Advies van het Economisch en Sociaal Comité betreffende het "Voorstel voor een verordening van de Raad inzake de instandhouding, de karakterisering, de verzameling en het gebruik van genetische hulpbronnen in de landbouw en tot wijziging van Verordening (EG) nr. 1258/1999"

(COM(2001) 617 def. (volume I) - 2001-0256 (CNS))

(2002/C 149/04)

De Raad heeft op 22 november 2001 besloten, overeenkomstig de bepalingen van de artikelen 36 en 37 van het verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap, het Economisch en Sociaal Comité te raadplegen over het voornoemde voorstel.

De afdeling "Landbouw, plattelandsontwikkeling, milieu", die met de voorbereiding van de desbetreffende werkzaamheden was belast, heeft haar advies op 4 april 2002 goedgekeurd. Rapporteur was de heer Ribbe.

Het Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn 390e zitting van 24 en 25 april 2002 (vergadering van 24 april 2002) het volgende advies uitgebracht, dat met 89 stemmen, bij twee onthoudingen, is goedgekeurd.

1. Inleiding

1.1. Bij Verordening (EG) nr. 1467/94 van de Raad inzake de instandhouding, de karakterisering, de verzameling en het gebruik van genetische hulpbronnen in de landbouw is een vijfjarig actieprogramma vastgesteld, dat afliep op 31 december 1999. Met dit actieprogramma gaf de Commissie gevolg aan initatieven van het Europese Parlement, dat reeds in de jaren tachtig in meerdere resoluties op het probleem van genetische erosie wees en communautaire initatieven aandroeg om dit proces het hoofd te bieden.

1.2. In het kader van het actieprogramma werden diverse projecten gefinancierd. Het merendeel van deze projecten betrof hoofdzakelijk de karakterisering van ex situ beschikbare genetische hulpbronnen; deelnemers waren met name genenbanken, wetenschappelijke instituten en gebruikers. In sommige gevallen namen onder verantwoordelijkheid van de wetenschappelijke instituten ook NGO's deel.

1.3. Na afloop werd het actieprogramma overeenkomstig Verordening (EG) nr. 1467/94 door een groep onafhankelijke deskundigen geëvalueerd. Het opgestelde evaluatierapport werd ingediend bij de Raad en het Parlement. Het actieprogramma wordt in zijn geheel positief beoordeeld. Het rapport dringt aan op zowel handhaving als versterking van de acties, waarbij onder meer wordt gepleit voor:

- een beter evenwicht tussen projecten inzake planten en projecten inzake dieren;

- integratie van het concept van instandhouding in situ/op het landbouwbedrijf om rekening te houden met de internationale verbintenissen en kenmerken van "ecoregio's";

- een actievere deelname van NGO's;

- betere coördinatie tussen de lidstaten en de Commissie bij de onderhandelingen en de acties op het niveau van de FAO;

- een benadering waarbij de acties in het algemeen worden afgestemd op een actievere deelname van de lidstaten.

1.4. Met de voorgelegde ontwerpverordening stelt de Commissie een nieuw communautair actieprogramma voor met opnieuw een looptijd van vijf jaar.

2. Algemene opmerkingen

2.1. Het Comité juicht het toe dat de Commissie met een nieuw communautair actieprogramma komt. Het verlies van genetische hulpbronnen in de landbouw is nog lang niet tot staan gebracht, zodat verdere inzet geboden is ten aanzien van de karakterisering, inventarisering en instandhouding van het genetisch potentieel enerzijds, en de handhaving van het gebruik van de genetische verscheidenheid door landbouwbedrijven anderzijds.

2.2. De eigenschappen, d.w.z. het genetisch potentieel, van de bekende soorten - die soms in groot gevaar verkeren of met uitsterven worden bedreigd - zijn slechts zeer ten dele geëvalueerd. Een belangrijke reden voor de instandhouding van alle genetische hulpbronnen bestaat derhalve in het mogelijk gebruik van tot dusverre onbekende eigenschappen.

2.3. Zowel de inventarisatie van het genetisch potentieel in databanken als de netwerkvorming tussen de bestaande databanken is ontoereikend. Ook zijn er onduidelijkheden omtrent de toegankelijkheid en het gebruiksrecht van voornoemde databanken.

2.4. Aan de ene kant is er het wetenschappelijk uitgangspunt om de instandhouding van het genetisch potentieel te waarborgen voor eventueel toekomstig gebruik. Theoretisch gezien is hiervoor slechts de genenbank nodig of de instandhouding van een relatief klein aantal levende exemplaren in een soort "botanische of dierentuin".

2.5. De ontwikkeling van de biologische verscheidenheid op plantengebied hangt, met name in de landbouw, niet alleen samen met economische criteria, maar tevens met klimaatomstandigheden, het verschijnen van nieuwe ziektes op het Europese grondgebied en een positieve ontwikkeling van de fytosanitaire omstandigheden. Aan de andere kant is het echter minstens zo belangrijk dat het gebruik van de verscheidenheid aan genetische hulpbronnen in de landbouwpraktijk wordt gehandhaafd door in het kader van de tweede pijler van het GLB milieuvriendelijke praktijken te bevorderen, zoals wisselbouw. Ook zouden er andere maatregelen moeten overwogen om het gebruik van zeldzaam wordende landbouwhuisdieren te handhaven.

2.6. Het instandhouden van de verscheidenheid is ongetwijfeld een taak van openbaar - en Europees - belang. Het Comité heeft reeds in zijn advies over "De toestand van de natuur en de natuurbescherming in Europa(1)" vastgesteld dat het instandhouden van wilde dier- en plantensoorten een Europese taak is, ook al komt een deel van deze soorten alleen in bepaalde regio's voor. Dit geldt ook voor niet-wilde dier- en plantensoorten, die méér zijn dan mogelijkerwijs te exploiteren genensequenties. Ze dienen te worden behouden als symbool van de gevarieerde agrarische en landschapscultuur van Europa.

3. Bijzondere opmerkingen

3.1. Het valt op dat er tussen het aflopen van de oude actie (31 december 1999) en het huidige voorstel voor een nieuwe actie bijna twee jaren zijn verstreken. Dit doet vermoeden dat er binnen de Commissie uitvoerig beraad is geweest over het vervolg van de actie.

3.2. Het Comité stelt met genoegen vast dat het actiebudget, dat voorheen in totaal 20 miljoen euro bedroeg, voortaan tot 10 miljoen euro per jaar wordt verhoogd. Het moge evenwel duidelijk zijn dat met een dergelijk bedrag weliswaar belangrijke maatregelen op het gebied van wetenschappelijke inventarisatie, karakterisering en archivering van genetische hulpbronnen kunnen worden gefinancierd, maar dat het beslist niet toereikend is om het grootschalige gebruik van minder rendabele soorten in de landbouw te ondersteunen.

3.2.1. Het Comité stelt derhalve met genoegen vast dat in artikel 9 van de voorgestelde verordening aan artikel 1, lid 2, van Verordening (EG) nr. 1258/1999 het volgende punt wordt toegevoegd: "maatregelen met het oog op de instandhouding, de karakterisering, de verzameling en het gebruik van genetische hulpbronnen in de landbouw".

3.2.2. Het is in dit kader evenwel van belang dat de betreffende programma's en maatregelen op het niveau van de lidstaten verplicht worden gesteld; ze mogen evenmin - zoals tot dusverre het geval was - worden beperkt tot soorten die alleen nog in kleine aantallen voorkomen en dus met onmiddellijk uitsterven worden bedreigd.

3.3. Hoewel de Commissie een nieuw actieprogramma voorstelt, heeft het Comité de indruk dat het belang van onmiddellijk ingrijpen van de Europese Gemeenschap op dit gebied niet ten volle wordt erkend. Zo zullen er in de toekomst - in tegenstelling tot de laatste actie - geen communautaire projecten meer worden opgezet en uitgevoerd. Deze nieuwe actie moet uitsluitend door maatregelen op het niveau van de lidstaten, deels in de vorm van multinationale programma's, worden gerealiseerd. Zelfs goedkeuring voor de met EU-middelen gefinancierde programma's komt niet uit Brussel: de lidstaten stellen de Commissie alleen in kennis van de programma's en eventuele wijzigingen daarvan (artikel 4, lid 1). De Commissie verspeelt zo de mogelijkheid om communautaire maatregelen te initiëren in sectoren waarin de lidstaten geen activiteiten ontplooien. Dit is een minpunt.

3.4. Er moet opnieuw worden nagedacht over de geplande intrekking van Verordening (EG) 1467/94, op grond waarvan eigen projecten kunnen worden ontplooid. De belangrijke coördinerende functie van de Commissie op dit gebied dient zeker behouden te blijven. Deze functie bestrijkt niet alleen de maatregelen uit deze verordening, maar omvat bijvoorbeeld ook de coördinatie van lidstaten op internationaal niveau.

3.5. Overeenkomstig artikel 7 financieren de lidstaten ten minste 15 % van de kosten, terwijl de financiële bijdrage van de Gemeenschap 35 % bedraagt. Dit betekent dat de voor het project verantwoordelijke partij een eigen bijdrage tot 50 % moet leveren. Bij dit soort programma's, waarbij er niet altijd een direct financieel voordeel is, bestaat dan ook het gevaar dat bepaalde projecten die voor de instandhouding en met name het gebruik van genetische hulpbronnen van belang zouden kunnen zijn, blijven liggen.

3.6. Het is trouwens niet duidelijk in hoeverre de Commissie voornemens is zich met deze belangrijke aangelegenheid bezig te blijven houden. De door de Commissie geplande maatregelen en activiteiten, die nodig zijn om recht te doen aan de uitgebreide taak, en die veel verder dienen te strekken dan het concrete vijfjarenprogramma in kwestie, dienen de Europese instanties, alsook het publiek, in een afzonderlijke mededeling ter kennis te worden gebracht.

3.7. Ook is niet duidelijk wat onder "ecoregio's" wordt verstaan (zie artikel 4, lid 1, sub c). Wie legt deze regio's (en op grond van welke criteria) vast?

3.7.1. De Commissie dient een rapport op te stellen over de wijze waarop Verordening (EG) nr. 1257/99 over de EOGFL-steun voor plattelandsgebieden ten uitvoer zou moeten worden gelegd om de teelt van zeldzaam geworden plantensoorten en huisdierrassen, als onderdeel van de multifunctionale landbouw en van een breed programma ten behoeve van instandhouding en gebruik van de genetische hulpbronnen, sterker te bevorderen.

Brussel, 24 april 2002.

De voorzitter

van het Economisch en Sociaal Comité

G. Frerichs

(1) Advies van het Economisch en Sociaal Comité over 'De toestand van de natuur en de natuurbescherming in Europa', PB C 221 van 7.8.2001, blz. 130-137.