V1 
t , 
ft , 
fyy. 
Ï * 
Ï.SÏ V 
ESS* 
R4fc\ . * • COMVIISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN 
C0M(94) 142 def. 
Brussel, 20.04.1994 
JAARVERSLAG 
1 AUGUSTUS 1992 - 31 JULI 1993 
V,s! 
==^ü 'P. . I 
rV ' ;-'• • ï !.,.r <-» ' .'• ; 
«•m 
î'"^-Jpk 
:, <s! 
v., „5i 
Tempus Q PHARE 
>, - - ,i-Transeuropees samenwerkingsprogramma voor 
het hoger onderwijs tussen Midden- en Oost-Europa 
en de Europese Gemeenschap 
i£a---ggj 
' X 
' 1 
'j 
1 
INHOUDSOPGAVE 
Bladzijde 
VOORWOORD 7 
1. HISTORISCHE ACHTERGROND 1989-1992 9 
1.1. Oorsprong van het TEMPUS-programma 9 
1.2. Ontwikkeling van TEMPUS 1990-1992 10 
2. ONDERWIJS EN SAMENLEVING: OVERZICHT VAN DE PROBLEMEN IN 
MIDDEN- EN OOST-EUROPA ZOALS UIT DE EERSTE DRIE JAAR VAN HET 
TEMPUS-PROGRAMMA IS GEBLEKEN 12 
2.1. Factoren die de hervorming van het hoger-onderwijsstelsel in de steungerechtigde 
landen bevorderen 12 
2.2. Structurele obstakels voor hervormingen 13 
2.3. Praktische obstakels voor hervormingen 14 
2.3.1. Beperkte middelen 14 
2.3.2. Administratieve en juridische beperkingen 14 
2.4. TEMPUS als gemeenschappelijk antwoord op de problemen van het hoger onderwijs 
in de steungerechtigde landen 14 
3. STAND VAN ZAKEN VAN DE ONTWIKKELINGEN EN PRESTATIES IN HET 
ACADEMISCHE JAAR 1992/93 15 
3.1. De TEMPUS-begroting voor 1993/94: het proces van gezamelijke besluitvorming 15 
3.2. GEP-beurzen: resultaten van selectieronde 1993 18 
3.2.1. Analyse per vakgebied 21 
3.2.2. Analyse per steungerechtigd land, Lid-Staat en deelnemend G24-land 21 
3.2.3. Structureel GEP «Speciale Actie»: oprichting van een Eurofaculteit in Riga 22 
L -* -H*-5-
3.3. Individuele Mobiliteit en Aanvullende Activiteiten, resultaten van de selectieronde 
1993 23 
3.3.1. Aanvullende Activiteiten: Beurzen aan verenigingen, voor publicaties, 
onderzoeken en overzichten 23 
3.3.2. Gezamenlijke Europese Netwerken (JEN's, «Joint European Networks») 23 
3.3.3. Jongerenactiviteiten 24 
3.3.4. Individuele Mobiliteitsbeurzen 24 
3.4. Verbindingsactiviteiten 26 
3.5. Voorlichtingsactiviteiten 26 
3.6. Interne evaluatie 27 
4. RESULTATEN: METING VAN DE IMPACT VAN TEMPUS 27 
4.1. Gezamenlijke Europese Projecten 28 
4.1.1. Departements-/faculteitsniveau 28 
4.1.2. Niveau van de instelling 29 
4.1.3. Niveau van hoger-onderwijsstelsel 30 
4.1.4. Factoren die bijdragen tot de impact van TEMPUS-projecten 31 
4.1.5. Individuele Mobiliteit 31 
5. VOORBEREIDINGEN VOOR TEMPUS II 33 
5.1. TEMPUS-Conferentie, oktober 1992 33 
5.2. Besluit van de Raad van 29 april 1993 33 
5.3. TEMPUS TAC1S: de pre-GEP-strategie 34 
5.4. TEMPUS PHARE: nieuwe samenwerkingsmodellen (JEP+, CME+ en JEN) 35 
5.4.1. JEP+ 35 
5.4.2. CME+ 35 
5.4.3. Gezamenlijke Europese Netwerken (JEN's) 36 
BIJLAGE 1 - TEMPUS-PUBLICATIES 
BIJLAGE 2 - STATISTISCHE TABELLEN 
-6 
VOORWOORD 
Als onderdeel van het algemene PHARE-programma voor steunverlening van de Gemeenschap aan 
de economische en sociale herstructurering van de landen van Midden- en Oost-Europa is het 
TEMPUS-programma, dat het hervormingsproces wil steunen aan de hand van acties op het gebied 
van het hoger onderwijs, één van de meest succesvolle operaties gebleken inzake de ontwikkeling 
van menselijke hulpbronnen voor deze landen. Vanwege dit tot dusver grote succes besloot de Raad 
van de Europese Gemeenschappen in april 1993 het programma vanaf 1994 met nog eens vier jaar 
te verlengen (TEMPUS 11) en het uit te breiden met de Republieken van de vroegere Sovjet-Unie, 
hierna NIS ("the Newly Independant States") genoemd. 
Nu dit besluit inzake TEMPUS II is genomen en er plannen moeten worden gemaakt voor de 
periode 1994-98, is dit hét moment om alle tot nu toe opgedane ervaringen op een rijtje te zetten 
zodat het functioneren en de impact van het programma in de toekomst kan worden verbeterd. 
In dit licht heeft het Jaarverslag over de tenuitvoerlegging van het TEMPUS-programma in de 
periode 1 augustus 1992 - 31 juli 1993 verscheidene doelstellingen1. 
Bij wijze van inleiding en om het Verslag in de juiste context te plaatsen, wordt in de eerste twee 
hoofdstukken in het kort de voortgang beschreven die TEMPUS sinds 1990 heeft gemaakt, en 
worden de obstakels voor hervorming waarmee onderwijskundigen en nationale instanties in de 
steungerechtigde landen werden geconfronteerd op een rijtje gezet. Ook worden hier de sociale en 
economische factoren beschreven waarvan gebruik kan worden gemaakt om een dergelijke 
hervorming te stimuleren. Hopelijk zal de stand van zaken zo wat duidelijker worden zodat de 
analyse wordt vergemakkelijkt van zowel de vorderingen die zijn gemaakt als de moeilijkheden 
waarop men in de betreffende periode is gestoten. 
Hoofdstuk 3 en 4 van het Verslag zijn respectievelijk een beschrijving en een analyse en dienen een 
breed algemeen beeld te geven van de structuren en modus operandi van het TEMPUS-programma 
en van datgene wat in het kader van deze structuren in de bestudeerde periode is bereikt. 
Hoofdstuk 3 begint met een vrij gedetailleerde beschrijving van de werking van het programma 
tijdens de bestudeerde periode, op het gebied van de begroting, structuren en procedures van de 
verschillende activiteiten, alsook op het gebied van de interne evaluatie van de voortgang daarvan. 
In de bijlage worden de bijbehorende statistieken gegeven. 
Het Jaarverslag wordt aangevuld door andere TEMPUS-puNicaties die handelen over specifieke aspecten van de TEMPUS-activiteiten. 
Voorbeelden zijn het op handen zijnde Verslag van het TEMPUS-Programma voor Projectbezoeken, die plaats vonden in het academisch 
jaar 1992/93, en het TEMPUS-Compendium met details over alle lopende GEPs en projecten voor Aanvullende Activiteiten, met 
bijbehorende index. 
-7 
Hoofdstuk 4 verschaft een samenvattende analyse van de vooruitgang die is geboekt in het 
teweegbrengen van cruciale structuur- en attitudewijzigingen in de hoger-onderwijsstelsels van de 
steungerechtigde landen, met name van diegene die al het langst aan het TEMPUS-programma 
deelnemen (Polen, Hongarije, de Tsjechische Republiek en Slowakije). 
Een ander bewijs van de Europese prestaties, weerspiegeld in het succes van TEMPUS, is het feit 
dat de Raad tijdens de bestudeerde periode een Besluit goedkeurde inzake de tweede fase van 
TEMPUS, die zal lopen van 1994 tot 1998 en tijdens dewelke TEMPUS zal worden uitgebreid met 
de Republieken van de vroegere Sovjet-Unie in het kader van het TACIS-programma voor bijstand 
van de Gemeenschap aan de economische hervorming en herstel in de onafhankelijke staten van de 
vroegere Sovjet-Unie. De activiteiten van TEMPUS op dit gebied zullen in het academisch jaar 
1993/94 aanvangen en betrekking hebben op het hoger onderwijs in Rusland, Wit-Rusland en de 
Oekraïne. De geleidelijke uitbreiding naar andere NIS-landen wordt in een later stadium verwacht. 
Deze ontwikkeling wordt in hoofdstuk 5.3 van dit Verslag behandeld. Tot slot zullen in hoofdstuk 6 
de grote lijnen van de verwachte toekomstige ontwikkeling van het programma worden uiteengezet. 
Hopelijk zal deze benadering op zichzelf een aanbeveling zijn aan de gebruikers van dit Verslag als 
informatiebron en beleidsinstrument. 
1. HISTORISCHE ACHTERGROND 1989-1992 
1.1. OORSPRONG VAN HET TEMPUS-PROGRAMMA 
De gebeurtenissen die in 1989 en 1990 in Oost- en Midden-Europa plaatsvonden, hadden een enorme impact 
op de Europese Gemeenschap. De Lid-Staten werden plotseling zowel individueel als collectief 
geconfronteerd met ongekende politieke en economische uitdagingen voor de gevestigde filosofie en 
procedures in buitenlandse betrekkingen. Tegelijkertijd leed het geen twijfel dat er snel een passend en 
doeltreffend antwoord moest worden gevonden voor deze uitdagingen, niet alleen in termen van noodhulp 
maar ook door de betrokken landen concrete mogelijkheden aan te bieden voor de ontwikkeling van nieuwe 
perspectieven en nieuwe doelstellingen, gekoppeld aan een zinvol concept van Europa. 
Met het oog op een eenduidig globaal antwoord trachtte de Gemeenschap zo snel mogelijk een uitgebreid 
kader te scheppen voor het verlenen van praktische hulp en expertise om de betrokken landen te helpen bij de 
herstructurering van hun economie en politiek stelsel om zoveel mogelijk voordeel te halen uit de nieuwe 
situatie. In december 1989 werd een overkoepelend bijstandsprogramma goedgekeurd door de Raad van 
Ministers. Dit PHARE-programma2 verschafte een kader voor communautaire hulp ter ondersteuning van de 
economische en sociale herstructurering van de landen van Midden- en Oost-Europa. 
Hoger onderwijs en opleiding waren door de steungerechtigde landen zelf reeds tot één van de prioriteiten 
voor samenwerking vastgelegd, niet omdat zij geloofden dat maatregelen voor de verbetering van het hoger 
onderwijs onmiddellijk een grote impact zouden hebben op bun politieke en economische situatie, maar 
omdat dit een bijzonder belangrijke, gezamenlijke investering was in de toekomst van de intellectuele 
hulpbronnen van het hele werelddeel. Daarom omvatte PHARE vanaf het begin een aantal gespecialiseerde 
bijstandsprogramma's op onderwijsgebied. Het grootste van deze programma's is TEMPUS (Trans-European 
Mobility Scheme for University Studies). 
Vanuit dit oogpunt verzocht de Raad van Ministers de Europese Commissie in december 1989 dringend 
gedetailleerde voorstellen te doen inzake passende maatregelen die in het kader van PHARE op het gebied 
van het hoger onderwijs zouden moeten worden genomen ter ondersteuning van het hervormingsproces in 
Midden- en Oost-Europa. In januari 1990 legde de Commissie haar plannen voor aan de Raad en het 
Europees Parlement voor een nieuw programma dat de behoeften eigen aan de betreffende regio zou kunnen 
identificeren en dekken. 
Aan de basis van het Besluit tot oprichting van het TEMPUS-programma, dat onafhankelijk van de bestaande 
in tra-communautaire hoger-onde wijsprogramma's (zoals ERASMUS en COMETT) zou opereren, lag het 
inzicht dat het voor het leiden van het hervormingsproces van essentieel belang was zich te mengen in de 
sociale dimensie van de betrokken landen. Men begreep dat diepgaande wijzigingen in de vooruitzichten en 
houding van diegenen die als docenten of studenten bij het hoger onderwijs betrokken waren, een cruciale 
factor zouden zijn voor het ontwikkelen van de vereiste menselijke hulpbronnen om het hervormingsproces 
op gang te brengen. 
PHARE stond toen voor "Pologne, Hongrie: Assistance à la Restructuration Economique". De huidige volledige benaming luidt 
THARE-Genneenschapsprognunrna voor bijstand aan de economische herstructurering in de landen van Midden- en Oost- Europa". 
-9-
Het ging er niet alleen om de beroepstechnische opleiding van toekomstige managers, wetenschappers en 
ingenieurs te verbeteren, hoe wenselijk dit ook was. Men zag in dat via de kritische herziening van de 
structuren van en ideeën over het onderwijs, een vitale bijdrage zou kunnen worden geleverd om de 
weerstand tegen maatschappelijke veranderingen te overwinnen, waardoor meer relevante kennis, technieken 
en vaardigheden zouden worden geschapen, maar bovenal de oude denkwijzen en beleidsvormen zouden 
worden vervangen door nieuwe. 
1.2. ONTWIKKELING VAN TEMPUS 1990 -1992 
TEMPUS werd door de Raad van Ministers van de Europese Gemeenschappen op 7 mei 1990 goedgekeurd, 
aanvankelijk voor een 'proefperiode' van drie jaar, die op 1 juli 1990 zou ingaan, maar met een vooruitzicht 
van vijfjaar. Een later Besluit van de Raad verlengde de proefperiode met één jaar, tot eind juni 19943. De 
verantwoordelijkheid voor de tenuitvoerlegging van het programma werd toegekend aan de Task Force 
Menselijke Hulpbronnen. Overeenkomstig artikel 5 van het Besluit van de Raad ter oprichting van het 
TEMPUS-programma wordt de Commissie bijgestaan door een Comité dat uit twee door elke Lid-Staat 
benoemde vertegenwoordigers bestaat en dat wordt voorgezeten door een vertegenwoordiger van de 
Commissie. 
Vanaf het begin was het belangrijkste instrument voor inter-universitaire samenwerking in het kader van het 
TEMPUS-programma het Gezamenlijke Europese Project (GEP). Het GEP zou gedurende een 
maximumperiode van drie jaar financieel worden gesteund en er zouden minimaal één universiteit uit een 
steungerechtigd land en partnerorganisaties, waarvan één een universiteit moet zijn, uit ten minste twee 
EG-Lid-Staten aan moeten deelnemen. Strategisch gesproken trachtte men in deze eerste fase de 
doelstellingen van het TEMPUS-programma op het gebied van herstructurering te verwezenlijken door de 
ondersteuning van initiatieven 'van onderaf, die fundamentele hervormingen doorvoerden door middel van 
de ontwikkeling van leerplannen, georganiseerde mobiliteit voor personeel (met name voor bij- en 
herscholingsperiodes) en studentenmobiliteit, en de aankoop en ondersteuning van essentiële apparatuur voor 
onderwijs en communicatie. 
Steun voor verscheidene activiteiten voor de vorming van doeltreffende netwerken was eveneens beschikbaar 
(Individuele Mobiliteitsbeurzen voor personeel voor onderwijsopdrachten, bedrij fsstages, bij- en herscholing 
en bezoeken), evenals beurzen voor Aanvullende Activiteiten voor de uitbreiding naar steungerechtigde 
landen van Europese verenigingen voor hoger onderwijs en andere activiteiten. 
Er was tevens voorzien in een beperkte financiering van Jongerenactiviteiten en aanverwante activiteiten die 
als katalysator moesten dienen voor het vergroten van het bewustzijn van jongeren van de Europese dimensie. 
Tussen mei 1990 en juli 1993 voerde de Task Force Menselijke Hulpbronnen, met de steun van het 
EC TEMPUS Office4 en in nauw overleg met de nationale instanties van een voortdurend toenemend aantal 
steungerechtigde landen, vier selectierondes uit van projecten die binnen het bovengenoemde kader de 
specifieke prioriteiten van genoemde landen zouden moeten verwezenlijken5. 
Zie hoofdstuk 5 van dit Verslag voor de verdere ontwikkeling van het Programma-
Het EC TEMPUS Office, een zelfstandig orgaan van het Europese Fonds voor Samenwerking, assisteert de Commissie van de Europese 
Gemeenschappen bij de tenuitvoerlegging van het TEMPUS-programma. 
De landen die in aanmerking kwamen voor financiële steun door het programma, werden van de aanvankelijke twee in mei 1990 (Polen en 
Hongarije), uitgebreid tot een totaal van elf in februari 1992. In juli 1993 waren dit Albanië, Bulgarije, de Tsjechische Republiek, 
Slowakije, Estland, Hongarije, Letland, Litouwen. Polen, Roemenië en Slovenië. 
- 10 
De betrokken nationale instanties richtten in elk van de steungerechtigde landen een Nationaal TEMPUS-
bureau op, dat fulltime belast werd met zijn deel van de tenuitvoerlegging van het programma. Aan het einde 
van deze periode kunnen de prestaties als volgt worden samengevat: 
Prestaties TEMPUS 1990/91 -1993/94 
Begroting samengestelde totale toekenning in MECU 320,81 (PHARE) 
gemiddelde jaarlijkse projectbeurs in ECU 155.000 
Projecten totaal aantal projecten gefinancierd in 1990/91 - 1993/94 750 
aantal lopende GEP's in 1993/94 504 
Mobiliteit totaal aantal buitenlandse verblijfsperiodes van personeel 25.894 
in GEP's 
totaal aantal buitenlandse verblijfsperiodes van 16.890 
studenten in GEP's 
individuele bezoeken van personeel oost-west 3.887 
individuele bezoeken van personeel west-oost 1.538 
individuele bezoeken van studenten (1990+1991)6 1.439 
CME aantal Aanvullende Activiteiten 138 
(beurzen voor verenigingen, publicaties, enz.) 
aantal Jongerenactiviteiten 351 
Eén bewijs dat het programma in de genoemde periode een groot succes was, was het feit dat de begrotingen 
die gedurende deze driejaren voor beurzen waren toegekend, nagenoeg voor 100% werden opgebruikt 
In vergelijking met de heersende trends inzake vakgebieden aan het einde van 1992/93 was er een relatieve 
afname van de aanvankelijk zeer sterke nadruk in de steungerechtigde landen op projecten in toegepaste 
wetenschappen en technologie (van 30% naar 24%). Projecten die betrekking hadden op bedrijfskunde of 
management bleven gelijk (17%) en die in toegepaste sociale wetenschappen, geneeskunde en milieukunde 
namen toe. Deze veranderingen van de laatste jaren kunnen gedeeltelijk worden verklaard door het feit dat 
bestaande pre-TEMPUS-banden tussen de Europese Gemeenschap en de betreffende landen meestal de 
toegepaste wetenschappen of op technologie gebaseerde vakken betroffen. Vanaf het begin was er dus al geen 
gebrek aan goede aanvragen op deze gebieden. Op andere gebieden was er ofwel geen sterke traditie van 
samenwerking, zoals in de sociale wetenschappen, of de vakken waren zelf relatief nieuw, zoals milieukunde, 
en beginnen nu pas geleidelijk deel uit te maken van de leerplannen in de steungerechtigde landen. Het 
gelijkblijvende percentage bedrijfskundeprojecten is een weerspiegeling van de blijvende grote belangstelling 
voor dit vakgebied. 
6 Sinds 1992/93 vond alle studentenmobiliteit plaats in het kader van de GEFs. 
11 
2. ONDERWIJS EN SAMENLEVING: OVERZICHT VAN DE PROBLEMEN 
IN MIDDEN- EN OOST-EUROPA ZOALS UTT DE EERSTE DRIE JAAR 
VAN HET TEMPUS-PROGRAMMA IS GEBLEKEN 
Naast het operationeel maken van TEMPUS is veel tijd en energie gestoken in de zorg voor een systematische 
feedback aan de Commissie over activiteiten uitgevoerd door zowel de hoger-onderwijsstelsels in de 
steungerechtigde landen als de deelnemers uit Lid-Staten aan TEMPUS-projecten. 
Met de hulp van academische experts en in overleg met de Nationale TEMPUS-bureaus heeft de Commissie 
met name de interne evaluatie op zich genomen van een aanzienlijk staal van de Gezamenlijke Europese 
Projecten. Bovendien heeft zij aangedrongen op gestructureerd overleg via conferenties en workshops voor 
individuele personen en instellingen die aan het programma deelnemen. Deze komen elders in dit verslag aan 
de orde (hoofdstuk 3.6). 
De Commissie kreeg verder een voortdurende feedback via haar informele, dagelijkse contacten met een 
groot aantal personen - vooral academici - uit zowel instellingen uit de Lid-Staten als uit de steungerechtigde 
landen, die op de ene of andere manier bij TEMPUS-activiteiten betrokken waren. Zo heeft zij zich een 
gedetailleerd beeld kunnen vormen van de belangrijkste structurele en praktische obstakels die de hervorming 
van het hoger onderwijs in de steungerechtigde landen in de weg stonden, evenals een aantal van de 
belangrijkste factoren die deze hervorming juist zouden kunnen bevorderen. Het is tegen deze achtergrond 
dat de werking en impact van het TEMPUS-programma in de bestudeerde periode het best kan worden 
beschreven. Hoofdstuk 2 van het TEMPUS-jaarverslag vat dan ook de belangrijkste lange-termijnkwesties 
van de hervorming van het hoger onderwijs samen in de sociale context van Midden- en Oost-Europa in het 
licht van de ervaringen die tot dusver zijn opgedaan. 
2.1. FACTOREN DIE DE HERVORMING VAN HET HOGER-ONDERWUSSTELSEL IN DE 
STEUNGERECHTIGDE LANDEN BEVORDEREN 
Ten eerste dient de nadruk te worden gelegd op het grote potentieel voor vernieuwing, dat bestaat en dat het 
succes van het TEMPUS-programma in zijn eerste drie werkingsjaren verklaart. 
Het algemeen hoge niveau van onderwijs en onderzoek, en in het bijzonder de uitgebreide theoretische kennis 
die studenten moeten vergaren, dient te worden onderstreept en wordt in veel verslagen van deelnemers aan 
TEMPUS uit de Europese Gemeenschap genoemd. 
Men mag evenmin vergeten dat veel academici en studenten een belangrijke rol hebben gespeeld bij het 
uiteenvallen van het oude regime. Voor de studenten is de grotere vraag naar kwalificaties en herkwalificaties 
via verscheidene typen hoger onderwijs en opleidingen, samen met het ongeduld waarmee men kwalificaties 
wil behalen die relevant zijn voor de nieuwe economische omgeving, een belangrijke factor. TEMPUS-
projecten die gericht zijn op de ontwikkeling van leerplannen en mobiliteit zijn vanzelfsprekend van groot 
belang om tegemoet te komen aan deze behoeften. 
Bij het universitair personeel is één van de belangrijkste redenen voor het succes van individuele projecten de 
sterke persoonlijke betrokkenheid van de individuele personeelsleden, die in hun instellingen graag 
hervormingen zouden zien plaatsgrijpen. 
In deze context wordt de rol duidelijk die de internationalisering van het hoger onderwijs als factor ten gunste 
van veranderingen kan spelen om de noodzakelijke vernieuwingen door te voeren en de inspanningen te 
kanaliseren van het personeel dat zich inzet voor de hervorming van zijn eigen instelling maar dat financiële 
steun hard nodig heeft, en misschien ook begeleiding omdat het geen ervaring heeft in projectbeheer. 
- 12-
De unieke kans voor veranderingen die door het TEMPUS-programma wordt geboden, ligt niet alleen in de 
nadruk op hulp via samenwerking, maar ook in het doorgeven van ideeën voor goed projectbeheer die al 
heersten in de academische cultuur en administratieve procedures in de Gemeenschap, en die meteen konden 
worden aangepast aan en toegepast op Gezamenlijke Europese Projecten binnen TEMPUS. Men mag niet 
vergeten dat hoger-onderwijsinstellingen in de Lid-Staten hun ervaringen in hoge mate hebben opgedaan via 
interuniversitaire samenwerkingsprojecten binnen EG-programma's als ERASMUS en COMETT. 
2.2. STRUCTURELE OBSTAKELS VOOR HERVORMINGEN 
Tegelijkertijd mogen de enorme problemen van de hoger-onderwijsstelsels in Midden- en Oost-Europa niet 
worden genegeerd. 
Eén van de grootste uitdagingen voor het TEMPUS-programma vormde de erfenis van de afgelopen 40 tot 50 
jaar in de landen van Midden- en Oost-Europa. 
Hoewel het omgaan met problemen zoals de meer of minder strikte scheiding van onderwijs en onderzoek 
tussen Academies van Wetenschappen en universiteiten, het gebrek aan diversificatie van het hoger 
onderwijs in de meeste betrokken landen, de controle over de toegang en de aantallen studenten en de mate 
en aard van staatsinterventie, niet direct de zorg was van individuele TEMPUS-projecten, heeft het debat over 
deze structurele kwesties in de steungerechtigde landen wel duidelijk de sfeer bepaald waarin het TEMPUS-
programma ten uitvoer werd gelegd. 
Terwijl de laatste drie jaar een poging is gedaan om enkele van deze tekortkomingen door middel van 
decreten of een nieuwe wetgeving uit de weg te nemen, kunnen andere zo niet worden aangepakt. Er is bij 
voorbeeld geen snelle en eenvoudige oplossing voor het probleem dat sommige personen die verantwoordelijk 
zijn voor het functioneren van het hoger onderwijs sterk gekant zijn tegen veranderingen. 
Bovendien is de impact van nieuwe wetten niet altijd onmiddellijk duidelijk. Terwijl bij voorbeeld in veel 
steungerechtigde landen de universiteiten dank zij nieuwe wetten volledige of een zeer verregaande 
autonomie verkregen, is het duidelijk geworden dat het voor veel academici en bestuurders nog lang zal 
duren alvorens zij zullen geleerd hebben hoe om te gaan met die autonomie. Men ziet in Midden- en Oost-
Europa vaak een zekere neiging tot verwerping van elke vorm van centraal gezag of besluitvorming, 
waardoor de leiding van universiteiten sterk verzwakt en de bepaling van een beleid op institutioneel niveau 
bijna onmogelijk wordt. Daardoor wordt het moeilijker om prioriteiten vast te leggen voor het aanpakken van 
bepaalde problemen en het toekennen van geldmiddelen. De weerstand van zeer veel 
universiteitsfunctionarissen tegen veranderingen heeft in deze context tot grote problemen geleid. 
Een ander gelijkaardig gevolg van de grotere autonomie van de universiteiten en de daaruit voortvloeiende 
verzwakking van de rol van de universiteitsleiding was dat niet alleen de mogelijkheden werden beperkt om 
op het niveau van de individuele instelling maar ook in het stelsel als geheel strategische hervormingen door 
te voeren. Het concept zelf van planning of strategie stuitte op veel verzet, wat in het licht van de ervaringen 
niet zo vreemd was. 
Een andere reden voor de problemen in het hoger-onderwijsstelsel en de aanpassing van het personeel aan de 
nieuwe omstandigheden was de politieke onzekerheid die in de steungerechtigde landen in verschillende 
vormen bleef bestaan. 
- 13 
2.3. PRAKTISCHE OBSTAKELS VOOR HERVORMINGEN 
2.3.1. Beperkte middelen 
Naast de meer algemene factoren die hierboven genoemd zijn, zijn er een aantal praktische obstakels voor het 
hervormingsproces en bijgevolg voor de tenuitvoerlegging van het TEMPUS-programma. Het meest 
vanzelfsprekende was in alle gevallen de beperking van de financiële steun uit nationale en externe bronnen. 
Ernstige budgettaire moeilijkheden werden overal aangetroffen, zodat de overheidssubsidies aan de hoger-
onderwijsinstellingen voortdurend verlaagd werden en vaak nauwelijks voldoende waren om de 
minimumkosten van salarissen en infrastructuur te dekken. 
Bovendien is het, als gevolg van de lage salarissen voor universitair personeel als ambtenaren, vaak voor de 
beste personeelsleden, normaal geworden om naast hun werk voor de universiteit een tweede of zelfs derde 
baan te nemen om het hoofd boven water te kunnen houden. Dit vormt duidelijk een ernstige belemmering 
voor snelle vorderingen en veranderingen. Bovendien is een neveneffect van het verschaffen van bijscholing 
aan academisch personeel, niet alleen in het kader van TEMPUS, maar in het algemeen, dat er een interne 
brain-drain optreedt, met name op het gebied van management of informatica, omdat specialisten die in deze 
nieuwe en populaire vakgebieden zijn opgeleid in de particuliere sector werk vinden waar hun salarissen 
aanzienlijk hoger zijn dan voor banen in de academische wereld. 
2.3.2. Administratieve en juridische beperkingen 
De factoren van weerstand tegen veranderingen bleven niet beperkt tot het hoger onderwijs en zijn 
instellingen, maar konden worden gevonden in het hele administratieve stelsel in de steungerechtigde landen, 
wat van invloed was op de beleidsvorming op centraal niveau, bij voorbeeld ten aanzien van de erkenning 
van leerprogramma's, het statuut van nieuwe instellingen en de reikwijdte en patronen van deelname aan het 
hoger onderwijs. Zelfs daar waar men zich tot invoering van veranderingen had verbonden, waren de 
administratieve mechanismen die nodig waren voor het toezicht op en de totstandkoming van deze 
veranderingen, niet voldoende of helemaal niet aanwezig. 
Het juridische kader voor hervormingen vormde ook vaak een probleem, samen met de onvoldoende of zelfs 
tegenstrijdige wetgeving. Beide zijn van rechtstreeks belang voor de hoger-onderwijssector (de erkenning van 
nieuwe leerprogramma's/nieuwe instellingen of de financiering van instellingen) en op het gebied van 
praktische zaken als bij voorbeeld de mogelijkheid voor universiteiten of onderdelen ervan om een eigen 
bankrekening te openen, en op andere terreinen die indirect van belang zijn voor TEMPUS, zoals de 
mogelijkheid van geldoverschrijvingen en vrijstelling van BTW-bepalingen voor beurzen die in het kader van 
bijstandsprogramma's worden uitgeschreven. 
Er waren ook technische problemen met de bepalingen van de COCOM (Coordinating COMmittee for 
export controls) voor de aanschaf van apparatuur, de slechte communicatie- en/of 
telecommunicatiefaciliteiten in sommige landen en de visumproblemen die een aantasting vormden van het 
vrije verkeer van personen, dat door TEMPUS juist gestimuleerd werd. 
2.4. TEMPUS ALS GEMEENSCHAPPELIJK ANTWOORD OP DE PROBLEMEN VAN HET 
HOGER ONDERWIJS IN DE STEUNGERECHTIGDE LANDEN 
Het TEMPUS-programma was nooit bedoeld als standaardoplossing voor al deze problemen. Integendeel, 
men was, met de instemming van alle betrokkenen, overeengekomen dat de steun die binnen PHARE aan de 
herstructurering van de hoger-onderwijssector zou worden verleend, met de hoogst mogelijke flexibiliteit zou 
geschieden, voor zover de middelen van de EG dit zouden toestaan. Het uitgangspunt was het 
gemeenschappelijke doel van academici in heel Europa, om opnieuw een waar gemenebest van wetenschap 
en eruditie te vormen, waarvan al meer dan een halve eeuw geen sprake meer was geweest 
14-
De onmiddellijke taak van het programma was transnationale teams van academici te vormen die de 
dringendste behoeften van dat moment zouden kunnen identifieren en vervolgens de eerste stappen te zetten 
om hieraan tegemoet te komen. 
Vanaf het begin namen de Commissie en de betrokken nationale instanties een modus operandi van 
gezamenlijke besluitvorming aan en dit werd geleidelijk verfijnd en verbeterd totdat een goed lopend model 
van transnationale samenwerking (zoals uiteengezet in werkschema 1 op blz. 17) tot stand was gebracht Aan 
de hand van een voortdurend proces van overleg en discussies konden prioriteiten worden vastgesteld ten 
aanzien van de specifieke ontwikkelingsbehoeften van de individuele steungerechtigde landen, en via de in 
werkschema 2 (blz. 19) getoonde procedures kwam men tot een selectie van projecten van hoge kwaliteit. 
Als gevolg van de historische conjunctuur waarbinnen het TEMPUS-programma vorm kreeg, moest het zich 
noodzakelijkerwijs richten op een voortdurend bewegend doel. Het succes van de deelnemende instellingen 
en consortia, de autoriteiten van de steungerechtigde landen en de Commissie kon worden gemeten aan hun 
vermogen om goede resultaten te boeken, bij voorbeeld op het gebied van de ontwikkeling van nieuwe 
leerplannen en leermiddelen, die nu efficiënt moeten en kunnen worden vermenigvuldigd en verspreid over 
de betrokken stelsels. 
3. STAND VAN ZAKEN VAN DE ONTWIKKELINGEN EN 
PRESTATIES IN HET ACADEMISCHE JAAR 1992/93 
Binnen de algehele doelstelling om de steungerechtigde landen te helpen hun hoger-onderwijsstelsels 
zodanig te wijzigen dat deze een zo groot mogelijke bijdrage leveren tot de algemene economische en sociale 
herstructurering, zoals beoogd door het PHARE-programma, heeft het TEMPUS-programma in zijn derde 
werkingsjaar de volgende hoofdpunten aangepakt: 
• consolidatie van Gezamenlijke Europese Projecten door middel van intensieve interne evaluatie op basis 
van een intensief Programma voor Projectbezoeken, waarbij ongeveer 10% van de momenteel lopende 
projecten bezocht werden; 
• verdere ontwikkeling van mobiliteits-GEP's voor die steungerechtigde landen die hun middelen op deze 
manier wensten te gebruiken; 
• voorbereidingen voor de bevordering, in het academisch jaar 1993/94, van de deelname aan TEMPUS 
door Zuideuropese Lid-Staten en Ierland, via een speciale actie waarbij intensieve 
netwerkondersteunende contacten werden opgebouwd tussen deze landen en universiteiten in de 
steungerechtigde landen; 
• samenwerking met de betrokken nationale instanties om meer duidelijkheid te krijgen over de huidige 
en toekomstige prioriteiten op het gebied van hun hervormingen. 
3.1. DE TEMPUS-BEGROTING VOOR 1993/94: HET PROCES VAN GEZAMENLIJKE 
BESLUITVORMING 
De overheersende factor van de begrotingsmechanismen van het TEMPUS-programma is dat TEMPUS deel 
uitmaakt van PHARE (zie werkschema 1). De kritieke factoren zijn: 
• de PHARE-begroting voor elk van de steungerechtigde landen wordt jaarlijks vastgelegd via 
onderhandelingen tussen enerzijds de Commissie en anderzijds de nationale overheden van deze landen; 
• binnen die nationale begroting zijn de betrokken instanties bevoegd voor de besteding van de gelden, en 
het aan TEMPUS-activiteiten bestede deel wordt in overleg met de Commissie vastgesteld; 
15 
• binnen het deel van de PHARE-begroting dat elk steungerechtigd land aan TEMPUS besteedt, worden 
projecten geselecteerd via een proces van gezamelijke besluitvorming, waarbij de Commissie en de 
nationale instanties beide de kwaliteit van de projecten beoordelen. De Commissie concentreert zich op 
de mate waarin projecten overeenstemmen met de doelstellingen en criteria van het TEMPUS-
programma en de nationale instanties beoordelen bovenal hun relevantie voor de prioritaire behoeften 
van hun land, op basis van de veranderende situatie van de herstructurering van het hoger-
onderwijsstelsel; 
• de uiteindelijke beslissing van de Commissie en de Ministers van Onderwijs in de steungerechtigde 
landen omtrent een bepaald project is het resultaat van een reeks diepgaande discussies over deze 
verschillende beoordelingen (zie werkschema 1). 
Via deze procedure trachten alle partijen, met de beperkte financiële middelen, tot een zo evenwichtig 
mogelijke beoordeling te komen, waarbij zowel naar de kwaliteit wordt gekeken als naar de prioriteiten van 
de landen voor wie de steun is bedoeld. Het is onvermijdelijk dat aan het eind van het selectieproces, hoewel 
een groot percentage aanvragen overeenstemmen met de verschillende desiderata vermeld in de Gids voor 
Aanvragers, slechts een relatief klein aantal financieel kan worden ondersteund (in de vier selectierondes die 
tot nu toe zijn gehouden gemiddeld slechts 12%). 
In het proces van toekenning van de begroting voor TEMPUS-activiteiten in 1993/94 moest rekening worden 
gehouden met twee nieuwe elementen waarover de Commissie en de PHARE-coördinatoren van elk van de 
steungerechtigde landen het in november 1992 eens waren geworden om in 1994/95 met een schone lei aan 
TEMPUS II te beginnen (zie hoofdstuk 5, blz.33 e.v.): 
• dat de gelden die in 1993 aan TEMPUS waren toegekend voor activiteiten in 1993/94, in de eerste 
plaats zouden worden gebruikt om de resterende financiële afspraken na te komen ten opzichte van 
nationale en regionale Gezamenlijke Europese Projecten die al aan hun tweede en derde 
financieringsjaar bezig waren (financiële "overhang"); 
• de noodzaak om de kosten voor de volledige drie jaar van de in 1993/94 van start gaande Gezamenlijke 
Europese Projecten te dekken. 
Als gevolg hiervan werd voor dat jaar een totale begroting van meer dan 134,65 MECU (inclusief de kosten 
van technische bijstand aan de Commissie voor de tenuitvoerlegging van TEMPUS) toegekend (bijna een 
derde meer dan in 1992/93). Maar gezien de noodzaak om eerst en vooral de resterende kosten te dekken van 
projecten die in 1991/92 en 1992/93 waren gestart, was het aantal projecten dat in het academische jaar 
1993/94 zou beginnen noodgedwongen zeer beperkt, en voor sommige steungerechtigde landen betekende dit 
dat helemaal geen nieuwe projecten konden worden goedgekeurd. Daarom is met volledige instemming van 
de betrokken steungerechtigde landen besloten de aanvraagronde voor 1993/94 te annuleren met betrekking 
tot Gezamenlijke Europese Projecten voor Bulgarije, de Tsjechische Republiek, Slowakije, Polen en 
Roemenië. De aanvraagronde bleef open voor Albanië, Estland, Hongarije, Letland, Litouwen en Slovenië, 
maar zelfs voor deze landen kon slechts een bijzonder klein aantal nieuwe voorstellen worden aanvaard 
omdat het overgrote deel van de beschikbare begroting nog altijd moest worden gebruikt voor de financiering 
van bestaande Gezamenlijke Europese Projecten. 
- 16-
Werkschema nr. 1 - Het proces van gezamelijke besluitvorming in TEMPUS 
B 
E 
G 
R 
o 
T 
I 
N 
G Steungerechtigde landen : 
Ministers van Onderwijs 
Steungerechtigde landen 
PHARE-coördinatoren 
DG1PHOS 
P H ARE-Beheerscomi té 
; : : (Lid-Staten) ; 
TEMPUS-Begrotkg 
Steungerechtigde landen 
Ministers van Onderwijs Task Force 
Menselijke 
Hulpbronnen TEMPUS-Beheerscorriité 
(Lid-Staten) 
EC TEMPUS Office 
Nationale TEMPUS-bureaus 
(steungerechtigde landen) 
Autoriteiten ; ' ; 
steungerechtigde landen SELECTIE 
TENUITVOERLEGGING Task Force Menselijke 
Hulpbronnen 
Projectbeheer en 
•coördinatie 
- 17-
3.2. GEP-BEURZEN: RESULTATEN VAN SELECTIERONDE 1993 
De totale begroting voor Gezamenlijke Europese Projecten, met inbegrip van hernieuwingen voor lopende 
meerjarige projecten die zijn goedgekeurd voor herfinanciering, bedroeg meer dan 117MECU. Dit 
totaalbedrag omvatte tevens een som van 10,25 MECU uit de Regionale Faciliteit van PHARE, die bestemd is 
voor de voortzetting van de financiering van lopende regionale projecten. De nieuwe regionale projecten die 
voor het academisch jaar 1993/94 zijn aanvaard, zullen worden gefinancierd uit de nationale begrotingen van 
de betrokken landen. 
Van dit totaalbedrag werd meer dan 106 MECU besteed aan de financiering van de "overhang" van 
voorgaande jaren (d.w.z. de kosten van hernieuwing van lopende projecten) en 11,41 MECU aan 39 nieuwe 
projecten (37 nationale en 2 regionale) die in het academisch jaar 1993/94 van start zouden gaan (inclusief 
voorzieningen voor de verlenging van de financiering van deze projecten voor de komende twee jaar). 
Aantal in 1993/94 gefinancierde GEP's 504 
Aantal nieuwe GEP's in 1993/94 39 
Aantal in 1993/94 hernieuwde GEP's 465 
Aantal nieuwe GEP-voorstellen ingediend in 1993 308 
Totale bedragen beschikbaar voor TEMPUS in 1993/94 uit de PHARE- MECU 
begroting: 
Nationaal 118,90 
Regionaal 10,25 
Technische bijstand aan de Commissie 5,50 
Totaal 134,65 
Selectieprocedures voor Gezamenlijke Europese Projecten worden in Werkschema 2 samengevat, 
belangrijkste punten waren als volgt: De 
-18-
Werkschema nr. 2 - De fasen van het selectieproces voor TEMPUS-projecten 
Ontvangst en ontvangstbevestiging van de 
aanvragen door het EC TEMPUS Office 
Eerste kwaliteitsbeoordeling aanvragen 
door het EC TEMPUS Office Beoordeling aanvragen in bet licht van 
nationale behoeften door academische 
experts steungerechtigde landen 
Overleg tussen de Task Force Menselyke 
Hulpbronnen en Nationale 
TEMPUS-bureaus 
Mening academische experts EG gevraagd 
wanneer nodig 
Definitieve goedkeuring voorgestelde 
projecten door Commissie en Nationale 
Ministers van Onderwijs 
Mededeling van de resultaten aan 
de aanvragers 
Verzending van contracten naar 
geselecteerde aanvragers 
Terugzending ondertekende contracten 
aan het EC TEMPUS Office 
Overmaking financiële steun aan 
contract partners 
- 19-
Onder de supervisie van de Commissie: 
• werden alle verzoeken om financiële steun voor Gezamenlijke Europese Projecten ingediend bij het 
EC TEMPUS Office in Brussel. Daarna werden naar de Nationale Tempus-bureaus in elk van de 
steungerechtigde landen copieén verstuurd van die aanvragen waarbij hun instellingen betrokken waren; 
• stelden het EC TEMPUS Office en de Nationale TEMPUS-bureaus gezamenlijk vast welke aanvragen 
behoorden tot de prioriteitsgebieden van de steungerechtigde landen; 
• werd enerzijds door het EC TEMPUS Office een algehele kwaliteitsbeoordeling van de aanvragen 
uitgevoerd, en anderzijds een parallelle beoordelingsprocedure gevolgd door de zes Nationale 
TEMPUS-bureaus in het licht van het voordeel van een project voor het betrokken land binnen de 
overkoepelende PHARE-context; 
• werd vervolgens bilateraal overleg gepleegd om de verschillende beoordelingen te coördineren en zoveel 
mogelijk tot een gemeenschappelijke beoordeling te komen van de projecten die door panels van experts 
zouden moeten worden besproken. Hierbij trachtte men meteen al die projecten te identificeren 
waarover de meningen uiteenliepen en waarvoor de mening van een expert met name nuttig zou zijn; 
• raadpleegde de Commissie na deze interne overlegprocedure nog externe academische experts in de 
belangrijkste prioriteitsgebieden voor TEMPUS, afkomstig uit zowel EG-Lid-Staten als de 
steungerechtigde landen; 
• stelde de Commissie na afloop van dit overleg een definitieve lijst op met projecten die voor steun in 
aanmerking zouden kunnen komen. Nadat de Ministers van Onderwijs in de betrokken steungerechtigde 
landen hun instemming hadden verleend, nam de Commissie een beslissing omtrent de toekenning van 
TEMPUS-beurzen aan de aanvragers die op de definitieve lijst stonden. 
Nieuwe GEP-aanvragen voor in 1993/94 beginnende activiteiten met betrekking tot samenwerking met 
Albanië, Estland, Hongarije, Letland en Litouwen: 
Type GEP 
Mobiliteit 
Structureel 
Totaal Ingediend 
40 
268 
308 Goedgekeurd 
9 
30 
39 % 
22,5 
11,2 
12,6 
Bovendien zette de Commissie haar steun voort aan 465 projecten die voor het eerst aanvaard waren in 
respectievelijk de academische jaren 1991/92 en 1992/93 en die in 1993 aanvragen tot hernieuwing 
indienden: 
Jaar Ingediend Hernieuwd 
1991/92 274 244 
1992/93 240 221 
Totaal 514 465 
20-
Samen met de 39 nieuwe projecten die in 1993 van start gingen geeft dit een totaal van 504 Gezamenlijke 
Europese Projecten in 1993/94. De gemiddelde beurs per project is als volgt: 
nieuwe GEP's 
GEP's 1992/93 
GEP's 1991/92 
Totaal Organisatie 
(in ECU) 
58.500 
71.500 
75.500 Mobiliteit 
(in ECU) 
58.500 
78.500 
84.000 Totaal 
(in ECU) 
117.000 
150.000 
159.500 Aantal 
39 
221 
244 
504 
3.2.1. Analyse per vakgebied 
De meeste van de 39 nieuw gefinancierde GEP's hebben betrekking op techniek en toegepaste wetenschappen 
(8, dit is 20,5%), of op landbouw en agro-business (6, dit is 15,4%), en op bedrijfsadministratie, management 
en toegepaste economie (5, dit is 12,8%). Er werd slechts één milieubeschermingsproject gefinancierd, maar 
wél drie projecten in medische wetenschappen en 5 in natuurwetenschappen en wiskunde (respectievelijk 
7,7% en 12,8%). 
Algemeen gesproken lopen er TEMPUS-projecten in 16 verschillende vakgebieden, variërend van techniek 
en landbouw tot menswetenschappen en kunst en vormgeving. De twee grootste vakgebieden (management 
en techniek) zijn nog altijd goed voor bijna de helft van alle lopende projecten op dit ogenblik. 
De aankoop van apparatuur is veel omvangrijker in vakgebieden die verband houden met technologie dan 
met menswetenschappen. In technische projecten is de gemiddelde bijdrage voor apparatuur bij voorbeeld 
meer dan het dubbele dan voor een project in moderne talen. Anderzijds is er bij managementprojecten 
sprake van de hoogste personeelskosten. 
3.2.2. Analyse per steun gerechtigd land, Lid-Staat en deelnemend G24-land 
Men mag niet vergeten dat 1993/94 een 'abnormaal'jaar was in de zin dat maar heel weinig projecten konden 
worden gefinancierd en dat de aanvraagronde voor vijf van de steungerechtigde landen werd geannuleerd 
(Bulgarije, Tsjechische Republiek, Slowakije, Polen en Roemenië) (zie hoofdstuk 3.1). 
Van de zes steungerechtigde landen die meededen aan de aanvraagronde, waren er vijf vertegenwoordigd in 
de 39 nieuwe geselecteerde projecten. Er konden geen projecten uit Slovenië worden gefinancierd7. Polen en 
Slowakije doen respectievelijk mee aan 1 en 2 van de nieuwe projecten. De deelname van de landen die aan 
de aanvraagronde meededen, wordt in de onderstaande tabel gespecificeerd: 
Slovenië kon geen projecten financieren omdat er in de PHARE-begroting van dat land geen gelden meer beschikbaar waren voor nieuwe 
projecten; alle beschikbare gelden moesten worden gebruikt om de "overhang" te dekken. 
-21 
Deelname Betrokkenheid landen Coördinerend land 
steungerechtigde (indien niet EG) 
landen 
Albanië 5 — 
Estland 6 3 
Hongarije 18 16 
Letland 6 — 
Litouwen '5 si 
i— r 
Totaal 408 
Wat de contractpartners betreft, ging het grootste deel van de 39 gefinancierde projecten naar Hongarije (14, 
dit is 35,9%). Alle andere projecten hadden contractpartners in de Europese Gemeenschap. 
Bij de deelname van de EG-Lid-Staten was er in het algemeen sprake van een redelijk gelijke verdeling, 
enkel Luxemburg was niet vertegenwoordigd, en wat contractuele verantwoordelijkheid ibetreft, leverden 
Duitsland en het VK voor meer dan een kwart van alle projecten de contractpartner. 
Eveneens opmerkelijk was het feit dat bij de 39 gefinancierde projecten ook 16 deelnemers uit G24-landen 
waren, waarvan 5 uit Zweden en 5 uit Finland, 2 uit Noorwegen en 4 uit de VS. 
3.2.3. Structureel GEP «Speciale Actie»: oprichting van een Eurofaculteit in Riga 
Een in de bestudeerde periode begonnen Speciale Actie bestond uit de voorbereidende werkzaamheden voor 
de oprichting van een 'Eurofaculteit' in de Baltische Staten. Deze faculteit zou het hoger onderwijs in de drie 
Baltische Staten op het gebied van rechten, economie en overheidsadministratie en bedrijfsbeheer moeten 
ondersteunen, ontwikkelen en herstructureren, en meer in het algemeen de samenwerking tussen de 
betrokken landen stimuleren. 
Het voorstel tot oprichting van een Eurofaculteit in de Baltische Staten werd op 6 maart 1992 aangenomen 
door de Raad van de Baltische Zeestaten. 
De Commissie werd door de Raad van de Baltische Zeestaten verzocht de tenuitvoerlegging van de 
Eurofaculteit in het kader van het TEMPUS-programma te coördineren. Men besloot het Centrum in Riga te 
vestigen en aanvankelijk namen universiteiten deel uit Estland, Letland, Litouwen, Denemarken, Finland, 
Noorwegen, Polen, Duitsland en Zweden. Het is de bedoeling dat het netwerk te zijner tijd wordt uitgebreid 
met universiteiten uit Rusland. 
Het totaal van 40 deelnemers aan 39 projecten kan worden verklaard door het feit dat één van de projecten een regionaal project is 
waaraan Hongarije en Letland samen deelnemen. 
22 
Het Centrum zal een juridisch autonome stichting zijn die wordt gefinancierd uit nationale giften, evenals 
door de Commissie via het TEMPUS-programma. De totale begroting voor de eerste twee werkingsjaren 
bedraagt ongeveer 3,5 MECU. Voor het academisch jaar 1993/94 komt in totaal 320.000 ECU uit de 
nationale TEMPUS-begrotingen van de vier betrokken steungerechtigde landen (Estland, Letland, Litouwen 
en Polen), in het kader van een regionaal GEP om de noodzakelijke voorbereidende werkzaamheden en de 
activiteiten van de eerste fase te financieren. 
De eerste fase van de activiteiten die zullen plaatsvinden onder de koepel van het Eurofaculteitscentrum, gaat 
in september 1993 van start met de opleiding/bijscholing (inclusief taalkundige voorbereiding in Engels en 
Duits) van academisch personeel en postdoctorale studenten (ongeveer 150) en de modernisering van 
bestaande bibliotheken in Estland, Letland en Litouwen. 
Tijdens de tweede fase, die in september 1994 ingaat, zullen regelmatige doctorale en postdoctorale cursussen 
worden georganiseerd voor ongeveer 250 studenten per jaar in vakgebieden die door de Baltische 
universiteiten worden geselecteerd. 
3.3. INDIVIDUELE MOBILITEIT EN AANVULLENDE AcrrvTTErrEN, RESULTATEN VAN DE 
SELECTIEROxNDE 1993 
In totaal 11,45 MECU werd in de begroting van 1993 toegekend voor de ondersteuning van andere 
activiteiten dan Gezamenlijke Europese Projecten in 1993/94. De betreffende activiteiten zijn Individuele 
Mobiliteitsbeurzen, Aanvullende Activiteiten en Jongerenactiviteiten. Bovendien werd ongeveer 10% van dit 
totaal toegekend voor financiële steun aan contracten ter vergoeding van de kosten die noodzakelijk waren 
voor het functioneren van de Nationale TEMPUS-bureaus in de steungerechtigde landen. 
3.3.1. Aanvuflende Activiteiten: Beurzen aan verenigingen, voor publicaties, onderzoeken en 
overzichten 
Wat de financiële steun voor Aanvullende Activiteiten betrof, verliepen de procedures volgens een soortgelijk 
patroon als bij de selectie van Gezamenlijke Europese Projecten, en waren zij gestructureerd voor twee 
selectierondes per jaar. 
In totaal werd 1,2 MECU besteed aan de kosten van ondersteuning van een beperkt aantal specifieke 
projecten voor Aanvullende Activiteiten ingediend door verenigingen van universiteiten, voor de uitbreiding 
van academische netwerken die dienen als springplank tot en vermenigvuldiger van 
samenwerkingsinitiatieven, voor publicaties en onderzoeken die een soortgelijk doel nastreven en nauw 
verbonden zijn met de doelstellingen van TEMPUS. In de eerste van de twee selectierondes voor activiteiten 
in 1993/94, werden negen dergelijke projecten goedgekeurd voor steun9. 
33.2. Gezamenlijke Europese Netwerken (JEN's, "Joint European Networks") 
In de bestudeerde periode vond eveneens voorbereidend werk plaats voor de invoering in 1993/94 van een 
ander type Aanvullende Activiteit, het Gezamenlijke Europese Netwerk, bestemd om de meest succesvolle 
aflopende Gezamenlijke Europese Projecten in de steungerechtigde landen die het langst bij het TEMPUS-
programma betrokken waren, in staat te stellen hun netwerken in stand te houden en hun resultaten als 
voorbeeld van goede praktijk te verspreiden. Financiële steun voor deze activiteiten valt onder de begroting 
voor Aanvullende Activiteiten. (Zie ook 5.4.3.). 
Om het beeld van de Aanvullende Activiteiten in 1992/93 compleet te maken, zouden de resultaten van de tweede selectieronde (uiterste 
inzenddatum voor juni 1992) bij de genoemde cijfers gevoegd moeten worden: 17 gefinancierde projecten voor een totaal bedrag van 
162.000 ECU, wat het overkoepelend totaal voor de bestudeerde periode op 26 projecten brengt, voor een bedrag van 250.000 ECU. 
-23 
3.3.3. Jongerenactiviteiten 
Een andere begrotingspost had betrekking op de steun voor Jongerenactiviteiten en aanverwante activiteiten, 
die als katalysator moesten dienen om het bewustzijn van Europa te vergroten bij jongeren die niet in het 
hoger onderwijs zitten. In totaal werd hiertoe in 1993/94, in twee selectierondes, 2,4 MECU toegekend. In de 
eerste selectieronde werden 49 projecten gesteund, inclusief uitwisselingen gebaseerd op de georganiseerde 
culturele interactie van 1.116 jongeren. 406 jeugdwerkers legden korte voorbereidende bezoeken af of 
volgden trainingscursussen. De gebruikte selectieprocedures verliepen volgens hetzelfde patroon als voor de 
Gezamenlijke Europese Projecten. 
Van de steungerechtigde landen heeft vooral Polen veel nadruk gelegd op de Jongerenactiviteiten, met 
inbegrip van een reeks proefprojecten voor jongeren en regionale trainingscursussen voor jeugdwerkers die 
zouden moeten leiden tot lange-termijnsamenwerking op dit gebied. Voor 1992/93 werd hieraan 1 MECU 
besteed en voor 1993/94 nog eens 2 MECU.10 
De Proefprojecten, bestemd voor jongeren tussen 15 en 25 jaar die anders niet de mogelijkheid zouden 
hebben om deel te nemen aan een intercultureel evenement, moeten worden ontwikkeld op basis van de 
ervaringen met jongerenactiviteiten die tot nu toe zijn opgedaan in de communautaire programma's op dit 
gebied. Na besprekingen met de Poolse nationale instanties heeft de Commissie speciale richtlijnen en 
aanvraagformulieren opgesteld voor Proefprojecten die de samenwerking tussen jongeren en/of met 
jeugdzaken belaste instanties in Polen en de EG-Lid-Staten bevorderen. Het doel is projecten te selecteren die 
vernieuwend zijn en van nut op plaatselijk niveau, die op relevante gebieden tegemoetkomen aan de 
behoeften en belangen van jongeren (b.v. bestrijding van racisme en jeugdcriminaliteit; milieubescherming; 
culturele en artistieke activiteiten; jongerenjournalistiek, enz.), en die door de jongeren zelf beheerd werden. 
Bijzondere aandacht zal uitgaan naar projecten die gebruikt kunnen worden als model in andere 
gemeenschappen/landen, en die zouden kunnen leiden tot vormen van samenwerking en netwerkvorming, 
met name projecten waarbij achtergestelde jongeren betrokken zijn. 
33.4. Individuele Mobiliteitsbeurzen 
De stucturen en procedures voor de selectie van Individuele Mobiliteitsbeurzen, eveneens met twee 
selectierondes per jaar, weerspiegelden nog altijd de delegering van de verantwoordelijkheid voor de 
mobiliteit van personeel van de steungerechtigde landen naar de EG-Lid-Staten, naar de respectieve 
Nationale TEMPUS-bureaus. Elk van deze bureaus heeft, met de hulp van plaatselijke academische experts, 
de aanvragen van zijn eigen land in ontvangst genomen en vervolgens beoordeeld, in overleg met het EC 
TEMPUS Office, volgens met de Commissie overeengekomen criteria. Zowel de Nationale TEMPUS-bureaus 
als het EC TEMPUS Office gebruikten hiervoor dezelfde speciaal ontwikkelde en onderling uitwisselbare 
computersoftware voor de invoer van gegevens en de productie van de noodzakelijke statistieken. Het gebruik 
van gemeenschappelijke, gestandaardiseerde beoordelingscriteria maakte een efficiënte overdracht van 
gegevens mogelijk voor de produktie van globale statistieken, voor het beheer van contracten en voor de 
voorbereiding van de uitbetaling van beurzen die na de definitieve selectie door de Commissie waren 
toegekend. Het selectieproces wordt weergegeven in Werkschema 3. 
10 Om het beeld van de Jongerenactiviteiten in 1992/93 te vervolledigen, zouden de resultaten van de tweede selectieronde (uiterste 
inzenddatum voor september 1992) bij de genoemde cijfers moeten worden gevoegd: 75 gefinancierde projecten met 1.561 deelnemers, 
wat het algehele totaal voor de bestudeerde periode op 124 projecten brengt, met 3.083 deelnemers; bovendien werden 18 aanvragen voor 
het speciale proefproject met Polen, dat zou moeten plaatshebNsi tussen 1 mei en 31 december 1993, financieel ondersteund voor een 
bedrag van 242.300 ECU. 
-24-
Zo'n 977 personeelsleden uit steungerechtigde landen die in de Gemeenschap bijscholings-, onderwijs- en 
voorbereidende bezoeken zullen maken, ontvingen in de eerste (van de twee) selectierondes Individuele 
Mobiliteitsbeurzen voor hun activiteiten in 1993/94, en 404 personeelsleden uit EG-Lid-Staten zullen de 
steungerechtigde landen bezoeken voor verscheidene goedgekeurde doeleinden, inclusief leeropdrachten.1 ' 
Bovendien werden in totaal 103 Individuele Mobiliteitsbeurzen gegeven in het kader van een Speciale Actie 
ter bevordering van de vorming van netwerken die zouden leiden tot Gezamenlijke Europese Projecten tussen 
de steungerechtigde landen en bepaalde EG-Lid-Staten (Spanje, Italië, Portugal en Ierland). De deelname van 
laatstgenoemde Lid-Staten aan TEMPUS was tot nu toe niet evenredig aan de capaciteit van hun nationale 
hoger-onderwijsstelsels. 
In totaal werd voor de twee normale selectierondes voor 1993/94 en de Speciale Actie te zamen 4,7 MECU 
besteed aan de financiering van dit type mobiliteit. 
Werkschema nr. 3 - Selectiefasen voor Individuele Mobiliteitsbeurzen: 
NTO's ontvangen en 
beoordelen aanvragen uit 
steungerechtigde landen ECTO ontvangt en beoordeelt 
aanvragen uit Lid-Staten 
ECTO coördineert indiening voor goedkeuring 
door Commissie van aanvragen die voor steun 
in aanmerking komen 
X 
Commissie keurt selectie-
voorstellen goed 
Contracten uitgeschreven door ECTO: die voor 
contractpartners uit steungerechtigde landen 
ter verspreiding doorgezonden naar NTO's 
11 Om het beeld van de Individuele Mobiliteitsactiviteiten in 1992/93 compleet te maken, zouden de resultaten van de tweede selectieronde 
(uiterste inzenddatum voor juni 1992) bij de genoemde cijfers moeten worden gevoegd: 638 docenten reisden van de steungerechtigde 
landen naar Lid-Staten en 213 in tegengestelde richting, met in totaal 2.072.760 ECU kosten (wat het algehele totaal voor de bestudeerde 
periode op 1.615 en 617 docenten brengt, met 4.S1S.236 ECU aan kosten). 
25 
3.4. VERBINDINGSACTlVITEITEN 
De samenwerking tussen de Commissie en Nationale TEMPUS-bureaus in de hoofdsteden van de 
steungerechtigde landen werd tijdens de bestudeerde periode voortgezet en versterkt. Een belangrijk kenmerk 
was het regelmatige overleg met de Commissie en het EC TEMPUS Office via bilaterale en gezamenlijke 
besprekingen over operationele zaken zoals de voorbereiding van selectieprocedures en 
voorlichtingsactiviteiten. 
Van bijzonder groot belang was de sleutelrol van de Nationale TEMPUS-bureaus bij het toezien op een vlotte 
verbinding tussen de Commissie en hun nationale instanties in verband met de vaststelling van nationale 
TEMPUS-prioriteiten en ook met hun PHARE-coördinatoren in verband met de voorbereiding van de 
begrotingsonderhandelingen met de Commissie. 
De rol van de Nationale TEMPUS-bureaus kreeg een nieuwe dimensie door hun verantwoordelijkheid voor 
de organisatie van de Projectbezoeken aan GEP's in hun landen. Hun organisatorische rol en de deelname 
van hun personeel hieraan leverde een grote bijdrage aan dit aspect van interne evaluatie (zie hoofdstuk 3.6). 
De samenwerking tussen de Nationale TEMPUS-bureaus en het EC TEMPUS Office werd steeds meer 
wederkerig. Ervaren personeel van twee Nationale TEMPUS-bureaus werd voor een beperkte periode bij het 
EC TEMPUS Office geplaatst en er waren plannen onder voorbereiding om een personeelslid van het 
EC TEMPUS Office in het Nationale TEMPUS-bureau in Warschau te plaatsen, om hulp te verlenen bij het 
Jongerenactiviteiten-Proefprogramma. 
3.5. VOORLICHTINGSACTIVITEITEN 
Om efficiënte hulp te verlenen bij de ontwikkeling van menselijke hulpbronnen in de hoger-onderwijssector 
van de steungerechtigde landen, werd het informatiemateriaal zo eenvoudig mogelijk gehouden, met het doel 
een duidelijk antwoord op essentiële vragen van gebruikers te garanderen. 
Er kwam een nieuwe uitgave van de Gids voor Aanvragers en de aanvraagformulieren voor 
TEMPUS ^PHARE^, die in alle negen talen van de Europese Gemeenschap werden verspreid. Verder 
werd een afzonderlijke Gids voor Aanvragers voor de pre-GEP-fase van TEMPUS TACIS (zie voor 
verdere details hoofdstuk 5.3) samengesteld en verspreid. De afzonderlijke richtlijnen, aanvraagformulieren 
en brochures voor Jongerenactiviteiten werden herzien en in de negen talen verspreid. Bovendien werd een 
speciale Gids voor Aanvragers voor financiële steun in het kader van het Poolse proefprogramma 
samengesteld en ter verspreiding naar het betreffende Nationale TEMPUS-bureau gestuurd. De beknopte 
brochure met een overzicht van de hoofdpunten van TEMPUS in negen talen werd bijgewerkt en opnieuw op 
grote schaal verspreid. 
In oktober 1992 werd een Compendium gepubliceerd van alle in 1992/93 lopende projecten, dat op grote 
schaal werd verspreid. Hetzelfde geldt voor de Directory of Higher Education Institutions in Central and 
Eastern Europe, dat in december 1991 voor het eerst werd gepubliceerd. Deze Directory is de enige in zijn 
soort die momenteel beschikbaar is. 
Het Jaarverslag van het programma, met betrekking tot de periode van 1 augustus 1991 tot 31 juli 1992, 
werd begin 1993 gepubliceerd. 
26 
Het Compendium en het Jaarverslag werden verspreid om te beantwoorden aan de behoeften van een meer 
gespecialiseerde institutionele lezersgroep, waarbij het Compendium van bijzonder belang bleek voor 
partners in bestaande of geplande Gezamenlijke Europese Projecten en het Jaarverslag vooral beantwoordde 
aan de informatiebehoeften van de instellingen van de Europese Gemeenschap, de contactpunten in de Lid-
Staten, de Nationale TEMPUS-bureaus en de media. 
Een uitzonderlijke publicatie was het Verslag van de TEMPUS-Conferentie in oktober 1992 met 
samenvattingen van de lezingen en workshopdiscussies (zie hoofdstuk 5 van dit verslag). 
(In bijlage wordt de volledige lijst van de TEMPUS-publicaties gegeven). 
3.6. INTERNE EVALUATIE 
De Commissie hield vast aan een volledig programma van interne evaluatieprocedures voor alle TEMPUS-
activiteiten, met gedetailleerde overzichten en analyses van een aantal relevante aspecten (stand van zaken in 
de verschillende steungerechtigde landen, de verschillende prioriteitsgebieden, de betrokkenheid van de 
Gemeenschap en de G24-landen enz.) van projecten die in de voorgaande selectieronde werden gefinancierd. 
Een bijzonder belangrijk nieuw onderdeel van deze activiteit was de organisatie en uitvoering van een 
intensief Programma van Projectbezoeken tijdens de bestudeerde periode. In totaal werden 39 bezoeken 
afgelegd aan lopende Gezamenlijke Europese Projecten in alle steungerechtigde landen. De evaluatie van de 
projecten hield in dat twee bezoeken werden afgelegd, ten eerste één aan de betrokken steungerechtigde 
instelling waarbij men zich concentreerde op de voortgang die was gemaakt met de verwezenlijking van de 
vooropgestelde doelstellingen, en ten tweede een financiële audit in de contractinstelling. Een verslag van de 
belangrijkste resultaten van het Programma voor Projectbezoeken in het academisch jaar 1992/93 zal 
gelijktijdig met het onderhavige verslag verschijnen. 
Deze bezoeken werden geleid door de Commissie, met de medewerking van de Nationale TEMPUS-bureaus 
van het betrokken land en academische experts uit zowel EG-Lid-Staten als Midden- en Oosteuropese landen. 
Hun bevindingen en ervaringen zullen beslist zeer nuttig zijn voor de volgende fase van het TEMPUS-
programma. Zij zullen een basis vormen voor de ontwikkeling van een toekomstig beleid voor de evaluatie 
van het programma in zijn geheel, zoals vereist door het relevante Besluit van de Raad, en vooral met 
betrekking tot de opmerkingen in het Verslag van de Rekenkamer over de werking van het TEMPUS-
programma, dat in december 1992 werd gepubliceerd, evenals het antwoord van de Commissie daarop.12 
4. RESULTATEN: METING VAN DE IMPACT VAN TEMPUS 
Dit deel van het verslag tracht de resultaten te meten van het TEMPUS-programma tot dusver en is 
voornamelijk gebaseerd op een beoordeling van het schriftelijke materiaal dat door de projecten is 
voorgelegd, vooral in de vorm van eindverslagen van contractpartners. Een andere waardevolle bron van 
informatie waren de discussies met deelnemers aan het programma, in het bijzonder tijdens het 
bovengenoemde uitgebreide Programma voor Projectbezoeken. 
12 Zie PB C 330 Deel 35 van 15 december 1992 voor het Verslag van de Rekenkamer over TEMPUS en het antwoord van de Commissie. 
27-
4.1. GEZAMENLIJKE EUROPESE PROJECTEN 
Dit hoofdstuk illustreert de belangrijkste conclusies tot dusver in verband met de kenmerken van succesvolle 
en minder succesvolle projecten binnen TEMPUS. 
Er is een poging gedaan om de impact van het programma op de volgende drie niveaus te meten: 
• departements-/faculteitsniveau, binnen een bepaalde hoger-onderwijsinstelling; 
• niveau van de instelling; 
• niveau van het hoger-onderwijsstelsel. 
4.1.1. Departements-/faculteitsniveau 
Tot dusver beschikbare informatie uit de verslagen van bursalen en Projectbezoeken suggereert dat de impact 
van TEMPUS-projecten in het teweegbrengen van hervormingen op départements- en faculteitsniveau zeer 
groot was en dat deze impact bovendien tot nu toe op dit niveau het grootst was. De belangrijkste activiteiten 
die binnen TEMPUS-projecten hebben plaats gehad en die op dit niveau een grote impact hebben gehad, zijn 
de volgende: 
• Ontwikkeling van leerplannen en de daarmee verband houdende ontwikkeling van leermiddelen 
De globale doelstelling is leerplannen in de steungerechtigde landen aan te passen aan de normen die 
gelden in de Europese Gemeenschap. De herziening van bestaande leerplannen en de ontwikkeling van 
nieuwe cursussen zijn samen de belangrijkste activiteiten van TEMPUS-projecten, gezien hun potentiële 
lange-termijnimpact op départements- én faculteitsniveau in de betrokken steungerechtigde landen. De 
ontwikkeling van leerplannen is vaak de belangrijkste doelstelling van het project; andere activiteiten dienen 
dan om dit doel te verwezenlijken. 
Meestal worden voor de ontwikkeling van leerplannen nieuwe aspecten aan bestaande cursussen of 
nieuwe cursussen aan bestaande studies toegevoegd. Slechts in een klein aantal gevallen werden geheel 
nieuwe studies gecreëerd. Tot de activiteiten voor de ontwikkeling van leerplannen behoren tevens de 
invoering van nieuwe onderwijsmethoden zoals case studies, stages, open en afstandsonderwijs en op praktijk 
en problemen gebaseerd onderwijs. 
Op dit gebied is binnen TEMPUS heel veel succes geboekt, ondanks het feit dat het door 
projectdeelnemers wordt beschouwd als een bijzonder veeleisende uitdaging. Allereerst vereist het nauwgezet 
afstemmen op en plannen met betrekking tot de behoeften van het betrokken steungerechtigde land en de 
plaatselijke situatie. Ten tweede vereist het een gecoördineerde planning ten opzichte van de andere 
activiteiten die de ontwikkeling van leerplannen mogelijk maken, zoals bijscholing van personeel, aankoop 
van apparatuur en de samenstelling van leermiddelen. Tot slot is steun van de instelling absoluut 
noodzakelijk voor een succesvolle erkenning van nieuwe/herziene cursussen en diploma's. 
Projecten voor de ontwikkeling van leerplannen die, rekening houdend met bovengenoemde aspecten, 
met succes binnen TEMPUS ten uitvoer zijn gelegd, leveren duidelijk concrete resultaten op met een 
weldoende en langdurige impact op de betrokken departementen en faculteiten. 
28-
• Aanschaf van apparatuur 
De installatie van nieuwe en moderne apparatuur, met inbegrip van bijbehorende boeken, tijdschriften 
en software, die algemeen beschikbaar is voor alle personeel en alle studenten op départements- en 
faculteitsniveau, is één van de meest zichtbare aspecten van de impact van TEMPUS. De aard van de 
gekochte apparatuur varieert van het ene tot het andere vakgebied. Zo wordt bij managementprojecten het 
grootste deel van de bijdrage voor apparatuur gewoonlijk besteed aan PC's, en bij projecten in moderne 
Europese talen aan talenlaboratoria en boeken. Gemiddeld wordt de helft van de beurs voor de organisatie 
van het project besteed aan apparatuur. In het algemeen zijn de uitgaven voor apparatuur evenwel veel 
omvangrijker in de aan technologie dan aan menswetenschappen verwante vakgebieden. Zo was de 
gemiddelde bijdrage voor apparatuur bij techniek meer dan het dubbele dan bij een project in moderne talen 
(respectievelijk 59.000 en 28.000 ECU per project). Mits ze goed onderhouden wordt, zou de geïnstalleerde 
apparatuur voor de betrokken departementen zeer lang van nut moeten zijn. 
• Mobiliteit van personeel naar de EG 
De mobiliteit van personeel heeft zowel persoonlijke als institutionele impact op départements- en 
faculteitsniveau, mits zij op gecoördineerde wijze binnen een project plaatsvindt. Op persoonlijk niveau 
verwerft het personeel niet alleen nieuwe vaardigheden en kennis maar haalt het ook voordeel uit de 
blootstelling aan andere culturen en onderwijs- en onderzoeksomgevingen en verwerft het extra 
taalvaardigheid. Bijgeschoolde docenten die hun onderwijscarrière aan dezelfde instellingen voortzetten, 
kunnen deze nieuwe kennis binnen hun departementen toepassen met behulp van uit partnerinstellingen 
meegebrachte onderwijs- en onderzoeksmaterialen die zij vervolgens in hun eigen cursussen gebruiken. 
Anderzijds zijn bijgeschoolde docenten aantrekkelijker op de arbeidsmarkt en hebben zij vaak kans op 
winstgevender functies in het particuliere bedrijfsleven. Dit is met name waar voor vakgebieden als 
management en informatica. Sommige instellingen eisen van hun docenten dat ze een "intentieverklaring" 
tekenen dat ze zullen terugkeren alvorens in te stemmen met hun buitenlandse studieperiodes. 
• Studentenmobiliteit 
Hoewel bijzonder nuttig voor de betrokken individuele studenten, lijkt studentenmobiliteit slechts een 
beperkte onmiddellijke impact te hebben op départements- of faculteitsniveau. Niettemin kan op middellange 
termijn de rol van terugkerende studenten, die de houding van medestudenten en collega's binnen hun 
departement beïnvloeden door bij voorbeeld deze laatsten te dwingen veranderingen door te voeren in het 
studieprogramma en de onderwijsmethoden, toch nog belangrijk worden. Waar de studentenmobiliteit 
rechtstreeks in verband staat met de ontwikkeling van leerplannen, speelt de gestructureerde betrokkenheid 
van studenten (ongeacht of het om voltijdse studenten gaat of om studeren tijdens het werk) een belangrijke 
rol in het garanderen van de noodzakelijke feedback voor nieuw ontwikkelde cursussen. Studentenmobiliteit 
die rechtstreeks betrekking heeft op de opleiding van toekomstige universitaire docenten kan op middellange 
en lange termijn ook voordeel opleveren, hoewel het moeilijk te garanderen is dat studenten in de 
universitaire wereld zullen blijven: bekwame jonge beroepsmensen met Europese ervaring en een goede 
beheersing van vreemde talen zijn vaak geneigd aantrekkelijker banen in het particuliere bedrijfsleven aan te 
nemen. 
4.1.2. Niveau van de instelling 
De oprichting van nieuwe instellingen of van nieuwe faculteiten in bestaande instellingen is binnen 
TEMPUS-GEP's slechts een paar keer geprobeerd. Dit is vooral te wijten aan de hoge kosten en de algehele 
complexiteit van de samenstelling van geheel nieuwe leerplannen, het in dienst nemen van personeel, de 
bouw van onderwijs- en onderzoeksfaciliteiten, enz. De meeste gevallen van nieuw opgerichte instellingen of 
faculteiten vinden plaats in vakgebieden die nieuw zijn voor de hoger-onderwijsstelsels van de 
steungerechtigde landen, zoals bedrijfsbeheer of milieubescherming, en houden vaak verband met voortgezet 
onderwijs. 
-29-
Als we ervan uitgaan dat de resultaten van GEP's cumulatief zijn, kunnen we gemakkelijker van een 
mogelijke institutionele impact spreken ten aanzien van instellingen die bij verscheidene projecten betrokken 
zijn. Dank zij de vorming van nieuwe cursussen of de invoering van veranderingen in bestaande cursussen in 
verscheidene departementen kan de synergie gevormd worden die de hele instelling beïnvloedt. Hetzelfde 
geldt voor onderwijs dat wordt aangepast aan Europese normen. Nieuwe onderwijsmethoden spreiden zich 
vaak uit over hele instellingen en kunnen leiden tot interdisciplinaire samenwerking. Aangekochte 
apparatuur staat vaak ter beschikking van meer dan één departement; dit is vooral het geval met 
bibliotheekfaciliteiten en -materiaal. De ervaring die wordt opgedaan met het beheer van projecten is 
eveneens een aanwinst op institutioneel niveau. Naarmate projecten tot ontwikkeling komen, zullen deze 
factoren samen steeds meer de doeltreffendheid en het concurrentievermogen van de hele instelling verhogen. 
De institutionele bezoeken die binnen het Programma voor Projectbezoeken voor 1993/94 zijn gepland, 
zullen voor de analyse van dit aspect van bijzonder groot belang zijn. 
4.1.3. Niveau van het hoger-onderwijsstelsel 
De impact van TEMPUS-projecten op dit niveau is zeer moeilijk te beoordelen en men moet er rekening mee 
houden dat het nog te vroeg is om op dit niveau na drie jaar al resultaten te verwachten. Bovendien mag men 
de volgende aspecten niet vergeten: 
• De schaal van Gezamenlijke Europese Projecten: een gemiddeld project duurt drie jaar en kost 
gemiddeld 121.000 ECU in zijn eerste jaar, 148.000 ECU in zijn tweede jaar en 179.000 ECU m zijn 
derde jaar. 
• De doelstellingen van TEMPUS: TEMPUS zal zich in zijn tweede fase (zie hoofdstuk 5, blz. 35) 
toeleggen op een meer doelgerichte wijze van handelen in het kader van een nationale strategie voor de 
ontwikkeling van het hoger onderwijs, vooral aan de hand van een gezamenlijke vastlegging van de 
prioriteiten voor elk land voor financiering binnen TEMPUS. Tot hu toe beantwoordden TEMPUS-
projecten namelijk vooral aan de behoeften van bepaalde departementen, in bepaalde instellingen, aan 
concrete activiteiten zoals hierboven beschreven. 
Zodoende moet elke bijdrage tot de ontwikkeling van hoger-onderwijsstelsels bekeken worden op de langere 
termijn en is zij op het ogenblik eerder het resultaat van de uitvoering van een aantal succesvolle projecten 
dan van een rechtstreekse impact op het stelsel. 
Eén belangrijke impact van TEMPUS is de ervaring die het individuele academici heeft verschaft in 
internationale samenwerking met collega's uit de Europese Gemeenschap en daarbuiten. De gezamenlijke 
identificering van problemen die leiden tot de voorbereiding van projecten om deze problemen op te lossen, 
de uitwerking en uitvoering van werkprogramma's, de deelname aan een open wedloop om fondsen en de 
deelname aan bijeenkomsten en gezamenlijke besluitvormingsprocedures zijn allemaal aspecten van ditzelfde 
verschijnsel. 
Op het niveau van het hoger-onderwijsstelsel heeft de vorming van Nationale TEMPUS-bureaus in elk land, 
die de verantwoordelijkheid kregen voor de tenuitvoerlegging van het programma in hun land, in de 
afgelopen drie jaar geleid tot de organisatie op centraal niveau van groepen hooggekwalificeerde personen 
met een onschatbare ervaring in het leiden van internationale samenwerkingsprogramma's in elk van de 
11 begunstigde landen; ervaring waarvan hopelijk goed gebruik gemaakt zal worden in een breder verband 
dan TEMPUS alleen. 
-30 
4.1.4. Factoren die bijdragen tot de impact van TEMPUS-projecten 
Een aantal uiteenlopende factoren schuilt achter het succes van individuele TEMPUS-projecten. Op basis van 
tot dusver opgedane ervaringen kunnen de belangrijkste factoren die de uitkomst bepalen als volgt worden 
gekenmerkt: 
• betrokkenheid en samenwerking op voet van gelijkheid tussen alle partners in het project; 
• sterke persoonlijke betrokkenheid van alle partners, met name een hoge mate van initiatiefneming 
door de partners uit steungerechtigde landen, gecombineerd met permanente steun van de leiding 
van de instellingen in de EG én de steungerechtigde landen. Het succes van een project hangt vaak 
af van de steun die het krijgt van individuele personen die zich voor hervormingen inzetten; 
• realistische projectdoelstellingen die door iedereen begrepen worden en die leiden tot een duidelijk, 
gestructureerd werkprogramma; 
• adequate financiële middelen om de vastgelegde doelstellingen te realiseren; 
• steun voor de ontwikkeling van leerplannen als onderdeel van een coherente institutionele 
ontwikkelingsstrategie; 
• zorgvuldige selectie van personeel dat in aanmerking komt voor bijscholing, op basis van leeftijd, 
functie, taalvaardigheid en aanpassingsvermogen; 
• aanpassing van westerse materialen opdat ze zouden beantwoorden aan de behoeften van de 
doelinstelling in het steungerechtigde land. 
4.1.5. Individuele Mobiliteit 
Een samenvatting van de impact van TEMPUS op dit gebied kan worden afgeleid van een onderzoek dat in 
1992/93 is verricht over onderwijzend personeel dat in de voorgaande jaren Individuele Mobiliteitsbeurzen 
had ontvangen. Beurzen voor korte bezoeken kunnen worden toegekend voor een verscheidenheid aan 
activiteiten: het voorbereiden van een aanvraag voor een Gezamenlijk Europees Project; het bijdragen tot de 
samenstelling van nieuwe leermiddelen en/of het deelnemen aan een onderwijsprogramma; het bijeenbrengen 
en verspreiden van informatie en het verlenen van advies. 
Voor de voorbereiding van een Gezamenlijk Europees Project werden bovenal beurzen voor korte bezoeken 
toegekend. Tijdens dit type bezoek werden inlichtingen over onderwijsmethoden en -programma's 
uitgewisseld, mogelijke samenwerkingsgebieden vastgesteld, praktische aspecten van het project besproken, 
vergaderingen georganiseerd tussen personeel en studenten (wanneer studenten bij het project betrokken 
waren) en ter plekke of kort na het bezoek een ontwerp voor een Gezamenlijk Europees Project opgesteld. 
Veel bursalen bezochten meer instellingen dan gepland. Uit analyse is gebleken dat een groot deel van 
dergelijke bezoeken leidde tot een GEP-aanvraag, en slechts een veel kleiner aantal tot een Aanvullende-
Activiteitenproject 
Tijdens bezoeken voor de samenstelling van leermiddelen bleek vaak dat een nieuwe cursus geheel van nul af 
aan werd uitgewerkt. Soms werd bestaand cursusmateriaal herzien, in andere gevallen werden nieuwe 
technologieën ingevoerd. 
Tijdens bezoeken voor de verzameling en verspreiding van informatie, uitwisseling van adviezen en/of 
vergroting van het wederzijdse begrip van respectieve hoger-onderwijs- en opleidingsstelsels, werd soms al 
vóór het bezoek informatie uitgewisseld, zodat tijdens het bezoek gestructureerde informatiesessies met 
personeel van andere departementen konden worden gehouden in plaats van informele besprekingen. 
31 
In sommige gevallen was een GEP-aanvraag hfet onverwachte resultaat van een bezoek dat een andere 
activiteit tot hoofddoel had. In een paar gevallen vonden onmiddellijk na het IMG-bezoek uitwisselingen van 
studenten en/of personeel plaats die door de universiteiten zelf gefinancierd werden, voordat de partners zelfs 
maar wisten of een GEP succesvol zou zijn. 
Over het geheel genomen kan gezegd worden dat onderwijsbezoeken, zoals GEP-voorbereidende bezoeken, 
zeer concrete resultaten opleveren. Soms leiden onderwijs- en opleidingsopdrachten zowel tot de produktie 
van nieuwe materialen als tot de daaropvolgende uitwisseling van moderne leermiddelen, en nog vaker tot de 
ontwikkeling van leerplannen. Sommige academici uit de Europese Gemeenschap meldden dat zij hun 
leerplannen in hun thuisuoiversiteit hadden aangepast als gevolg van datgene wat zij hadden geleerd tijdens 
hun IMG-bezoeken. 
Bursalen die een onderwijsopdracht hadden uitgevoerd, meldden vaak dat de oorspronkelijke programma's 
van geplande colleges tijdens hun bezoek aanzienlijk waren uitgebreid of aangevuld met informatieseminars 
over het TEMPUS-programma zelf. De follow-up van een onderwijsbezoek was vaak beperkt Als gevolg van 
de enthousiaste ontvangst van hun colleges wilden veel docenten eenvoudigweg hetzelfde herhalen zonder 
enige variatie in of uitbreiding van de samenwerking te voorzien. 
Het onderwijzend personeel uit de steungerechtigde landen had gewoonlijk belangstelling voor de integratie 
van een praktisch universitair/industrieel element in veel universitaire cursussen van de EG en sommigen 
meldden dat zij zelf ook onmiddellijk een praktisch element in hun cursussen zouden invoeren. Velen hadden 
ook belangstelling voor de relatief informele relatie tussen studenten en docenten die in sommige EG-Lid-
Staten normaal is. De mate van betrokkenheid van het onderwijzend personeel in de steungerechtigde landen 
werd vaak geprezen hoewel tegelijkertijd ook problemen werden geconstateerd met personeel dat belast was 
met het doorvoeren van veranderingen. 
Gelijk voor alle bursalen was een groeiende kennis van het gastland en een indruk van het klimaat van 
intellectuele nieuwsgierigheid in de steungerechtigde landen. Bijna alle deelnemers vermeldden dat zij in de 
bezochte landen uitgebreide informatie over het onderwijsbeleid hadden verzameld. 
Bezoekers uit de Europese Gemeenschap vermeldden vaak de beperkte apparatuur in de bezochte 
universiteiten, met name in de laboratoria, en vestigden de aandacht op de behoefte aan studieboeken. Hoewel 
sommige specialisten van bepaalde vakgebieden vonden dat hun werkterrein in sommige steungerechtigde 
landen niet voldoende ontwikkeld was, werd positief gesproken over het hoge niveau van onderwijs aldaar en 
de indrukwekkende soliede theoretische kennis die studenten exacte wetenschappen moesten vergaren. 
De meeste verslagen zeiden dat de communicatie bevredigend was omdat de gastheren in de steungerechtigde 
landen één of meer buitenlandse talen spraken (gewoonlijk Engels, Duits of Frans) of omdat goede tolken 
aanwezig waren, maar gebruikers van het Spaans of Portugees vonden dat communicatieproblemen een 
barrière waren voor toekomstige samenwerking. 
Waardevolle neveneffecten van Individuele Mobiliteitsbeurzen waren dat bursalen uit steungerechtigde 
landen tijdens hun dienstreizen conferenties en symposia konden bijwonen en steeds meer begrip van andere 
landen en stelsels voor onderwijs en opleiding kregen. AJs gevolg van deze contacten werden ook publicaties, 
netwerken van vakgebieden en samenwerking op andere terreinen, zoals afstandsonderwijs en onderzoek, 
gepland. 
Het is dus duidelijk dat Individuele Mobiliteit een relatief goedkoop maar belangrijk onderdeel is in het 
proces van bevordering van transnationale samenwerking, wat de eerste doelstelling is van TEMPUS. 
32-
5. VOORBEREIDINGEN VOOR TEMPUS II 
Dit deel van het Verslag bespreekt de belangrijkste principes van het Besluit van de Raad van 29 april 1993 
tot oprichting van de tweede fase van het TEMPUS-programma en tot doorvoering van wijzigingen daarin, in 
verband met de strategie voor TEMPUS TACIS en voor de voortzetting van TEMPUS < 
5.1. TEMPUS-CONFERENTIE, OKTOBER 1992 
De voorstellen van de Commissie voor TEMPUS II werden begin oktober 1992 bij de Raad van Ministers van 
de Europese Gemeenschappen en het Europese Parlement ingediend. Tegelijkertijd werden de hoofdpunten 
van de toekomstige ontwikkeling van TEMPUS besproken tijdens een belangrijke Conferentie betreffende 
"De rol van het hoger onderwijs in het hervormingsproces in Midden- en Oost-Europa" die door de 
Commissie op 1 en 2 oktober 1992 te Brussel werd georganiseerd. 
De Conferentie toonde de rol aan van het hoger onderwijs van de Midden- en Oosteuropese landen in het 
algehele hervormingsproces van de betrokken landen, in de context van hun overgang naar zowel 
markteconomie als democratie. Zij trachtte de belangrijkste problemen te identificeren die moeten worden 
aangepakt als men deze rol volledig op zich wil nemen. De rol van de communautaire steun, met name voor 
de toekomstige ontwikkeling van TEMPUS, werd in dit verband objectief en diepgaand bestudeerd 
Men werd het er al gauw over eens dat de succesrijke herstructurering van het hoger-onderwijsstelsel een 
cruciale factor zou kunnen zijn in de overgang van de steungerechtigde landen naar democratie en 
markteconomie. Evenzeer werd echter erkend dat er nog altijd barrières zijn die de vervulling van deze rol 
door de universiteiten in de weg staan. TEMPUS werd geprezen als een vroeg teken van de inzet om deze 
obstakels weg te nemen zodat ervoor kan worden gezorgd dat universiteiten een zo groot mogelijke bijdrage 
leveren aan het overgangsproces. Er werden praktische suggesties gedaan voor de verbetering van de manier 
van functioneren en de Commissie nam het op zich deze aanbevelingen te bestuderen en zoals vereist in de 
volgende fase van het TEMPUS-programma op te volgen. 
5.2. BESLUIT VAN DE RAAD VAN 29 APRIL 1993 
In navolging van een eerste uitwisseling van ideeën tussen de Ministers van Onderwijs van de Europese 
Gemeenschap in november 1992 en het positieve standpunt van het Europese Parlement in maart 1993, nam 
de Raad op 29 april 1993 het Besluit tot goedkeuring van de tweede fase van het Transeuropese 
samenwerkingsprogramma voor hoger onderwijs (TEMPUS II).13 Dit Besluit zette de toepassing van het 
TEMPUS-programma in de steungerechtigde landen effectief voort en breidde het tevens uit ten gunste van 
de Republieken van de voormalige Sovjet-Unie, zodat de republieken die dit wensen een deel van de EG-
bijdragen kunnen besteden aan de deelname aan het TEMPUS-programma (zie Voorwoord). 
13 PBN°LH2/34,6meii993. 
33 
Het Besluit van de Raad van 29 april 1993 weerspiegelt eveneens de bedoeling van de Commissie om 
TEMPUS in de tweede ontwikkelingsfase duidelijker te richten op de hervonningsstrategie voor het hoger 
onderwijs in elk individueel steungerechtigd land. Dit blijkt uit de nieuwe doelstellingen van TEMPUS II in 
artikel 4 van het Besluit, evenals uit artikel 5, dat stelt dat de Commissie met de bevoegde autoriteiten in elk 
steungerechtigd land gedetailleerde doelstellingen en prioriteiten overeen komt voor de rol van TEMPUS II 
in de nationale strategie voor economische en sociale hervormingen. Eén van de nieuwe taken van het 
TEMPUS-Comité is dan ook te overwegen welke doelstellingen en prioriteiten met elk land moeten worden 
overeengekomen. 
De Bijlage bij het Besluit van de Raad inzake TEMPUS zet de verschillende activiteiten uiteen die onder het 
zal, net als TEMPUS(THARE*), als TACIS TEMPUS II-programma vallen. TEMPUS 
belangrijkste instrument voor zijn geplande samenwerkingsactiviteiten, de Gezamenlijke Europese Projecten 
(inclusief bijbehorende mobiliteit) kiezen. Aan deze projecten moeten ten minste twee hoger-
onderwijsinstellingen uit Lid-Staten deelnemen, evenals één partnerinstelling uit het hoger onderwijs in het 
begunstigde land. 
53. TEMPUS TACIS : DE PRE-GEP-STRATEGIE 
Voor TEMPUS TACIS wil de Commissie de verschillende voorgestelde activiteiten voor TEMPUS tl, 
evenals de tijdschaal voor hun invoering, zo moduleren dat zij beantwoorden aan de verschillende behoeften 
en voorwaarden van ontwikkeling van de betrokken staten. 
Gezien de algemene doelstellingen van het TACIS-programma zal de steun bedoeld zijn voor projecten voor 
structurele veranderingen in het hoger onderwijs, die gericht zijn op de bevordering van de institutionele 
ontwikkeling binnen het hoger onderwijs (b.v. door de stimulering van een grootschalige herziening van de 
leerplannen, door versterking van institutionele autonomie of via invoering van passende institutionele 
managementtechnieken). 
De activiteiten van TEMPUS II moeten aanvangen in het academisch jaar 1994/95. Om op dat moment 
leerbare Gezamenlijke Europese Projecten onder TEMPUS TACIS ten uitvoer te kunnen brengen, is de 
Commissie van plan in 1993/94 voorbereidende maatregelen te nemen. Hierbij wil zij zich voornamelijk 
richten op steun voor de voorbereidende mobiliteit van personeel tussen universiteiten, die in een later 
stadium op institutioneel niveau plannen samen te werken (voorbeelden van deze mobiliteit zijn studie- en 
informatiebezoeken, voorbereiding van institutionele samenwerking, bij- en herscholing van personeel, 
onderwijsopdrachten, enz.). 
De landen die in het academisch jaar 1993/94 in aanmerking komen voor deze activiteiten in de pre-
programmafase, zijn Wit-Rusland, de Russische Federatie en de Oekraïne, hoewel andere republieken uit de 
vroegere Sovjet-Unie in de toekomst ode in het programma kunnen worden opgenomen. Steungerechtigde 
partners in de begunstigde landen zullen beperkt blijven tot één universiteit per project, maar in de EG 
kunnen twee of drie hoger-onderwijsinstellingen deelnemen. Eén instelling uit een niet-EG-(G24-)land is 
eveneens welkom. 
Na besprekingen met vertegenwoordigers van de autoriteiten en universiteiten in Wit-Rusland, de Russische 
Federatie en de Oekraïne heeft de Commissie besloten de volgende gebieden te steunen: 
• mens- en sociale wetenschappen 
• politieke wetenschappen en economie (niet gericht op bedrijfskunde/management) 
• moderne Europese talen (niet gericht op literatuur of linguïstiek) 
• verbetering van het beheer van de universiteiten. 
34-
De Commissie besloot eveneens, met het oog op de globale doelstellingen van het TACIS-programma, dat 
bijzondere aandacht zou uitgaan naar projecten die betrekking hadden op landbouw, energie en vervoer. 
Via de stimulering van de voorbereidende mobiliteit in deze pre-programmafase, met het oog op een 
mogelijke samenwerking tussen instellingen, hoopt de Commissie tegemoet te komen aan de noodzaak om de 
contacten tussen academici in de NIS ("the Newly Independent States") en hun collega's in de EG te 
herstellen en tegelijkertijd het belang aan te tonen van hulp voor institutionele ontwikkeling als optimaal 
middel om de impact van TEMPUS in de NIS te maximaliseren. 
5.4. TEMPUS <JffiJLRzT>: NIEUWE SAMENWERKINGSMODELLEN (JEP+, CMEf EN JEN) 
In het licht van de suggesties van Coopers en Lybrand in hun Evaluatieverslag van 199114 en de Europese 
Rekenkamer in zijn bovengenoemde Verslag over TEMPUS15, en overeenkomstig het bepaalde in het Besluit 
van de Raad over TEMPUS II, zijn nu een aantal belangrijke beslissingen genomen voor de toekomstige 
ontwikkeling van TEMPUS. De belangrijkste doelstelling is om TEMPUS duidelijker in een strategisch kader 
voor de ontwikkeling van het hoger onderwijs in elk land te plaatsen. Dit blijkt allereerst uit de keuze van 
vast omlijnde prioriteiten voor financiële steun aan elk land. Op deze manier hoopt men de steun beter af te 
stemmen op het proces van economische en sociale hervormingen en tegelijkertijd een selectieprocedure in te 
stellen die frustraties bij aanvragers en teveel inschrijvingen voorkomt, zoals het geval was in de eerste fase 
van het TEMPUS-programma. 
Hiertoe worden vanaf het academisch jaar 1994/95 twee nieuwe typen projecten in het programma ingevoerd, 
op experimentele basis naast de bestaande mogelijkheden voor Gezamenlijke Europese Projecten en 
Aanvullende Activiteiten. Deze zullen respectievelijk bekend worden onder de naam "JEP+" en "CME+" en 
dienen ter ondersteuning van de prioriteiten die volgens de nationale instanties behoren tot de strategische 
behoeften van de hoger-onderwijshervormingen in hun land. De beslissing om deze activiteiten voort te 
zetten na 1995 zal afhangen van de ervaring opgedaan in 1994. 
5.4.1. JEP+ 
JEP+ projecten zijn een klein aantal specifieke projecten die door de nationale instanties van de 
steungerechtigde landen zijn uitgekozen om tegemoet te komen aan bijzondere nationale behoeften, zoals 
projecten voor de ontwikkeling van leerplannen op nationaal niveau, het opzetten van een faculteit of 
centrum in een speciaal vakgebied, enz. Voor deze projecten zal een speciale aanbestedingsprocedure worden 
georganiseerd op basis van een gedetailleerde taakomschrijving. 
5.4.2. CME+ 
CME+ projecten dienen ter verstrekking van technische bijstand en steun aan nationale instanties op het 
gebied van de ontwikkeling van een hoger-onderwijsbeleid, zoals onderzoek naar de instelling van 
erkennings- en evaluatiecentra of geautomatiseerde informatiesystemen in bibliotheken. Voor deze projecten 
zal een speciale aanbestedingsprocedure worden georganiseerd op basis van een gedetailleerde 
taakomschrijving. 
14 Zie Jaarverslag van het TEMPUS-programma 1 augustus 1991 - 31 juli 1992, hoofdstuk IV, voor verdere details over deze evaluatie. 
15 Zie voetnoot 12, Wz. 27. 
35-
5.4.3. Gezamenlijke Europese Netwerken (JEN's) 
Binnen het kader van het TEMPUS Q^M/ÊE^-programma kwamen de eerste 120 Gezamenlijke Europese 
Projecten in augustus 1993 aan het eind van hun driejarige TEMPUS-financiering. Met lijkt zeker dat de 
resultaten van deze projecten van zeer groot belang zijn en een belangrijke hulpmiddel zijn voor de betrokken 
universiteiten. Als gevolg van de samenwerking met de Europese Gemeenschap via de netwerken van hoger-
onderwijsinstellingen in verscheidene landen zijn aanzienlijke verbeteringen doorgevoerd, zowel in de 
ontwikkeling van leerplannen en leermiddelen als in de bij- en herscholing van het personeel. 
In dit licht en met het oog op een maximalisering van de voordelen en de impact van de tot dusver in 
TEMPUS-projecten geïnvesteerde middelen zal de Commissie van de Europese Gemeenschappen extra hulp 
beschikbaar stellen voor de beste Gezamenlijke Europese Projecten die in 1992/93 zijn afgerond, om (a) een 
bijdrage te leveren tot het behoud van de resultaten van het project en (b) de verspreiding van het GEP-
resultaten buiten het GEP-netwerk te bevorderen in de betrokken steungerechtigde landen. Deze aanvullende 
steun zal worden toegekend in de vorm van een Gezamenlijk*Europees-Netwerkbeurs onder TEMPUS. 
De belangrijkste geplande activiteiten zijn: behoud van resultaten door de voortzetting van het onderwijs in 
nieuwe cursussen die met TEMPUS GEP-financiering zijn opgezet; behoud van het internationale netwerk 
dat dank zij TEMPUS GEP-financiering is gevormd via de organisatie van workshops en seminars; 
onderhoud van de met behulp van de TEMPUS GEP-beurs aangekochte apparatuur; verspreiding van de 
resultaten van het GEP via mobiliteit van het personeel en in het bijzonder via bijeenkomsten, seminars, 
workshops en conferenties. Het tweede essentiële aspect van JEN-projecten is de invoering van activiteiten 
waardoor alle hoger-onderwijsinstellingen in de steungerechtigde landen kunnen profiteren van de TEMPUS-
ervaring van het relatief beperkte aantal GEP-deelnemers. In het algemeen krijgt de kwestie van de 
verspreiding van de resultaten van GEP's in het land meer aandacht naarmate het Programma tot 
ontwikkeling komt. 
-36 
BIJLAGE 1 
TEMPUS-PUBLICÀTEES 
Tijdens de periode 1 augustus 1992 - 31 juli 1993 uitgegeven TEMPUS-publicaties: 
1. TEMPUS-Gids voor Aanvragers 1993/94, in 9 talen met alle details over het programma, de 
doelstellingen en selectiecriteria, samen met aanvraagformulieren voor de verschillende 
activiteiten. 
DA 
DE 
EN 
ES 
FR 
GR 
IT 
NL 
PT Catalogusnr 11 
Catalogusnr 11 
Catalogusnr 11 
Catalogusnr 11 
Catalogusnr 11 
Catalogusnr 11 
Catalogusnr 11 
Catalogusnr 11 
Catalogusnr 11 16 CY-75 
16 CY-75 
16 CY-75-
16CY-75-
16 CY-75-
16 CY-75-
16 CY-75-
16CY-75-
16 CY-75-92-469 
92-469 
92^69-
92469-
92^69 
92-469-
92-469 
92469-
92-469-DA-C 
DE-C 
EN-C 
ES-C 
FR-C 
GR-C 
IT-C 
NL-C 
PT-C ISBN: geen 
2. Speciale Gids voor aanvragers voor TEMPUS TACIS , in 9 talen met details over het 
programma en een uitleg van de pre-GEP-strategie, de doelstellingen en selectiecriteria, samen met 
een aanvraagformulier voor de activiteiten in de pre-GEP-fase. 
DA 
DE 
EN 
ES 
FR 
GR 
IT 
NL 
PT Catalogusnr 11 
Catalogusnr 11 
Catalogusnr 11 
Catalogusnr 11 
Catalogusnr 11 
Catalogusnr 11 
Catalogusnr 11 
Catalogusnr 11 
Catalogusnr 11 16 CY-78-
16 CY-78-
16CY-78-
16 CY-78-
16CY-78-
16CY-78-
16CY-78-
16CY-78-
16 CY-78-93-685 
93-685 
93-685 
93-685 
93-685 
93-685 
93-685-
93-685-
93-685-DA-C 
DE-C 
EN-C 
ES-C 
FR-C 
GR-C 
IT-C 
NL-C 
PT-C ISBN: 
ISBN: 
ISBN: 
ISBN: 
ISBN: 
ISBN: 
ISBN: 
ISBN: 
ISBN: 92-826-5799-X 
92-826-5800-7 
92-826-5802-3 
92-826-5798-1 
92-826-5803-1 
92-826-5801-5 
92-826-5804-X 
92-826-5805-8 
92-826-5806-6 
3. Richtlijnen voor Jongerenactiviteiten, in 9 talen met details over dit onderdeel van het TEMPUS-
programma, samen met de aanvraagformulieren. 
DA 
DE 
EN 
ES 
FR 
GR 
IT 
NL 
PT Catalogusnr 11 
Catalogusnr 11 
Catalogusnr 11 
Catalogusnr 11 
Catalogusnr 11 
Catalogusnr 11 
Catalogusnr 11 
Catalogusnr 11 
Catalogusnr 11 16 CY-75-
16 CY-75 
16 CY-75 
16 CY-75-
16 CY-75-
16 CY-75-
16 CY-75-
16CY-75-
16 CY-75-92461-DA-C 
92-461-DE-C 
92461-EN-C 
92-461-ES-C 
92461-FR-C 
92461-GR-C 
92461-IT-C 
92-461-NL-C 
92461-PT-C ISBN: geen 
Proefprojecten met Polen in 4 talen (DE, EN, FR, IT) met details over deze speciale actie van het 
TEMPUS-Programma, samen met de aanvraagformulieren. 
Catalogusnr : geen ISBN: geen 
n 
6. 
7. 
9. TEMPUS-brochure in 9 talen met een beknopt overzicht van het programma. 
Catalogusnr : geen ISBN: geen 
Lijst van goedgekeurde Gezamenlijke Europese Projecten (in het Engels). 
Catalogusnr : geen ISBN: geen 
TEMPUS-Compendium voor 1992/93 in het Engels (inleiding in het Duits, Engels en Frans) met 
details over alle lopende GEP's en Aanvullende-Activiteitenprojecten, met indexen. 
EN Catalogusnr 11 16 CY-76-92-649-EN-C ISBN: 92-826-4911-3 
Directory of Higher Education Institutions in Central and Eastern Europe, in het Engels met korte 
inleiding in de structuur van het hoger-onderwijsstelsel in elk van de steungerechtigde landen. 
EN Catalogusnr 11 16 CY-80-93-016-EN-C ISBN: 92-826-6278-0 
Verslag van de TEMPUS-Conferentie die in oktober 1992 gehouden werd, in 4 talen inclusief 
samenvattingen van de referaten en workshopdiscussies. 
DE Catalogusnr 11 16 CY-79-93-720-DE-C 
EN Catalogusnr 1116 CY-79-93-720-EN-C 
ES Catalogusnr 1116 CY-79-93-720-ES-C 
FR Catalogusnr 11 16 CY-79-93-720-FR-C ISBN: 92-826-6159-8 
ISBN: 92-826-6160-1 
ISBN:92-826-6158-X 
ISBN: 92-826-6161-X 
10. Jaarverslag 1991/92 in 9 talen. 
DA 
DE 
EN 
ES 
FR 
GR 
IT 
NL 
PT Catalogusnr 
Catalogusnr 
Catalogusnr 
Catalogusnr 
Catalogusnr 
Catalogusnr 
Catalogusnr 
Catalogusnr 
Catalogusnr 11 16 CY 
11 16 CY 
11 16 CY 
11 16 CY 
11 16 CY 
11 16 CY 
11 16 CY 
11 16 CY-
11 16 CY-•76-92-641 
•76-92-641 
76-92-641 
76-92-641 
76-92-641 
76-92-641 
76-92-641-
76-92-641 
76-92-641-DA-C 
DE-C 
EN-C 
ES-C 
FR-C 
GR-C 
IT-C 
NL-C 
PT-C ISBN: 
ISBN: 
ISBN: 
ISBN: 
ISBN: 
ISBN: 
ISBN: 
ISBN: 
ISBN: 92-826-4903-2 
92-826-4904-0 
92-8264906-7 
92-826-4902-4 
92-826-4907-5 
92-8264905-9 
92-826-4908-3 
92-826-4909-1 
92-826-4910-5 
S 
BIJLAGE 2 
STATISTISCHE TABELLEN 
GEP -SPREIDING PER VAKGEBIED 
Vakgebied Goedgekeurde projecten 
(nieuwe en hernieuwde projecten) 
Aantal 
10: Management/Bedrijfsadministratie 
20: Geneeskunde 
30: Toegepaste wetenschappen, 
technologie/Technische wetenschappen 
40: Moderne europese talen 
50: Landbouw/Agro-business 
60: Milieubescherming 
70: Sociale/Economische wetenschappen 
80: Prioriteitsgebieden (algemeen) 
91: Architectuur, stedebouw/Planologie 
92: Beeldende Kunst/Vormgeving 
93: Onderwijskunde/I>erarenopleiding 
94: Geesteswetenschappen/Filologische 
wetenschappen (niet prioritair) 
95: Rechten 
97: Natuurwetenschappen/Wiskunde 
98: Sociale wetenschappen (niet prioritair) 
99: Niet prioritair gebieden (algemeen) 
—DMB—il uil i mu i5s== ill ii — 
Totalen 80 
44 
130 
31 
33 
37 
24 
13 
12 
10 
25 
6 
10 
36 
12 
1 
504 15,9 
8,7 
25,8 
6,1 
6,5 
7,3 
4,8 
2,6 
2,4 
2,0 
5,0 
1,2 
2,0 
7,1 
2,4 
0,2 
100 
-33 
GLOBALE STATISTIEKEN VAN GEP SELECTIERONDE 1993/94 
Goedgekeurde aanvragen (nieuwe en hernieuwde projecten) 
Coördinerend land 
B 
D 
DK 
E 
F 
GR 
I 
IRL 
L 
NL 
P 
UK 
WE 
ALB 
BG 
CZ 
EE 
H 
LT 
LV 
PL 
RO 
SLO 
SK 
A 
AUS 
CDN 
CH 
IS 
J 
N 
NZ 
S 
SF 
T 
USA 
Totalen 28 
47 
18 
8 
59 
13 
23 
4 
0 
40 
6 
104 
0 
0 
9 
15 
3 
38 
1 
1 
24 
30 
18 
9 
2 
0 
0 
0 
0 
0 
0 
0 
2 
2 
0 
0 
504 % 
5,5 
9,3 
3,6 
1,6 
11,7 
2,6 
4,6 
0,8 
0,0 
7,9 
1,2 
20,6 
0,0 
0,0 
1,8 
3,0 
0,6 
7,5 
0,2 
0,2 
4,8 
6,0 
3,5 
1,8 
0,4 
0,0 
0,0 
0,0 
0,0 
0,0 
0,0 
0,0 
0,4 
0,4 
0,0 
0,0 
100,0 Deelname frequentie per land 
137 
223 
63 
112 
206 
69 
137 
61 
0 
149 
51 
303 
2 
14 
66 
81 
17 
125 
16 
15 
155 
87 
38 
46 
24 
1 
4 
5 
0 
1 
11 
0 
26 
23 
2 
16 
2.286 6,0 
9,7 
2,7 
4,9 
9,0 
3,0 
6,0 
2,6 
0,0 
6,5 
2,2 
13,2 
0,8 
0,6 
2,9 
3,5 
0,7 
5,4 
0,6 
0,6 
6,8 
3,9 
1,6 
2,0 
1,0 
0,04 
0,2 
0,2 
0,0 
0,04 
0,5 
0,0 
1,1 
1,0 
0,08 
0,7 
100,0 
•i\* 
TEMPUS PROGRAMMA: GLOBALE CIJFERS 
1. BEGROTING: 
Totale TEMPUS- begroting (in MECU) 
Nationaal indicatief programma 
Regionaal fonds 
Andere PHARE middelen 
* Om meerjarige activiteiten te financieren 1991 1992 1993 1 TOTAAL | 
23,16 
23,16 70,5 
55,5 
15,0 98,0 
85,5 
12,5 •129,15 
108,00 
10,25 
10,90 320,81 
272,16 
37,75 
10,90 
2. PROJECTEN: 
Aantal goedgekeurde Gezamelijke Europese Projecten 
nationale projecten 
regionale projecten 
waarvan: hernieuwd 
nieuw 
Mobiliteit binnen Gezamenlijke Europese Projecten 
(nieuw + hernieuwd): 
Personeel: (totaal) 
van MOE * naar EG 
van EG naar MOE 
van MOE naar MOE 
Studenten: (totaal) 
van MOE naar EG 
van EG naar MOE 
van MOE naar MOE 153 
118 
35 
153 
1.308 
724 
584 
1.218 
1.033 
185 452 
357 
95 
134 
318 
5.198 
3.148 
2.050 
3.099 
2.747 
352 643 
506 
137 
403 
240 
9.870 
6.014 
3.794 
62 
6.407 
5.612 
786 
9 504 
414 
90 
465 
39 
9.518 
5.876 
3.436 
206 
6.166 
5.253 
873 
40 750 
25.894 
15.762 
9.864 
268 
16.890 
14.645 
2.196 
49 
Aantal goedgekeurde Individuele Mobiliteitsbeurzen 
(elk persoon kan meer dan één land bezoeken) 
Personeel: van EG naar MOE 
van MOE naar EG 
Studenten: van EG naar MOE 
van MOE naar EG 
___—a_——_o——:•m 11 II i II MI i ' . , ' •'.:„• 1.572 
315 
489 
35 
733 1.657 
280 
706 
34 
637 1.396 
314 
1.082 2.239 
629 
1.610 6.864 
1.538 
3.887 
69 
1.370 
_______ 
Aantal goedgekeurde aanvullende activiteiten 
Aantal goedgekeurde Jongerenactiviteiten 40 37 42 19 
65 66 106 114 138 
351 
1 MOE = Midden-en Oost- Europa 
•w 
GLOBALE CIJFERS PER STEUNGERECHTIGD LAND 
Cijferoverzicht Albanië 
1. BEGROTING: 
Totale TEMPUS- begroting (in MECU) 
Nationaal indicatief programma 
Regionaal fonds 
Andere PHARE middelen 1990 1 1991 | 1992 | 1993 | TOTAAL | 
* Om meerjarige activiteiten te financieren 1,25 
1,20 
0.05 •4,94 
2,50 
0,04 
2,40 6,19 
3,70 
0,09 
2,40 
2. PROJECTEN: 
Aantal goedgekeurde Gezamelijke Europese Projecten 
nationale projecten 
regionale projecten 
waarvan: hernieuwd 
nieuw 
Mobiliteit binnen Gezamenlijke Europese Projecten 
(nieuw + hernieuwd): 
Personeel: van ALB (totaal) 
naar EG 
naar MOE 
naar ALB (totaal) 
van EG 
van MOE 
Studenten: van ALB (totaal) 
naar EG 
naar MOE 
naar ALB (totaal) 
van EG 
van MOE 9 
8 
1 
1 
8 
47 
47 
48 
48 
50 
50 14 
13 
1 
9 
5 
124 
124 
73 
73 
65 
65 
6 
6 13 
171 
171 
121 
121 
115 
115 
6 
6 
Aantal goedgekeurde Individuele Mobiliteitsbeurzen 
(elk persoon kan meer dan één land bezoeken) 
Personeel: van EG naar ALB 
van ALB naar EG 
Studenten: van EG naar ALB 
van ALB naar EG 63 
9 
54 163 
37 
126 226 
46 
180 
Aantal goedgekeurde aanvullende activiteiten 
(aantal projecten met deelname van ALB) 
Aantal goedgekeurde Jongerenactiviteiten 
(aantal projecten met deelname van ALB) 
M<u 
Cijferoverzicht Bulgarije 
1. BEGROTING: 
Totale TEMPUS- begroting (in MECU) 
Nationaal indicatief programma 
Regionaal fonds 
Andere PHARE middelen 
* Om meerjarige activiteiten te financieren 1990 1991 | 1992 | 1993 | TOTAAL | 
6,0 
5,0 
1,0 8,92 
8,00 
0,92 •15,71 
15,00 
0,71 30,63 
28,00 
2,63 
2. PROJECTEN: 
Aantal goedgekeurde Gezamelijke Europese Projecten 
nationale projecten 
regionale projecten 
waarvan: hernieuwd 
nieuw 
Mobiliteit binnen Gezamenlijke Europese Projecten 
(nieuw + hernieuwd): 
Personeel: van BG (totaal) 
naar EG 
naar MOE 
naar BG (totaal) 
van EG 
van MOE 
Studenten: van BG (totaal) 
naar EG 
naar MOE 
naar BG (totaal) 
van EG 
van MOE 53 
31 
22 
7 
46 
259 
259 
150 
150 
70 
70 86 
59 
27 
52 
34 
607 
607 
341 
341 
295 
295 
29 
29 66 
49 
17 
66 
620 
620 
344 
344 
321 
321 
57 
57 80 
1.486 
1.486 
835 
835 
686 
686 
86 
86 
Aantal goedgekeurde Individuele Mobiliteitsbeurzen 
(elk persoon kan meer dan één land bezoeken) 
Personeel: van EG naar BG 
van BG naar EG 
Studenten: van EG naar BG 
van BG naar EG 140 
16 
102 
22 128 
20 
108 296 
54 
242 564 
90 
452 
22 
————— ' ' 
Aantal goedgekeurde aanvullende activiteiten 
(aantal projecten met deelname van BG) 19 12 4 35 
Aantal goedgekeurde Jongerenactiviteiten 
(aantal projecten met deelname van BG) 12 28 
-^ 
Cijferoverzicht Tsjechische Republiek2 
1. BEGROTING: 
Totale TEMPUS- begroting (in MECU) 
Nationaal indicatief programma 
Regionaal fonds 
Andere PHARE middelen •10,94 
8,00 
2,94 10,94 
8,00 
2,94 
* Om meerjarige activiteiten te financieren 
2. PROJECTEN: 
Aantal goedgekeurde Gezamelijke Europese Projecten 
nationale projecten 
regionale projecten 
waarvan: hernieuwd 
nieuw 
Mobiliteit binnen Gezamenlijke Europese Projecten 
(nieuw + hernieuwd): 
Personeel: van CZ (totaal) 
naar EG 
naar MOE 
naar CZ (totaal) 
van EG 
van MOE 
Studenten: van CZ (totaal) 
naar EG 
naar MOE 
naar CZ (totaal) 
van EG 
van MOE 81 
26 
55 
81 
691 
671 
20 
428 
417 
11 
612 
608 
4 
130 
126 
4 691 
671 
20 
428 
417 
11 
612 
608 
4 
130 
126 
4 
Aantal goedgekeurde Individuele Mobiliteitsbeurzen 
(elk persoon kan meer dan één land bezoeken) 
Personeel: van EG naar CZ 
van CZ naar EG 
Studenten: van EG naar CZ 
van CZ naar EG 240 
89 
151 240 
89 
151 
Aantal goedgekeurde aanvullende activiteiten 
(aantal projecten met deelname van CZ) 
Aantal goedgekeurde Jongerenactiviteiten 
(aantal projecten met deelname van CZ) 15 15 
voor 1990-1992 zie cijferoverzicht Tsjechoslowakije 
•w 
Cijferoverzicht Slowakye3 
|_1990_ 1991 
1. BEGROTING: 1992 | 1993 ITQTAALI 
Totale TEMPUS- begroting (in MECU) 
Nationaal indicatief programma 
Regionaal fonds 
Andere PHARE middelen •6,18 
5,00 
1,18 6,18 
5,00 
1,18 
• Om meerjarige activiteiten te financieren 
2. PROJECTEN: 
Aantal goedgekeurde Gezamelijke Europese Projecten 
nationale projecten 
regionale projecten 
waarvan: hernieuwd 
nieuw 
Mobiliteit binnen Gezamenlijke Europese Projecten 
(nieuw + hernieuwd): 
Personeel: van SK (totaal) 
naar EG 
naar MOE 
naar SK (totaal) 
van EG 
van MOE 
Studenten: van SK (totaal) 
naar EG 
naar MOE 
naar SK (totaal) 
van EG 
van MOE 46 
12 
34 
44 
2 
365 
351 
14 
226 
210 
16 
292 
289 
3 
41 
36 
5 2 
365 
351 
14 
226 
210 
16 
292 
289 
3 
41 
36 
5 
Aantal goedgekeurde Individuele Mobiliteitsbeurzen 
(elk persoon kan meer dan één land bezoeken) 
Personeel: van EG naar SK 
van SK naar EG 
Studenten: van EG naar SK 
van SK naar EG 136 
41 
95 136 
41 
95 
Aantal goedgekeurde aanvullende activiteiten 
(aantal projecten met deelname van SK) 2 2 
Aantal goedgekeurde Jongerenactiviteiten 
(aantal projecten met deelname van SK) 10 10 
3 voor 1990-1992 zie cijferoverzicht Tsjechoslowakije 
Hs 
Cijferoverzicht Tsjechoslowakije 
1. BEGROTING: 
Totale TEMPUS- begroting (in MECU) 
Nationaal indicatief programma 
Regionaal fonds 
Andere PHARE middelen 1990 I 1991 | 1992 T 1993 | TOTAAL | 
3,7 
3,7 12,8 
9,0 
3,8 18,46 
15,00 
3,46 34,96 
27,70 
7,26 
2. PROJECTEN: 
Aantal goedgekeurde Gezamelijke Europese Projecten 
nationale projecten 
regionale projecten 
waarvan: hernieuwd 
nieuw 
Mobiliteit binnen Gezamenliike Europese Projecten 
(nieuw + hernieuwd): 
Personeel: van CS (totaal) 
naar EG 
naar MOE 
naar CS (totaal) 
van EG 
van MOE 
Studenten: van CS (totaal) 
naar EG 
naar MOE 
naar CS (totaal) 
van EG 
van MOE 39 
39 
39 
141 
141 
119 
119 
154 
154 
28 
28 124 
57 
67 
50 
74 
636 
636 
405 
405 
500 
500 
70 
70 163 
70 
93 
125 
38 
1.192 
1.181 
11 
660 
649 
11 
980 
979 
1 
167 
165 
2 145 
1.969 
1.958 
11 
1.184 
1.173 
11 
1.634 
1.633 
1 
265 
263 
2 
Aantal goedgekeurde Individuele Mobiliteitsbeurzen 
(elk persoon kan meer dan één land bezoeken) 
Personeel: van EG naar CS 
van CS naar EG 
Studenten: van EG naar CS 
van CS naar EG 287 
58 
175 
1 
53 452 
70 
222 
16 
144 269 
78 
191 1.008 
206 
588 
17 
197 
Aantal goedgekeurde aanvullende activiteiten 
(aantal projecten met deelname van CS) 24 21 53 
Aantal goedgekeurde Jongerenactiviteiten 
(aantal projecten met deelname van CS) 14 22 12 48 
•# 
Cijferoverzicht Estland 
1991 1992 1993 I TOTAAL 
1. BEGROTING: 
Totale TEMPUS- begroting (in MECU) 
Nationaal indicatief programma 
Regionaal fonds 
Andere PHARE middelen 
* Om meerjarige activiteiten te financieren 
2. PROJECTEN: 1,01 
1,00 
0,01 
Aantal goedgekeurde aanvullende activiteiten 
(aantal projecten met deelname van EE) 
Aantal goedgekeurde Jongerenactiviteiten 
(aantal projecten met deelname van EE) •3,62 
1,50 
0,02 
2,10 4,63 
2,50 
0,03 
2,10 
Aantal goedgekeurde Gezamelijke Europese Projecten 
nationale projecten 
regionale projecten 
waarvan: hernieuwd 
nieuw 
Mobiliteit binnen Gezamenlijke Europese Projecten 
(nieuw + hernieuwd): 
Personeel: van EE (totaal) 
naar EG 
naar MOE 
naar EE (totaal) 
van EG 
van MOE 
Studenten: van EE (totaal) 
naar EG 
naar MOE 
naar EE (totaal) 
van EG 
van MOE 8 
6 
2 
8 
57 
57 
33 
33 
36 
36 
1 
1 17 
11 
6 
11 
6 
67 
62 
5 
65 
56 
9 
63 
63 
8 
8 14 
124 
119 
5 
98 
89 
9 
99 
99 
9 
9 
Aantal goedgekeurde Individuele Mobiliteitsbeurzen 
(elk persoon kan meer dan één land bezoeken) 
Personeel: van EG naar EE 
van EE naar EG 
Studenten: van EG naar EE 
van EE naar EG 43 
10 
33 113 
20 
93 156 
30 
126 
Hf 
Cijferoverzicht Hongarije 
1. BEGROTING: 
Totale TEMPUS- begroting (in MECU) 
Nationaal indicatief programma 
Regionaal fonds 
Andere PHARE middelen 6,2 
6,2 16,1 
12,0 
4,1 19,27 
16,00 
3,27 '18,33 
16,0 
2,33 59,9 
50,2 
9,7 
* Om meerjarige activiteiten te financieren 
2. PROJECTEN: 
Aantal goedgekeurde Gezamelijke Europese Projecten 
nationale projecten 
regionale projecten 
waarvan: hernieuwd 
nieuw 63 
63 
63 161 
89 
72 
62 
99 179 
91 
88 
155 
24 125 
75 
50 
107 
18 204 
Mobiliteit binnen Gezamenliike Europese Projecten 
(nieuw + hernieuwd): 
Personeel: van H (totaal) 
naar EG 
naar MOE 
naar H (totaal) 
van EG 
van MOE 
Studenten: van H (totaal) 
naar EG 
naar MOE 
naar H (totaal) 
van EG 
van MOE 224 
224 
192 
192 
403 
403 
74 
74 678 
678 
455 
455 
844 
844 
160 
160 1.115 
1.103 
12 
802 
790 
12 
1.419 
1.417 
2 
232 
230 
2 988 
971 
17 
517 
496 
21 
1.179 
1.178 
1 
197 
191 
6 3.005 
2.976 
29 
1.966 
1.933 
33 
3.845 
3.842 
3 
663 
655 
8 
M—p—nn—a—•«•—»—•» II i, min i i i —————n i n ••-— r™ 
Aantal goedgekeurde Individuele Mobiliteitsbeurzen 
(elk persoon kan meer dan één land bezoeken) 
Personeel: van EG naar H 
van H naar EG 
Studenten: van EG naar H 
van H naar EG 351 
124 
83 
24 
120 284 
63 
77 
5 
139 125 
65 
60 11 j r 
184 
82 
102 ___________ 
944 
334 
322 
29 
259 
Aantal goedgekeurde aanvullende activiteiten 
(aantal projecten met deelname van H) 27 23 16 73 
Aantal goedgekeurde Jongerenactiviteiten 
(aantal projecten met deelname van H) 32 17 13 13 75 
W 
1. BEGROTING: Cyferoverzicht Litouwen 
| 1990 1 1991 1 1992 | 1993 | TOTAAL | 
Totale TEMPUS- begroting (in MECU) 
Nationaal indicatief programma 
Regionaal fonds 
Andere PHARE middelen 1,5 
1,5 •5,2 
2,5 
2,7 6,7 
4,0 
2,7 
* Om meerjarige activiteiten te financieren 
2. PROJECTEN: 
Aantal goedgekeurde Gezamelijke Europese Projecten 
nationale projecten 
regionale projecten 
waarvan: hernieuwd 
nieuw 
Mobiliteit binnen Gezamenlijke Europese Projecten 
(nieuw + hernieuwd): 
Personeel: van LT (totaal) 
naar EG 
naar MOE 
naar LT (totaal) 
van EG 
van MOE 
Studenten: van LT (totaal) 
naar EG 
naar MOE 
naar LT (totaal) 
van EG 
van MOE 11 
7 
4 
11 
83 
83 
36 
36 
65 
65 
11 
11 16 
11 
5 
11 
5 
142 
133 
9 
96 
90 
6 
89 
89 
19 
19 16 
225 
216 
9 
132 
126 
6 
154 
154 
30 
30 
Aantal goedgekeurde Individuele Mobiliteitsbeurzen 
(elk persoon kan meer dan één land bezoeken) 
Personeel: van EG naar LT 
van LT naar EG 
Studenten: van EG naar LT 
van LT naar EG 34 
12 
22 113 
45 
68 147 
57 
90 
Aantal goedgekeurde aanvullende activiteiten 
(aantal projecten met deelname van LT) 3 4 7 
Aantal goedgekeurde Jongerenactiviteiten 
(aantal projecten met deelname van LT) 11 
*3 
1. BEGROTING: Cijferoverzicht Letland 
| 1990 1991 1992 \ 1993 | TOTAAL) 
Totale TEMPUS- begroting (in MECU) 
Nationaal indicatief programma 
Regionaal fonds 
Andere PHARE middelen 
* Om meerjarige activiteiten te financieren 
2. PROJECTEN: 1,5 
1,5 •4/7 
2,0 
2,7 6,2 
3,5 
2,7 
Aantal goedgekeurde Gezamelijke Europese Projecten 
nationale projecten 
regionale projecten 
waarvan: hernieuwd 
nieuw 
Mobiliteit binnen Ge^n^plyke Europese Projecten 
(nieuw + hernieuwd): 
Personeel: van LV 
naar EG 
naar MOE 
naarLV 
van EG 
van MOE 
Studenten: vanLV 
naar EG 
naar MOE 
naarLV 
van EG 
van MOE 11 
7 
4 
U 
95 
95 
45 
45 
52 
52 15 
9 
6 
9 
6 
124 
116 
8 
95 
89 
6 
138 
138 
40 
40 17 
219 
211 
8 
140 
134 
6 
190 
190 
40 
40 
Aantal goedgekeurde Individuele Mobiliteitsbeurzen 
(elk persoon kan meer dan één land bezoeken) 
Personeel: van EG naar LV 
van LV naar EG 
Studenten: van EG naar LV 
van LV naar EG 43 
14 
29 96 
31 
65 139 
45 
94 
Aantal goedgekeurde aanvullende activiteiten 
(aantal projecten met deelname van LV) • 2 2 
Aantal goedgekeurde Jongerenactiviteiten 
(aantal projecten met deelname van LV) 5 7 12 
Cyferoverzicht Polen 
[_j990 1991 1992 
1. BEGROTING: 1993 | TOTAAL | 
Totale TEMPUS- begroting (in MECU) 
Nationaal indicatief programma 
Regionaal fonds 
Andere PHARE middelen 12,4 
12,4 18,1 
13,5 
4,6 29,51 
26,00 
3,51 •37-52 
35,00 
2,52 97-53 
86,90 
10,63 
* Om meerjarige activiteiten te financieren 
2. PROJECTEN: 
Aantal goedgekeurde Gezamelijke Europese Projecten 
nationale projecten 
regionale projecten 
waarvan: hernieuwd 
nieuw 
Mobiliteit binnen Gezamenlijke Europese Projecten 
(Nieuw + hernieuwd): 
Personeel: van PL (totaal) 
naar EG 
naar MOE 
naar PL (totaal) 
van EG 
van MOE 
Studenten: van PL (totaal) 
naar EG 
naar MOE 
naar PL (totaal) 
van EG 
van MOE 85 
85 
85 
326 
326 
256 
256 
467 
467 
58 
58 144 
76 
68 
82 
62 
786 
786 
550 
550 
879 
879 
53 
53 245 
150 
95 
145 
100 
1.724 
1.719 
5 
1.178 
1.173 
5 
1.764 
1.763 
1 
251 
250 
1 155 
105 
50 
154 
1 
1-557 
1.536 
21 
958 
931 
27 
1-506 
1.496 
10 
265 
261 
4 248 
4-393 
4.367 
26 
2.942 
2.910 
32 
4.616 
4.605 
11 
627 
622 
5 
Aantal goedgekeurde Individuele Mobiliteitsbeurzen 
(elk persoon kan meer dan één land bezoeken) 
Personeel: van EG naar PL 
van PL naar EG 
Studenten: van EG naar PL 
van PL naar EG 884 
124 
199 
10 
551 444 
97 
114 
9 
224 323 
69 
254 539 
142 
397 2.190 
432 
964 
19 
775 
Aantal goedgekeurde aanvullende activiteiten 
(aantal projecten met deelname van PL) 31 24 19 2 76 
Aantal goedgekeurde Jongerenactiviteiten 
(aantal projecten met deelname van PL) 26 20 66 59 171 
^—p-i 
•fï 
Cijferoverzicht Roemenië 
1. BEGROTING: 
Totale TEMPUS- begroting (in MECU) 
Nationaal indicatief programma 
Regionaal fonds 
Andere PHARE middelen 
* Om meerjarige activiteiten te financieren 
2.PROJECTEN: 
Aantal goedgekeurde Gezamelijke Europese Projecten 
nationale projecten 
regionale projecten 
waarvan: hernieuwd 
nieuw 10,2 
10,0 
0,2 13-32 
13,00 
0,32 •18,23 
18,00 
0,23 
69 
62 
7 
6 
63 104 
85 
19 
73 
31 87 
78 
9 
87 41,75 
41,00 
0,75 
94 
Mobiliteit binnen Gezamenliike Europese Projecten 
(nieuw + hernieuwd): 
Personeel: van RO 
naar EG 
naar MOE 
naar RO 
van EG 
van MOE 
Studenten: vanRO 
naar EG 
naar MOE 
naar RO 
van EG 
van MOE 498 
498 
287 
287 
316 
316 
57 
57 901 
901 
575 
575 
817 
817 
84 
84 1.045 
1.041 
4 
575 
575 
842 
842 
91 
91 2.444 
2.440 
4 
1.437 
1.437 
1.975 
1.975 
232 
232 
Aantal goedgekeurde Individuele Mobiliteitsbeurzen 
1 (elk persoon kan meer dan één land bezoeken) 
Personeel: van EG naar RO 
van RO naar EG 
Studenten: van EG naar RO 
van RO naar EG 182 
16 
95 
1 
70 273 
31 
242 237 
64 
173 692 
UI 
510 
1 
70 
Aantal goedgekeurde aanvullende activiteiten 
(aantal projecten met deelname van RO) 18 11 32 
Aantal goedgekeurde Jongerenactiviteiten 
(aantal projecten met deelname van RO) 10 18 16 44 
Cijferoverzicht Slovenië 
1. BEGROTING: 1992 I 1993 I TOTAAL I 
rrriimr-,=aeMMax_LUli!-iUJi.ii.M iJ'i-i-;AviL;awgji;'ll^"iTrriiii-s-a 
Totale TEMPUS- begroting (in MECU) 
Nationaal indicatief programma 
Regionaal fonds 
Andere PHARE middelen 
* Om meerjarige activiteiten te financieren 
2. PROJECTEN: 
Aantal goedgekeurde Gezamelijke Europese Projecten 
nationale projecten 
regionale projecten 
waarvan: hernieuwd 
nieuw 
Mobiliteit binnen Gezamenlijke Europese Projecten 
(nieuw + hernieuwd): 
Personeel: van SLO 
naar EG 
naar MOE 
naar SLO 
van EG 
van MOE 
Studenten: van SLO 
naar EG 
naar MOE 
naar SLO 
van EG 
van MOE 44 
24 
20 
24 
20 
225 
221 
4 
106 
104 
2 
138 
138 
16 
16 38 
25 
13 
38 
256 
251 
5 
162 
155 
7 
166 
164 
2 
39 
38 
1 20 
481 
472 
9 
268 
259 
9 
304 
302 
2 
55 
54 
l 
Aantal goedgekeurde Individuele Mobiliteitsbeurzen 
(elk persoon kan meer dan één land bezoeken) 
Personeel: van EG naar SLO 
van SLO naar EG 
Studenten: van EG naar SLO 
van SLO naar EG 95 
6 
89 122 
24 
98 217 
30 
187 
Aantal goedgekeurde Jongerenactiviteiten 
(aantal projecten met deelname van SLO) Aantal goedgekeurde aanvullende activiteiten 
(aantal projecten met deelname van SLO) 3 2 5 
% 
Cijferoverzicht Joegoslavië 
I 1990 1991 1992 
1. BEGROTING: 
Totale TEMPUS- begroting (in MECU) 
Nationaal indicatief programma 
Regionaal fonds 
Andere PHARE middelen 6,0 
1,3 
2. PROJECTEN: 
Aantal goedgekeurde Individuele Mobiliteitsbeurzen 
(elk persoon kan meer dan één land bezoeken) 
Personeel: van EG naar YU 
van YU naar EG 
Studenten: van EG naar YU 
van YU naar EG 
Aantal goedgekeurde aanvullende activiteiten 
(aantal projecten met deelname van YU) 19 
Aantal goedgekeurde Jongerenactiviteiten 
(aantal projecten met deelname van YU) 7,3 
6,0 
1,3 
Aantal goedgekeurde Gezamelijke Europese Projecten 
nationale projecten 
regionale projecten 
waarvan: hernieuwd 
nieuw 
Mobiliteit binnen Gezamenliike Europese Projecten 
(nieuw + hernieuwd): 
Personeel: van YU 
naar EG 
naar MOE 
naarYU 
van EG 
van MOE 
Studenten: vanYU 
naar EG 
naar MOE 
naarYU 
van EG 
van MOE 71 
42 
29 
13 
58 
291 
291 
203 
203 
138 
138 
12 
12 58 
291 
291 
203 
203 
138 
138 
12 
12 
19 
•ft 
Cijferoverzicht DDR 
1990 1991 1992 
1. BEGROTING: 1993 J TOTAAL | 
Totale TEMPUS- begroting (in MECU) 
Nationaal indicatief programma 
Regionaal fonds 
Andere PHARE middelen 
2. PROJECTEN: 
Aantal goedgekeurde aanvullende activiteiten 
(aantal projecten met deelname van DDR) 17 
Aantal goedgekeurde Jongerenactiviteiten 
(aantal projecten met deelname van DDR) 0,9 
0,9 0,9 
0,9 
Aantal goedgekeurde Gezamelijke Europese Projecten 
nationale projecten 
regionale projecten 
waarvan: hernieuwd 
nieuw 
Mobiliteit binnen Gezamenlijke Europese Projecten 
(nieuw + hernieuwd): 
Personeel: van DDR 
naar EG 
naar MOE 
naar DDR 
van EG 
van MOE 
Studenten: van DDR 
naar EG 
naar MOE 
naar DDR 
van EG 
van MOE 12 
12 
12 
33 
33 
17 
17 
9 
9 
25 
25 -12 
33 
33 -
17 
17 
9 
9 
25 
25 
Aantal goedgekeurde Individuele Mobiliteitsbeurzen 
(elk persoon kan meer dan één land bezoeken) 
Personeel: van EG naar DDR 
van DDR naar EG 
Studenten: van EG naar DDR 
van DDR naar EG 50 
9 
32 
9 50 
9 
32 
9 
17 
fö 
ISSN 0254-1513 
COM(94)142def. 
DOCUMENTEN 
NL 16 
Catalogusnummer : CB-CO-94-149-NL-C 
ISBN 92-77-67642-6 
Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen 
L 29S5 Luxemburg 
S^