Advies van het Economisch en Sociaal Comité over de "Mededeling van de Commissie aan het Europees Parlement, de Raad, het Economisch en Sociaal Comité, het Comité van de Regio's en de Europese Centrale Bank: 'Praktische aspecten van de euro: stand van zaken en wat er nog moet gebeuren'"

(2001/C 155/11)

De Commissie heeft op 19 september 2000 besloten, overeenkomstig artikel 262 van het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap, het Economisch en Sociaal Comité te raadplegen over de voornoemde mededeling.

De afdeling "Economische en Monetaire Unie - economische en sociale samenhang", die met de voorbereiding van de desbetreffende werkzaamheden was belast, heeft haar advies op 13 maart 2001 goedgekeurd; rapporteur was de heer Burani.

Tijdens zijn 380e zitting van 28 en 29 maart 2001 (vergadering van 29 maart) heeft het Economisch en Sociaal Comité het volgende advies uitgebracht dat met 73 stemmen voor, 1 stem tegen en bij 4 onthoudingen werd goedgekeurd.

1. Inleiding

1.1. Nu de datum nadert waarop eurobankbiljetten en -munten in omloop worden gebracht, heeft de Commissie het nuttig geacht met de Mededeling(1) van 12 juli 2000, gevolgd door Aanbeveling 303/05 van 11 oktober jl., de balans op te maken. Tussen deze beide data hebben de diensten van de Commissie twee Euro Papers(2) uitgegeven die het beeld volledig maken en waardevolle inlichtingen verschaffen.

1.1.1. Met onderhavig advies beoogt het Comité - in het licht van de ervaring en kennis van de maatschappelijke en sociaal-economische organisaties die het vertegenwoordigt - zijn bijdrage te leveren aan een objectieve evaluatie van de problemen, door voorstellen te formuleren die hopelijk nuttig zullen zijn.

1.1.2. Ten behoeve van de duidelijkheid worden allereerst de Mededeling en de Euro Papers bestudeerd, aangezien deze de basis voor de discussie vormen, en vervolgens de Aanbeveling die er het concrete vervolg van is.

1.2. Het ESC heeft reeds vele malen praktische problemen behandeld inzake de invoering van de euro, o.m. in de volgende adviezen:

- Advies over het Groenboek(3)

- Gevolgen voor de markt (initiatiefadvies)(4)

- Praktische aspecten(5).

Het Comité merkt op dat vrijwel alle overwegingen en prognoses die het in het verleden heeft geformuleerd, in deze en andere adviezen, in de praktijk juist zijn gebleken. Sommige van zijn suggesties waar tot op heden nog niets mee is gedaan, hebben hun geldigheid nog niet verloren.

2. Deel I - De Mededeling en de Euro Papers

2.1. Stand van zaken

2.1.1. Ondernemingen

2.1.1.1. Veel grote ondernemingen - met name multinationals - werken reeds met de euro als rekenvaluta en andere bevinden zich qua voorbereiding in een vergevorderd stadium. De Commissie verwachtte een "sneeuwbaleffect"(6) - in het MKB, dat echter uitgebleven is. Over dit onderwerp(7) had het Comité opgemerkt: "de noodzaak om een soort interface tot stand te brengen tussen interne activiteiten die in de gemeenschappelijke munt plaatsvinden en interne activiteiten die nog in nationale valuta worden verricht, kan tot kosten aanleiding geven en een bron van complicaties zijn". Deze stelling - gebaseerd op rationele keuzes - is ook vandaag nog geldig en zal dat blijven tot eind 2001: er moet rekening mee worden gehouden bij het plannen van acties voor de periode die ons nog scheidt van de datum waarop de chartale euro in omloop wordt gebracht.

2.1.2. Hoe rationeel de in het verleden gemaakte keuzes ook waren, dit rechtvaardigt op geen enkele wijze de geringe aandacht voor de strategische gevolgen van de overgang op de euro, noch, op praktisch vlak, de zorgwekkende achterstand van veel - te veel! - ondernemingen bij hun voorbereidingen op de invoering van de euro: terwijl 60 % van de grote ondernemingen denkt de conversie vóór eind 2000 te hebben afgerond, schat meer dan de helft van het MKB niet klaar te zullen zijn op de uiterste datum van 31 december 2001. Als dit inderdaad waar blijkt te zijn, is de situatie meer dan "zorgwekkend": de Commissie is van mening dat er "een belangrijk risico" bestaat "dat eind 2001 knelpunten ontstaan waar het gaat om de beschikbaarheid van computer- en boekhoudsystemen". Het Comité had de aandacht gevestigd op dit aspect(8), en de Commissie gevraagd om, tesamen met de informatica-industrie, te verifiëren of de voorziene termijnen en de beschikbare middelen, gelet op de mogelijkheden van deze branche, wel voldoende zijn.

2.1.2.1. De aanpassing van computersystemen is overigens de laatste fase van de administratieve voorbereiding, die ook bij kleinere ondernemingen tamelijk veel tijd in beslag neemt. Het grootste probleem is dan ook niet een eventueel gebrek aan computermiddelen, maar wel een gebrek aan voorbereiding tout court. Hoe meer ondernemingen onvoorbereid zijn, des te groter is het risico voor de gemeenschap - andere bedrijven en burgers/consumenten - dat er een groep ondernemingen ontstaat die niet in staat is te werken met de euro als wettig betaalmiddel. Vooralsnog is dit slechts een theoretisch risico, maar de lidstaten dienen er wel aandacht aan te schenken: naast maatregelen om dit te voorkomen, moeten zij zich voorbereiden op deze eventualiteit.

2.2. Burgers/consumenten

2.2.1. De euro is door de meeste burgers/consumenten nogal lauw ontvangen; de acceptatie is hoe dan ook "aanzienlijk minder dan men vóór de invoering van de euro op 1 januari 1999 verwachtte"(9). Wellicht heeft het teleurstellende verloop van de wisselkoers tegen over de dollar, met name in het jaar 2000, bijgedragen tot deze desinteresse: het aantal verzoeken om een rekening in euro te openen is minimaal en dit geldt evenzeer voor betalingen in euro, uitgezonderd die met betrekking tot de aan- en verkoop van effecten, die verplicht in euro dienen te geschieden; betaalterminals (waarvan 50 % reeds een voorziening heeft om met twee valuta's te kunnen werken) worden erg weinig gebruikt. Verder zij erop gewezen dat de institutionele investeerders veel meer belangstelling hebben getoond voor de euro dan de burgers/consumenten.

2.2.2. In de Mededeling(10) wordt, net als in de Euro Paper(11), voorgesteld de eigenaren van terminals ertoe aan te zetten de omschakeling naar "eurocompatibiliteit" te bespoedigen; meer in het algemeen wordt aangedrongen op een discussie over "middelen om de burgers aan te moedigen gebruik te maken van de hen ter beschikking staande middelen om in euro te betalen". In bovengenoemd document wordt de verminderde interesse van consumenten o.m. toegeschreven aan de reactie op de hoge bankkosten voor financiële overschrijvingen in de eurozone.

2.2.3. De door de Commissie gegeven verklaring voor de verminderde interesse lijkt nergens op gebaseerd te zijn, of is in ieder geval niet relevant: het openen van rekeningen en het gebruik van terminals heeft niets te maken met internationale betalingen, die trouwens slechts 1 % van het totaal van de binnenlandse betalingen uitmaken; de bankkosten (waarover verderop zal worden gesproken) zijn gelijk voor betalingen in nationale valuta's of in euro, en uit niets blijkt dat het totale volume ervan is afgenomen. Het Comité is van oordeel dat de redenen elders gezocht dienen te worden, zoals verderop zal worden uitgelegd.

2.3. Dubbele prijsaanduiding

2.3.1. In de Mededeling(12) wordt opgemerkt dat dubbele prijsaanduidingen in de meeste landen wijdverbreid zijn, in het bijzonder in het grootwinkelbedrijf en commerciële en dienstverlenende bedrijven van een zekere omvang. Zoals voor de hand ligt, vormen kleinschalige ondernemingen vanwege een gebrek aan adequate middelen en kennis hierop de belangrijkste uitzondering. "Er beginnen echter vragen te rijzen over de reële doeltreffendheid daarvan: het schijnt dat de consument nauwelijks aandacht besteedt aan de prijzen in euro's". Het Comité had dit resultaat reeds voorspeld in zijn advies over het Groenboek(13); het had maatregelen die dubbele prijsaanduiding verplicht stellen ten zeerste ontraden en alternatieve of aanvullende oplossingen aangegeven, die waarschijnlijk effectiever zouden zijn geweest.

2.4. Nationale en lagere overheden

2.4.1. Het ziet ernaar uit dat de nationale overheden over het algemeen, op enkele belangrijke uitzonderingen na, goede vorderingen hebben geboekt met hun voorbereiding op de euro; de stand van zaken bij de lagere overheden lijkt niet zo positief; deze geven de indruk het belang en de implicaties van het probleem te hebben onderschat; dit althans is de conclusie die uit de context van de Mededeling(14) naar voren komt.

2.4.2. De inspanningen die in termen van voorlichting aan de burgers zijn geleverd door de lidstaten, de nationale overheden, en in zekere mate door de lagere overheden, zijn daarentegen werkelijk aanzienlijk. Op basis van bovenstaande overwegingen zou men kunnen denken dat sommige overheidsdiensten voorrang hebben gegeven aan programma's die zij "gemakkelijker" of "populairder" vonden, namelijk directe voorlichting aan burgers/kiezers, alvorens de meer problematische en technische programma's uit te voeren om hun eigen administratie aan te passen.

3. Voorlichting

3.1. In de geschiedenis van de Europese Unie zijn in geen enkel initiatief zoveel geld en andere middelen geïnvesteerd als in de invoering van de euro: alle betrokkenen - Commissie, Europees Parlement, lidstaten, Europese Centrale Bank, Economisch en Sociaal Comité, Comité van de Regio's, overheden en particuliere organisaties - hebben zich intensief en bewust ingespannen, waarbij kosten noch moeite werden gespaard. Zelfs in mondiaal verband is iets dergelijks nog nooit vertoond: in het verleden was wisseling van valuta's een geregeld terugkerende gebeurtenis die echter werd geaccepteerd als een onvermijdelijkheid van het economische leven, waarover niet bijzonder "dramatisch" werd gedaan. Men denke bijvoorbeeld aan de decimalisering van het pond en de overgang in Brazilië van de cruzado op de real.

3.1.1. De Commissie heeft een coördinerende rol gespeeld maar ook tal van initiatieven genomen. De campagne "De euro, één munt voor Europa" is in 1996 van start gegaan en loopt nog steeds. De afgelopen twee jaar is er 117 miljoen euro uitgegeven, waarvan 2/3 was bestemd voor overeenkomsten met lidstaten. Er is kapitaal ter beschikking gesteld voor voorbereidende acties (publicaties, conferenties, seminars, voorlichting op scholen, enz.): de financiële bijdrage van de lidstaten is minstens gelijk aan de door de Commissie verstrekte middelen.

3.1.2. Ook zijn er middelen ter beschikking gesteld voor organisaties die bepaalde bevolkingsgroepen vertegenwoordigen, voor het programma "Euro: spelend leren", en voor proefprojecten in steden en regio's. Voor een meer "technisch" publiek heeft de Commissie seminars georganiseerd in de grootste financiële centra en 80 verschillende soorten acties in derde landen. Dit alles, naast cursussen (algemene en specifieke, voor "zwakkere" bevolkingsgroepen), seminars, deelneming aan internationale tentoonstellingen, publicaties, documenten, het tijdschrift InfEuro, pakketten, gidsen, video's en posters, en bovendien een Internetsite met een interactieve database. Men kan zeggen dat geen enkel communicatiemiddel onbeproefd is gebleven.

3.1.3. Het Europees Parlement van zijn kant heeft middelen verstrekt voor soortgelijke activiteiten, soms met een rechtstreekse participatie van zijn leden, vaker echter in samenwerking met Commissie en lidstaten.

3.1.4. De lidstaten en de overheden hebben eveneens tal van algemene of branchegebonden acties ondernomen, vooral gericht op burgers, bedrijven of minder begunstigde bevolkingsgroepen; exacte gegevens over de aanwending van middelen ontbreken momenteel, maar zeker is dat de inspanning algemeen was en met overtuiging werd geleverd.

3.1.5. De ECB van haar kant heeft op onberispelijke wijze het pad geëffend voor de omschakeling van het Europese financiële systeem op de euro in 1999; naast Target, het systeem dat van begin af aan probleemloos heeft gefunctioneerd, heeft zij een "eurobeleid" helpen uitstippelen dat zowel op de eurozone als op derde landen is gericht. Haar niet eenvoudige taak om het werk van de nationale centrale banken bij de vervaardiging van munten en bankbiljetten te coördineren, ging gepaard met uitermate efficiënte voorlichtingsacties. Opmerkelijk is dat de ECB nu een aanzienlijk bedrag (80 miljoen euro) heeft uitgetrokken voor het publiceren van brochures met reproducties van de nieuwe munten en bankbiljetten.

3.1.6. Ook het Comité heeft zich niet aan zijn plichten jegens de civil society onttrokken: vele van zijn leden hebben initiatieven ontwikkeld of aan initiatieven deelgenomen om burgers, organisaties en instellingen op nationaal of internationaal niveau voor te lichten.

3.1.7. Particuliere organisaties hebben bewust en met volle inzet gehoor gegeven aan de oproep van de Commissie en van de regeringen. De consumentenorganisaties hebben initiatieven ontplooid t.b.v. burgers/consumenten in het algemeen en minder begunstigde bevolkingsgroepen, en de beroepsorganisaties voornamelijk t.b.v. hun leden: er wordt van uitgegaan dat de voorlichting door de betreffende branche-organisaties zo goed als alle bedrijven heeft bereikt. De financiële sector (in het bijzonder de banken) heeft al zijn klanten - en het publiek in het algemeen - geïnformeerd door middel van brochures (naar schatting 300 miljoen exemplaren), door de balansen in euro te publiceren en door middel van mededelingen die op ieder tot de klant gericht formulier gedrukt stonden en bij iedere gelegenheid werden herhaald. Dubbele aanduiding van bedragen is een vrijwel algemene praktijk.

3.2. Resultaten

3.2.1. De sector die zich - noodgedwongen - het best aan de euro heeft aangepast is de financiële: omdat deze sector reeds vanaf begin 1999 de gemeenschappelijke munt moest hanteren voor monetaire, financiële en effectentransacties, en omdat deze sector ervaring heeft opgedaan met het openen van eurorekeningen van een klein maar significant deel van de clientèle, levert de omschakeling op de euro van alle relaties eind 2001 - of zelfs eerder - geen bijzondere problemen op, hoewel e.e.a. veel werk met zich meebrengt.

3.2.2. De zwakke reactie van het MKB en van burgers/consumenten is echter teleurstellend en in bepaalde opzichten zorgwekkend. Peilingen van de Eurobarometer en van particuliere organisaties geven een beeld van de situatie: ofwel men weet niets van de euro, ofwel men is het vergeten, ofwel men zal op het "juiste" moment voorzieningen treffen, ofwel men twijfelt of de euro werkelijk zal worden ingevoerd.

3.3. Lessen voor de toekomst

3.3.1. Met uitzondering van de financiële sector, die verplicht was zich aan de euro aan te passen, en van degenen die er de onmiddellijke voordelen van hebben ingezien (voornamelijk grote ondernemingen en multinationals), kan men zeggen dat de praktijkervaringen het bewijs hebben geleverd van een beginsel dat deskundigen op het gebied van marketing en voorlichting goed kennen: het gedrag van individuen kan door middel van voorlichting en andere hulpmiddelen wel worden beïnvloed, maar zij kunnen niet tot bepaalde keuzen worden gedwongen zolang zij daar geen rechtstreeks en onmiddellijk belang bij hebben.

3.3.2. Met betrekking tot bedrijven wordt in de Mededeling voorgesteld "de ondernemingen door middel van voorlichting te informeren over de exacte stand van het tijdschema voor de materiële invoering van de euro en hen ervan te doordringen dat 31 december 2001 de uiterste datum is voor de omschakeling op de euro en dat het noodzakelijk is hun voorbereidingen te bespoedigen". Het Comité is van mening dat deze "voorlichtingsinspanning" vooral op de branche-organisaties moet worden gericht, die hun leden een ferme en expliciete boodschap dienen te sturen, in bewoordingen en op een wijze die zij beter dan wie ook beheersen. In deze boodschap zouden de leden moeten worden opgeroepen de documentatie - die reeds in grote hoeveelheden voorhanden is - te raadplegen en op tijd de nodige maatregelen te treffen; doen zij dit niet, dan zijn de gevolgen geheel voor rekening van degenen die hun plichten niet nakomen. Het is de taak van de Commissie en de lidstaten de branche-organisaties in te lichten over en op de hoogte te houden van de praktische voorwaarden van de omschakeling op de euro, maar deze laatste dienen hun leden voor te lichten. Ten slotte acht het Comité het onaanvaardbaar dat "Europese" overheidsmiddelen worden gebruikt om tot het bedrijfsleven gerichte campagnes te financieren. Iedere lidstaat kan zelf beslissen om bijzonder zwakke, nationale organisaties financieel te steunen; het Comité hoopt dat zulks alleen in uitzonderlijke gevallen zal gebeuren.

3.3.3. Met betrekking tot burgers/consumenten dient een evenwichtige en heldere analyse te worden gemaakt die niet wordt beïnvloed door externe factoren. De Commissie(15) constateert dat het merendeel van de burgers weliswaar informatie heeft ontvangen, maar deze weer aan het vergeten is. Na de massale publiciteit bij de lancering van de euro was de interesse voor, kennis van en steun voor de euro van de kant van het publiek hoopgevend. Recente peilingen wijzen echter uit dat dit alles, een enkele opmerkelijke uitzondering daargelaten, geleidelijk is weggeëbd, en dat de burgers de neiging hebben weer te vergeten wat zij hebben geleerd. Hierdoor wordt een basisprincipe van de massapsychologie bevestigd: een boodschap die niet van direct belang is wordt gewoonlijk niet opgepikt of laat men liever niet tot zich doordringen.

3.3.4. De enige consumentengroep die de dingen beter lijkt te beseffen dan de gemiddelde burger, zijn de cliënten van banken, vooral de meer ontwikkelde (niet noodzakelijkerwijs de rijkere) cliënten. Ook dit bevestigt de gegrondheid van de opmerking van het Comité(16) dat "de penetratie van de boodschap in alle geledingen van de maatschappij hoofdzakelijk een taak is voor het bedrijfsleven, en in het bijzonder het bankwezen, om de eenvoudige reden dat hun boodschap de enige is die concreet is en rechtstreeks van belang is voor de consument".

3.3.5. Het experiment heeft dus duidelijk de tekortkomingen van de uitsluitend op theorieën gebaseerde veronderstellingen aan het licht gebracht: behalve het voorspelbare resultaat van de dubbele prijsaanduiding, is ook de veronderstelling van het Groenboek ongegrond gebleken dat concurrentieoverwegingen particuliere ondernemers zouden aanzetten tot het aanbieden van diensten in euro, met als gevolg grote voordelen voor de consument.

3.3.5.1. Het Comité had gewaarschuwd voor bepaalde ongegronde inschattingen: in hetzelfde reeds geciteerde advies wordt gezegd dat het voeren van rekeningen in euro (en het daaruit volgende gebruik van diensten in die muntsoort) niet meer is dan "een boekhoudkundige kunstgreep die de consument er wellicht aan kan wennen om in de nieuwe geldeenheid te denken, maar die verder geen enkel praktisch nut heeft"(17). Nu pas wordt erkend dat nauwelijks 1 % van de consumenten een rekening in euro heeft geopend. Op de boodschappen viel vanuit technisch oogpunt niets aan te merken; helaas is het in paragraaf 2.2.1 genoemde beginsel over het hoofd gezien: de aanbevelingen vallen in het niet als de consument geen rechtstreeks en onmiddellijk belang erbij heeft.

3.3.6. Men wil nu, met hernieuwde kracht, de voorlichtingscampagne hervatten; het Comité doet nadrukkelijk de aanbeveling deze te beperken tot de technische zaken rond de omschakeling op euromunten en -bankbiljetten, de conversie van rekeningen, het wisselen van contant geld, etc., zonder deze nog te compliceren met andere aspecten: korte maar krachtige boodschappen hebben de meeste kans te worden onthouden. De gebeurtenis dient vooral niet "gedramatiseerd" te worden: men dient over te brengen dat de omschakeling binnen ieders bereik ligt, en slechts een minimum aan moeite vergt; wel dient er een uitzondering te worden gemaakt voor "zwakkere" groepen burgers (blinden en slechtzienden, armen, analfabeten of semi-analfabeten, inwoners van geïsoleerde gebieden), die op adequate wijze en met de juiste communicatiemiddelen dienen te worden bereikt.

3.3.6.1. De voorlichtingscampagne zou geen "Europees" karakter moeten hebben, maar hoofdzakelijk door de lidstaten zelf moeten worden verzorgd: zij kennen als geen ander de kenmerken van hun land, de mentaliteit van hun burgers en de te volgen aanpak ter attentie van specifieke nationale of lokale situaties. Zo zouden zij er met name voor moeten zorgen dat de informatie ook bij moeilijk bereikbare geografische zonen of bevolkingsgroepen die weinig ontvankelijk zijn voor "massacommunicatie", terecht komt.

3.3.6.2. Een andere aanbeveling betreft de uitvoeringstermijnen: de campagne dient wel te worden voorbereid maar pas tegen het laatste kwartaal van 2001 van start te gaan. Eerder beginnen zou betekenen dat toch weer gebeurt waarvoor enquêtes al hebben gewaarschuwd: informatie die te vroeg wordt vrijgegeven, wordt weer vergeten.

3.3.6.3. Zoals met betrekking tot het bedrijfsleven al is betoogd, dient er ook bij de voorlichting aan de burgers slechts een beroep te worden gedaan op overheidsgelden indien en op het moment dat spontane initiatieven van de media of van particulieren hun doel niet bereiken: de Commissie en, meer nog, de lidstaten dienen een overzicht te hebben van de situatie in de diverse sectoren: (particulieren, bedrijven en overheidsinstellingen), en zij dienen eventuele acties "ter opvulling van leemtes" te plannen. Voorkómen dient te worden dat maatregelen elkaar overlappen en dubbel worden genomen.

3.3.6.4. Men mag vooral niet zwichten voor de verleiding twee boodschappen aan elkaar te koppelen: de ene "technisch" en de andere "politiek", waarbij deze laatste de voordelen van de euro betreft. In sommige gevallen kan het combineren van de twee boodschappen nuttig lijken, maar de beoordeling óf, en hóe, deze boodschap dient te worden overgebracht, moet aan de afzonderlijke lidstaten worden overgelaten: dit is nog een extra argument voor het voeren van "nationale" i.p.v. "Europese" campagnes (zie par. 3.3.6.1).

3.3.7 Het Comité vertrouwt erop dat er in de campagnes rekening wordt gehouden met een suggestie die het meerdere malen heeft gedaan maar waaraan nooit gehoor is gegeven: zo heeft het aanbevolen(18) om in de voorlichtingscampagnes de aandacht te vestigen op het nut van een breed gebruik van betaalkaarten, waardoor bedragen automatisch worden omgerekend en geen wisselgeld hoeft te worden berekend. Dit aspect dient in alle boodschappen te worden benadrukt, in het bijzonder in die van de bancaire sector en van de detailhandel: indien de berekeningen gecompliceerd zijn of men de berekeningen van de tegenpartij niet vertrouwt, kan men beter zo veel mogelijk gebruik maken van betaalkaarten.

3.3.8. Een overweging die volgens het Comité van niet gering belang is, betreft de "toon" van de voorlichting: voorgaande campagnes hadden als uitgangspunt het toelichten van de voordelen van de euro, en spoorden de doelgroep aan zich op de euro voor te bereiden. Dit uitgangspunt moet veranderen, men dient zich te baseren op de urgentie en het verplichte karakter van de overschakeling. De doelgroep dient te begrijpen dat de tijd dringt: wie zich niet aanpast - in het leerproces en/of bij het nemen van adequate maatregelen - valt buiten de boot. Kortom, het beginsel van het Romeinse recht is van kracht dat "ignorantia legis non excusat", een beginsel dat aan alle wetgevingen ten grondslag ligt. Een krachtige doch vriendelijke boodschap, die geschikt is om de doelgroepen te wijzen op hun burgerplichten tegenover de gemeenschap, en die tegelijkertijd hun belangen beschermt, is meer waard dan vele verzoeken en aansporingen op een haast verontschuldigende toon.

3.3.9. Een ander probleem is het afronden van prijzen in euro, dat zich vooral zou kunnen voordoen in landen die niet, of niet meer, vertrouwd zijn met "honderdsten" van hun muntsoort. Hoewel in een vrije economie verkopers uiteraard het volste recht hebben hun prijzen vast te stellen, valt te vrezen dat een algemene tendens tot het naar boven toe afronden van prijzen de inflatie zou kunnen voeden, ook wanneer de concurrentie tussen bedrijven een remmende werking zou moeten hebben. Er dient een boodschap te worden gericht tot bedrijven en consumentenorganisaties die de aandacht op dit probleem vestigt, zonder er een conflictueus argument van te maken.

4. De invoering van bankbiljetten en munten

4.1. In de Mededeling verklaart de Commissie dat de euromunt veiliger is dan de nationale munten die nu in omloop zijn; het Comité neemt hier nota van, maar waarschuwt voor zelfingenomenheid: de huidige technologie is dusdanig geavanceerd, en de middelen die de georganiseerde misdaad ter beschikking staan zijn dusdanig omvangrijk, dat "de waakzaamheid niet mag verslappen". De centrale banken, OLAF en Europol moeten alle zeilen nu al bijzetten; het ligt misschien voor de hand en het zal er wellicht ook van komen, maar het lijkt niet onnodig te herinneren aan de noodzaak van coördinatie met Interpol, aangezien de euro op grote schaal ook in de rest van de wereld zal circuleren.

4.2. De Commissie is bovendien tevreden over de mogelijkheden van herkenning van munten door verkoopautomaten. Er wordt niet gesproken over de herkenning van bankbiljetten, een methode die in verschillende landen nog steeds wordt gebruikt, vooral bij parkeerplaatsen en benzinestations. Met het oog op de aanzienlijke waarden van de eurobankbiljetten en de kostbare technologie die voor de herkenning ervan nodig is, is het wenselijk dat het gebruik van dergelijke automaten wordt ontmoedigd. Verkoopautomaten moeten dus slechts munten of betaalkaarten accepteren.

5. Bestrijding van namaak

5.1. Het Comité neemt nota van het besluit van de Raad van mei 2000 inzake de versterking van de bescherming van de euro, met de aanbeveling aan de lidstaten om in doeltreffende, evenredige en afschrikkende sancties te voorzien in geval van vervalsing van de gemeenschappelijke munt en het in omloop brengen van valse munten. Het Comité betreurt het overigens te moeten vaststellen dat wederom geen gehoor is gegeven aan zijn suggestie(19) om in het besluit analoge preventieve en repressieve maatregelen op te nemen tegen het vervalsen en gebruiken van alternatieven voor contant geld: kaarten, cheques, travellers' cheques.

5.2. Gezien de verspreiding van deze middelen en de verwachte toename ervan bij de invoering van de euro (vandaag reeds maken betalingen met kaarten in supermarkten in bepaalde landen 70-80 % van de dagelijkse ontvangsten uit), lijkt het verstandig alternatieve betaalmiddelen te beschermen met maatregelen die analoog zijn - ofschoon verhoudingsgewijs minder streng - aan die welke voor de officiële munt zijn vastgesteld.

5.2.1. Dit moet gebeuren zowel met het oog op bescherming van de belangen van de burger als - en meer nog - met het oog op bestrijding van de georganiseerde misdaad. Dat de aandacht beperkt is gebleven tot de bescherming van de officiële munt getuigt van een beperkte visie op de bescherming van het openbaar belang: niet alleen de staat als zodanig is van belang; de gemeenschap (bescherming van de burgers en bestrijding van de georganiseerde misdaad) is minstens even belangrijk, in economische maar vooral in maatschappelijke zin. Het Comité vertrouwt erop dat de Commissie dringend relevante maatregelen neemt.

5.3. Het vervalsen en in omloop brengen van de officiële munt en van betaalmiddelen valt onder de, meer algemene, discussie over bestrijding van de georganiseerde misdaad, waarover het Comité al eerder advies heeft uitgebracht(20). Hierin werd de lidstaten gevraagd met spoed hun structuren en wetgeving te reorganiseren teneinde een efficiënte coördinatie van misdaadbestrijdingsacties mogelijk te maken. De Commissie heeft terzake een verordening voorgesteld, die zich overigens beperkt tot vervalsing van de euro, maar de goedkeuring van het voorstel lijkt te lijden onder vertragingen en obstakels die op geen enkele wijze gerechtvaardigd zijn, gezien de urgentie en het belang van het probleem.

6. Nationale plannen en introductie van de chartale euro

6.1. De periode onmiddellijk na 31 december 2001 is waarschijnlijk de meest delicate fase van de "operatie euro", aangezien hierbij, naast groepen die beroepshalve voorbereid zijn, ook alle burgers zijn betrokken, inclusief bevolkingsgroepen waarvan men geen perfecte kennis van regels en procedures mag verwachten. Iedere lidstaat heeft adequate maatregelen genomen, die vermoedelijk afgestemd zijn op de behoeften en gewoonten van ieder land.

6.2. Wat betreft de bevoorrading vooraf met bankbiljetten en munten voert iedere lidstaat zijn eigen beleid. Voor de detailhandel is het grootste probleem om vanaf de eerste dag over voldoende reserves te beschikken om de klanten wisselgeld in euro te kunnen geven, en om het personeel aan de nieuwe munt te laten wennen. Het publiek heeft er daarentegen met name belang bij, de verschillende munten en bankbiljetten te leren herkennen: voor dat doel zouden de afbeeldingen uit boekjes en folders die reeds in omloop zijn of die worden herdrukt en op het geschikte moment worden verspreid, voldoende moeten zijn. Wat betreft het leren herkennen van vals geld valt te betwijfelen of de gewone burger zich zodanig kan bekwamen dat hij vals geld van "echt" geld zal kunnen onderscheiden.

6.3. De sectoren die zich in hoge mate dienen te beschermen tegen vals geld zijn de detailhandel en de dienstensector: deze zouden - vanaf de eerste dag! - moeten kunnen beschikken over efficiënte en goedkope apparatuur voor het herkennen van vals geld. Het is mogelijk dat reeds relevante maatregelen in deze zin zijn genomen of dat hieraan wordt gewerkt, maar het Comité is daarvan niet op de hoogte.

6.4. Twee cruciale kwesties zijn a) het vermijden van rijen aan de bankloketten van burgers die zich vanaf de eerste dag willen voorzien van het nieuwe geld en b) het probleem van de detailhandel, die bij in nationale valuta verrichte betalingen zo veel mogelijk in euro dient terug te geven. Voorlichting speelt hierbij een beslissende rol - en het Comité wijst erop dat de televisie het meest efficiënte medium is, met veel overtuigingskracht en lage kosten per contact. De burger dient ervan op de hoogte te worden gebracht dat de nationale valuta nog enkele tijd (meestal twee maanden) zonder problemen mag worden gebruikt: het zou echter nuttig zijn als hij in de maand december al het contant geld dat hij niet direct nodig heeft, op een rekening zou storten; dit mag echter geen verplichting worden. Aan de andere kant zou het voor hem (of haar) geen probleem moeten zijn als de winkelier, die op dat moment geen euro's heeft, het wisselgeld in de nationale valuta geeft. De vermeende complicaties en moeilijkheden mogen dan ook niet worden "gedramatiseerd" als de burger doet wat hem wordt aangeraden. In dit verband herhaalt het Comité zijn eerdere voorstel om de consumenten en de handel ertoe te bewegen massaal gebruik te maken van elektronische betaalmiddelen. Dat is de enige betaalwijze waarbij om- en narekenen van bedragen, twijfels en contant wisselgeld worden vermeden.

6.5. Het bij de bank wisselen van geld in "redelijke" hoeveelheden zal gratis zijn, maar het is in dit verband opportuun erop te wijzen dat slechts de nationale valuta gratis gewisseld kan worden; voor buitenlands geld (bankbiljetten) worden kosten berekend voor het wisselen, in voorraad houden en naar het buitenland terugsturen, volgens de voorwaarden die reeds van kracht zijn en niet gewijzigd mogen worden; hooguit mogen deze kosten worden verlaagd. Ook moet worden gepreciseerd dat buitenlandse muntstukken over het algemeen niet omgewisseld worden, in verband met de in verhouding tot hun waarde hoge kosten die dit met zich meebrengt. Voor de individuele burger is dit probleem van vrij gering belang. In sommige lidstaten worden campagnes gevoerd om te stimuleren dat buitenlandse munten aan liefdadigheidsinstellingen of onderzoekinstanties worden geschonken: initiatieven die in alle lidstaten navolging verdienen.

6.6. Inzake het probleem van het wisselen van "huishoudbedragen" - het zou beter zijn te spreken van "redelijke" bedragen - door personen die geen bankrekening hebben, is het Comité van mening dat de banken dit gratis zouden moeten doen. Wordt de kwestie op correcte wijze aangepakt, dan zou dit geen grote problemen moeten opleveren: wie geen bankrekening heeft, kan echter moeilijk rechtvaardigen dat hij een aanzienlijk bedrag bezit. Het maximumbedrag dient daarom zodanig te zijn dat witwassen van geld door de georganiseerde misdaad niet gemakkelijker wordt gemaakt: deze zou namelijk van de gelegenheid gebruik kunnen maken om "zwart" geld om te wisselen via een aantal personen die naar verschillende loketten gaan, waarbij zij iedere keer verklaren dat zij geen bankrekening hebben.

6.6.1. Tegen dit standpunt is aangevoerd dat in sommige landen niet iedereen een bank- (of post)rekening heeft, en dat velen nog altijd de gewoonte hebben grote bedragen thuis te bewaren. Aangezien het openen van een bank-, spaar- of postgirorekening niet verplicht kan worden gesteld, blijft het probleem bestaan van het onderscheid tussen "legaal" en "illegaal" geld: een probleem dat kan worden opgelost door gebruik te maken van de bestaande wetgeving inzake het witwassen van geld. In de meeste landen schrijft de wetgeving voor dat het bezit van contant geld boven een bepaalde grens verantwoord moet kunnen worden door personen die zich kunnen legitimeren: iedere afwijking van dit voorschrift zou een deur openen die de wet voor witwassers juist had willen sluiten. Het Comité dringt erop aan dat dit voorschrift algemeen wordt toegepast.

6.7. De logistiek speelt een belangrijke rol bij de vervanging van papiergeld en muntgeld door euro's. Het publiek heeft er nauwelijks een idee van om welke hoeveelheden het gaat, en welke problemen zich voordoen met betrekking tot transport, bewaking, distributie, verzamelen en vernietigen van bankbiljetten die niet langer in omloop zijn. De centrale banken en de nationale bankstelsels zijn reeds lang aan het werk om het hoofd te bieden aan deze niet eenvoudige problemen, maar het Comité heeft de indruk dat sommige ervan nog verre van opgelost zijn. Aansporen tot ijver lijkt hier misplaatst, en doet wellicht geen recht aan de professionaliteit van hen die zich ermee bezighouden Het Comité acht het echter nuttig aandacht te vragen voor praktische obstakels die zich op het laatste moment kunnen voordoen, waardoor maatregelen die nu rationeel en nuttig lijken, onuitvoerbaar worden.

7. Deel II - De Aanbeveling

7.1. Zoals in de "Inleiding" reeds is gezegd, vinden de Mededeling en de Euro Papers een logisch vervolg in de Aanbeveling. Het Comité becomentarieert de verschillende documenten in dezelfde volgorde, met de bedoeling zijn gedachten duidelijker en zijn standpunten begrijpelijker weer te geven.

7.2. Artikel 1. De aanbevelingen van dit artikel ("de toekomstige gebruikers voorlichten") beogen met de voorlichting alle lagen van de samenleving te bereiken. Het Comité kan hier slechts mee instemmen, waarbij het overigens de aandacht vestigt op de diverse voorbehouden en aanwijzingen uit paragraaf 3. In dit artikel wordt in het bijzonder aanbevolen voornamelijk op de brancheorganisaties en de banken een beroep te doen en daarnaast, slechts indien dit noodzakelijk blijkt, op de lidstaten en hun overheidsinstellingen. Aangezien de campagnes zijn gericht tot het publiek en groepen op nationaal niveau, ziet het Comité geen noodzaak voor interventies van de Europese instellingen. Er dient vooral gekeken te worden maar wat er in zijn totaliteit reeds is uitgegeven: hoewel harde gegevens ontbreken, kan met zekerheid worden gesteld dat er bij geen enkele voorlichtingscampagne ooit sprake is geweest van zulke hoge "kosten per contact" met zulke teleurstellende resultaten.

7.3. Artikel 2, "de burger helpen te wennen aan de euro". De lidstaten wordt aanbevolen om, niet later dan in de loop van het laatste kwartaal van 2001, de volgorde waarin de dubbele prijzen worden aangeduid om te keren: eerst duidelijk leesbaar de prijs in euro, vervolgens het bedrag in de nationale muntsoort. Het is een rationele maatregel, maar men hoeft zich niet al te veel illusies te maken over de doeltreffendheid ervan in alle gevallen: beschikt de consument reeds over een bankrekening in euro, dan zal de maatregel inderdaad effect sorteren. Hanteert hij echter de nationale muntsoort, (contant of op zijn rekening) dan is hij toch gedwongen naar het bedrag in die muntsoort te kijken. Kortom, het is niet zeker of deze maatregel geschikt is om de consument aan het omrekenen te laten wennen; de praktijk zal het moeten uitwijzen. Meer ervaren consumenten zullen hier wellicht een gewoonte van maken, maar de andere, "zwakkere" consumenten moeten op de hulp van de detailhandel kunnen rekenen.

7.3.1. In de loop van 2001 dienen overheden en ondernemingen salarissen en pensioenen in euro uit te betalen. Dit zou werknemers en gepensioneerden ertoe kunnen aanzetten hun bankrekeningen in euro om te zetten, wat op zich een positief besluit is omdat zij zo kunnen wennen aan de nieuwe munt. Het Comité wijst overigens op een probleem: indien, wat te verwachten is, slechts een deel van de werknemers deze beslissing neemt, is samenwerking tussen hen die de salarissen uitbetalen, werknemers en banken noodzakelijk om bij de bron vast te stellen welke bedragen in euro gecrediteerd dienen te worden (voor wie reeds een rekening in euro heeft) en welke in de nationale muntsoort omgezet dienen te worden. Gezien de hoeveelheid werk die de opening van nieuwe rekeningen met zich meebrengt - die uiteraard niet allemaal op hetzelfde moment worden geopend - vormt het voortdurend actualiseren van files een niet geringe extra administratieve belasting.

7.3.2. Door spel- en quizprogramma's uit te zenden kan de televisie - beter dan welke propagandacampagne dan ook - bijdragen tot de fijnmazige verspreiding van informatie over de euro. Dan moet echter wel de moeite worden genomen om zo snel mogelijk de gewonnen of te winnen geldprijzen in euro mee te delen in plaats van in de nationale muntsoort. Hetzelfde geldt voor loterijen, weddenschappen, enz. Dit thema mag dan misschien frivool lijken, maar het doel is serieus, en het Comité acht het de moeite waard deze optie terdege te bestuderen.

7.4. Artikel 3, "de economische actoren aanmoedigen ervaring op te doen met de euro". Voorgesteld wordt dat de banken aan het begin van het derde kwartaal van 2001, op eigen initiatief, rekeningen en betaalmiddelen omzetten in euro, tenzij de cliënt zich daar uitdrukkelijk tegen verzet. Op bankafschriften zouden dan alle bedragen in euro worden vermeld en de tegenwaarde in nationale munt. Men wil de verplichte omschakeling op de euro dus met minstens een kwartaal vervroegen, waar een deel van de cliënten wellicht positief tegenover zal staan. Het bankwezen kan hier eveneens voordeel uit trekken om de gevolgen van een "big bang" aan het einde van het jaar op te vangen, voor zover de reeds in gebruik genomen conversieprogramma's dit toelaten. Maar niet alle banken zijn zo ver. De lidstaten dienen de betrokken partijen te raadplegen en in ieder geval te voorkomen dat deze regel wordt opgelegd.

7.4.1. Ter aanvulling vestigt het Comité de aandacht op de correlatie tussen de bepalingen van artikel 2 en die van artikel 3: blijven de salarissen tot eind 2001 in nationale munt uitbetaald - wat voor veel bedrijven waarschijnlijk zo is -, dan dient de werknemer in twee muntsoorten te denken wanneer zijn rekening verplicht in euro wordt omgezet. Werknemers die hun salaris in euro ontvangen en een rekening hebben in nationale munt, hebben, omgekeerd, hetzelfde probleem. Het is in algemene zin wenselijk dat het uitbetalen van salarissen in euro en het omzetten van rekeningen gelijktijdig plaatsvindt: een niet eenvoudige maatregel, die pas getroffen dient te worden nadat de betrokken partijen - vakbonden, consumenten en banken - zijn geraadpleegd.

7.5. Artikel 4, "de stroom van in euro om te zetten transacties verminderen". Het Comité kan volledig instemmen met dit artikel: contracten, te plaatsen opdrachten en het maatschappelijk kapitaal van nieuwe ondernemingen dienen alle in euro te worden uitgedrukt, met name - en wellicht verplicht - indien deze tot na 31 december 2001 doorlopen. Bij cao-onderhandelingen tussen de sociale partners dienen soortgelijke voorzieningen te worden getroffen. Het Comité heeft zich reeds in positieve zin uitgesproken(21) over het voorstel cliënten te vragen al het contant geld dat zij niet direct nodig hebben, in de maand december op een rekening te storten.

7.5.1. Een aanvullende maatregel om de stroom van in euro om te zetten transacties te verminderen, is wellicht het invoeren van een regeling die enkele lidstaten reeds enige tijd kennen: het verbod om salarissen en pensioenen contant uit te betalen, zodat deze alleen nog op bank- of postrekeningen kunnen worden gestort. Niet alleen wordt de omschakeling op de euro zo gemakkelijker gemaakt, maar bovendien zou de prikkel om personen en banken of postkantoren te beroven kleiner worden, en zou zwartwerken worden tegengegaan. Er zijn personen die zich verzetten tegen het verplichte karakter van een dergelijke maatregel, die in verschillende landen echter probleemloos is toegepast. Als een land e.e.a. niet verplicht wil stellen, dan moet het volgens het Comité in ieder geval al het mogelijke moet doen om uitbetaling van salarissen en pensioenen in contanten tegen te gaan.

7.6. Artikel 5, "de overgang naar de chartale euro vergemakkelijken". Op de maatregelen in dit artikel is in paragraaf 6 van dit advies commentaar gegeven. Het Comité gaat hiermee akkoord, maar vestigt de aandacht op mogelijke obstakels van logistieke aard(22) (par. 6.7), op de noodzaak het witwassen van geld te voorkomen(23) (par. 6.6) en zich te beschermen tegen fraude en vervalsingen(24) (par. 5.2 en par. 6.2). Tussen haakjes zij opgemerkt dat, los van de omschakeling op de euro, de detailhandel nu al wenst dat contant geld plaats maakt voor giraal geld (met name betaalkaarten): consumenten wordt uitdrukkelijk verzocht met kaarten te betalen wanneer de geldtransportbedrijven staken, maar voorraden contant geld moeten ook worden verminderd, zelfs onder normale omstandigheden.

8. Conclusies

8.1. Het Comité is het ermee eens dat verdere voorlichtingscampagnes - multimediaal, maar vooral via de televisie - nodig zijn, maar doet hierbij de aanbeveling om deze campagnes op het juiste tijdstip te voeren, hiervoor zo min mogelijk nationale middelen en vooral minimale communautaire middelen uit te trekken: ieder land is immers zelf verantwoordelijk voor zijn voorlichtingsbeleid.

8.2. Deze lijn doortrekkend, moet de "politieke" boodschap over de voordelen van de euro en over hoe Europa van de euro zal profiteren, worden overgelaten aan de nationale overheden, die als enige in staat zijn de opportuniteit, de wijze waarop de boodschappen dienen te worden overgebracht en de ontvankelijkheid van hun burgers te beoordelen.

8.3. Er zijn inderdaad heel wat praktische problemen in verband met de overschakeling op de gemeenschappelijke munt, maar deze moeten niet worden gedramatiseerd, in de praktijk niet en evenmin in de voorlichting aan de burgers. Deze laatsten moeten bovendien meewerken door hun gedrag aan te passen en de aanbevelingen in praktijk te brengen: geen grote sommen contant geld aanhouden en wisselen, het vermijden van rijen aan de bankloketten om zich te voorzien van het nieuwe geld, het openen van een bank- (of post)rekening indien dat nog niet is gedaan, en zoveel mogelijk gebruik maken van betaalkaarten.

8.4. Banken en detailhandel zullen een centrale rol spelen: de banken bij de conversie van rekeningen en alle betrekkingen met cliënten, en, op logistiek vlak, bij de ontvangst, opslag en distributie van de nieuwe munt; de detailhandel bij het inzamelen van de nationale valuta van de klanten, het afstorten bij de bank en de uitbetaling van wisselgeld in euro. De bevoorrading vooraf met bankbiljetten en munten brengt problemen met zich mee van logistieke aard en op het stuk van de veiligheid en de berekening van rente.

8.4.1. Het Comité is zich ervan bewust dat deze materie onder de bevoegdheid van de nationale autoriteiten valt en onderwerp is van moeizame onderhandelingen, en wenst hierover dan ook geen uitspraken te doen. De logistieke problemen dienen te worden opgelost door hen die hiervoor verantwoordelijk zijn, rekening houdend met de lengte van de periode waarin de nieuwe en de oude valuta naast elkaar zullen worden gebruikt. In dit verband vestigt het Comité de aandacht op het feit dat de logistieke problemen omgekeerd evenredig zijn aan de lengte van de periode dat twee valuta's in omloop zijn.

Brussel, 29 maart 2001.

De voorzitter

van het Economisch en Sociaal Comité

G. Frerichs

(1) COM(2000) 443 def.

(2) Nr. 38 en nr. 41 van augustus 2000.

(3) PB C 18 van 22.1.1996, blz. 112.

(4) PB C 56 van 24.2.1997, blz. 65.

(5) PB C 73 van 9.3.1998, blz. 130.

(6) Vg. Mededeling, punt 1.a.

(7) PB C 18 van 22.1.1996, blz. 112, paragraaf 6.5.1.

(8) PB C 18 van 22.1.1996, blz. 112, paragraaf 5.3.4.

(9) Zie Commissie, Euro Paper nr. 38 van augustus 2000, paragraaf 2, blz. 5 (Engelse versie).

(10) Punt 2a.

(11) Euro Paper nr. 38.

(12) Punt 2b.

(13) PB C 18 van 22.1.1996, blz. 112, paragraaf 6.1.5.

(14) Hfdst. B, 2, a.

(15) Euro Paper nr. 38, paragraaf 2.2, blz. 10.

(16) PB C 18 van 22.1.1996, blz. 112, paragraaf 8.2.3.

(17) Ibidem, 5.3.13.

(18) PB C 73 van 9.3.1998, blz. 130, paragrafen 5.4 en 5.4.1.

(19) PB C 18 van 22.1.1996, blz. 112, paragrafen 7.13 en 7.14.

(20) PB C 268 van 19.9.2000, blz. 48.

(21) Vgl. paragraaf 6.4.

(22) Paragraaf 6.7.

(23) Paragraaf 6.6.

(24) Paragrafen 5.2 en 6.2.