Advies over het voorstel voor een besluit van de Raad betreffende het Vierde communautaire actieprogramma inzake gelijke kansen voor vrouwen en mannen (1996-2000)

(96/C 39/08)

De Raad heeft op 4 oktober 1995 besloten, overeenkomstig de bepalingen van artikel 198 van het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap, het Economisch en Sociaal Comité om advies te vragen inzake het voornoemde voorstel.

De Afdeling voor sociale aangelegenheden, gezinsvraagstukken, onderwijs en cultuur, die met de voorbereiding van de desbetreffende werkzaamheden was belast, heeft haar advies op 9 november 1995 goedgekeurd. Rapporteur was mevrouw Twist.

Het Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn 330e Zitting (vergadering van 22 november 1995) het volgende advies uitgebracht, dat met meerderheid van stemmen bij 3 onthoudingen, is goedgekeurd.

1. Algemene opmerkingen

1.1. Het Comité staat achter de strekking en de doelstellingen van het Vierde actieprogramma, dat gericht is op de voortzetting en verbetering van de communautaire acties en initiatieven om de nog bestaande vormen van vrouwendiscriminatie in de Europese Unie weg te werken. Het Comité steunt de Commissie in haar voornemen om een sleutelrol te spelen op het gebied van gelijke kansen en voort te bouwen op de vorige actieprogramma's, waarmee al aanzienlijke successen zijn geboekt. Het Comité is het met de Commissie eens dat desondanks verdere actie noodzakelijk is. Met name de werkloosheid onder vrouwen en de loonverschillen tussen vrouwen en mannen moeten worden aangepakt, en er moeten meer vrouwen bij de besluitvorming worden betrokken. Het Comité stelt vast dat het voorstel voor een communautair actieprogramma is toegespitst op een beperkt aantal doelstellingen, die zijn geselecteerd met het oog op een optimaal multiplicatoreffect.

1.2. Het stemt het Comité tot voldoening dat het Vierde actieprogramma de nadruk legt op samenhang en partnerschap op alle niveaus en op alle gebieden. Tevens erkent het Comité het belang van de procedure voor raadpleging van de sociale partners en alle organen die zich voor gelijke kansen inzetten, met inbegrip van NGO's. Het Comité zelf heeft in vorige adviezen reeds duidelijk gesteld dat het voorstander is van gelijke kansen, en heeft een aantal voorstellen voor communautaire maatregelen ingediend, in het bijzonder op het gebied van de werkgelegenheid. Het wenst nogmaals te beklemtonen dat de Gemeenschap het streven naar gelijke kansen voortdurend voor ogen moet houden, en herhaalt dat "er niet alleen sprake is van discriminatie op het wettelijke vlak, maar ook in het dagelijks leven door diepgewortelde vooroordelen" (CES 385/82). Het dringt er dan ook bij de Unie op aan de inspanningen ter bevordering van gelijke kansen uit te breiden en te verdiepen.

1.3. De Commissie merkt terecht op dat de Gemeenschap "bij de veranderingen van de plaats van de vrouw in de samenleving een wezenlijke rol (heeft) gespeeld". Zo heeft zij het in artikel 119 van het Verdrag vastgelegde beginsel van gelijke beloning voor gelijk werk rechtstreeks en onrechtstreeks bekrachtigd en de toepassing ervan daadwerkelijk bevorderd. De vooruitgang op dit vlak wordt in voetnoot nr. 5 van het voorstel voor een besluit van de Raad aangetoond aan de hand van de Gemeenschapswetgeving. De Commissie kan met recht trots zijn op de resultaten die zij op grond van artikel 119 en de daaruit voortvloeiende artikelen heeft geboekt op het wetgevende vlak, hetgeen evenwel niet betekent dat zij nu op haar lauweren mag rusten. De oprichting van netwerken, het partnerschap, de actieve uitwisseling van informatie, de bewustmaking van de publieke opinie en de gezamenlijke inspanningen om de kijk op de rol van de vrouw in de samenleving fundamenteel te veranderen, zijn ongetwijfeld kwesties van vitaal belang. Ook de steun aan proefprojecten en de lancering van 30 à 40 geïntegreerde projecten voor gelijkheid in heel Europa zullen er aanzienlijk toe bijdragen dat maatschappelijke vooroordelen en vrouwendiscriminatie langzaam verdwijnen. Het Comité wil evenwel onderstrepen dat concrete vooruitgang op weg naar daadwerkelijke gelijkheid uiteindelijk zal worden gemeten aan de mate waarin sprake is van reële gelijkheid voor de wet en toepassing van de wetgeving. Commissie en EU mogen dit in geen geval uit het oog verliezen.

1.4. Met dit Vierde actieprogramma wordt voortgebouwd op de verworvenheden van de vorige actieprogramma's. In zijn advies inzake het eerste actieprogramma heeft het Comité duidelijk verklaard dat het de oprichting van een Raadgevend Comité voor de gelijke kansen van vrouwen en mannen van harte toejuicht, maar dat dit in geen geval mag betekenen dat de vakbonden en werkgeversorganisaties niet langer om advies zouden worden gevraagd. In datzelfde advies dringt het Comité er bij de communautaire instellingen op aan, al het mogelijke te doen om de traditionele raadplegingsprocedure uit te breiden tot overleg over vrouwenkwesties met vakbonden en werkgeversorganisaties, alsmede met de bevoegde nationale organen. In dit verband staat het Comité dan ook positief tegenover de nieuwe samenstelling van het Raadgevend Comité, waarin zowel de lid-staten als de nationale organen die bevoegd zijn voor gelijke kansen en de sociale partners zullen worden opgenomen. Betreurenswaardig is evenwel dat de niet-gouvernementele organisaties zich in het Raadgevend Comité nog steeds tevreden moeten stellen met de rol van waarnemer.

1.5. De lofwaardige doelstellingen van het actieprogramma vereisen navenante geloofwaardige (financiële) middelen en methodes. In dit verband kunnen zich echter problemen voordoen.

1.5.1. Hoewel het uiteraard terecht is dat de Commissie de economische en sociale partners wil "mobiliseren" en bij de uitvoering van het programma wil betrekken, betekent dit niet dat de Commissie niet het nodige administratieve personeel dient "vrij te maken". De Commissie trekt echter niet voldoende middelen uit om haar verbintenissen in het kader van het programma te kunnen nakomen. (Zo wekt het feit dat voor een periode van vijf jaar slechts 6 ambtenaren - 4 A's, 1 B en 1 C - en 13 tijdelijke functionarissen worden ingezet, de indruk dat de steun voor het programma maar een doekje voor het bloeden is, waardoor de geloofwaardigheid van de zes in artikel 2 opgesomde hoofddoelstellingen wordt ondermijnd en het moeilijk valt deze ernstig te nemen.) Voorts betwijfelt het Comité of de voorgestelde kredieten, die weliswaar twee keer zo hoog liggen als de kredieten voor het Derde actieprogramma (60 miljoen ecu voor een periode van vijf jaar), toereikend zullen zijn om de beoogde doelstellingen te verwezenlijken. Ten slotte is het Comité van mening dat ook alle andere D.-G.'s bij hun werk steeds met het streven naar gelijke kansen rekening zouden moeten houden.

1.5.2. Hoewel het Comité niet over voldoende gegevens betreffende de organisatie en werking van ANIMA beschikt, zou het er toch op willen wijzen dat deze structuur integraal onder de eenheid "Gelijke kansen" van D.-G.V zou moeten vallen.

1.5.3. Een ander problematisch aspect van het actieprogramma is de vraag hoe de volledige uitvoering van alle EU-besluiten kan worden verzekerd. De Commissie wil vaart zetten achter de goedkeuring van bepaalde ontwerp-richtlijnen (ouderschapsverlof, omkering van de bewijslast, vrouwelijke zelfstandigen, atypische arbeid, enz.), die geblokkeerd worden door een vijftienkoppige Raad die niet bij machte of niet bereid is een beslissing te nemen bij gekwalificeerde meerderheid van stemmen. Het Protocol betreffende de sociale politiek kan evenwel een uitweg bieden voor de goedkeuring van de richtlijnen die worden tegengehouden door de lid-staat die heeft geweigerd dit protocol te ondertekenen. In dit verband betreurt het Comité dat het Sociaal protocol niet de steun van het VK heeft gekregen. Voorts stelt het Comité tot zijn voldoening vast dat de sociale partners in het kader van de in het Protocol vastgelegde sociale dialoog aanzienlijke vooruitgang hebben geboekt bij de onderhandelingen over een overeenkomst inzake ouderschapsverlof.

1.5.4. Het Comité wenst uiting te geven aan zijn bezorgdheid over de mogelijke gevolgen van de recente uitspraak van het Hof van Justitie m.b.t. Richtlijn 76/207/EEG. Het verzoekt de Commissie na te gaan welke gevolgen dit arrest kan hebben, zowel voor de bestaande als voor de toekomstige positieve maatregelen. Het Comité is ook van mening dat de uitspraak van het Hof een herziening van Richtlijn 76/207/EEG rechtvaardigt. Voorts dringt het Comité erop aan dat tijdens de intergouvernementele conferentie aandacht wordt besteed aan de opneming van het beginsel van gelijkheid en gelijke behandeling in het Verdrag, met inbegrip van een bepaling betreffende positieve maatregelen, ten einde een degelijke juridische grondslag voor gelijkheid te creëren.

1.6. Het Comité stelt verder met spijt vast dat het programma weinig of geen concrete voorstellen omvat voor maatregelen en wetgevende initiatieven inzake werkende vrouwen (atypische arbeid, organisatie van het werk, werktijden) en gezondheid en veiligheid op het werk. Het vestigt de aandacht van de Commissie op zijn recente advies over werktijden, waarin wordt onderstreept dat collectieve overeenkomsten nodig zijn om de arbeidstijd beter te organiseren en discriminatie terug te dringen. Daarnaast wordt aangedrongen op een "ondubbelzinnige wetgeving" inzake gelijke behandeling van deeltijdwerkers, uitgaande van de IAO-Overeenkomst en -Aanbeveling inzake deeltijdwerk van 1994 ().

1.7. Anderzijds heeft de Raad onlangs tot tevredenheid van het Comité verklaard dat de bevordering van gelijke kansen, samen met de strijd tegen de werkloosheid, tot de voornaamste opdrachten van de Unie behoort. Het Comité is er vast van overtuigd dat de bevordering van gelijke kansen van cruciaal belang is voor de verbetering van de positie van de vrouw op de arbeidsmarkt.

2. Bijzondere opmerkingen

2.1. Doelstelling 1 : De vorming van een partnerschap in een veranderende samenleving

2.1.1. Het Comité verheugt zich erover dat de Commissie de nadruk legt op het opbouwen van partnerschap tussen vrouwen en mannen, de instellingen, de lid-staten, de sociale partners en de niet-gouvernementele sector. Een van de sleutelelementen voor de bevordering van dergelijke vormen van partnerschap is het nieuwe Raadgevend Comité voor de gelijke kansen van vrouwen en mannen. Het feit dat de sociale partners in het kader van dit comité een nieuwe rol krijgen toebedeeld, wordt door het Comité van harte toegejuicht.

2.1.2. Daarnaast betoont het Comité zich ook tevreden over het feit dat de Commissie aandacht schenkt aan de rol van de sociale partners, die instaan voor de integratie van gelijke kansen in de sociale dialoog.

2.1.3. De doelstelling van de Commissie om participatie van de sociale partners te bewerkstelligen via nationale, transregionale en transnationale uitwisseling van informatie zou beter moeten aansluiten bij de - ook voorgestelde - strategie van partnerschap op regionaal niveau. Zo zou ook de medewerking van de bestaande regionale en nationale Sociaal-economische Raden - waar deze bestaan - aan het geïntegreerde "Animation"-plan moeten worden overwogen. Het is een goede zaak dat de sociale partners en de sociale en beroepsorganisaties bij de ondersteuning van geïntegreerde gelijke-kansenprojecten worden betrokken.

2.1.4. Het programma onderstreept de noodzaak van een mentaliteitsverandering, die zal leiden tot een nieuw, op partnerschap gebaseerd contract tussen vrouwen en mannen. Het Comité staat in dit verband volkomen achter de resolutie van de Raad over het imago van de vrouw in de media. Het betreurt evenwel dat de Commissie zich haast uitsluitend richt op het veranderen van de opvattingen over de rol van de vrouw in de samenleving. Het programma zou zich tevens moeten bezighouden met de stereotiepe rol van de man en het streven naar verandering in de mannelijke gedragingen. Zo dient bijvoordeeld meer aandacht te worden besteed aan de taken in de verzorgende sector die door mannen kunnen worden uitgevoerd. In dit verband betreurt het Comité het gebrek aan verwijzingen naar het gezin en naar het feit dat mentaliteitsverandering vaak binnen het gezin wordt bewerkstelligd.

2.2. Doelstelling 2 : Bevordering van gelijke kansen in een veranderende economie

2.2.1. Het Comité uit zijn tevredenheid over het feit dat de Commissie de klemtoon legt op de bevordering van gelijke kansen in een veranderende economie, zowel door stimulering van het vrouwelijk ondernemerschap als door middel van "mainstreaming", studies, en een ruimere uitwisseling van informatie. Het is evenwel van mening dat de acties zich niet daartoe mogen beperken, en betreurt dat er in dit hoofdstuk nauwelijks sprake is van aanmoediging van goede praktijken op het vlak van gelijke kansen op het werk, behalve via studies en onderzoek, en mogelijkerwijs in een aangekondigde Mededeling over toepassingsmogelijkheden voor het gelijkheidsbeginsel. De Commissie legt terecht de vinger op de zere plek door te verwijzen naar problemen als segregatie, onderbetaling en werkloosheid, maar vergeet helaas specifieke maatregelen voor te stellen. Het Comité moet tot zijn spijt vaststellen dat in het programma geen maatregelen in verband met veiligheid en gezondheid op het werk of atypische arbeid voorkomen. De Commissie bepaalt zich ertoe eraan te herinneren dat de sociale partners in het kader van het Sociaal Protocol verder zullen worden geraadpleegd over deeltijdwerk en andere vormen van atypische arbeid. Het Comité betreurt dat in het programma geen specifieke maatregelen worden voorgesteld in verband met thuiswerk, en denkt daarbij aan de mogelijkheid van een IAO-overeenkomst over thuiswerk. Het Comité betreurt dat de Commissie onvoldoende aandacht besteedt aan de betekenis van gelijke rechten van mannen en vrouwen op het werk en het voorzien in het eigen onderhoud. Zelf werken is een fundamentele voorwaarde voor gelijkheid. Het ESC mist ook een analyse van de ontwikkeling van de toekomstige arbeidsmarkt voor vrouwen.

2.2.2. Het Comité betuigt zijn instemming met het in het programma vermelde voornemen van de Commissie om een voorstel in te dienen voor een herziening van Richtlijn 86/613/EEG van de Raad, op grond van een evaluatie van de impact van deze richtlijn op vrouwen en na uitvoerige raadpleging van de diverse betrokkenen. Daarnaast verzoekt het Comité de Commissie met klem een voorstel in te dienen voor een herziening van de Richtlijn 76/207/EEG van de Raad.

2.2.3. Ten slotte stelt de Commissie dat zij zal blijven ijveren voor de toepassing van gelijke kansen-criteria in het kader van de structuurfondsen. Het Comité betreurt in dit verband dat de Commissie nog geen richtsnoeren en andere procedures heeft vastgesteld om te waken over de "mainstreaming".

2.3. Doelstelling 3 : Vrouwen en mannen die het werk combineren met huishouding en gezinsleven

2.3.1. Het Comité staat volledig achter het voorstel van de Commissie om aansluitend op andere maatregelen een richtlijn uit te werken inzake de combinatie van gezins- en beroepstaken, dit vooral met het oog op het aantal werkloze moeders met jonge kinderen. Daarnaast gaat het Comité akkoord met het voorstel van de Commissie voor een kaderrichtlijn inzake de zorg voor kinderen en andere ten laste komende personen. Het wil er echter op wijzen dat dergelijke wetgevingsinitiatieven gepaard moeten gaan met de toewijzing van de nodige financiële middelen. Voorts pleit het Comité voor het opnemen van een specifieke verwijzing naar de verzorging van hulpbehoevende ouderen. Het Comité stelt tot zijn voldoening vast dat de Commissie de nadruk legt op studies, uitwisseling en verspreiding van informatie als basis voor verdere beleidsinitiatieven, maar betreurt het gebrek aan specifieke maatregelen die erop gericht zijn mannen bij verzorgingsactiviteiten te betrekken.

2.3.2. Het Comité verheugt zich over de bijzondere verwijzing naar de rol van de sociale partners bij de ontwikkeling, bevordering en beoordeling van een passende reeks opties voor de zorgverlening, zorgtijdpaketten en maatregelen voor combinatie van werk en gezin, die aangepast zijn aan het werkmilieu van zowel vrouwen als mannen.

2.3.3. In de ogen van het Comité moeten de organisatie van het werk en de werktijden centraal staan in elk debat over gelijke kansen. Het betreurt dan ook ten zeerste dat in het Vierde actieprogramma niet meer aandacht uitgaat naar specifieke initiatieven, zoals de ontwikkeling van richtsnoeren, in overleg met de vakbonden en werkgeversorganisaties.

2.3.4. Evenals in zijn advies over het Eerste actieprogramma pleit het Comité ervoor om de individualisering van rechten vast te leggen in een collectieve overeenkomst. Het beklemtoont evenwel dat een verband moet worden gelegd tussen deeltijdwerk en andere vormen van atypische arbeid (banen die in toenemende mate door vrouwen worden bezet) en de individualisering van rechten, een aspect waaraan het Vierde actieprogramma voorbijgaat. Het Comité vestigt de aandacht van de Commissie op het feit dat steeds meer vrouwen deeltijdbanen hebben. Daarbij komt dat de meerderheid van de vrouwen ook nog steeds niet hetzelfde loon ontvangt als mannen in dezelfde functie. Dit alles maakt dat oudere vrouwen een buitengewoon kwetsbare groep vormen.

2.3.5. Het Comité heeft herhaaldelijk zijn steun betuigd aan de richtlijn inzake ouderschapsverlof en de communautaire maatregelen voor kinderverzorging. In het eerder vermelde advies over werktijden werd nog eens de aandacht gevestigd op collectieve overeenkomsten over verlofregelingen en de individualisering van rechten op het vlak van de werktijden, waarbij wordt gezorgd voor gelijke pro-rata behandeling.

2.4. Doelstelling 4 : Bevordering van evenwicht tussen de geslachten bij de besluitvorming

2.4.1. Het Comité steunt ten volle het in het Vierde actieprogramma vastgelegde beginsel van een evenwichtige deelname van vrouwen en mannen aan de besluitvorming, zowel in kwalitatief als in kwantitatief opzicht. Daarnaast verzoekt het Comité de Raad om, in antwoord op het Commissievoorstel, een aanbeveling goed te keuren waarin duidelijke doelstellingen worden vastgesteld inzake het bereiken van evenwicht tussen de geslachten.

2.4.2. Het Comité staat eveneens positief tegenover het voornemen van de Commissie om de samenwerking op dit vlak met de sociale partners, de niet-gouvernementele organisaties en de bevoegde instanties te intensiveren.

2.5. Doelstelling 5 : Vrouwen in staat stellen hun rechten uit te oefenen

2.5.1. Het Comité is van mening dat de rechten van de vrouw de hoogste prioriteit en de belangrijkste doelstelling van het programma zouden moeten zijn, dat dit punt meer in de schijnwerpers moet worden geplaatst en dat meer inspanningen moeten worden geleverd voor de totstandkoming van een alomvattende besluitvorming inzake gelijke kansen, die toepasbaar is in alle lid-staten. Hoewel niet valt te ontkennen dat de kwestie van de rechten van de vrouw van fundamenteel belang is, mag toch ook niet worden vergeten dat voortdurend naar een mentaliteitswijziging moet worden gestreefd. Het gaat erom de gulden middenweg tussen wetgevende initiatieven en andere, begeleidende maatregelen te vinden. Voorts meent het Comité dat de toegang van vrouwen tot de rechter moet worden vergemakkelijkt, in het bijzonder waar het gaat om ongewenste intimiteiten.

2.5.2. Er is met name behoefte aan betere informatie over de rechten van vrouwen in de Europese wetgeving.

2.5.3. Het Comité stemt volmondig in met het voornemen van de Commissie om de sociale partners te betrekken bij het uitwerken van een voorstel voor een bindend communautair instrument tegen ongewenste intimiteiten op het werk. Het Comité is er immers van overtuigd dat hier een belangrijke rol is weggelegd voor de sociale partners.

2.5.4. Ook het voornemen van de Commissie om na te gaan in hoeverre vrouwen betrokken zijn bij illegale tewerkstelling, internationale mensenhandel en andere vormen van uitbuiting, kan de goedkeuring van het Comité wegdragen.

2.5.5. Ten slotte staat het Comité achter de in het programma vastgelegde doelstelling om de uitwisseling van informatie over goede praktijken in de lid-staten te bevorderen.

2.6. Doelstelling 6 : Implementatie, controle en evaluatie van het programma

2.6.1. Het Comité hecht bijzonder veel belang aan dit hoofdstuk, waarmee een lacune van het Derde actieprogramma wordt opgevuld.

2.6.2. Het voorstel om jaarlijks een verslag over de vorderingen op het gebied van de gelijkheid te publiceren wordt door het Comité positief onthaald. Wel wil het Comité er nogmaals op wijzen dat niet mag worden nagelaten duidelijke doelstellingen, tijdschema's, en andere parameters van de reële vorderingen vast te leggen. Voorts beklemtoont het Comité dat zowel de sociale partners als het Raadgevend Comité bij de vaststelling van deze criteria moeten worden betrokken.

Brussel, 22 november 1995.

De voorzitter

van het Economisch en Sociaal Comité

C. FERRER

() PB nr. C 18 van 22. 1. 1996, par. 5.12.