Nr. C 45/6 Publikatieblad  van  de Europese  Gemeenschappen 27. 2. 76 
ECONOMISCH  EN  SOCIAAL  COMITÉ 
Advies  inzake  een  voorstel  voor  een  richtlijn  van  de Raad  met  betrekking  tot het 
onderwijs  van  migrantenkinderen 
De tekst  waarop  de adviesaanvrage  betrekking  heeft  is bekendgemaakt  in Publikatieblad 
van de Europese  Gemeenschappen  nr.  C 213  van  17 september  1975,  blz.  2. 
A. JURIDISCHE  GRONDSLAG  VAN  HET  ADVIES 
Op 7 augustus  1975  heeft  de Raad  besloten  het Economisch  en Sociaal  Comité  overeen-
komstig  de bepalingen  van  het  artikel  198  van  het  Verdrag  tot oprichting  van  de 
Europese  Economische  Gemeenschap  over  bovengenoemd  voorstel  te raadplegen. 
B. ADVIES  VAN  HET  ECONOMISCH  EN SOCIAAL  COMITÉ 
Het Economisch  en Sociaal  Comité  heeft  beraadslaagd  over  zijn  advies  inzake  voor-
noemd  onderwerp  tijdens  zijn  op 28 en 29 januari  1976  te Brussel  gehouden  136e  zitting. 
Dit advies  luidt  als volgt: 
HET  ECONOMISCH  EN  SOCIAAL  COMITÉ, 
Gezien  het  Verdrag  tot oprichting  van  de Europese 
Economische  Gemeenschap,  in het  bijzonder  artikel 
198, 
Gezien  het  van  7 augustus  1975  daterende  verzoek 
van de Raad  van  de Europese  Gemeenschappen  om 
advies, 
Gezien  het door  het Bureau  van  het Economisch  en 
Sociaal  Comité  op 23 september  1975  genomen  be-
sluit,  de Afdeling  voor  sociale  vraagstukken  met  de 
voorbereiding  van  een  advies  inzake  deze  materie  te 
belasten, 
Gezien  het door  de Afdeling  voor  sociale  vraagstuk-
ken tijdens  haar  op 15 januari  1976  gehouden  101ste 
vergadering  uitgebrachte  advies  en het door  de rap-
porteur,  de heer  Sloman,  mondeling  uitgebrachte  ver-
slag, 
Gezien  de beraadslagingen  tijdens  zijn  136e  zitting  op 
28 en 29 januari  1976,  vergadering  van  29 januari 
1976, 
Overwegende  dat het recht  op gelijke  onderwijskan-
sen een  fundamenteel  beginsel  van  onze  samenleving 
is en dat  de kinderen  van  migrerende  werknemers derhalve  volstrekt  dezelfde  mogelijkheden  dienen  te 
hebben  als de kinderen  van de autochtone  bevolking; 
Overwegende  dat de kinderen  van  migranten  tevens 
onderwijs  en scholing  dienen  te krijgen  die op hun 
specifieke  situatie  zijn  afgestemd,  in het bijzonder  op 
de noodzaak  dat zij zich  enerzijds  de taal  en cultuur 
van het gastland  eigen  maken  en anderzijds  de kennis 
van hun  moedertaal  en eigen  cultuur  behouden  en 
vergroten; 
Overwegende  dat het Verdrag  zelf  niet  alle  actiemid-
delen  biedt  die nodig  zijn  om deze  doeleinden  te ver-
wezenlijken  en dat het derhalve  noodzakelijk  is ook 
van artikel  235  als rechtsgrond  gebruik  te maken; 
Overwegende  dat het Economisch  en Sociaal  Comité 
in zijn  adviezen  en studies  altijd  blijk  heeft  gegeven 
van zijn  bezorgdheid  voor  de problemen  van  de 
migrerende  werknemers  en hun  gezinnen,  en de in-
spanningen  van  de Gemeenschap  voor  de verwezen-
lijking  van gelijke  kansen  altijd  heeft  gesteund, 
BRENGT  VOLGEND  ADVIES  UIT, 
dat met  algemene  stemmen,  bij 2 onthoudingen,  werd 
goedgekeurd: 
27. 2. 76 Publikatieblad  van  de Europese  Gemeenschappen Nr. C 45/7 
1. Inleiding 
1.1. Het  sociaal  beleid  van  de Gemeenschap  vindt 
zijn juridische  grondslag  in een  aantal  artikelen  van 
het Verdrag  van  Rome,  waarvan  de volgende  van 
bijzonder  belang  zijn  voor  de vraagstukken  van  de 
migrerende  werknemers  en hun  gezinnen: 
— de artikelen  48 en 49, betreffende  het vrije  verkeer 
van communautaire  werknemers; 
— artikel  50,  betreffende  de uitwisseling  van  jeug-
dige werknemers; 
— artikel  51, betreffende  de sociale  zekerheid  van  de 
migrerende  werknemers. 
Het vrije  verkeer  van  de communautaire  werknemers 
kan slechts  een  feit  worden,  wanneer  deze  werkne-
mers  en hun  gezinnen  gelijke  kansen  krijgen  in de 
samenleving  waarin  zij zich  vestigen,  en hun  speci-
fieke  problemen  erkenning  vinden. 
1.2. Het  Comité  heeft  zich  de laatste  jaren  ver-
scheidene  malen  bezig  gehouden  met  het  onderwijs 
aan kinderen  van  migranten.  Behalve  een  aantal  ad-
viezen  inzake  de sociale  situatie  en betreffende  maat-
schappelijke  verschijnselen  in de Europese  Gemeen-
schap,  dienen  te worden  genoemd:  het advies  van  29 
november  1973  inzake  het  Sociaal  Actiepro-
gramma  (1), het  advies  inzake  het  onderwijs  in de 
Europese  Gemeenschap  (2) en het advies  van  30 okto-
ber 1975  inzake  het actieprogramma  ten behoeve  van 
de migrerende  werknemers  en hun  gezinnen  (3). Het 
Comité  heeft  reeds  in zijn  advies  inzake  het onderwijs 
in de Europese  Gemeenschap  vastgesteld,  dat Veror-
dening  nr.  1612  weliswaar  rechtens  alleen  op de 
onderdanen  van  de Lid-Staten  van  toepassing  is, doch 
dat het Sociaal  Actieprogramma  bestemd  is voor  alle 
migrerende  werknemers.  In hetzelfde  advies  erkent 
het Comité:  „dat  de Gemeenschap  een  speciale  ver-
antwoordelijkheid  draagt  om  te voorzien  in de be-
hoeften  van  migrerende  werknemers  en hun  gezinnen 
uit andere  Lid-Staten,  maar  het spreekt  zijn  bijzondere 
voldoening  uit over  het feit  dat de Commissie  en de 
Raad  zich  om alle  migrerende  werknemers  bekomme-
ren, ongeacht  of zij onderdaan  van  een  Lid-Staat  zijn 
of niet".  Dit is belangrijk  gezien  de wijziging  die zich 
de laatste  jaren  heeft  voltrokken  in de samenstelling 
naar  nationaliteit  van  de in de Gemeenschap  binnen-
komende  migrerende  arbeidskrachten.  Het  Comité 
heeft  er in een  recent  advies  inzake  het  Actiepro-
gramma  ten behoeve  van  de migrerende  werknemers 
en hun  gezinnen  op gewezen  dat ongeveer  70 % van 
alle migrerende  werknemers  thans  uit niet-Lid-Staten 
afkomstig  zijn. 
l1) PB  nr. C 37 van  1. 4. 1974,  blz.  30. 
(2) PB  nr. C 255  van  7. 11. 1975,  blz.  9. 
(3) PB  nr. C 12 van  17. 1. 1976,  blz.  4. 1.3. Artikel  12 van Verordening  (EEG)  nr. 1612/68 
bepaalt  dat de Lid-Staten  de initiatieven  moeten  aan-
moedigen,  waardoor  de kinderen  van  migrerende 
werknemers  het algemene  onderwijs,  het leerlingstel-
sel en de beroepsopleiding  in zo gunstig  mogelijke 
omstandigheden  kunnen  volgen.  In zijn  Resolutie  van 
21 januari  1974  betreffende  een  Sociaal  Actiepro-
gramma,  waarover  het Comité  een advies  heeft  uitge-
bracht  heeft  de Raad  als één van  de prioritaire  acties 
de noodzaak  genoemd  de voorwaarden  voor  het vrij 
verkeer  van  werknemers  te verbeteren.  Eén  van  de in 
deze  resolutie  met  name  genoemde  doeleinden  was: 
„De voorwaarden  voor  het  vrije  verkeer  in de 
Gemeenschap  van  werknemers  afkomstig  uit de 
Lid-Staten  te verbeteren,  met  inbegrip  van  de 
sociale  zekerheid  en de sociale  infrastructuur  van 
de Lid-Staten,  waarvan  de laatste  een  essentiële 
voorwaarde  is voor  de oplossing  van  specifieke 
vraagstukken  van  migrerende  werknemers  en hun 
gezinsleden,  in het bijzonder  de vraagstukken  in 
verband  met  de opvang,  de huisvesting,  de sociale 
diensten  en de opleiding  en het onderwijs  van  de 
kinderen." 
1.4. Overeenkomstig  een verzoek  in die zin van  de 
Raad  heeft  de Commissie  op 18 december  1974  een 
Actieprogramma  ten  behoeve  van  de  migrerende 
werknemers  en hun  gezinnen  (doe.  COM(74)  2250) 
aan de Raad  voorgelegd.  Dit  programma  stelt  een 
aantal  maatregelen  voor  met  betrekking  tot  het 
onderwijs  aan  de kinderen  van  de migrerende  werk-
nemers,  o.a.  de uitbreiding  in de Lid-Staten  van  het 
aantal  schakelklassen  ten  einde  de kinderen  van  de 
migranten  te helpen  zich  in het voor  hen  nieuwe  taai-
en onderwijsmilieu  te integreren;  de opneming  in het 
normale  lesprogramma  van  cursussen  die  het  deze 
kinderen  mogelijk  moeten  maken  de kennis  van  hun 
eigen  cultuur  en moedertaal  te behouden;  het  aan-
werven  van  leerkrachten  in het land  van  herkomst  en 
het geven  van  een  adequate  opleiding  aan  de leer-
krachten  die met  het onderwijs  van  de kinderen  van 
migranten  belast  zijn.  Het  advies  van  het Comité  in-
zake  het Actieprogramma  ten behoeve  van  de migre-
rende  werknemers  en hun  gezinnen  is tijdens  de 134e 
zitting  op 30 oktober  1975  uitgebracht.  In dit advies 
wordt  een  apart  hoofdstuk  (par.  10.4.1  t/m  10.4.4) 
gewijd  aan  het  onderwijs  aan  de kinderen  van  de 
migrerende  werknemers  en aan  de maatregelen  die de 
Gemeenschap  op dit terrein  dient  te treffen. 
1.5. In  maart  1974  heeft  de Commissie  aan  de 
Raad  voorstellen  voor  maatregelen  op het gebied  van 
het onderwijs  voorgelegd  in het  document  getiteld 
„Onderwijs  in de Europese  Gemeenschap"  (4). In de-
ze mededeling  heeft  de Commissie  in grote  lijnen  het 
programma  voor  samenwerking  op onderwijsgebied 
aangegeven,  dat  is onderverdeeld  in drie  hoofdpun-
(4) PB  nr. C 58 van  18. 5. 1974. 
Nr. C 45/8 Publikatieblad  van  de Europese  Gemeenschappen 27. 2. 76 
ten, waarvan  één  het onderwijs  aan  de kinderen  van 
migrerende  werknemers  betreft.  In een  resolutie  van 
de ministers  van  onderwijs,  die op 6 juni  1974  in het 
kader  van  de Raad  bijeen  zijn  gekomen,  is een pro-
gramma  voor  samenwerking  op onderwijsgebied  ge-
lanceerd  en zijn  zeven  „prioritaire  actiegebieden" 
onderscheiden.  De eerste  daarvan  was  „meer  facilitei-
ten voor  onderwijs  en opleiding  van  de onderdanen 
en de kinderen  van  onderdanen  van  andere  Lid-Sta-
ten van  de Gemeenschap  en van  derde  landen".  In 
april  1975  heeft  het Comité  een  advies  inzake  het 
onderwijs  in de Gemeenschap  uitgebracht,  dat  be-
trekking  heeft  op de door  de Commissie  in haar 
mededeling  van  maart  1974  genoemde  hoofdpunten 
en de door  de ministers  van  onderwijs  in juli  1974 
onderscheiden  prioritaire  actiegebieden. 
1.6. Vervolgens  heeft  de Commissie  of 23 juli 1975 
aan de Raad  een  voorstel  voor  een  richtlijn  met  be-
trekking  tot  het  onderwijs  van  migrantenkinderen 
voorgelegd;  over  dit voorstel  geeft  het Comité  thans 
zijn advies.  Het  bevestigt  daarmee  de voorstellen  die 
door  hem  reeds  zijn  gedaan  in zijn  advies  inzake  het 
actieprogramma  ten behoeve  van  migrerende  werkne-
mers. 
2. Algemene  opmerkingen 
2.1. In  zijn  advies  inzake  het  „Onderwijs  in de 
Europese  Gemeenschap"  heeft  het  Economisch  en 
Sociaal  Comité  zijn  standpunt  bepaald  met  betrek-
king  tot het onderwijs  aan  migranten  en hun  gezin-
nen. Van  essentieel  belang  is het beginsel  van  gelijke 
reële  kansen  — niet  alleen  met  betrekking  tot de 
toegang  tot alle  vormen  van  onderwijs,  maar  ook  bij 
de beëindiging  van  de studie  — vergeleken  met  de 
kansen  die de autochtone  kinderen  hebben.  Er werd 
reeds  verwezen  naar  Verordening  (EEG)  nr. 1612/68 
welke  ertoe  strekte  discriminatie  op basis  van  natio-
naliteit  op te heffen.  Het  Comité  beschouwt  dit als 
volstrekt  essentieel.  Er dienen  in alle  Lid-Staten  drin-
gend  maatregelen  te worden  getroffen  om alle  discri-
minatie  ten nadele  van  migranten  uit de weg  te rui-
men.  Het  onderwijs  waarop  de  kinderen  van 
migranten  recht  hebben  dient  te beantwoorden 
aan de regels,  de normen  en de algemeen  toege-
paste  methoden  van  de  gastlanden.  Zij  moeten 
op dezelfde  voorwaarden  als  de kinderen  van  de 
nationale  onderdanen  toegang  hebben  tot alle  vor-
men van  onderwijs  en beroepsopleiding,  kleuterscho-
len en pre-scolaire  activiteiten  inbegrepen;  zij moeten 
een gelijke  behandeling  krijgen  inzake  de toekenning 
van studiebeurzen  en soortgelijke  bijstand  en zij moe-
ten op dezelfde  voorwaarden  als andere  kinderen  tot 
activiteiten  buiten  het normale  lesprogramma  worden 
toegelaten.  De wettelijke  bepalingen  inzake  de leer-
plicht  die voor  de autochtone  kinderen  gelden  zouden 
ook op deze  kinderen  van  toepassing  moeten  zijn. 
Bovendien  zouden  de onderwijsautoriteiten  die bepa-len welke  hulpmiddelen,  boeken  e.d.  nodig  zijn  om 
het onderwijs  aan  de kinderen  van  migranten  te ver-
gemakkelijken,  hun  uiterste  best  moeten  doen  om er-
voor  te zorgen  dat  een  en ander  ook  beschikbaar 
wordt  gesteld. 
2.2. Het  Comité  beseft  volledig  de omvang  van 
deze  problematiek.  De verschillende  schattingen  die 
ter zake  zijn  gemaakt  wijzen  op een  totaal  van  circa 
1 300  000  migrantenkinderen  die  de schoolgaande 
leeftijd  hebben.  Men  mag  evenwel  niet  vergeten  dat 
in dit reeds  aanzienlijke  cijfer  niet  die kinderen  zijn 
meegeteld  die nog  niet  de schoolgaande  leeftijd  heb-
ben, maar  mettertijd  ook  onderwijs  zullen  moeten 
krijgen.  Hoewel  het  Comité  begrip  heeft  voor  de 
moeilijkheden  die met  het opstellen  van  nauwkeurige 
statistieken  gepaard  gaan,  doordat  het  aantal  leden 
van de migrantengemeenschappen  voortdurend  wis-
selt, acht  het  het  toch  van  groot  belang  dat  zoveel 
mogelijk  gegevens  worden  verzameld  en up-to-date 
worden  gehouden  betreffende  de omvang  en de 
samenstelling  naar  nationaliteit  van  de migrantenbe-
volking  van  de Lid-Staten.  De beschikbaarheid  van 
deze  gegevens  is een conditio  sine  qua  non  voor  een 
goed  inzicht  in en een  juiste  beoordeling  van  het 
vraagstuk  van  het onderwijs  aan  migrantenkinderen, 
te meer  daar  de met  het onderwijs  aan deze  kinderen 
gepaard  gaande  lasten  en de behoeften  aan  aanwer-
ving en opleiding  van  onderwijskrachten  uiteraard 
van land  tot land  verschillend  zullen  zijn.  Het  Comité 
merkt  bij voorbeeld  op dat  in Denemarken,  de be-
trekkelijk  weinig  migrerende  werknemers  vele  ver-
schillende  nationaliteiten  vertegenwoordigen,  hetgeen 
een klein  land  voor  grote  problemen  op onderwijsge-
bied plaatst.  Het  Comité  wijst  op het moeilijke  vraag-
stuk dat ontstaat  doordat  kleine  aantallen  migranten-
kinderen  her en der verspreid  in de Lid-Staten  wonen. 
2.3. Het  verhuizen  naar  een  geheel  ander  land  zal 
waarschijnlijk  op zichzelf  reeds  gezinsmoeilijkheden 
tot gevolg  hebben,  die op hun  beurt  weer  sociale  en 
psychologische  problemen  voor  de betrokken  kinde-
ren met  zich  mee  kunnen  brengen.  Deze  moeilijkhe-
den worden  nog  verergerd  in gebieden  waar  zich 
ghetto's  hebben  gevormd.  Het  Comité  zal in dit ad-
vies nog  zijn  standpunt  kenbaar  maken  óver  de wijze 
waarop  de opvoedkundige  problemen  en de taal-
moeilijkheden  waarmee  de migranten  kampen,  zou-
den kunnen  worden  verlicht.  Voor  het  ogenblik  wil 
het de aandacht  vestigen  op de Resolutie  van de Raad 
van Europa  nr. (70)  35 inzake  onderwijs  aan  kinde-
ren van  migrerende  werknemers,  welke  op 27 novem-
ber 1970  door  de Raad  van  Europa  is aangenomen, 
en welke  verschillende  aanbevelingen  bevat;  een ervan 
stelt dat  kinderen  van  migrerende  werknemers  op 
zodanige  wijze  dienen  te worden  onderricht  dat  het 
onderwijs  aan de autochtone  kinderen  er geen  schade 
van ondervindt.  Verder  onderschrijft  het Comité  de 
mening  van  de Commissie,  neergelegd  in haar  actie-
programma  ten  behoeve  van  de migrerende  werk-
27. 2. 76 Publikatieblad  van  de Europese  Gemeenschappen Nr. C 45/9 
nemers  en hun  gezinnen  (doe.  COM(74)  2250),  en 
nogmaals  beklemtoond  in zijn  advies  ter zake,  dat 
de huidige  situatie  verschilt  van  die  van  enkele  jaren 
geleden. 
2.4. Voorts  wil  het  Comité  een  aantal  specifieke 
beleidsvoorstellen  doen: 
— het  is van  mening  dat  de situatie  aanzienlijk  zou 
kunnen  worden  verbeterd,  indien  de migrantenge-
zinnen  — in het bijzonder  die afkomstig  uit derde 
landen  — voldoende  op hun  nieuwe  leefmilieu 
zouden  kunnen  worden  voorbereid  vóórdat  zij 
emigreren; 
— het  verontrust  het  Comité  dat  het  merendeel  van 
de migrerende  werknemers  in de „armere"  buur-
ten van  grote,  en enkele  kleinere,  steden  wonen. 
Er dienen  met  spoed  maatregelen  te worden  ge-
troffen  om ghetto-vorming  te voorkomen.  Bijzon-
der bezorgd  is het Comité  over  de gevallen  waarin 
deze  situatie  ertoe  heeft  geleid  dat scholen  werden 
opgericht  die hoofdzakelijk  of uitsluitend  bestemd 
zijn voor  onderwijs  aan  migrantenkinderen.  Der-
gelijke  „speciale"  scholen  maken  de integratie  van 
migrantenkinderen  in de nieuwe  gemeenschap  ex-
tra moeilijk  en zijn  daarom  ongewenst.  Zolang 
dergelijke  scholen  echter  nog  bestaan  en nog  wel 
moeten  bestaan,  omdat  zij  de feitelijke  bevol-
kingsstructuur  in bepaalde  buurten  weerspiegelen, 
zouden  zij extra  faciliteiten  moeten  krijgen,  zoals 
toestemming  tot het  vormen  van  kleinere  klassen, 
beter  gekwalificeerde  leerkrachten  en toekenning 
van ruimere  financiële  middelen.  Het  Comité  zal 
later  in dit advies  nog  zijn  volledige  instemming 
betuigen  met  de organisatie  van  speciale  opvang-
klassen  voor  de acclimatisatie  van  migrantenkin-
deren  en het  ziet  in dat  dergelijke  klassen  onver-
mijdelijk  uitsluitend  voor  deze  kinderen,  vlak  na 
hun aankomst  in het  gastland,  bestemd  zijn.  Het 
Comité  maakt  echter  een  duidelijk  onderscheid 
tussen  deze  noodzakelijke  „speciale"  klassen  en 
„speciale"  scholen  die  ongewenst  zijn  en zo snel 
mogelijk  dienen  te verdwijnen; 
— het  Comité  dringt  er in het  bijzonder  op aan  dat 
de crèches,  peuterspeelplaatsen  en kleuterscholen 
in de gastlanden  gelijkelijk  toegankelijk  zijn  voor 
migrantenkinderen  en kinderen  van  de autochto-
nen en dat  deze  voorzieningen  worden  uitgebreid. 
Zijns  inziens  kunnen  aan  de kinderen  van  de 
migrerende  werknemers  slechts  gelijke  onderwijs-
kansen  worden  geboden  wanneer  in aanzienlijke 
mate  in het kleuteronderwijs  wordt  geïnvesteerd; 
— bij  de onderwijsplanning  dient  rekening  te wor-
den gehouden  met  de statistische  gegevens  over 
kinderen  van  migranten;  voorts  dient  er geld  be-
schikbaar  te worden  gesteld  voor  alle  bijzondere 
onderwijsfaciliteiten  die voor  deze  kinderen  nodig 
zijn,  met  name  wat  de aanstelling  van  gespeciali-
seerde  onderwijskrachten  betreft; — de onderwijsinstanties  in de gastlanden  en in de 
landen  van  herkomst  zouden  moeten  worden  aan-
gemoedigd  samen  te werken  op het  gebied  van 
het onderwijs  aan  kinderen  van  migrerende  werk-
nemers.  Er dienen  adequate  regelingen  te worden 
getroffen  om van  de vorderingen  en de prestaties 
van deze  kinderen  op school  aantekening  te hou-
den; 
— er dient  veel  meer  spoed  te worden  gezet  achter 
de verwezenlijking  van  de wederzijdse  erkenning 
van diploma's  en getuigschriften  en hierbij  dient 
rekening  te worden  gehouden  met  het  standpunt 
dat het  Comité  naar  voren  heeft  gebracht  in zijn 
advies  van  1974  inzake  de ontwerp-resolutie  van 
de Raad  ter vaststelling  van  richtsnoeren  voor  de 
onderlinge  erkenning  van  diploma's  (1) en nog 
onlangs  in zijn  adviezen  inzake  het  Onderwijs  in 
de Europese  Gemeenschap  en inzake  het  Actie-
programma  ten behoeve  van  de migrerende  werk-
nemers; 
— men  dient  zich  positief  in te zetten  om  de ouders 
van buitenlandse  kinderen  aan  te moedigen  deel 
te nemen  aan  oudercommissies  en schoolbespre-
kingen  in het  gastland.  De aldus  gelegde  contac-
ten zullen  volgens  het Comité  zowel  de onderwij-
zers en de maatschappelijke  werkers  als de kinde-
ren ten  goede  komen.  Zij dienen  dezelfde  rechten 
te hebben  als de ouders  van  autochtone  kinderen 
inzake  oudervertegenwoordiging  en -participatie; 
— er dienen  mogelijkheden  te worden  geschapen 
voor  de uitwisseling  van  ervaringen  en van  infor-
matie  over  het gebruik  van  onderwijsmiddelen  en 
-methoden.  Met  betrekking  tot dit punt  heeft  het 
Comité  in zijn  recente  advies  inzake  onderwijs,  en 
opnieuw  in zijn  advies  inzake  het actieprogramma 
ten behoeve  van  de  migrerende  werknemers, 
voorgesteld  op korte  termijn  een  reëel  research-
programma  ten  uitvoer  te leggen  en een  aantal 
proefprojecten  op te zetten  waarin  onder  meer  aan-
dacht  moet  worden  besteed  aan  de moeilijkheden 
die een  onderwijsprogramma  waarbij  in twee  talen 
bicultureel  onderricht  wordt  gegeven  in de prak-
tijk oplevert,  aan  de psychologische  problemen 
die zich  hierbij  voordoen,  met  inbegrip  van  die 
i.v.m.  schoolverzuim,  aan  het aanwerven  en oplei-
den van  gespecialiseerde  leerkrachten  en de mate 
waarin  beurzen  en andere  vormen  van  hulp  be-
schikbaar  zijn. 
3. Bijzondere  opmerkingen  bij het voorstel  van  de 
Commissie  voor  een  richtlijn  van  de Raad 
3.1. Artikel  1 
3.1.1.  Het  Comité  heeft  reeds  zijn  instemming  be-
tuigd  met  de bedoelingen  en de doelstellingen  die aan 
(!) PB nr. C 116 van 30. 9. 1974,  blz.  38. 
Nr. C 45/10 Publikatieblad  van  de Europese  Gemeenschappen 27. 2. 76 
dit artikel  ten  grondslag  liggen.  „Ook  de kinderen 
van migrerende  werknemers  moeten  in het kader  van 
het onderwijsprogramma  in staat  worden  gesteld  zich 
aan de taal  en cultuur  van  het gastland  aan  te passen 
en tegelijkertijd  de kennis  van  hun  eigen  cultuur  en 
taal bij te houden.  Hun  onderwijs  zou  zodanig  moe-
ten zijn  opgezet  dat  zij de keuze  hebben  zich  te vesti-
gen in het nieuwe  land  dat  hun  ouders  hebben  geko-
zen, of terug  te keren  naar  hun  eigen  land,  met  erken-
ning  aldaar  van  het  door  hen  genoten  onderwijs" 
(advies  van  het Economisch  en Sociaal  Comité  inzake 
het onderwijs  in de Europese  Gemeenschap).  Het 
Comité  is daarom  ook  verheugd  over  het  feit  dat 
hetzelfde  beginsel  is neegelegd  in de verklaring  die in 
augustus  1975  in Helsinki  is aangenomen  na afloop 
van de Conferentie  inzake  veiligheid  en samenwer-
king  in Europa,  waarin  als één  van  de doelstellingen 
wordt  genoemd:  „te  verzekeren  dat  de kinderen  van 
migrerende  werknemers  die verblijven  in het gastland 
op dezelfde  voorwaarden  als de autochtone  kinderen 
van dat  land  kunnen  deelnemen  aan  het  onderwijs 
dat daar  wordt  gegeven  en hun  verder  in de gelegen-
heid  te stellen  daarnaast  onderwijs  te volgen  in hun 
eigen  taal,  cultuur,  geschiedenis  en aardrijkskunde". 
3.1.2.  Het  verheugt  het  Comité  dat  het  begrip 
„kinderen  van  migrerende  werknemers"  zo gedefini-
eerd  is dat daaronder  zowel  de kinderen  van  onderda-
nen van  een  andere  Lid-Staat  als die van  onderdanen 
van een  derde  land  vallen.  Het  spreekt  vanzelf  dat  de 
bepalingen  van  de richtlijn  eveneens  volledig  van  toe-
passing  zijn  wanneer  de ouders  werkloos  zijn. 
3.1.3.  Naar  de mening  van  het  Comité  zouden  de 
migrantenkinderen  in staat  moeten  worden  gesteld 
niet alleen  hun  taal-  en culturele  banden  met  het land 
van herkomst  intact  te houden,  maar  deze  ook  te 
verstevigen.  Daarom  stelt  het  voor,  de laatste  twee 
regels  van  de eerste  alinea  van  artikel  1 als volgt  te 
lezen:  „...  het behoud  en de versteviging  van  de taal-
kundige  en culturele  banden  . . .". 
3.2. Artikel  2 
3.2.1.  Het  Comité  is het er volledig  mee  eens  dat er 
gezorgd  moet  worden  voor  speciale  opvangklassen 
waarin  de kinderen  van  alle  migrerende  werknemers 
kunnen  acclimatiseren,  ongeacht  of zij zich  perma-
nent  in het land  zullen  vestigen  of er slechts  korte  tijd 
zullen  blijven.  Het  is het  Comité  bekend  dat  derge-
lijke  cursussen  reeds  in vele  Lid-Staten  worden  gege-
ven en het is van  mening  dat  de ervaringen  die daar-
mee zijn  opgedaan  andere  Lid-Staten  van  nut  kunnen 
zijn. 
3.2.2.  Het  Comité  acht  het van  bijzonder  groot  be-
lang  dat  deze  kinderen,  door  middel  van  versneld 
onderricht  in de taal  van  het  gastland,  in een  vroeg 
stadium  kunnen  praten  en omgaan  met  de autoch-
tone  kinderen  in de plaats  waar  zij  wonen.  Het Comité  wil  er met  nadruk  op wijzen  dat  dergelijke 
„spoedcursussen"  moeten  worden  gevolgd  door 
systematisch  en gedegen  onderwijs  in de taal  van  het 
gastland,  in het bijzonder  bij kinderen  die een  volko-
men andere  culturele  achtergrond  hebben. 
3.2.3.  Het  Comité  hoopt  dat  de opvangmogelijkhe-
den in twee  richtingen  zullen  werken:  ook  de autoch-
tonen  moeten  zich  zo veel  mogelijk  moeite  getroosten 
om vertrouwd  te raken  met  de achtergrond  en de 
gezinsomstandigheden  van  de migrantenkinderen. 
3.2.4.  De  artikelen  2 e.v.  houden  verplichtingen 
voor  de Lid-Staten  in. In ten  minste  enkele  Lid-Sta-
ten, bij voorbeeld  in het  Verenigd  Koninkrijk,  is de 
centrale  overheid  echter  niet  verantwoordelijk  voor 
het onderwijs,  maar  valt  dit onder  de bevoegdheden 
van de gemeentelijke  overheden,  en heeft  de staat  ook 
geen  bemoeienis  met  de curricula  van  de instellingen 
voor  hoger  onderwijs.  Het  Comité  hoopt  dat  de be-
trokken  instanties,  of de afzonderlijke  instellingen, 
waar  deze  autonoom  zijn,  in dergelijke  gevallen  al het 
mogelijke  zullen  doen  om  dit artikel  in toepassing  te 
brengen. 
3.3. Artikel  3 
3.3.1.  In  zijn  opmerkingen  bij artikel  1 heeft  het 
Comité  verklaard  in te stemmen  met  het beginsel  dat 
in het  onderwijsprogramma  voor  de kinderen  van 
migrerende  werknemers  onderricht  in de moedertaal, 
de zeden  en gewoonten  en de cultuur  van  het  land 
van herkomst  dient  te worden  opgenomen.  Dit  is 
vooral  belangrijk  voor  de kinderen  van  migrerende 
werknemers  die  naar  hun  eigen  land  wensen  of van 
plan  zijn  terug  te keren.  Men  dient  echter  in te zien 
dat een  dergelijk  bicultureel  onderwijsprogramma  een 
grote  inspanning  van  deze  kinderen  zal  vergen,  met 
name  wanneer  zij  in weinig  bevredigende  sociale 
omstandigheden  leven. 
3.3.2.  Het  Comité  wijst  erop  dat de toepassing  van 
artikel  3 ernstige  problemen  zal  scheppen  voor  Lid-
Staten  die met  zeer  weinig  migrantenkinderen  van  een 
groot  aantal  nationaliteiten  te maken  hebben.  Het  is 
bij voorbeeld  duidelijk  dat het voor  een  gastland  niet 
doenlijk  is om  alle  voorgestelde  maatregelen  te tref-
fen wanneer  in een  bepaalde  gemeente  een  klein  aan-
tal migrantenkinderen  van  verschillende  nationalitei-
ten woont.  Dit  artikel  dient  derhalve  dusdanig  gefor-
muleerd  te worden  dat  een  soepele  interpretatie 
mogelijk  is. Hopelijk  zal een  Lid-Staat  die met  derge-
lijke  moeilijkheden  te maken  krijgt  een  oplossing  zoe-
ken die de bijzondere  omstandigheden  in aanmerking 
neemt  zonder  de geest  van  de richtlijn  uit het  oog  te 
verliezen. 
3.3.3.  Het  Comité  acht  het  van  belang  dat  onder-
wijs in de taal  en de cultuur  van  het  land  van  her-
27. 2. 76 Publikatieblad  van  de Europese  Gemeenschappen Nr. C 45/11 
komst  gegeven  wordt  tijdens  de normale  schooluren, 
vooral  met  het  oog  op de sociale  achtergrond  en de 
vaak  gebrekkige  huisvestingsomstandigheden  van  veel 
migrantengezinnen.  In ieder  geval  zouden  de kinde-
ren van  migranten  moeten  worden  aangemoedigd  om 
buiten  schooltijd  mee  te doen  aan  de vrijetijdsbeste-
ding  die een  zo belangrijke  rol speelt  bij de integratie 
in het nieuwe  leefmilieu. 
3.3.4.  Het  Comité  is het  ermee  eens  dat  veel 
migrantenkinderen,  ook  nadat  zij in voor  de plaatse-
lijke  kinderen  bestemde  klassen  zijn  geplaatst,  nog 
steeds  taalproblemen  zullen  hebben.  Deze  kinderen 
zullen  dan  bijlessen  moeten  krijgen  en deze  lessen 
zullen  gratis  moeten  zijn. 
3.3.5.  Het  Comité  stelt  bovendien  voor,  de lessen 
die de kinderen  van  migrerende  werknemers  in hun 
eigen  taal  en cultuur  krijgen  eveneens  open  te stellen 
voor  de autochtone  kinderen.  Het  Comité  heeft  ech-
ter wel  oog  voor  de praktische  problemen  die  het 
geven  van  les in een  „tweede"  taal  op de basisschool 
kan oproepen  in landen  waar  als regel  vóór  de mid-
delbare  school  geen  vreemde  talen  worden  onderwe-
zen. 
3.4. Artikel  4 
3.4.1.  Het  Comité  acht  het  van  zeer  groot  belang 
dat de leerkrachten  die  onderwijs  zullen  moeten  ge-
ven aan  migrantenkinderen,  in het  bijzonder  in de 
taal van  het gastland,  de juiste  opleiding  krijgen,  het-
geen  o.m.  een  opleiding  in de didactiek  van  het 
onderwijzen  van  een  vreemde  taal  inhoudt.  Het Comité  is ook  van  mening  dat  het  noodzakelijk  kan 
zijn onderwijzers  uit de landen  van  herkomst  van  de 
migrerenden  in te schakelen  bij het onderwijs  in de 
taal en  de  cultuur  van  het  moederland  van  de 
migrantenkinderen.  Het  probleem  is echter  dat  er in 
enkele  van  deze  landen  reeds  een  zeer  groot  tekort  is 
aan gekwalificeerde  onderwijskrachten,  terwijl  er in 
bepaalde  gastlanden  een  overschot  aan  leerkrachten 
bestaat.  Derhalve  zijn  zeer  nauwe  contacten  nodig 
tussen  gastland  en land  van  herkomst  en dienen 
nationale  en buitenlandse  leerkrachten  samen  te wer-
ken, ten einde  continuïteit  in het onderwijs  te waar-
borgen. 
3.4.2.  Het  Comité  wijst  erop  dat  leerkrachten  die 
uit hetzelfde  land  als de migranten  afkomstig  zijn,  op 
dezelfde  arbeidsvoorwaarden  als de eigen  leerkrach-
ten van  het gastland  dienen  te worden  aangesteld.  Zij 
moeten  vanzelfsprekend  onder  de verantwoordelijk-
heid van  de autoriteiten  van  het gastland  ressorteren. 
3.5. Artikel  5 
3.5.1.  Er  is reeds  op gewezen  dat bepaalde  Lid-Sta-
ten bij  de tenuitvoerlegging  van  deze  richtlijn  met 
zeer specifieke  moeilijkheden  te kampen  zullen  krij-
gen. Derhalve  wijst  het Comité  erop  dat enerzijds  snel 
en doeltreffend  te werk  moet  worden  gegaan  ten 
einde  een  ernstig  en urgent  probleem  op te lossen, 
maar  dat  anderzijds  onder  ogen  moet  worden  gezien 
dat de problemen  die  door  de aanwezigheid  van  de 
kinderen  van  migranten  worden  opgeroepen  in 
de verschillende  Lid-Staten  om  geheel  andere  oplos-
singen  vragen. 
Gedaan  te Brussel,  29 januari  1976. 
De Voorzitter 
van het Economisch  en  Sociaal  Comité 
H. CANONGE 
Advies  inzake  een  voorstel  voor  een  verordening  van  de Raad  inzake  de gemeenschappe-
lijke  actie  ter verbetering  van  de verwerking  en de afzet  van  landbouwprodukten 
De tekst  waarop  de adviesaanvrage  betrekking  heeft  is bekendtgemaakt  in Publikatieblad 
van de Europese  Gemeenschappen  nr.  C 218  van  24 september  1975,  blz.  4. 
A. JURIDISCHE  GRONDSLAG  VAN  HET  ADVIES 
Op 10 september  1975  heeft  de Raad  besloten  het Economisch  en Sociaal  Comité  over-
eenkomstig  de bepalingen  van  de artikelen  43 en 198  van  het Verdrag  tot oprichting  van 
de Europese  Economische  Gemeenschap  over  bovengenoemd  voorstel  te raadplegen.