I. INLEIDING

Dit is het twaalfde maandelijkse voortgangsverslag over de totstandbrenging van een echte en doeltreffende Veiligheidsunie. In dit verslag komen de ontwikkelingen met betrekking tot twee belangrijke pijlers aan de orde: de bestrijding van terrorisme en georganiseerde misdaad en van de middelen ter ondersteuning daarvan; en de verbetering van onze weerbaarheid en veerkracht tegenover die dreigingen.

De aanslag op de kerstmarkt in Berlijn op 19 december 2016 ligt inmiddels bijna een jaar achter ons. De aanslag, waarbij 12 doden en 56 gewonden vielen, werd gepleegd door een persoon die meerdere identiteiten gebruikte om uit de greep van de grens- en rechtshandhavingsautoriteiten te blijven. Dit incident en andere terreuraanslagen gepleegd door daders die meerdere identiteiten gebruikten, zoals de steekpartij in Marseille in oktober 2017, onderstrepen niet alleen het belang van doeltreffende informatie-uitwisseling tussen de autoriteiten van de lidstaten, maar ook het vitale belang van het werk dat de Commissie in het voorjaar van 2016 heeft aangevat om de huidige tekortkomingen op het gebied van informatiebeheer in de EU, waardoor een persoon in verschillende EU-databanken met verschillende identiteiten kan voorkomen, te verhelpen. De wetgevingsvoorstellen voor verordeningen over de interoperabiliteit van informatiesystemen, die als onderdeel van een pakket bij dit verslag zijn ingediend, moeten het terroristen en criminelen onmogelijk maken de huidige lacunes te benutten om identiteitsfraude te plegen, met het oog op een betere bescherming van de buitengrenzen van de EU, sterkere interne veiligheid en beter migratiebeheer. De voorstellen betekenen een stapsgewijze verandering, niet alleen in de manier waarop de EU omgaat met informatie voor veiligheid, grensbeheer en migratiebeheer, maar ook wat betreft het beschikbaar stellen van die gegevens aan nationale autoriteiten zodat zij over de noodzakelijke informatie beschikken, waar en wanneer die nodig is. Gezien het centrale belang van deze voorstellen om de grens- en rechtshandhaving doeltreffender te maken, roept de Commissie de medewetgevers nu op om met de hoogste prioriteit aan de wetgevingsvoorstellen inzake interoperabiliteit te werken en om snel overeenstemming te bereiken over de resterende wetgevingsvoorstellen die op tafel liggen en betrekking hebben op individuele informatiesystemen, teneinde degenen die in de frontlinie staan te voorzien van de informatie die zij nodig hebben om de veiligheid van onze burgers te garanderen.

Derhalve wordt in dit verslag gefocust op de volgende stappen in de richting van krachtigere en slimmere informatiesystemen voor veiligheid, grensbeheer en migratiebeheer, om de gegevensarchitectuur van EU-informatiesystemen effectiever en efficiënter te maken en tegelijkertijd de volledige naleving van gegevensbeschermingsvoorschriften te waarborgen.

In dit verslag wordt ook de balans opgemaakt van een aantal acties die zijn opgezet om de voordelen van bestaande informatiesystemen te maximaliseren en die zowel wetgevingswerkzaamheden omvatten als lopende werkzaamheden om de volledige uitvoering en een betere toepassing van EU-informatiesystemen te waarborgen. De Europese Raad van oktober 2017 heeft de balans opgemaakt van de uitvoering van het stappenplan van Bratislava en heeft nota genomen van de aanzienlijke vooruitgang die de EU heeft geboekt, met name wat interne veiligheid betreft, op vier gebieden: intensievere samenwerking en informatie-uitwisseling, meer controles en onderlinge koppeling van databanken, ontwikkeling van een Europees systeem voor reisinformatie en -autorisatie (ETIAS) en systematische inspanningen tegen radicalisering. Uit dit verslag blijkt dat er de afgelopen twee maanden op al deze gebieden verdere vooruitgang is geboekt.

II. KRACHTIGERE EN SLIMMERE INFORMATIESYSTEMEN VOOR VEILIGHEID, GRENSBEHEER EN MIGRATIEBEHEER

Uit recente enquêtes blijkt dat de burgers van de EU sterk voorstander zijn van intensievere informatie-uitwisseling tussen de EU-landen in de strijd tegen terrorisme en georganiseerde misdaad. De door EU-systemen verstrekte informatie is van cruciaal belang voor de nationale autoriteiten om de buitengrenzen te beheren, misdaad en terrorisme te bestrijden en irreguliere migratie te beteugelen. Om deze EU-meerwaarde te maximaliseren, moet de door EU-systemen verstrekte informatie volledig, nauwkeurig en betrouwbaar zijn. Het huidige beeld is gefragmenteerd, complex en moeilijk te gebruiken.

Om deze tekortkomingen aan te pakken, zijn de werkzaamheden overeenkomstig de mededeling van de Commissie van april 2016 op drie gebieden geconcentreerd: het maximaliseren van de voordelen van bestaande informatiesystemen, het ontwikkelen van nieuwe en complementaire systemen om lacunes op te vullen en het verbeteren van de interoperabiliteit van informatiesystemen.

1.Naar interoperabiliteit van informatiesystemen

Ten eerste zullen de voorgestelde maatregelen functionarissen op het terrein helpen om optimaal gebruik te maken van bestaande gegevens. Een Europees zoekportaal zal een "one-stop-shop" bieden om gelijktijdig meerdere EU-informatiesystemen, de relevante Europol-gegevens en Interpol-systemen te doorzoeken, in overeenstemming met de toegangsrechten van de gebruikers. Dit geeft functionarissen op het terrein efficiënt, snel en naadloos toegang tot de gegevens die zij nodig hebben om hun werk te doen en neemt de huidige moeilijkheden weg om te beslissen welke databank in een gegeven situatie moet worden geraadpleegd.

Ten tweede zullen de voorgestelde maatregelen, door gebruik te maken van biometrische gegevens, de nationale autoriteiten in staat stellen meervoudige identiteiten op te sporen en identiteitsfraude tegen te gaan. Een gemeenschappelijke dienst voor biometrische matching zal het mogelijk maken om biometrische gegevens in verschillende centrale systemen te zoeken en te vergelijken, terwijl een gemeenschappelijk identiteitsregister de gedeelde biografische en biometrische identiteitsgegevens van onderdanen van derde landen die in EU-informatiesystemen zijn opgenomen, zal bevatten. Voortbouwend op deze twee interoperabiliteitsonderdelen zal een systeem voor het opsporen van meervoudige identiteiten controleren of er in meer dan een van de aangesloten systemen gegevens over een opgevraagde identiteit bestaan. Telkens wanneer immigratie- en asielfunctionarissen een persoon in EU-informatiesystemen registreren of wanneer politiebeambten en grenswachters een persoon in deze systemen opzoeken, zullen zij een melding krijgen indien de persoon reeds bekend is onder een andere identiteit of indien de persoon meerdere identiteiten gebruikt. Dit zal een eind maken aan de huidige hiaten en blinde vlekken waarvan terroristen en andere criminelen trachten te profiteren door zich achter valse of meervoudige identiteiten te verschuilen.

Ten derde zullen de voorgestelde maatregelen politiebeambten in staat stellen om snel en doeltreffend identiteitscontroles op hun grondgebied uit te voeren. Tijdens deze controles zullen politiebeambten toegang hebben tot de identiteitsgegevens van onderdanen van derde landen wier gegevens in EU-informatiesystemen zijn opgeslagen, zodat meervoudige identiteiten correct kunnen worden geïdentificeerd en opgespoord. Dit zal de doeltreffendheid van controles op het grondgebied van de lidstaten aanzienlijk vergroten, ook in overeenstemming met de aanbeveling van de Commissie betreffende evenredige politiecontroles en politiële samenwerking in het Schengengebied.

Om deze interoperabiliteitsonderdelen aan te vullen, stelt de Commissie ook voor om de toegang van rechtshandhavingsautoriteiten tot niet-rechtshandhavingssystemen te vergemakkelijken en te stroomlijnen door een nieuwe aanpak in te voeren waarbij gegevens in twee stappen worden geraadpleegd. Al volgens de huidige regels kunnen rechtshandhavingsautoriteiten informatiesystemen van niet-rechtshandhavingsautoriteiten raadplegen met het oog op het voorkomen, onderzoeken, opsporen of vervolgen van terrorisme en andere ernstige strafbare feiten. Voor de respectieve systemen gelden echter verschillende toegangsvoorwaarden en waarborgen, en sommige van de huidige regels belemmeren de efficiëntie van het rechtmatige gebruik van de systemen door deze autoriteiten. In het kader van de nieuwe aanpak waarbij gegevens in twee stappen worden geraadpleegd, zou een rechtshandhavingsfunctionaris eerst alle systemen waarvan de gegevens in het gemeenschappelijke identiteitsregister worden opgeslagen gelijktijdig controleren om na te gaan of een van de systemen informatie over de gezochte persoon bevat. Om de gegevensbescherming te waarborgen, zou het antwoord alleen aangeven of er al dan niet een treffer is. De functionaris zou geen toegang hebben tot gegevens in welk systeem dan ook, maar zou weten of en waar dergelijke gegevens bestaan, wat cruciale informatie is. In een tweede stap zou de functionaris volledige toegang kunnen vragen tot de informatiesystemen die een treffer hebben gegenereerd, met een individueel toegangsverzoek voor elk betrokken systeem en in overeenstemming met de respectieve regels die voor elk betrokken systeem zijn vastgesteld. Net als nu het geval is, zou de functionaris moeten rechtvaardigen waarom hij toegang tot het systeem nodig heeft, overeenkomstig de beginselen inzake toegangsrechten en doelbinding van dat informatiesysteem; vervolgens blijft de volledige toegang onderworpen aan de voorafgaande toestemming van een aangewezen autoriteit en blijven een specifieke gebruikersnaam en wachtwoord vereist. Zodra een dergelijke aanpak waarbij gegevens in twee stappen worden geraadpleegd van toepassing is, zal het niet langer nodig zijn om vooraf een opzoeking in nationale databanken en in het geautomatiseerde vingerafdrukidentificatiesysteem van andere lidstaten te verrichten overeenkomstig Besluit 2008/615/JBZ ("Prüm-controle").

De interoperabiliteitsvoorstellen respecteren en bevorderen de grondrechten en met name het recht op gegevensbescherming. Op grond van het nieuwe alomvattende kader voor de bescherming van persoonsgegevens in de EU en belangrijke ontwikkelingen in de technologie en IT-beveiliging, kan het beginsel van doelbinding gemakkelijker worden toegepast bij de toegang tot en het gebruik van opgeslagen gegevens, met volledige inachtneming van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie en van de recente jurisprudentie van het Hof van Justitie van de Europese Unie. De voorgestelde maatregelen zullen niet leiden tot de interconnectiviteit van de afzonderlijke systemen. Elk systeem behoudt zijn specifieke doelbinding, toegangsregels en regels voor het bewaren van gegevens. De voorgestelde maatregelen zullen er ook niet toe leiden dat er meer nieuwe gegevens worden verzameld. Ze bieden een gerichte en intelligente manier om bestaande informatie in EU-systemen optimaal te gebruiken.

De wetgevingsvoorstellen zijn het resultaat van een inclusief en transparant proces dat is begonnen met de mededeling van de Commissie over krachtigere en slimme informatiesystemen voor grenzen en veiligheid van april 2016, waaraan follow-up is gegeven door een deskundigengroep op hoog niveau om de juridische, technische en operationele uitdagingen van de verschillende opties voor het tot stand brengen van interoperabiliteit aan te pakken.

De wetgevingsvoorstellen bevatten gedetailleerde bepalingen voor de noodzakelijke wijzigingen van de rechtsinstrumenten die momenteel stabiele teksten zijn, zoals aangenomen door de medewetgevers, namelijk de Schengengrenscode, de verordening inzake het inreis-uitreissysteem en de rechtsinstrumenten met betrekking tot het Visuminformatiesysteem. Over de andere instrumenten wordt momenteel in het Europees Parlement en de Raad onderhandeld. Voor deze instrumenten is het daarom niet mogelijk in dit stadium de nodige wijzigingen aan te brengen. De Commissie zal de wijzigingen voor elk van deze instrumenten presenteren binnen twee weken nadat een politiek akkoord over de ontwerpverordening is bereikt. Zij roept de medewetgevers op snel overeenstemming te bereiken over deze instrumenten.

2.Ontwikkeling van nieuwe en aanvullende acties om hiaten aan te pakken

Op het gebied van de hierboven uiteengezette nieuwe interoperabiliteitsvoorstellen is vooruitgang nodig, maar het is ook van essentieel belang dat er vooruitgang wordt geboekt met het wegwerken van de huidige informatielacunes die de Commissie in haar mededeling van april 2016 heeft vastgesteld met betrekking tot onderdanen van derde landen die het Schengengebied bezoeken. De definitieve teksten van de verordening betreffende het inreis-uitreissysteem van de EU (EES) en de verordening tot wijziging van de Schengengrenscode om deze in overeenstemming te brengen met het EES zijn eind november door de medewetgevers goedgekeurd en treden vóór eind 2017 in werking. In 2018 zal vervolgens met de ontwikkeling van het systeem worden gestart, zodat het tegen 2020 volledig operationeel is.

De informatielacune in verband met onderdanen van derde landen die geen visum nodig hebben, is aangepakt in het wetgevingsvoorstel van de Commissie van november 2016 om een nieuw grootschalig IT-systeem, het Europees systeem voor reisinformatie en ‑autorisatie (ETIAS), op te zetten. De Raad heeft in juni 2017 overeenstemming bereikt over zijn algemene oriëntatie en het onderhandelingsmandaat van het Europees Parlement is op 25 oktober 2017 bevestigd. De trialoogonderhandelingen zijn dezelfde dag begonnen en zijn op 16 november 2017 en 29 november 2017 voortgezet. De volgende politieke trialoog is gepland voor 12 december 2017. De Commissie roept beide medewetgevers op om vóór eind 2017 een politiek akkoord over het dossier te bereiken, overeenkomstig de conclusies van de Europese Raad van december 2016 en de gezamenlijke verklaring.