r?tf 
pi •••••-
h * 
f" I" 
i: 
KT .•.«;;•-
! 
ÎM 1. 
:ï 
11 COMVIISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN 
COM(93)457 def. 
Brussel,29 september 1993 
f ; GROENBOEK OVER 
fKS3SSSi DE EUROPESE DIMENSIE 
VAN HET ONDERWIJS 
(door de Coaaissie ingediend) 
Inhoud 
Biz. 
INLEIDING 2 
I. HET NIEUWE WETGEVENDE KADER 4 
II.DE EUROPESE DIMENSIE IN HET ONDERWIJS EN DE DOELSTELLINGEN DAARVAN 5 
a. Bijdragen tot een Europees burgerschap 6 
b. Mogelijkheden voor verbetering van de kwaliteit van het onderwijs 7 
c. De voorbereiding van de Jongeren op een betere inpassing in de 
samenleving en in het beroepsleven 7 
III.ACTOREN EN STRATEGIEËN 8 
a. De samenwerking door mobiliteit en uitwisselingen 9 
b. De opleiding van onderwijsgevenden en andere personen bij het 
onderwijs betrokken 10 
c. De uitbreiding van het onderwijs in vreemde talen 11 
d. Het afstandsonderwijs en de bijdrage van de multimediale systemen 11 
e. De bevordering van de pedagogische vernieuwing 12 
f. De uitwisseling van informatie en ervaringen 13 
g. De op de Europese Scholen opgedane ervaring 13 
CONCLUSIES 14 
BIJLAGE A: ENKELE VOORBEELDEN VAN SAMENWERKINGSPROJECTEN 
BIJLAGE B: ETAPPES IN DE ONTWIKKELING VAN DE EUROPESE DIMENSIE IN HET ONDERWIJS OP 
COMMUNAUTAIR NIVEAU 
/* 
_ 2 -
I NLE IDING 
Dit Groenboek over "De Europese dimensie in het onderwijs" wil de 
basis leggen voor een reflectie over de mogelijke toekomstige koers 
van communautaire acties op onderwijsgebied. Inderdaad, het Verdrag 
tot oprichting van de Europese Gemeenschappen (hierna te noemen "het 
Verdrag") - als gewijzigd bij het Verdrag betreffende de Europese Unie 
- geeft in artikel 126 de Gemeenschap nieuwe volmachten op 
onderwi Jsgebied. 
Voor het eerst is er nu een wettelijk kader dat de Gemeenschap in 
staat stelt samenwerkingsacties op onderwijsgebied en met name op het 
niveau van de scholen op te zetten. Dit sluit de toepassing van andere 
bepalingen van het Verdrag en met name van artikel 127, dat betrekking 
heeft op acties op het terrein van de beroepsopleiding, niet uit. 
Voordat echter voorsteilen voor concrete acties worden gedaan om de in 
het hierboven genoemde artikel doelstellingen na te streven, moeten 
wij ons de tijd gunnen voor een voorlopige reflectie over de 
doelstellingen en de middelen die de Gemeenschap in staat moeten 
stellen een bijdrage te leveren tot "de ontwikkeling van onderwijs van 
hoog gehalte door samenwerking tussen de Lid-Staten aan te moedigen en 
zo nodig door hun activiteiten te ondersteunen en aan te vullen, met 
volledige eerbiediging van de verantwoordelijkheid van de Lid-Staten 
voor de inhoud van het onderwijs en de opzet van het onderwijsstelsel 
en van hun culturele en taalkundige verscheidenheid."1 ) 
Dergelijke reflecties vinden plaats binnen een ruimere context, die 
gekenmerkt wordt door de voltooiing van de interne markt en de impact 
daarvan op het gebied van onderwijs en opleiding, alsmede door de 
toenemende behoefte aan menselijke hulpbronnen in het licht van de 
maatschappelijke en technologische veranderingen. Zij houden eveneens 
rekening met de bijdrage tot het onderwijs van de alternerende 
opleiding en de bedrijfsopleiding, aangezien deze de Jongeren ook een 
beter begrip voor hun sociaal-economische omgeving bijbrengen en hen 
daardoor helpen later beter uitgerust te zijn om als burgers en als 
werknemers te functioneren. 
1) Verdrag betreffende de Europese Unie. Hoofdstuk 3, artikel 126, lid 1 
- 3 -
4. Aangezien de organisatie en de inhoud van het onderwijs volledig een 
zaak van de Lid-Staten zijn, is het aan hen om maatregelen ter 
bevordering van kwaIiteitsonderwiJs te nemen. Om die reden verzoekt 
dit Groenboek aile personen die bij het onderwijs betrokken zijn hun 
gedachten te laten gaan over de middelen die geschikt zijn om dit te 
bereiken en tevens de hoofdlijnen voor een complementaire en 
subsidiaire actie van de Gemeenschap aan te geven. 
Deze reflectie is eveneens belangrijk in het vooruitzicht van de 
uitbreiding van de Gemeenschap, met name in de richting van de EVA-
landen. 
5. In de nieuwe context die door de interne markt wordt geboden, heeft 
het onderwijs ook tot doel Jonge mensen voor te bereiden op het 
aanvaarden van verantwoordelijkheid in een grotere maatschappelijke en 
economische ruimte. Tegen deze achtergrond moet de ontwikkeling van 
een Europese dimensie in het onderwijs beschouwd worden als een 
belangrijke factor in de aanpassing van het onderwijsproces aan de 
nieuwe economische, sociale en culturele omgeving. 
De verbetering van de talenkennis, de wederzijdse kennis van de 
gebruiken en culturen van de andere Lid-Staten of het vermogen met 
andere nationaliteiten of in een andere omgeving te werken, zijn 
immers even zovele belangrijke factoren die een betere inpassing in de 
samenleving en een grotere bereidheid om verantwoordelijkheid als 
Europees burger te aanvaarden, bevorderen. De nieuwe mogelijkheden die 
in de context van de opbouw van de Europese Gemeenschap geboden worden 
en in het bijzonder het grotere onderwijsaanbod, betekenen een 
voordeel dat de Lïd-Staten zouden moeten benutten. 
6. Er moet hier gewezen worden op de inspanningen en de veranderingen die 
de onderwijsstelsels, in al hun verscheidenheid, tot stand hebben 
gebracht om beter te kunnen reageren op deze nieuwe omstandigheden en 
wel met name in het raam van bilaterale samenwerking. 
Tot nu toe heeft de Gemeenschap op schoolgebied alleen proefprojecten 
van beperkte omvang kunnen ondersteunen. Enkele voorbeelden van de tot 
nu toe uitgevoerde projecten worden in bijlage A gegeven. De op die 
manier opgedane ervaring legt weliswaar de basis voor verdere acties, 
maar de hierboven aangehaalde nieuwe mogelijkheden die artikel 126 
biedt, verlangen een globale, coherente aanpak die een aanvulling 
vormt op de actie van de Lid-Staten. 
- 4 -
Om met deze doelstelling rekening te houden, bestaat dit Groenboek uit 
dr Ie delen: 
in het eerste deel wordt artikel 126 geplaatst tegen de achtergrond 
van de samenwerkingsacties in het onderwijs die sedert 1976 zijn 
ondernomen. In bijlage B worden de voornaamste etappes kort 
beschreven; 
in het tweede deel worden de essentiële doelstellingen van het thema 
van de Europese dimensie in het onderwijs toegelicht; / 
in het derde deel worden de mogelijke aanknopingspunten voor een 
aanvullende actie vermeld en daarnaast de middelen, de strategieën en 
de betrokken actoren. 
HET NIEUWE WETGEVEND KADER 
De actie van de Gemeenschap op onderwijsgebied wordt aangeduid in 
artikel 126 van het Verdrag maar zoals hieronder (in paragraaf 11) 
wordt opgemerkt, houden ook andere beleidsmaatregelen van de 
Gemeenschap rekening met het onderwijs. 
Artikel 126, Hoofdstuk 3 van het Verdrag is zeer duidelijk. Het zegt 
dat "de Gemeenschap bijdraagt tot de ontwikkeling van onderwijs van 
hoog gehalte door samenwerking tussen de Lid-Staten te bevorderen" en 
dat "het optreden van de Gemeenschap erop is gericht: 
de Europese dimensie in het onderwijs tot ontwikkeling te 
brengen, met name door onderricht in en verspreiding van de 
talen der Lid-Staten; 
- de mobiliteit van studenten en docenten te bevorderen, mede 
door de academische erkenning van diploma's en 
studietijdvakken aan te moedigen; 
- de samenwerking tussen onderwijsinstellingen te bevorderen-, 
uitwisseling te bevorderen van informatie en ervaring omtrent 
de gemeenschappelijke vraagstukken waarmee de 
onderwijsstelsels van de Lid-Staten worden geconfronteerd; 
de ontwikkeling van uitwisselingsprogramma's voor jongeren en 
Jongerenwerkers te bevorderen; 
- de ontwikkeling van het onderwijs op afstand te stimuleren". 
- 5 -
Elk van deze doelstellingen, ongeacht of het gaat om de mobiliteit, 
uitwisseling van informatie en ervaringen of om actoren uit de 
onderwijswereld - de leerlingen, de onderwijsgevenden enz. of zelfs de 
respectieve middelen (de nieuwe informatie-en 
communicatietechnologieën) is relevant voor wat de potentiële 
toegevoegde waarde van een communautaire actie op dit terrein kan 
zijn. 
10. Er zij hier op gewezen dat dit artikel het resultaat is van een proces 
dat begonnen is met de Resolutie van de Raad en de ministers van 
Onderwijs, in het kader van de Raad bijeen, van 9 februari 1976. Een 
overzicht van de sindsdien gezette stappen wordt in bijlage B gegeven. 
11. Ook op andere gebieden wordt op communautair niveau met het onderwijs 
rekening gehouden. Dat geldt met name voor het onderzoek en de 
ontwikkeling. Ook geldt dat voor de gezondheid (gezondheidsonderricht) 
en het milieu (milieuonderwijs); op dit laatste gebied is de rol van 
het onderwijs van het allergrootste belang, omdat het de leerlingen zo 
vroeg mogelijk bewust maakt voor het probleem van de 
milieubescherming, dat iedereen bezig houdt. 
Er dient echter vooral gewezen te worden op de belangrijke bijdrage 
die het communautaire structuurbeleid levert tot het onderwijs in de 
meest benadeelde gebieden; de onlangs door de Raad goedgekeurde 
hervorming van dit beleid vormt hiervan de duidelijkste illustratie. 
11. DE EUROPESE DIMENSIE IN HET ONDERWIJS EN DE DOELSTELLINGEN DAARVAN 
12. De algemene taak van de school bestaat onder meer in het leveren van 
een bijdrage tot de volgende doelstellingen: 
gelijke kansen voor iedereen-, 
- alle Jongeren bewust maken van hun verantwoordelijkheden in 
een solidaire samenleving; 
- ontwikkelen van het vermogen tot zelfstandigheid, 
oordeel vorming, kritische zin en innovatie; 
alle Jongeren in de gelegenheid stellen al hun mogelijkheden 
in hun beroepsleven en bij hun persoonlijke ontplooiing ten 
volle te benutten, met name door bij hen de bereidheid tot 
levenslang leren aan te kweken; 
- 6 -
de jongeren een opleiding en kwalificaties geven die hun 
inpassing in het beroepsleven vergemakkelijken, met nams door 
do beheersing van de technologische verandering. 
13. Met betrekking tot deze algemene doelstellingen moet men nu de 
specifieke doslsiGMingen bepalen en via deze d*> "toegevoegde waarde" 
van een actie op communautair niveau op onderwijsgebied. Deze 
"toegevoegde waarde" k&n immers een bijdrage leveren tot een Europees 
burgerschap dat gebaseerd is op de gemeenschappelijke waarden als 
solidariteit, democratie, gelijkheid van kansen en wederzijds respect; 
zij maakt het eveneens mogelijk de kansen op verbetering van de 
kwaliteit van het onderwijs te vergroten en ten slotte kan zij 
voorbereiden op eer. betere inpassing in de maatschappij en in het 
beroepsleven. 
a. Bi Jdragen tot een Europees burgerschap 
14. De nodig® aandacht die men moet besteden aan het respect voor de 
culturele en ©tnische eigenheden en verschillen alsmede het belang van 
de bestrijding van a He soorten chsiuvinlsme en vreemdelingenhaat, zijn 
essentiële onderdelen van de onder»?ijsactie. 
15. De onderwijsstelsels hebben niet alleen simpelweg tot taak voor het 
doorgeven van de cultuur te zorgen; zij moeten ook de Jongeren tot 
democratie, bestrijding van ongelijkheid, tolerantie en respect voor 
de verscheidenheid opvoedsn. ZIJ moeten ook tot burgerschap opvoeden, 
in dit verband is de Europese invalshoek Europa een dimensie die niet 
in de plaats van de andere treedt, maar deze verrijkt. 
Hieruit volgt dat de communautaire actie ook het accent moet leggen op 
de opvoeding tot democratie die kan steunen op: 
de uitwisseling van ervaring met de Europese dimensie door het 
leren van vreemde talen, het werken aan een gemeenschappelijk, 
grensoverschrijdend project, de kennis van andere landen en de 
als basis en denk impuls ontvangen informatie; 
de socialisatie door transnationale uitwisselingen, omdat zij 
het mogelijk maakt elke burger op te leiden tot Europees 
actor ; 
een betere kennis van de realiteit van de opbouw van Europa. 
- 7 -
b. Mogelijkheden voor verbetering van de kwajiteit van het onderwijs 
16. De onderwijsinstellingen die aandacht besteden aan de Europese 
dimensie, kunnen hierin een bron voor nieuwe ontwikkelingen vinden. 
Deze aandacht kan als hefboom dienen voor het stimuleren van 
onderwijsstelsels en tot innovatie, met name door de confrontatie met 
andere pedagogische methoden en gebruiken of door de 
gemeenschappelijke verwerking van ervaringen bij het ontwikkelen van 
leermiddelen: beide helpen de kwaliteit van het onderwijs verbeteren. 
17. Sedert het van kracht worden van de Resolutie betreffende de Europese 
dimensie in het onderwijs hebben de meeste Lid-Staten bij de opleiding 
van hun onderwijsgevenden alsmede in de leerplannen geleidelijk 
aandacht besteed aan deze dimensie en de vervaardiging van geschikte 
leermiddelen gestimuleerd. Deze inspanning is trouwens zowel op 
regionaal, als op nationaal en communautair niveau aangevuld door 
verschillende acties en initiatieven van niet-goevernementele 
organisaties (NGO's) die op het terrein van het onderwijs werkzaam 
zijn. 
18. Deze verrijking van de leerplannen moet vergezeld gaan van: 
enerzijds de passende bewustmaking en voorlichting van de 
schoolleiders en de actoren op onderwijsgebied ten aanzien van 
de bestaande mogelijkheden; 
anderzijds de grensoverschrijdende samenwerking tussen de 
instellingen die belast zijn met de initiële en voortgezette 
opleiding van onderwijsgevenden; en 
ten slotte de samenwerking die de ontwikkeling van geschikte 
leermiddelen mogelijk maakt. 
c. De voorbereiding van de Jongeren op een betere inpassing in de 
samenleving en in het beroepsIeyen 
19. In de context van de voltooiing van de interne markt en van alles wat 
deze meebrengt alsmede van de geleidelijke ontwikkeling van een 
Europese arbeidsmarkt, kan de ontwikkeling van een Europese dimensie 
in het onderwijs de mogelijkheden tot inpassing en de kansen op werk 
helpen vergroten. 
De kennis van vreemde talen en het vertrouwd zijn met andere culturele 
en beroepsmilieus en met name die van het bedrijfsleven, zijn immers 
onder meer enkele van de positieve factoren 
- 8 -
om Jonge mensen te helpen de wereld in te trekken en de veranderingen 
de baas te blijven en om hen voor te bereiden op een beroepsmobi leit 
en een betere inpassing in de samenleving. 
20. In deze zin kan een communautaire actie zich richten op: 
de ontwikkeling van transnationale partnerschappen waardoor de 
onderwijsinstellingen en het bedrijfsleven, maar ook de regionale 
autoriteiten, de NGO's enz. nauwere banden gaan onderhouden-, 
transnationale netwerken voor samenwerking die een betere aansluiting 
tussen het algemeen onderwijs en de initiële beroepsopleiding 
st imuleren. 
III. ACTOREN. STRATEGI EEN EN INSTRUMENTEN 
21. Een van de voornaamste actieterreinen op onderwijsgebied binnen de 
Lid-Staten is de school. Dat geldt ook voor een communautaire actie. 
De school is immers een eenheid die een systeem omvat met daarin een 
groot aantal verschillende actoren (leerlingen, onderwijsgevenden, 
ouders, gemeenten enz.) die op elkaar inwerken. Zij is een plaats voor 
het organiseren van de beschikbare hulpbronnen en tevens een 
organisatie die in staat is diensten te verlenen aan de omgeving 
waarmee zij dynamische, onderling afhankelijke relaties onderhoudt. 
22. Deze onderling afhankelijke relaties worden door een specifieke 
dynamiek gekenmerkt en zorgen voor verbindingen tussen: 
de verantwoordelijke personen op de verschillende niveaus van 
het onderwijs; 
de actoren die rechtstreeks betrokken zijn bij het 
schoolleven: leerlingen, onderwijsgevenden en andere aan de 
instellingen verbonden personen; 
de personen die bij het onderwijsproces betrokken zijn en met 
de school te maken hebben: opleiders van onderwijsgevenden en 
inspecteurs, mensen uit de academische wereld en onderzoekers 
en personeel van bibliotheken en andere informatiecentra; 
de instanties die het sociaal en cultureel weefsel van de 
plaatselijke gemeenschap vormen en die met de scholen een 
waardevol partnerschap kunnen aangaan: beroepsverenigingen en 
vakbonden, ouders, gemeenten, bedrijven, verenigingen voor 
vrijetijdsbesteding enz. 
- de door deze actoren gebruikte leermiddelen en -methoden en de 
materiële hulpbronnen waarover zij beschikken. 
- 9 -
23. In deze zin kan een actie op communautair niveau op onderwijsgebied 
zich natuurlijk concentreren op de instellingen en op transnationale 
onderwijsprojecten in het: kader van de talrijke partnerschappen. 
Deze projecten kunnen op onderstaande gebieden worden uitgevoerd: 
de samenwerking door mobiliteit en uitwisselingen; 
de opleiding van onderwijsgevenden en ander bij het onderwijs 
betrokken personen; 
de uitbreiding van het onderwijs in vreemde talen; 
het afstandsonderwijs en de bijdrage van de multimediale 
systemen; 
de bevordering van de pedagogische vernieuwing; 
de uitwisseling van informatie en ervaringen; 
de op de Europese Scholen opgedane ervaring. 
a. De samenwerking door mobi M tei t en u i tw i sselingen 
24. Een van de sterke punten van de opbouw van Europa is het vrije verkeer 
van personen. De verwezenlijking hiervan wordt een stuk gemakkelijker 
wanneer Jonge mensen op school al gelegenheid hebben met deze 
mobiliteit ervaring op te doen. Om van deze mobiliteit een vast 
element van de culturele gewoonten te maken, is het noodzakelijk dat 
leerlingen zo vroeg mogelijk de mogelijkheid tot ontmoetingen en tot 
het kennismaken met uiteenlopende milieus krijgen. 
25. Een dergelijke transnationale mobiliteit kan berusten op een betere 
kennis en erkenning van de onderwijsstelsels van andere landen. Deze 
mobiliteit wordt reeds in allerlei vormen verwezenlijkt, bij voorbeeld 
door talrijke bilaterale uitwisselingen van leerlingen en reizen. Een 
communautaire actie kan echter op twee begrippen rusten: 
die van partnerschappen, op basis van samenwerking tussen 
scholen met met een gezamenlijk belang op specifieke gebieden 
(talen, milieu, cultureel erfdeel enz.); 
die van netwerken als structuren die het mogelijk maken de 
actie van de partnerschappen te verbreden in het vooruitzicht 
van de vermenigvuldiging en de verspreiding van resultaten en 
ervar ingen. 
- 10 -
26. Het is immers duidelijk dat een eventuele steun van de Gemeenschap 
voor dergelijke uitwisselingen pas volledig zin heeft als de geplande 
acties zorgen voor een multiplicatoreffeet dat met het oog op het 
bereiken van een groter publiek een verspreiding van de opgedane 
ervaring mogelijk maakt. In dit verband speelt de toepassing van de 
nieuwe informatie- en communicatietechnologieën een belangrijke rol. 
b. De opleiding van onderwijsgevenden en andere personen bij het 
onderwijs betrokken 
27. De opleiding van de onderwijsgevenden is het belangrijkste middel om 
de pedagogische praktijken van de onderwijsgevenden te ontwikkelen. 
Hieruit volgt dat hiervoor in het kader van alle maatregelen ter 
bevordering van de pedagogische vernieuwing maar ook bij de 
ontwikkeling van de Europese dimensie in het onderwijs, een 
belangrijke plaats moet worden Ingeruimd. 
28. De onderwijsgevenden en hun opleiders moeten immers een belangrijke 
rol spelen bij de afbakening en invoering van nieuwe pedagogische 
terreinen. Zij zijn dus de voornaamste vectoren voor de integratie van 
de Europese dimensie in de leerplannen en in de onderwijspraktijken. 
29. De invoering van zo'n dimensie verlangt van de onderwijsgevenden dat 
zij: 
- zich over de verschillende aspecten van de realiteit van de 
opbouw van Europa informeren en zich daarin verder bekwamen; 
leren de rijkdom van de Europese culturen te delen en door te 
geven; 
een Europese identiteit te ontwikkelen naast hun verbondenheid 
met hun regio en hun land; 
het culturele erfgoed, de partnerschappen en de netwerken als 
aanknopingspunten gebruiken om een didaktiek van de Europese 
dimensie uit te werken; 
- de culturele en taalkundige hindernissen overwinnen en zich 
meertalige em multiculturele praktijken eigen maken. 
30. Vanuit dit gezichtspunt is de versterking van de initiële en 
voortgezette beroepsopleiding van de onderwijsgevenden van 
doorslaggevende betekenis. Ook hier moet het accent komen te liggen op 
de transnationale samenwerking tussen opleidingsinstituten, met name 
in de vorm van Europese netwerken en in de vorm van uitwisselingen (in 
het verlengde van reeds lopende projecten). 
- 11 -
31. Aan deze transnationale samenwerking zouden niet alleen 
onderwijsgevenden moeten deelnemen. De tot nu toe opgedane ervaring 
leert ons dat de directeuren van de opleidingsinstituten, maar ook de 
inspecteurs, de pedagogische adviseurs en bij voorbeeld de opleidings-
en beroepskeuzeadviseurs een belangrijke rol in het leven van het 
instituut spelen. Het is dus logisch dat een actie op onderwijsgebied 
ook deze personen betreft. 
c. De uitbreiding van het onderwijs In vreemde talen 
32. Een ontoereikende kennis van vreemde talen en van andere culturen 
vormt momenteel een van de voornaamste hinderpalen voor de mobiliteit. 
Hoe kan men naar een ander land verhuizen als men geen mogelijkheid 
tot communiceren heeft? Kennis van vreemde talen en van andere 
culturen is een "conditio sine qua non" voor de mobiliteit en de 
uitwisselingen en een prioriteit voor de ontwikkeling van de Europese 
dimensie in het onderwijs en de kennis van andere culturen. 
33. Op grond van de met het LINGUA-programma opgedane ervaring en in het 
bijzonder met actie II van dat programma (het ondersteunen van de bij­
en nascholing van leraren vreemde talen en opleiders), kan men 
overwegen op communautair niveau een versterkte actie voor een grotere 
doelgroep te gaan ondernemen. 
34. Een dergelijke actie kan gepaard gaan met het stimuleren van de 
ontwikkeling van leermiddelen en andere gezamenlijk vervaardigde 
hulpmiddelen. Op die manier helpt zij de onderwijspraktijken en het 
leren van vreemde talen verbeteren en derhalve de status van dit 
onderwijs verhogen. 
35. Zo'n benadering moet kunnen steunen op de ervaring met tweetalige 
klassen en met de sedert kort bestaande Europese klassen. 
d-Het afstandsonderwijs en de bijdrage van de mu 11 i med i ale sys t emen 
36. De school moet het kind helpen zich aan te passen aan de eisen die 
verband houden met de snelheid van de technologische en 
maatschappelijke veranderingen waardoor onze samenleving momenteel 
wordt gekenmerkt.ZiJ moet proberen om in een samenleving waarin het 
vrije verkeer van personen geleidelijk werkelijkheid wordt, 
leerprocessen te scheppen die een zo groot mogelijk 
aanpassingsvermogen van het gedrag waarborgen. 
- 12 -
37. Het open en afstandsonderwijs biedt een breed spectrum van 
mogelijkheden om de Jongere generaties in staat te stellen zich voor 
te bereiden op de ontwikkelingen in hun beroep of op eventuele 
omscholingen en om de overdracht van kennis te bevorderen. Nu reeds 
hebben gemeenschappelijke projecten voor onderwijs op afstand in het 
kader van programma's zoals COMETT, ERASMUS en FORCE, laten zien dat 
dit soort onderwijs een bijdrage kan leveren tot de diversificatie van 
het aanbod aan onderwijs en opleiding. 
38. Met het oog op een grotere doeltreffendheid van de communautaire 
actie, neemt het afstandsonderwijs - met inbegrip van de toepassing 
van de telematica - een bevoorrechte plaats in als middel om de 
toegang tot het onderwijs te verbeteren, met name in de minder 
begunstigde regio's. Bovendien is het onderwijs op afstand een drager 
van transnationale partnerschappen en kan het een belangrijk 
instrument zijn voor de verspreiding van vernieuwingen in verband met 
communautaire acties. 
39. Er zij hier echter op gewezen dat de toepassing van nieuwe 
technologieën zich niet alleen tot het open- en/of afstandsonderwijs 
beperkt. Voor de multimediale systemen is immers bij de overdracht van 
kennis en de diversificatie van de opleidingsplaatsen een steeds 
belangrijkere rol weggelegd. 
In dit verband is het duidelijk dat een communautaire actie in verband 
met het gebruik van nieuwe technologieën zich heel in het bijzonder 
met dergelijke ontwikkelingen moet bezighouden wanneer het om de 
gezamenlijke ontwikkeling van didactische software gaat. 
e. De bevordering van de pedagogische vernieuwing 
40. Het onderzoek op het gebied van onderwijs en opleiding profiteert van 
de integratie van de Europese dimensie in het onderwijs. Het vierde 
kaderprogramma voor onderzoek en ontwikkeling dat de Commissie reeds 
heeft ingediend, opent In dit verband interessante perspectieven. 
41. De gemeenschappelijke inspanningen ten aanzien van de problematiek en 
de methodologieën voor bepaalde thema's leveren immers schaalvoordelen 
op. Zij brengen een samenwerking op het onderwijsgebied tussen de 
onderzoeksinstituten en de universiteiten mee. In dit verband kan bij 
voorbeeld de studie van innovatie- en samenwerkingsstrategieën in de 
verschillende Lid-Staten en de effecten van algemeen belang zijn. 
42. De verspreiding van de innovatie in en tussen de onderwijsstelsels 
vormt een onderdeel van de verbetering van de kwaliteit van het 
onderwijs en moet derhalve worden gestimuleerd. Zij moet vereenvoudigd 
worden door de oprichting 
- 13 -
van transnationale netwerken van onderzoekers en onderwijsgevenden 
voor onderwerpen van gemeenschappelijk belang volgens de door de 
betrokken actoren op het passende niveau overeen te komen 
modalitel ten. 
f. De uitwisseling van informatie en ervaringen 
43. De informatie over de onderwijsstelsels van de Lid-Staten, alsmede de 
hervormingen en de innovatie daarvan, is een essentieel element voor 
het wederzijds begrip tussen de Lid-Staten en de ontwikkeling van de 
Europese dimensie in het onderwijs. In dit verband zijn de maatregelen 
en de werkzaamheden van het netwerk voor informatie over het onderwijs 
in de Europese Gemeenschap (EURYDICE) van onbetwistbaar belang voor de 
actoren in de onderwijswereld. De vergelijkende analyses van de 
stelsels en methodologieën, alsmede de verspreiding van de verkregen 
informatie moeten worden versterkt. 
44. De informatie over het onderwijs in de Lid-Staten is een essentieel 
middel voor de uitwisselingen van ervaringen tussen hen die 
verantwoordelijk zijn voor het onderwijs en de actoren. Op basis van 
de communautaire actie AR ION, die studiebezoeken van 
onderwiJsspecialisten bevordert, kan een versterking van dergelijke 
uitwisselingen ten behoeve van de verantwoordelijke personen binnen de 
ter zake bevoegde bestuursorganen op de verschillende niveaus worden 
gepI and. 
45. In die zelfde geest kunnen de vergelijking van de nationale gegevens, 
de bijeenkomsten van deskundigen en de studiedagen een bijdrage 
leveren tot de afbakening van gemeenschappelijke referentiekaders. 
EUROSTAT kan een belangrijke rol spelen door voor de internationale 
vergelijkbaarheid van de onderwijs- en opleidingsstatistieken te 
zorgen. 
g. De OP de Europese Scholen opgedane ervaring 
46. De door de Europese Scholen ontwikkelde onderwijsmethode levert een 
bijdrage tot de bevordering van de Europese dimensie in het onderwijs 
en verdient dus te worden benadrukt. In het bijzonder door de 
multiculturele verrijking en de invoering van vreemde talen in het 
onderwijs van verschillende vakken, vormen deze scholen een plaats 
voor potentiële vernieuwingen die men moet versterken. 
47. Deze originele ervaring vormt een referentiepunt voor de ontwikkeling 
van "laboratoria" voor pedagogische vernieuwing en bevordert 
bovendien de multiculturele leerervaring en het respect voor de 
verscheidenheid. 
- 14 -
CONCLUS I ES 
48. Zoals in de aanvang van dit stuk vermeld, heeft dit Groenboek tot doel 
een discussie op gang te brengen over de perspectieven die artikel 126 
van het Verdrag biedt. Als zodanig vormt het geen voorstel en de 
richtsnoeren die hierin worden gegeven zijn eerder als denk impulsen te 
beschouwen. Het doel is de acties te presenteren die door de 
Gemeenschap in de geest van artikel 126 van het Verdrag kunnen worden 
gestimuleerd. 
49. Alle eventuele actiemogeliJkheden die in dit stuk worden geschetst 
moeten vanzelfsprekend nauwkeuriger worden onderzocht met inachtneming 
van hun onderlinge beïnvloeding en mogelijke combinaties. Het doel is 
die acties te helpen vaststellen die, ter aanvulling van wat al in de 
Lid-Staten wordt gedaan en ter ondersteuning van hun initiatieven, aan 
de ontwikkeling van een kwaliteitsonderwiJs een toegevoegde waarde 
kunnen geven. 
50. Voor een dergelijke reflectie die noodzakelijk is voor de 
tenuitvoerlegging van artikel 126, is eveneens de inzet van en het 
overleg met hen die voor het onderwijs verantwoordelijk zijn en met 
hun partners op de verschillende betrokken niveaus en op het gebied 
van hun respectieve bevoegdheden, noodzakelijk. 
De debatten en discussies die dit Groenboek op gang wil brengen zullen 
een zekere verrijking vormen van de toekomstvoorultzichten van de 
communautaire samenwerking op onderwijsgebied. 
- 15 -
BIJLAGE A 
ENKELE VOORBEELDEN VAN SAMENWERKINGSPROJECTEN 
I. DOOR DE COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN ONDERSTEUNDE 
PROEFPROJECTEN 
Proefproject voor de ontwikkeling van 40 multilatera I e 
schooI par tnerschappen 
1. Een significant voorbeeld is onder meer dat van een partnerschap met 
als titel "Columbus". Dit door Nederland gecoördineerde project had 
als uitgangspunt de 500e verjaardag van de ontdekking van Amerika; bij 
het project zijn scholen uit vijf steden betrokken die de ontwikkeling 
van deze havensteden in verband met de handel, in het bijzonder die 
met overzee, moesten bestuderen. Leerlingen uit Genua, Antwerpen, 
Lissabon, Barcelona en Palermo konden aldus de historische, 
aardrijkskundige en culturele aspecten bestuderen die het gevolg waren 
van de ontwikkeling van de handel in verband met de ontdekking door 
Christophorus Columbus. Zij konden eveneens de ontwikkeling van deze 
havens in de 19e en 20e eeuw bestuderen, een periode waarin de 
relaties tussen Europa en Amerika zijn geïntensiveerd als gevolg van 
de emigratie en de industriële en technologische ontwikkeling. 
2. Dit werk steunt op bezoeken, waardoor elke school in staat is een deel 
van de leerlingen van de andere scholen uit te nodigen. Verdeeld over 
drie Jaar zal dank zij dit project iedere leerling van de betrokken 
klassen in staat zijn minstens eenmaal een bezoek te brengen aan een 
andere stad, terwijl tegelijkertijd alle klassen en alle scholen bij 
het project betrokken worden. 
Actie voor het uitwisselen van onderwijsgevenden 
3. Direct vanaf het begin zijn de contacten tusssen de leerlingen en de 
scholen van de onderwijsgevenden die aan de uitwisseling hebben 
deelgenomen, vermenigvuldigd. Wij kunnen aan de hand van een voorbeeld 
het normale patroon laten zien. Het uitgangspunt was de uitwisseling 
tussen twee onderwijsgevenden, 
- 16 -
een Griekse en een Française, die bezeten zijn van hun eigen klassieke 
literatuur. Hieruit vloeide een project voort: toneel spelen met de 
kinderen van de twee scholen, alle leeftijden en klassen door elkaar. 
De uitwisseling van de onderwijsgevenden heeft zich dus uitgebreid tot 
de leerlingen die een vergelijking hebben gemaakt tussen het Griekse 
en het Franse toneel en in beide landen toneelstukken hebben 
opgevoerd. Na twee Jaar hebben de belde onderwijsgevenden, die zich 
bewust waren van de grenzen van het bilatéralisme, het werk uitgebreid 
tot een derde school in een ander land; hierbij hebben zij als thema 
gekozen:"het Griekse, Franse en Italiaanse toneel: de relatie tussen 
meester en dienaar". 
4. Het gemeenschappelijk lezen en het toneelspel hebben nu dus betrekking 
op drie werken, afhankelijk van de groep of klas. De tekst wordt 
gesproken in de voertaal, het Frans, een taal die de drie groepen 
kennen of hebben geleerd, met invoeging van verwijzingen in het Oud­
en Nieuw-Grieks, Italiaans en Latijn. Aangezien het toneel per 
definitie een activiteit is die gemaakt is om te worden gedeeld, 
kunnen hele scholen bij dit werk worden betrokken en een groot deel 
van de historische en culturele oorsprong van Europa leren kennen. 
Netwerk van instellingen voor de op I e i ding va n o nderwi Jsgev en den 
5. De intensivering van de initiële en voortgezette opleiding van 
onderwijsgevenden moet het mogelijk maken dat bij deze opleiding de 
Europese dimensie in het onderwijs meer wordt dan alleen maar een 
innovatie: een permanent onderdeel. WIJ noemen hier als voorbeeld een 
door een Iers instituut gecoördineerd netwerk, dat werkt aan de 
opstelling van een basiscurriculum voor onderwijsgevenden in het 
basisonderwijs. Dit project heet "Mei thai", naar het Gaelisch woord 
dat op het Ierse platteland gebruikt wordt om een werk dat met 
burenhulp wordt uitgevoerd aan te duiden. De instituten van de landen 
die aan dit project meewerken, werken met groepen opleiders en 
studenten en zij stellen geleidelijk een curriculum samen dat opgezet 
is als een proces en tegelijkertijd als een produkt. De verschillende 
aspecten van het curriculum worden getest, geëvalueerd en gewijzigd en 
dan nog eens getest en geëvalueerd. 
Alle deelnemende instituten zijn overeengekomen om bij de opleiding 
van toekomstige onderwijsgevenden het verrichte werk en de in een van 
de instituten van het netwerk doorgebrachte tijd te erkennen. Zij 
hebben een gemeenschappelijk getuigschrift opgesteld dat aan alle 
deelnemende studenten zal worden uitgereikt. Wij hebben hier te maken 
met een interessant voorbeeld van samenwerking, afspraken en 
wederzijds vertrouwen tussen opleidingsinstituten voor 
onderwi Jsgevenden. 
I I. DE ROL VAN DE NIET-GOEVERNEMENTELE ORGANISATIES (NGO's) 
De NGO's leveren een essentiële bijdrage tot de bevordering van de 
Europese dimensie in het onderwijs. De op communautair niveau actieve 
organisaties zijn onder andere: 
- 17 -
7. Het Europoes Vakbondscomitó van het Onderwijzend Personeel (CSEE) 
Voor de sociale partners die de onderwijswereld vertegenwoordigen, is 
bij dd ontwikkeling van de Europese dimensie in het onderwijs op alle 
niveaus een belangrijke rol weggelegd. Door de debatten waartoe ziJ de 
aanzet geven en de voorstellen die zij aan de hand van conferenties en 
werkgroepen over onderwerpen van gemeenschappelijk belang voor de 
Europese Gemeenschap doen, zijn zij belangrijke gespreksgenoten en 
partners van de communautaire samenwerking. 
8. Europese Vereniging van Schoolleiders (ESHA) 
De Europese Vereniging van Schoolleiders (ESHA) heeft met succes een 
proefproject uitgevoerd onder de titel "Europese klassen -
geschiedenis". De betrokken leerlingen en onderwijsgevenden (uit 
Griekenland, Denemarken, België, Italië, Duitsland en Nederland) 
hebben gezamenlijk teksten over de Europese geschiedenis na 1945 
geschreven. Van het project maakten uitwisselingen van 
onderwijsgevenden en Europese vergaderingen van leerlingen deel uit. 
9. Europese Vereniging van het onderwijzend personeel (EPOV) 
De Europese Vereniging van het onderwijzend personeel (EPOV) draagt al 
jaren bij tot de bevordering van de Europese dimensie in het 
onderwijs. In 1993 heeft zij een handboek gepubliceeerd voor de 
Europese schooiuitwisselingen voor de onderwijsgevenden en de 
leer Iingen. 
10. Vereniging voor lerarenopleiding in Europa (ATEE) 
De Vereniging voor lerarenopleiding in Europa (ATEE) publiceert 
regelmatig een bulletin, "ATEE-News", voor haar leden. Het bevat 
regelmatig verslagen over de werkzaamheden van de talrijke werkgroepen 
van de ATEE, alsmede artikelen over de belangrijkste ontwikkelingen in 
het onderwijs, in het bijzonder wat de Europese dimensie in het 
onderwi Js betreft. 
- 18 -
BIJLAGE B 
ETAPPES IN DE ONTWIKKELING VAN DE EUROPESE DIMENSIE 
IN HET ONDERWIJS OP COMMUNAUTAIR NIVEAU 
1. Hoewel het Verdrag van Rome van 25 maart 1957 geen bepalingen inzake 
het onderwijs bevat, zijn sedert het midden van de Jaren zeventig op 
basis van Resoluties en Conclusies die de Lid-Staten de mogelijkheid 
tot een eerste samenwerking op dit terrein hebben gegeven, toch 
geleidelijk acties op dit terrein ondernomen. 
2. Op deze basis heeft vervolgens het belang van de Gemeenschap bij het 
onderwijs concrete vorm gekregen door de goedkeuring van de Resolutie 
van de Raad en de ministers van Onderwijs In het kader van de Raad 
bijeen van 9 februari 1976, houdende een actieprogramma op 
onderwi Jsgebied. 
3. Deze Resolutie vormde een werkelijke basis voor samenwerking; zij 
betekende het begin van een Europese samenwerking die zich heeft 
uitgebreid naarmate nieuwe rechtsinstrumenten werden goedgekeurd, maar 
die zich reeds toen richtte op een betere informatie en 
vergelijkbaarheid van de onderwijsstelsels alsmede op de bevordering 
van het ïeren van vreemde talen als grondsteen voor een beter 
wederz i Jds begr ip. 
4. In de Verklaring van Stuttgart van 19 Juni 1983 wordt de samenwerking 
aanbevolen tussen instellingen van hoger onderwijs en de verbetering 
van de informatie over de Europese geschiedenis en cultuur ten einde 
een Europees bewustzijn te ontwikkelen. De Verklaring van 
Fontainebleau van 25 en 26 juni 1984 onderstreept het belang van de 
bevordering van de identiteit van de Gemeenschap bij haar burgers en 
in de wereld. Met deze twee Verklaringen neemt het begrip Europees 
burger geleidelijk gestalte aan. 
5. De Ad hoc Comité "Europa van de Burgers" (maart 1985) heeft zich tot 
taak gesteld dit begrip te definiëren en bepaalde voorstellen gedaan 
om de Jeugd te betrekken bij de verdere opbouw van Europa; deze 
voorstellen betroffen met name het op Jeugdige leeftijd leren van 
vreemde talen, de uitwisselingen tussen onderwijsinstellingen en de 
Initiatieven voor transnationale samenwerking. 
6. Na de goedkeuring van de Europese Akte (1986) wordt het noodzakelijk 
- 19 -
aan een Europese dimensie In het onderwijs aandacht te besteden. 
7. De Resolutie van de Raad en de ministers van Onderwijs, in het kader 
van de Raad bijeen, betreffende de Europese dimensie in het onderwijs 
van 24 mai 1988 bevestigt dit en vermeldt in verband hiermee de 
voIgende doe IsteI IIngen: 
"de Jongeren bewuster te maken van de Europese identiteit en 
hen te wijzen op de waarde van de Europese beschaving en die 
van de grondslagen waarop de Europese volkeren in deze tijd 
hun ontwikkeling wi II len baseren, met name de bescherming van 
de beginselen van democratie, sociale rechtvaardigheid en 
eerbiediging van de mensenrechten; 
de Jongeren voor te bereiden op hun taak bij de economische en 
sociale ontwikkeling van de Gemeenschap en bij het boeken van 
daadwerkelijke vooruitgang op de weg naar de Europese Unie, 
zoals bepaald in de Europese Akte; 
hun te doen inzien welke voordelen aan de Gemeenschap 
verbonden zijn, maar ook met welke uitdagingen zij zullen 
worden geconfronteerd wanneer zij toegang krijgen tot een 
grotere economische en maatschappelijke ruimte; 
hun kennis van de historische, culturele, economische en 
sociale aspecten van de Gemeenschap en haar Lid-Staten te 
verbeteren en hen de betekenis van de samenwerking van de Lid-
Staten van de Europese Gemeenschap met andere landen in Europa 
en de wereld te doen beseffen." 
In deze Resolutie worden de Lid-Staten alsmede de Gemeenschap 
uitgenodigd acties te bevorderen zoals bij voorbeeld de integratie van 
de Europese dimensie in de school leerplannen, de leermiddelen en de 
opleiding van onderwijsgevenden. 
8. Het Europees Parlement heeft via verschillende teksten steeds de 
ontwikkeling van de Europese dimensie in het onderwijs ondersteund en 
bevorderd. In zijn Resolutie "over het onderwijs en opleidingsbeleid 
met het oog op 1993" die het in Juni 1992 heeft goedgekeurd, wijst het 
op de noodzaak de Europese dimensie in het algemene onderwijs in te 
passen en op de noodzaak van de komst van een Europees burgerschap. 
9. Het advies van het Economisch en Sociaal Comité van 23 september 1992 
werpt nieuw licht op de zaak en bevestigt dat het Europees burgerschap 
een toegevoegde waarde voor de verscheidenheid en de eigenheden van 
allen betekent 
- 20 -
die iedereen verrijkt. Het vraagt de Gemeenschap meer 
verbeeldingskracht aan de dag te leggen bij het bevorderen van de 
Europese dimensie op school. 
ISSN 0254-1513 
COM (93) 457 def. 
DOCUMENTEN 
NL 16 
Catalogusnummer : CB-CO-93-505-NL-C 
ISBN 92-77-59592-2 
Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen 
L-2985 Luxemburg