten bij deze doelstellingen. Het Comité vreest dat de in het actieprogramma toerisme neergelegde doelstellingen in de praktijk geen of nauwelijks een rol spelen bij de besluitvorming over projecten in de sfeer van de Structuurfondsen. Ook hier is van coördinatie weinig sprake, zo lijkt het.

4.6.

Toerisme en milieu

4.6.1. Dat toerisme en milieu geen vijanden van elkaar behoeven te zijn, vormde voor het Comité een belangrijk uitgangspunt.

Gehoorgevend aan de visie van het Comité heeft de Commissie dan ook een beleid ontwikkeld waarin wordt gepoogd deze beide belangen te verenigen. Immers, toerisme kan een voor het milieu zeer bedreigende activiteit zijn (te denken valt aan de in paragraaf 4.2.1 genoemde kwestie van de vakantiepieken en de daaruit voortvloeiende problematiek van het massatoerisme in het winterseizoen in de Alpen en in het zomerseizoen aan de kusten van de Middellandse Zee), doch anderzijds kan ook het milieu zeer gebaat zijn bij toeristische belangstelling doordat milieu-infrastructurele voorzieningen gefinancierd kunnen worden uit de opbrengsten uit het toerisme.

Het Europees Parlement roept dan ook op tot verbetering van het milieubewustzijn en de milieukennis van toeristen teneinde het respect voor het milieu te vergroten.

4.6.2. Het Comité acht het van het grootste belang dat milieubeleid en toeristisch beleid met elkaar in verband worden gebracht. Het achterwege laten van het treffen van milieumaatregelen is voor een aantal toeristische gebieden in Europa mede oorzaak geweest voor het teruglopen van het aantal bezoekers. Water krijg je immers alleen schoon door voorzieningen te treffen, niet door normen te verlagen ! Het Comité is ook ingenomen met het toekennen van prioriteit aan de sector toerisme in het kader van het vijfde communautaire actieprogramma inzake het milieu (). Deze prioriteit zal echter ingegeven moeten worden door de idee van het leveren van een bijdrage aan de omgeving, waarbinnen het toerisme zich ontplooit, en derhalve niet in de zin van het opwerpen van onnodig belastende voorwaarden die gesteld zouden worden aan de bedrijven in de sector toerisme.

De Commissie wordt dan ook in bovenstaande zin ten volle door het Comité ondersteund in haar pogingen een bijdrage te leveren aan het ook in milieutermen kwalitatief verbeteren van het Europees toeristisch produkt.

4.7.

Plattelandstoerisme

4.7.1. Bevordering van het plattelandstoerisme werd door het Comité om een aantal redenen als een belangrijke kwestie gezien. Geconfronteerd met teruglopende inkomens als gevolg van de hervormingen in het gemeenschappelijk agrarisch beleid, alsmede de toenemende braaklegging van landbouwgronden, zou het betreffende plattelandsgebied door de overschakeling naar toeristische activiteiten een nieuwe economische impuls kunnen worden gegeven. Ook zou hierdoor meer spreiding in geografische zin van toeristische activiteiten mogelijk zijn, hetgeen de druk op de bekende toeristische bestemmingen zou kunnen doen afnemen. Bepaalde geïsoleerde streken met een agrarische traditie zouden ook door de ontwikkeling van het toerisme attractiever en meer toegankelijk kunnen worden. De economische prestatie van zo'n regio zou daardoor een impuls kunnen krijgen (vooral naar ambachtelijke bedrijven en de detailhandel) waardoor de regio aansluiting zou kunnen verkrijgen bij de meer ontwikkelde gebieden (dit uit zich in verbeterde infrastructurele netwerken, samenwerking tussen bedrijven, toegang tot financieringsbronnen, enz. ().

Vanuit het Europees Oriëntatie- en Garantiefonds voor de landbouw is in combinatie met het EFRO en het ESF een aantal investeringen ondersteund in de sfeer van het plattelandstoerisme. Het gaat hierbij om niet onaanzienlijke bedragen in het kader van de diversifiëring van de activiteiten op het platteland, waarbij de steun wordt verleend aan de landbouwbedrijven zelf, alsook meer in algemene zin voor de infrastructuur of het aanleggen van bijv. natuurparken.

Ook vanuit het Leader-programma werden middelen ter beschikking gesteld gericht op toeristische projecten op het platteland.

Het EP wijst op het belang van de spreiding van het toerisme over meer gebieden, waaronder het platteland, waardoor het aanbod van het toeristisch produkt grotere verscheidenheid kan verkrijgen.

4.7.2. Het Comité is ingenomen met de groei die het zgn. plattelandstoerisme de laatste jaren heeft gekend. Met inachtneming van de eisen ten aanzien van eerlijke concurrentie (vooral in fiscale zin) en in overeenstemming met de basiseisen van gezondheid en veiligheid, zoals die gelden voor toeristische attracties en hotels, kan het plattelandstoerisme een aantrekkelijk alternatief vormen voor de "stedelijke" toerist, naast bestaande vormen van meer klassiek toerisme.

4.7.3. Vooral acht het Comité initiatieven in dit verband van belang omdat hiermee de toegang tot toeristische activiteiten mogelijk wordt voor dàt deel van de bevolking dat hiertoe anders die mogelijkheid niet zou hebben. Voorts, zo blijkt bijv. in Wales, brengt deze geografische spreiding ook een betere vakantiespreiding in de tijd teweeg, door het optreden van het verschijnsel van de korte tweede of zelfs derde vakantie. Voorwaarde voor een gezonde ontwikkeling van het plattelandstoerisme is evenwel, zo meent het Comité, een eerlijke concurrentie-uitgangspositie, opdat op korte termijn subsidies niet langer nodig hoeven te zijn.

4.8.

Training

Kwaliteit van de dienstverlening zal het sleutelwoord voor de toekomst zijn. Dit vraagt van allen die in en voor de toeristische sector werken een hoog en up-to-date kennisniveau, waarbij vooral de kennis van vreemde talen voorop moet staan. De Gemeenschap heeft zich dit gerealiseerd en tal van projecten ondersteund om het kennisniveau in de toeristische sector, met inbegrip van bijv. reisagenten en touroperators, te verbeteren. Omdat de toeristische consument ook minder stereotype wordt, nemen zijn wensen toe en veranderen deze per doelgroep. De toepassing van nieuwe technologieën en managementmethoden maken dat scholing, zeker ook in de zin van permanente vorming, absolute prioriteit moet krijgen. Vooral indien geprobeerd moet worden de toerist van buiten de Gemeenschap aan te trekken, zal kwaliteit van de dienstverlening aantoonbaar verbeterd moeten worden. Het Comité ondersteunt dan ook van harte het opzetten van scholingsnetwerken in diverse lid-staten en het uitwisselen van best-practices tussen overheden, scholingsinstituten en het bedrijfsleven. Ook kan hierdoor het imago van het toerisme als werkgever duidelijk verbeterd worden. Voorts verdient het aspect van de arbeidsomstandigheden van de werkenden in de sector de aandacht, opdat hierdoor de werkgelegenheidssituatie en de aantrekkingskracht voor een loopbaan in het toerisme worden vergroot.

4.9.

Promotieactiviteiten in derde landen

De afgelopen 10 jaar is het marktaandeel van Europa, gezien op wereldschaal, met zeker 10 % gedaald. De concurrentie met toeristische bestemmingen in derde landen is derhalve bijzonder hard en Europa verliest terrein. Zo is het aantal bezoekers vanuit Japan en de Verenigde Staten in absolute getallen zelfs afgenomen. Het Comité meent dat de Commissie onverwijld een analyse dient te maken van deze ontwikkeling en deze periodiek dient te actualiseren, opdat door alle betrokken partijen (markt en overheid) de passende maatregelen getroffen kunnen worden om deze tendens om te buigen. Immers, enerzijds bevordert Europa dit zelfs door het verstrekken van ruime financiële ondersteuning aan de opbouw van een toeristische infrastructuur in derde landen. Anderzijds heeft Europa toch ook kansen om met een gericht promotiebeleid (bijv. het bewerken van de markt voor het zgn. congres-toerisme) de toeristenstroom vanuit derde landen richting Europa te geleiden. Het Comité heeft er dan ook met ongeloof kennis van genomen dat de budgettaire autoriteiten de hiertoe strekkende budgetpost uit de begroting van 1994 hebben geschrapt. Hieruit blijkt weer eens te meer dat de economische functie van de sector in tal van gevallen nog niet serieus wordt genomen ! Juist een activiteit als promotie van de Europese Unie als zodanig in derde landen vereist een professionele aanpak en een structureel karakter, wil die activiteit enige impact hebben.

Een dergelijke Europa-promotie zal moeten plaatsvinden in goede samenwerking en afstemming met de activiteiten van de diverse nationale en regionale bureaus voor toerisme en zal, uitgaande van een adequaat budget, de diversiteit die zo kenmerkend is voor Europa in zijn volheid tot uiting moeten brengen.

5. De integratie van het toeristisch beleid in de overige activiteiten van de Europese Unie

5.1. In mei 1992 verscheen een Mededeling van de Commissie inzake het communautaire beleid en maatregelen die van belang waren voor het toerisme ().

Op overzichtelijke wijze werd hierin aangegeven óf en zo ja in welke mate, de bedrijven in de toeristische sector te maken zouden kunnen krijgen met maatregelen van de Europese Unie op tal van terreinen, zoals de effecten van de totstandkoming van de interne markt, het mededingingsbeleid, sociale politiek en milieubeleid.

Deze Mededeling vormt in feite een eerste antwoord op de door het Comité bepleite integratie van het beleid gericht op de toeristische sector in het gehele beleid van de Europese Unie. Een dergelijke horizontale benadering betekent dat de belangen van de bedrijfstak en die van zijn consumenten in het besluitvormingsproces op alle relevante beleidsterreinen integraal worden meegenomen. Juist het belang in economische, sociale en culturele zin van de bedrijfstak toerisme maakt dat een dergelijke integratiebenadering alleszins wenselijk en terecht is.

5.2. Het eerder vermelde verslag van de Commissie betreffende de communautaire acties op het gebied van het toerisme van april 1994 trekt deze lijn door. Ook in dit verslag wordt melding gemaakt van de activiteiten op beleidsterreinen buiten het directe veld van het toeristisch actieprogramma waar door de Gemeenschap acties of financiële middelen gericht op deze sector zijn ingezet. Het Comité meent evenwel dat een echte rode draad nog altijd te zeer ontbreekt. Als oorzaak hiervoor ziet het Comité vooral één feit : het ontbreken van voldoende rechtsbasis in het Verdrag voor een integraal communautair toeristisch beleid.

6. Van horizontaal en specifiek toeristisch beleid naar een uitdrukkelijke Verdragsbasis

6.1. In zijn advies van 19 december 1991 stelde het Comité dat in een volgende herziening van het Verdrag van Rome het toerisme een uitdrukkelijke plaats zou moeten krijgen. Het Verdrag van Maastricht is in dat opzicht namelijk teleurstellend geweest, aangezien slechts in artikel 3 sub T het toerisme een zeer beperkte plaats heeft gekregen in de aandacht van de Europese Unie. Een plaats die geen recht doet aan het gewicht van de sector en de potentie voor de toekomst in termen van bijdrage aan de economische ontwikkeling vanuit de sector toerisme. Naast dit aspect van welvaart mag ook het aspect van welzijn, dat zo kenmerkend is juist voor deze bedrijfstak, niet zonder gewicht worden geacht.

6.2. Ook het Europees Parlement heeft zich hierover uitgesproken. Het EP roept namelijk de Commissie op een Witboek samen te stellen dat moet aangeven op welke wijze het toeristisch beleid het best geïncorporeerd kan worden in het Verdrag bereffende de Europese Unie, wanneer dat Verdrag een volgende keer wordt gewijzigd.

Zoals bekend, zal een dergelijke procedure tot mogelijke wijziging reeds in 1996 van start gaan met een Intergouvernementele Conferentie. Gemeend kan dan ook worden dat het uitermate nuttig is reeds nu het politieke signaal af te geven dat nodig is om in een volgend Verdrag een beleidsplaats aan de sector toerisme toe te kennen. Een dergelijke politieke prioriteitenstelling komt de sector toch toe, en de nu wederom aanwezige kans moet nu aangegrepen worden.

7. Ter afsluiting

7.1. De toeristische bedrijfstak in Europa is er een die zich in positieve zin onderscheidt van andere sectoren in de economie. In de sector toerisme worden nog altijd nieuwe banen geschapen, wordt een belangrijk deel van het Europees BNP verdiend en wordt een produkt/marktcombinatie aangeboden die door zijn brede variatie en toegankelijkheid voor zeer grote delen van de Europese bevolking een bijzondere bijdrage levert aan het welzijn van de burgers in de Unie.

7.2. Zoals opgemerkt staan naast de troeven die Europa op de wereldmarkt kan aanbieden, ook een aantal bedreigingen in de startblokken om de concurrentieslag in verhevigde mate te voeren. Zo kan als gevolg van de in het kader van het akkoord van 15 april 1994 te Marrakech overeengekomen GATS (General Agreement on Trade in Services) een verdere liberalisatie van markten in de dienstensector, waaronder het toerisme, worden verwacht. Dit betekent een grotere toetreding van aanbieders uit derde landen op de Europese markt en een toename van niet-Europese investeringen in de sector, maar daarnaast ook mogelijkheden voor Europese investeerders om meer toeristische belangen buiten Europa te verwerven en daarmee hun activiteiten in Europa in intensiteit te verminderen. De wereldwijde concurrentie met al zijn kansen en bedreigingen zal derhalve toenemen.

Tegen die achtergrond zal naast het volbrengen van randvoorwaarden (te denken valt aan het belang van het totstandbrengen van de interne markt in de EU en het proces op weg naar een economische en monetaire unie met alle voordelen van één munteenheid) ook een specifiek Europees toeristisch beleid geformuleerd moeten worden.

Het zou te ver gaan om nu al de mogelijke inhoud van een dergelijk beleid te willen vaststellen. Naast het verspreiden van een Europees kwaliteitsimago en Europese culturele waarden in het buitenland, is het echter wel al mogelijk aandacht te besteden aan zaken als bescherming, in Europees belang, van bepaalde plaatsen en van hetgeen nog van de kust over is (b.v. via een Europees ruimtelijke-ordeningsbeleid), maar ook belastingsverlichtingen of subsidies in het vooruitzicht te stellen aan personen of bedrijven die bepaalde bouw- en milieunormen in acht nemen.

7.3. Hierboven heeft het Comité zijn teleurstelling uitgesproken over hetgeen de afgelopen jaren door de Gemeenschap voor de toeristische sector is gedaan. Alle goede bedoelingen en inzet van de betrokkenen ten spijt is de lappendeken van acties, inzet van financiële middelen en projecten, in zijn omvang zeer beperkt, in zijn impact teleurstellend en in zijn structuur onvoldoende in alle facetten doordacht.

Naast een in omvang en middelen zeer beperkte afdeling Toerisme binnen D-G XXIII wordt het toerisme geraakt door activiteiten van tal van andere D-G's, waarbij van coördinatie, hoe moeilijk ook, nauwelijks sprake is. Bij wijze van voorbeeld kan hier genoemd worden het BTW-beleidsterrein, waarbij de mogelijkheid voor de lid-staten om overnachtingen in hotels en bij voorkeur ook bestedingen in restaurants in het lage tarief te plaatsen, een belangrijkere rol speelt dan welke subsidie ook !

Veel van de wensen van het Comité uit het verleden zijn nog altijd wensen gebleven en ook het Europees Parlement komt in zijn aanbevelingen veelal niet verder dan te verwijzen naar hetgeen al jaren geleden had moeten gebeuren. De Europese toeristische sector verliest in hoog tempo zijn marktaandeel in de wereld en lapmiddelen als het rondstrooien van subsidietjes helpen hier niet meer.

7.4. De afsluitende conclusie van het Comité kan dan ook niet anders luiden dan dat het toerisme een degelijke basis in een nieuw Verdrag dient te krijgen. Het Comité roept de lid-staten bijgevolg op, deze rechtsbasis gelijk aan die voor het industriebeleid, zoals geformuleerd in artikel 130, in een nieuw Verdrag op te nemen !

Brussel, 15 september 1994.

De voorzitter

van het Economisch en Sociaal Comité

S. TIEMANN

() PB nr. L 231 van 13. 8. 1992, blz. 26.

() PB nr. C 49 van 24. 2. 1992.

() PE 206.166/fin, rapporteur : de heer P.A.M. Cornelissen.

() COM(94) 74 def., Brussel, 6. 4. 1994.

() zie voetnoot 2.

() COM(93) 345 def., Brussel, 1. 9. 1993.

() PB nr. C 122 en PB nr. S 86 van 4. 5. 1994.

() COM(92) 23, 27. 3. 1992.

() Een interessante beschouwing hierover is te vinden in paragraaf 24 e.v. van de notitie van Commissaris Millan voor de informele Raad van ministers belast met ruimtel+ke ordening, Corfoe 2 juni 1994 : "Le Territoire Européen après Maastricht".

() SEC(92) 701 def., 27. 3. 1992.