Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over de jaarlijkse groeianalyse 2019

(vervolgadvies)

[COM(2018) 770 final]

(2020/C 47/18)

Rapporteur: Anne DEMELENNE

Besluit van het EESC-bureau 14.5.2019 Rechtsgrondslag Artikel 32, lid 1, van het reglement van orde en artikel 29, onder a), van de uitvoeringsbepalingen van het reglement van orde Vervolgadvies Bevoegde afdeling Economische en Monetaire Unie, Economische en Sociale Samenhang Goedkeuring door de afdeling 17.10.2019 Goedkeuring door de voltallige vergadering 30.10.2019 Zitting nr. 547 Stemuitslag (voor/tegen/onthoudingen) 140/3/6

Inleiding

Dit advies maakt deel uit van twee vervolgadviezen, een over de jaarlijkse groeianalyse [COM(2018) 770 final] en een over de aanbeveling met betrekking tot het economisch beleid van de eurozone [COM(2018) 759 final]. Doel is eerdere voorstellen van het Europees Economisch en Sociaal Comité (EESC) (1) te actualiseren en verder uit te werken, rekening houdend met de recente ontwikkelingen en de economische prognoses voor de EU en de eurozone, alsook met de diverse verslagen en aanbevelingen die zijn gepubliceerd in het kader van het lopende Europees Semester. Deze adviezen vormen de bijdrage van het maatschappelijk middenveld van de EU aan het economische, sociale en milieubeleid voor de volgende cyclus van het Europees Semester, die in november 2019 van start gaat. Het EESC verzoekt de Europese Commissie en de Raad om deze bijdrage in aanmerking te nemen in het komende “najaarspakket” van het Europees Semester en het daaruit voortvloeiende interinstitutionele besluitvormingsproces.

1. Conclusies en aanbevelingen

1.1. In dit advies, dat een aanvulling vormt op het eerder door het EESC uitgebrachte advies over de jaarlijkse groeianalyse 2019, wordt aandacht besteed aan de landspecifieke aanbevelingen ( 2 ) , de mededeling van de Europese Commissie over het Europees Semester en de respectieve aanbevelingen van de Raad. Tevens wordt dieper ingegaan op bepaalde economische en sociale kwesties in verband met het Europees Semester 2019.

1.2. De investeringskloof in de Europese Unie is nog niet gedicht. Er is nog steeds behoefte aan openbare en particuliere investeringen en aan uitgaven op het gebied van opleiding en onderwijs (vanaf onderwijs voor jonge kinderen) om de concurrentiekracht van de Europese bedrijven te verbeteren. In de landspecifieke aanbevelingen van dit jaar ligt een terechte nadruk op investeringen. Er dient bijzondere aandacht te worden besteed aan productieve investeringen en investeringen in sociale infrastructuur, om bij voorrang duurzame groei te bevorderen, en aan maatregelen die de Europese pijler van sociale rechten (EPSR) helpen verwezenlijken.

1.3. De lidstaten moeten hun structurele hervormingsinspanningen opvoeren. Meer bepaald moeten landen met een overschot op de lopende rekening de procedure voor macro-economische onevenwichtigheden beter naleven, in het belang van de economische en politieke stabiliteit van de Europese Unie en de eurozone. Het EESC betreurt de discrepantie tussen de globale, niet-specifieke aanbevelingen op belangrijke domeinen als investeringen, sociale kwesties en klimaatverandering enerzijds en de strategische, in cijfers gegoten begrotingsdoelstellingen anderzijds.

1.4. Dankzij de huidige, zeer lage rentetarieven kunnen er nationale begrotingsmiddelen worden vrijgemaakt omdat de rentelasten voor staatsobligaties zijn gedaald. De lidstaten zouden deze middelen moeten aanwenden om niet alleen hun materiële, digitale en milieu-investeringen te verhogen, maar ook hun uitgaven op het gebied van opleiding, verbetering van vaardigheden en kwalificaties, die als investeringen in menselijk kapitaal en niet als kostenposten moeten worden beschouwd.

1.5. Het is een goede zaak dat de EPSR en het sociaal scorebord een grotere rol zijn gaan spelen in de landspecifieke aanbevelingen. Het EESC moedigt de Commissie aan om op dit pad verder te gaan en deze aanpak verder uit te werken in de volgende cycli van het Europees Semester. Mocht zich de komende jaren een economische dip voordoen, dan is het belangrijk dat positieve sociale beleidsdoelstellingen centraal staan in het Europees Semester, en op gelijke voet worden gesteld met macro-economische of budgettaire doelstellingen.

1.6. Klimaatverandering is het voorbije jaar een centrale kwestie geworden, wat in het Semester meer tot uiting mag komen. De landspecifieke aanbevelingen van volgend jaar zouden meer richtsnoeren moeten bevatten om klimaatverandering — een existentiële dreiging — tegen te gaan, al was het maar één per lidstaat.

1.7. Er zijn belastingprikkels nodig om productieve investeringen en uitgaven in de reële economie te stimuleren, en er moet een verschuiving van de belastinggrondslag plaatsvinden van arbeid en duurzame consumptie naar andere bronnen.

1.7.1. De financialisering van bepaalde delen van de Europese economie heeft een buitensporige last met zich meegebracht voor bedrijven — en hun werknemers — die banen creëren, toegevoegde waarde genereren en de reële kapitaalvoorraad vergroten. Het EESC vraagt de Commissie om na te gaan of het Europees Semester kan worden gebruikt om waarde voor alle stakeholders voorrang te geven op waarde enkel voor de aandeelhouder.

1.7.2. Meerdere lidstaten hebben in het kader van de landspecifieke aanbevelingen dit jaar ook aanbevelingen ontvangen over de versterking van de sociale dialoog. Teneinde de participatie van de sociale partners te bevorderen, zouden de nationale regeringen minimumnormen moeten invoeren voor de raadpleging van de sociale partners in verschillende stadia van het Europees Semester.

1.7.3. Het beleid van de Commissie inzake overheidsactiva zou het principe moeten volgen dat, wanneer overheidsactiva worden geprivatiseerd, het geen strategische activa mag betreffen die beter door de overheid worden beheerd, en dit niet mag leiden tot nettoverlies voor de staat wanneer de afstoting van activa plaatsvindt in economisch ongunstige tijden.

2. Achtergrond: de prioriteiten van de Europese Commissie in het Europees Semester 2019 en in de landspecifieke aanbevelingen

2.1. Volgens de Europese Commissie hebben de lidstaten met 40 % van de landspecifieke aanbevelingen van 2018 ten minste enige vooruitgang geboekt. Over meerdere jaren bekeken is bij meer dan twee derde van de landspecifieke aanbevelingen ten minste “enige vooruitgang” geboekt ( 3 ) . Op het gebied van financiële dienstverlening zijn stevige stappen vooruit gezet, en ook waar het gaat om de bevordering van meer werkgelegenheid is vooruitgang geboekt, door in te zetten op vaste contracten en oplossingen voor de segmentering van de arbeidsmarkt. De tenuitvoerlegging blijft echter beperkt en te traag op gebieden die cruciaal zijn voor de correctie van macro-economische onevenwichtigheden ( 4 )

2.2. De landspecifieke aanbevelingen voor 2019 bouwen voort op de bevindingen van de landverslagen van 2019 en impliceren een sterkere nadruk op investeringen, met minstens één investeringsgerelateerde aanbeveling per lidstaat.

2.3. Wat de macro-economische vooruitzichten betreft, is de onzekerheid niet verminderd. De verwachte uittreding van het Verenigd Koninkrijk uit de Europese Unie en de wereldwijde “handelsoorlogen” die door de Verenigde Staten zijn ontketend, gelden onverkort als neerwaartse risico’s voor de economische groei en de werkgelegenheid in de nabije toekomst. Ondanks de lage werkloosheidscijfers van de afgelopen twee decennia zijn verschillende landen nog niet teruggekeerd naar het werkgelegenheidspeil van vóór de crisis. Verwacht wordt dat het bbp in de Europese Unie dit jaar slechts met 1,4 % zal groeien en in de eurozone met 1,2 % ( 5 ) . Zoals de Raad van bestuur van de Europese Centrale Bank ( 6 ) heeft opgemerkt, blijft de inflatie in de eurozone onder het streefcijfer (d.w.z. onder, maar dicht bij 2 % op middellange termijn) en zal de groei in de Europese Unie en de eurozone met begrotingsbeleid moeten worden ondersteund.

3. Algemene opmerkingen over de aanbevelingen van de Europese Commissie

3.1. Investeringen

Het EESC juicht sterk toe dat de Europese Commissie in de landverslagen en de landspecifieke aanbevelingen van dit jaar een bijzondere nadruk legt op meer investeringen. In het verleden heeft het EESC de lidstaten en de Europese Commissie herhaaldelijk verzocht een grotere nadruk te leggen op meer publieke en particuliere investeringen, en het is dan ook verheugd dat hiermee gevolg wordt gegeven aan een van zijn aanbevelingen. Voorts moeten investeringen productief en duurzaam zijn, en dienen speculatieve financiële en vastgoedinvesteringen te worden vermeden.

3.1.1. De investeringsdoelstellingen in het kader van de landspecifieke doelstellingen zijn niet erg concreet, wat aansluit bij de praktijk van de Commissie om brede doelstellingen vast te stellen. Dit zorgt echter voor een onevenwichtige situatie, omdat de begrotingsdoelstellingen zeer concreet zijn, zoals het Verdrag voorschrijft. Het blijft onduidelijk hoe de investeringsdoelstellingen kunnen worden gehaald in landen die in het kader van het stabiliteits- en groeipact aan strenge eisen gebonden zijn. Net als in eerdere adviezen, beveelt het EESC daarom aan om investeringen een prominentere rol te geven door een “gouden regel” in te voeren in het Europese begrotingskader ( 7 )

3.1.2. asset purchase programme , APP) geïnvesteerd heeft in groene obligaties en is het van mening dat de ECB hiermee moet doorgaan en deze aanpak nog verder dient te ontwikkelen wanneer zij de netto-aankopen hervat alsook in de herinvesteringsfase van het programma. In het Europees Semester moet een sterkere nadruk op duurzame groei worden gelegd, met de VN-doelstellingen voor duurzame ontwikkeling 2030 als leidraad. Het EESC verzoekt daarom een jaarlijkse “duurzamegroeianalyse” in te voeren ( 8 ) . Investeringen in infrastructuur moeten groen en sociaal worden, met een focus op hernieuwbare energie, wat de nieuwe Commissie trouwens wil. Dit moet nog meer tot uiting komen in het Europees Semester. Naar aanleiding van de positieve nadruk op investeringen in de landspecifieke aanbevelingen van dit jaar, stelt het EESC voor dat de Europese Commissie en de Raad nagaan of in die aanbevelingen niet minstens één ambitieuze en concrete broeikasgasreductiedoelstelling per lidstaat moet worden opgenomen totdat de potentieel rampzalige klimaatdreiging is afgewend. In verband hiermee verheugt het EESC zich erover dat de ECB in haar programma voor de aankoop van activa van de particuliere sector (, APP) geïnvesteerd heeft in groene obligaties en is het van mening dat de ECB hiermee moet doorgaan en deze aanpak nog verder dient te ontwikkelen wanneer zij de netto-aankopen hervat alsook in de herinvesteringsfase van het programma.

3.1.3. Wat de concrete investeringsbehoeften betreft, spoort het EESC de Europese Commissie en de lidstaten ertoe aan een concreet plan uit te werken ter verhoging van de publieke en particuliere investeringen, zodat de op belangrijke terreinen vastgestelde hiaten kunnen worden gedicht, de economische en sociale toekomst van Europa kan worden veiliggesteld en Europa kan blijven concurreren met China en de Verenigde Staten. Meer bepaald is er behoefte aan meer investeringen in informatietechnologie en kunstmatige intelligentie (onderzoek en ontwikkeling, met inbegrip van IT-infrastructuur). Ook is het zaak om in deze investeringen te voorzien in de noodzakelijke uitgaven op het gebied van onderwijs, beroepsopleiding, vaardigheden en mobiliteit, alsmede de bevordering van energiebesparing in de industrie en in het vervoer, onder meer door de ontwikkeling en betere benutting van het spoor. Voor deze uitgaven zou meer steun uit de structuurfondsen moeten worden verleend. Dit zou de concurrentiekracht versterken en een oplossing bieden voor het tekort aan geschoolde arbeidskrachten, dat in de hele EU als een van de belemmeringen voor investeringen wordt gezien ( 9 )

3.1.4. Het EESC is van mening dat er meer concrete doelen en strategische prioriteiten moeten worden vastgesteld om de algemene doelstellingen van de Europese Raad te verwezenlijken. De EU 2020-indicatoren waren te beknopt, en de algemene prioriteiten die in de Raad werden overeengekomen moeten concreter worden gemaakt en tot andere beleidsterreinen worden uitgebreid. Het EESC roept de Raad en de Commissie daarom op om een langetermijnstrategie voor 2030 uit te werken waarmee rekening dient te worden gehouden in de landspecifieke aanbevelingen voor 2020 ( 10 ) . Die langetermijnstrategie moet de bakens uitzetten voor de totstandbrenging van een welvaartseconomie in de Europese Unie, met onder meer hogere investeringen in productieve activiteiten, beter onderwijs, kwalificaties, vaardigheden en opleiding, sociale bescherming, gezondheidszorg, lagere energiekosten, betaalbare huisvesting en de bevordering van de gelijkheid tussen man en vrouw.

3.2. Onevenwichtigheden op de lopende rekening

3.2.1. Het EESC is ingenomen met het feit dat de Europese Commissie nationale overschotten op de lopende rekening als een groot macro-economisch probleem voor de eurozone en de Europese Unie beschouwt. Terwijl landen die eerder een tekort op de lopende rekening hadden hun tekort hebben weggewerkt, zijn landen met een overschot op de lopende rekening nog steeds niet bereid wezenlijke maatregelen te treffen om de binnenlandse vraag te stimuleren — bijvoorbeeld door hogere overheidsinvesteringen, hogere lonen, hogere overheidsuitgaven of lagere belastingen, om op die manier hun overschot af te bouwen. Belastingverlagingen kunnen het best worden doorgevoerd door de belastinggrondslag te verschuiven van arbeid en btw naar andere bronnen van belastinginkomsten. Verkleining van de belastingwig op arbeid mag echter geen gevolgen hebben voor de socialezekerheidsbijdragen, die immers belangrijk zijn voor de financiering van de gezondheidszorg, pensioenen, ongevallenverzekering, werkloosheidsverzekering en andere doeleinden op het vlak van sociale bescherming.

3.2.2. Als gevolg van de aanhoudende terughoudendheid van landen met een overschot op de lopende rekening om hun binnenlandse vraag op passende wijze aan te zwengelen, kampen landen met een tekort op de lopende rekening met een te lage vraag. De procedure voor macro-economische onevenwichtigheden brengt het probleem weliswaar onder de aandacht, maar mist de instrumenten om er ook iets aan te doen. Daarom laat bij de landspecifieke aanbevelingen met name de tenuitvoerlegging van aanbevelingen in het kader van de procedure voor macro-economische onevenwichtigheden zeer te wensen over ( 11 ) . Het EESC roept de Europese Raad op een macro-economische strategie te coördineren die erop gericht is de binnenlandse vraag te stimuleren in landen met een overschot op de lopende rekening, zodat die nationale overschotten, die op hun beurt het overschot op de lopende rekening van de eurozone vormen, dalen. In het kader van deze strategie moeten landen met een overschot op de lopende rekening zich er op geloofwaardige wijze toe verbinden hun overschot op een permanente en duurzame manier af te bouwen.

3.2.3. Nu het begrotingsinstrument voor de eurozone bij recente onderhandelingen concreet vorm heeft gekregen, is duidelijk geworden dat de Europese Raad er niet in is geslaagd overeenstemming te bereiken over een zinvolle begroting voor de eurozone met een stabiliserende functie. Het EESC vreest dat het macro-economische kader op Europees niveau niet toereikend zal zijn om een toekomstige crisis het hoofd te bieden, mocht het risico op een vertraging van de economische groei werkelijkheid worden. Het EESC verzoekt de Europese Raad om doeltreffende, door de lidstaten te nemen begrotingsmaatregelen voor te bereiden om een mogelijke recessie het hoofd te bieden, samen met monetaire beleidsmaatregelen van de Europese Centrale Bank.

3.3. Begrotingsbeleid, overheidsschuld en belastingen

3.3.1. De herbeoordeling van het risico van staatsobligaties tijdens de eurozonecrisis heeft tot een bijkomende divergentie geleid. Landen met lagere groeicijfers en een hogere oorspronkelijke schuld betalen hogere rentetarieven op hun overheidsschuld, op grond van soms behoorlijk onjuiste inschattingen van hun begrotingssituatie door de financiële markten. Pogingen om in een (te) vroeg stadium begrotingsbuffers aan te leggen, of eenvoudig gezegd: bezuinigen op de uitgaven en meer belasten — zoals de Commissie lidstaten met een hogere schuld aanbeveelt — dreigt positieve ontwikkelingen in de particuliere sector en de nog prille groei in sommige lidstaten te fnuiken. Verplichte begrotingsaanpassingen voorschrijven aan landen met minder begrotingsruimte en slechts aanbevelingen formuleren voor landen met meer begrotingsruimte brengt het risico met zich mee dat de algemene begrotingskoers van de eurozone niet expansief genoeg is om het grote overschot op de lopende rekening van de eurozone te beteugelen.

3.3.2. Nu vooraanstaande deskundigen ter zake de rol van overheidsschuld in tijden van lage rente anders zijn gaan beoordelen ( 12 ) , spoort het EESC de Europese Raad aan om na te gaan of het huidige begrotingskader de noodzakelijke overheidsinvesteringen en -uitgaven voor productiviteitsverhogende doeleinden (zoals onderwijs, betere vaardigheden, een leven lang leren, gezondheidszorg en sociale bescherming) in de weg heeft gestaan ( 13 ) . Zoals aangekondigd in haar maatregelenpakket van september, blijft de ECB in de nabije toekomst zeer lage rentetarieven hanteren. Dat beleid leidde de voorbije jaren reeds tot lagere rentelasten voor overheden. Het EESC vraagt de lidstaten de aldus vrijgekomen middelen te gebruiken voor meer investeringen.

3.3.3. De maatstaven die de Europese Commissie hanteert voor het productietekort (“output gap”) en die dienen om de juiste begrotingskoers te bepalen, worden door deskundigen steeds meer als te procyclisch gezien ( 14 ) . In plaats van op onafhankelijke wijze de maximale potentiële productie van een economie te meten op basis van het aantal werklozen en het tekort aan kapitaal, gaat de Europese Commissie voor haar maatstaf te sterk uit van prestaties uit het verleden ( 15 ) . Daardoor wordt het landen zowel in gunstige als in ongunstige economische tijden onmogelijk gemaakt een anticyclisch begrotingsbeleid te voeren wanneer zij zich aan de regels van het stabiliteits- en groeipact houden. Het EESC beveelt de Europese Commissie aan om de procedure voor de berekening van de “output gap” samen met de lidstaten te heroverwegen in het licht van deze bevindingen.

3.3.4. In landen die de voorbije jaren minder dan verwacht van de economische groei hebben geprofiteerd, heeft een gebrek aan totale vraag, in combinatie met een ongunstige verschuiving in de exportproductiestructuur van de economie, bijgedragen tot hun zwakke groei. Het EESC zou graag zien dat de Europese Commissie en de Europese Raad in de volgende cyclus van het Europees Semester rekening houden met overwegingen inzake industriebeleid en -strategie in de Europese Unie.

3.3.5. Zoals het EESC al in eerdere adviezen heeft aangegeven, moeten de lidstaten maatregelen nemen ter voorkoming van agressieve belastingplanning en belastingontduiking en inzetten op fiscale rechtvaardigheid en de financiering van de overheidsuitgaven.

3.3.6. Door de “financialisering” van de economie kreeg een kleine groep financiële actoren een te grote greep op grote bedrijven en de publieke sector, waarbij het streven naar kortetermijnwinsten en bonussen voorging op de langetermijnbehoeften van bepaalde ondernemingen, hun werknemers en de regio’s waar zij actief zijn ( 16 ) . Het EESC vraagt de Commissie om na te gaan of het Europees Semester kan worden gebruikt om waarde voor de stakeholder voorrang te geven op waarde voor de aandeelhouder. Waar dit in de lidstaten relevant is, dient het belastingstelsel op zo’n manier te worden bijgestuurd dat echte fysieke, digitale en duurzame investeringen en beleggingen in menselijk kapitaal worden gestimuleerd en beleggingen met louter financiële en speculatieve doeleinden worden ontmoedigd. Daarbij moet aandacht worden besteed aan verstoringen van het belastingstelsel die het principe “waarde voor de aandeelhouder” onnodig bevorderen en financieel belonen, en moeten hervormingen in dit verband worden aangemoedigd in een landspecifieke aanbeveling.

3.4. De Europese pijler van sociale rechten

3.4.1. Het EESC is ingenomen met de grotere nadruk op sociale dialoog, onderwijs, vaardigheden, opleiding, gezondheid en sociale bescherming in beleidsaanbevelingen, en dringt er bij de Commissie op aan deze accentverschuiving vol te houden en nog te versterken in de volgende cycli van het Europees Semester, met name waar het gaat over toereikende minimumlonen waarover de sociale partners op verantwoordelijke wijze onderhandelen en die bij wet en bij nationale collectieve overeenkomst gegarandeerd worden.

3.4.2. Het EESC is verheugd dat de Europese Commissie bijzondere aandacht heeft besteed aan de wijze waarop de lidstaten de verschillende onderdelen van de EPSR ten uitvoer leggen. Het erkent de bijzondere meerwaarde van de indicatoren van het sociaal scorebord, die de sociale ontwikkelingen en convergentie tussen de EU-lidstaten weergeven, als noodzakelijk tegenwicht tegen de traditionele focus op economische en financiële kwesties. Het EESC dringt er bij de Commissie op aan om de EPSR een belangrijke rol te blijven toekennen in de landspecifieke aanbevelingen en om die rol nog te vergroten, alsook om na te denken over nieuwe indicatoren voor het sociaal scorebord, bijvoorbeeld met betrekking tot collectieve onderhandelingen.

3.4.3. Het feit dat de loonconvergentie tussen landen veel trager verloopt dan de EU-leiders en de Commissie hadden verwacht, heeft tot meer migratie naar landen en regio’s met meer banen en hogere lonen geleid. In principe is deze migratie naar economisch sterkere regio’s een belangrijk aanpassingsmechanisme binnen de Europese monetaire unie. Door de trage convergentie van lonen en levensomstandigheden bleken de migratiestromen echter groter verwacht. In sommige gevallen is een aanzienlijk deel van de beroepsbevolking geëmigreerd, wat voor de betrokken landen op middellange termijn problemen kan opleveren als de emigranten niet terugkeren. Een snellere reële convergentie van lonen en levensomstandigheden tussen de landen van de EU en de Europese monetaire unie is daarom noodzakelijk. Het EESC verzoekt de Commissie een gedetailleerd verslag over de reële convergentie op te stellen en haar beleidsaanbevelingen aan de lidstaten en de EU als geheel bij te sturen op een manier die voor echte convergentie zorgt.

3.4.4. In de inleiding van de jaarlijkse groeianalyse 2019 verheugt de Europese Commissie zich erover dat de economie weer groeit in alle lidstaten. Positieve bbp-groei leidt echter niet per se tot meer sociale convergentie. Een middel voor het bewerkstelligen van sociale convergentie is het voeren van collectieve onderhandelingen. Het EESC verzoekt de Commissie daarom om de indicatoren van het sociaal scorebord uit te breiden tot maatregelen op dit gebied.

3.4.5. Voor de uitvoering van aanbevelingen in verband met de EPSR zijn passende financiële middelen nodig. Er zou moeten worden gepreciseerd op welke manier de doelstellingen van de EPSR kunnen worden verwezenlijkt, met name in landen die in het kader van het stabiliteits- en groeipact aan strenge eisen gebonden zijn. Op basis van de voorstellen die het in een eerder advies ( 17 ) heeft gedaan, beveelt het EESC de Europese Commissie en de Raad aan ervoor te zorgen dat er middelen beschikbaar zijn, met name in het kader van de Europese structuur- en investeringsfondsen en andere EU-fondsen, om de nationale publieke en particuliere financiering aan te vullen. Een stijging van de overheidsinvesteringen in de lidstaten kan worden gestimuleerd via een “gulden regel” voor sociaal georiënteerde overheidsinvesteringen die de begrotingsregels soepeler zou maken. Tegen verlagingen van de EU-begroting die zouden resulteren in minder middelen voor de verwezenlijking van de doelstellingen van de EPSR, dient verzet te worden geboden. Ook dient het Investeringsplan voor Europa, ondersteund door het Europees Fonds voor strategische investeringen (EFSI), te worden verbeterd, gelet op de kritiek van de Europese Rekenkamer (januari 2019) op de overdrijving van de vermeende effecten ervan op het investeringsniveau ( 18 )

3.5. In de landspecifieke aanbevelingen op sociaal gebied en, ruimer gezien, sinds het begin van het Semester, hebben lidstaten met een lagere groei en een grotere overheidsschuld aanbevelingen ontvangen die sociale afbraak in de hand werken ( 19 ) , waarbij de prioriteit doorgaans naar macro-economische doelstellingen ging ( 20 ) . In het licht van de onzekere economische vooruitzichten dringt het EESC er bij de Europese Raad op aan ervoor te zorgen dat positieve sociale doelstellingen de komende jaren een hogere prioriteit krijgen, en dus ook in tijden van economische crisis even belangrijk zijn als macro-economische doelstellingen.

3.5.1. Zorgen voor hoogwaardige werkgelegenheid blijft een uitdaging. Atypische arbeidsvormen zoals tijdelijk werk, deeltijds werk, werken in onderaanneming of werk via platforms, zijn de afgelopen tien jaar in verschillende lidstaten toegenomen. Terwijl de vaardigheden en het kwalificatieniveau van werknemers zijn gestegen, is de kwaliteit van de banen is er in meerdere landen op achteruitgegaan. Een voorbeeld is de stijging, in sommige landen, van het aantal mensen die buiten hun wil om tijdelijk of deeltijds aan de slag zijn omdat er te weinig voltijdse vaste banen zijn (Eurostat-gegevens ( 21 ) ). Soms zijn de betrokkenen gelukkig met deze nieuwe arbeidsvormen, maar vaak ook niet, waar nog bovenop komt dat nieuwe arbeidsvormen het werknemers met een tijdelijke en onzekere baan moeilijker kunnen maken om “een leven lang” te blijven leren. Het EESC roept de lidstaten op om, in een Europees kader, tijdig maatregelen te treffen ter bescherming van de werkgelegenheid en de sociale zekerheid, teneinde zich aan te passen aan nieuwe arbeidsvormen en een steeds onzekerder wordende arbeidswereld.

3.5.2. De sociale economie speelt een almaar belangrijker rol in de economie ( 22 ) . Door haar diversiteit (coöperaties, onderlinge maatschappijen, verenigingen, stichtingen, sociale ondernemingen) heeft zij een groot potentieel om de economische groei en de werkgelegenheid in Europa te stimuleren en kan zij een belangrijke bijdrage leveren aan de sociale cohesie in de Europese Unie. Helaas heeft de Unie geen passend juridisch kader uitgewerkt om dit potentieel te benutten binnen de interne markt. Het EESC verzoekt de Commissie om deze kwestie op de agenda voor de volgende ambtstermijn te plaatsen.

3.5.3. Meer investeringen in onderwijs door overheden en bedrijven kunnen werkloosheid helpen voorkomen in de digitale samenleving van vandaag en morgen, de industrie en de dienstensector, waarin behoefte is aan hooggekwalificeerd personeel. Het EESC spoort de lidstaten ertoe aan EU-middelen aan te wenden om hun arbeidskrachten voor te bereiden op het digitale tijdperk.

3.5.4. Waar dit in de nationale context gerechtvaardigd is, kan een kwalitatieve verschuiving naar hoogwaardig beroepsonderwijs buiten het tertiair onderwijs nuttig zijn. Een te eenzijdige nadruk op het behalen van een hogeronderwijsdiploma, zoals bij de onderwijsindicatoren van het sociaal scorebord het geval is, kan het totaalbeeld vertekenen. Het EESC roept de Commissie en de lidstaten op om na te gaan of er, gelet op dit feit, betere manieren zijn om succes in het onderwijs te meten in het kader van het sociaal scorebord.

3.6. Betrokkenheid van de sociale partners

3.6.1. Het EESC is ingenomen met het voornemen van de Commissie om de dialoog met de sociale partners en het maatschappelijk middenveld (waaronder liefdadigheidsinstellingen, ngo’s, universiteiten en consumentenorganisaties) te verdiepen met het oog op een betere tenuitvoerlegging van de landspecifieke aanbevelingen, onder meer via bezoeken aan lidstaten en bilaterale en multilaterale gesprekken.

3.6.2. De regelmatige en informele stroom en uitwisseling van informatie kan wat dit betreft beter. De sociale partners krijgen voorafgaand aan belangrijke vergaderingen weliswaar de nodige informatie over kwesties in verband met de arbeidsmarkt en sociale inclusie om een vruchtbare discussie te waarborgen, maar dit is niet het geval voor budgettaire en fiscale kwesties. Het EESC moedigt de Commissie aan om, buiten de officiële formele procedures om, een meer diepgaande, tijdige en betekenisvolle dialoog met de sociale partners aan te gaan.

3.6.3. Zoals de Europese Commissie terecht heeft opgemerkt, kunnen de sociale partners tijdiger en op een meer betekenisvolle wijze bij het Europees Semester worden betrokken ( 23 ) . Hoewel het Semester op Europees niveau en in sommige lidstaten naar behoren functioneert, kan dat niet van alle landen gezegd worden. Het EESC is ingenomen met de aanbevelingen die in het kader van de landspecifieke aanbevelingen aan verschillende lidstaten zijn gedaan met betrekking tot de versterking van de sociale dialoog, en moedigt de lidstaten aan om deze in praktijk te brengen.

3.6.4. Tijdige toegang tot nuttige informatie en tijdige raadpleging, duidelijke toezeggingen van regeringen en de capaciteit van de sociale partners zijn kwesties die de raadpleging van de sociale partners in het kader van het Semester op nationaal niveau hebben belemmerd. Het EESC beveelt aan dat nationale regeringen minimumnormen invoeren voor de raadpleging van de nationale sociale partners in verschillende stadia van het Europees Semester. Zo zouden regeringen bijvoorbeeld moeten toelichten of en waarom zij van de voorstellen van de sociale partners zijn afgeweken. Ook dienen de sociale partners te worden betrokken bij de follow-up ter evaluatie van de uitvoering van de voorstellen.

4. Specifieke aanbevelingen

4.1. Wat betreft de discussie in de Raad over de wenselijkheid van uitbreiding van het toepassingsgebied van het Europees Semester tot kwesties op het gebied van economische en sociale cohesie, is het EESC ten zeerste ingenomen met het besluit om deze aspecten in het Europees Semester op te nemen ( 24 ) . Het moedigt de Europese Commissie en de lidstaten aan op deze weg door te gaan en deze aanpak de komende jaren verder te ontwikkelen, waarbij er ook een antwoord moet komen op de klimaatuitdaging. Het Comité is tevens ingenomen met het feit dat de Europese Raad de lidstaten oproept het sociaal scorebord, de werkgelegenheidsprestatiemonitor en de prestatiemonitor sociale bescherming als richtsnoeren te gebruiken voor hun convergentie-inspanningen.

4.2. Huisvesting

4.2.1. In sommige lidstaten zijn de huizenprijzen de afgelopen jaren gestegen. In sommige grote en middelgrote steden zijn de huurprijzen zo hoog geworden dat ze een almaar groter deel van het inkomen in beslag nemen. Hoewel dit niet de enige factor is, houdt dit verschijnsel verband met de lage rente, aangezien het monetair beleid rechtstreeks doorwerkt op de woningmarkt. De basisrentetarieven van de ECB zullen op hun huidige niveau (of lager) blijven totdat de inflatie binnen de projectieperiode duurzaam naar het streefcijfer convergeert (een niveau dat voldoende dicht bij maar onder 2 % ligt) ( 25 ) . Hogere huurprijzen verergeren ook de daklozenproblematiek. Door het gebrek aan gegevens is het lastig om de situatie van de daklozen in de Europese Unie op de voet te volgen. Het EESC roept de lidstaten en de Europese Commissie op om de gegevensverzameling over daklozen te verbeteren, zodat hun aantal, spreiding en leefomstandigheden in de Unie beter in kaart kunnen worden gebracht.

4.2.2. Om de energie- en klimaatprestaties van woningen en andere gebouwen te verbeteren, kunnen nationale overheden onder meer via het belastingstelsel stimulansen creëren om energie-efficiënte renovatie en nieuwbouw te bevorderen.

4.3. Andere hervormingen

4.3.1. In meerdere landen dreigen individuele hervormingen die in de landspecifieke aanbevelingen worden genoemd de sociale en economische ongelijkheid te vergroten. Pensioenhervormingen mogen armoede op oudere leeftijd niet in de hand werken.

4.3.2. Wanneer overheidsactiva worden geprivatiseerd, mag het geen strategische activa betreffen die beter door de overheid worden beheerd, en mag dit niet leiden tot nettoverlies voor de staat wanneer de afstoting van activa plaatsvindt in economisch ongunstige tijden. Wegens het ontbreken van een winstoogmerk, dat tot hogere kosten leidt, is de staat in principe het meest geschikt voor het verstrekken van fundamentele publieke diensten. Wanneer de kwaliteit en financiering van publieke diensten niet voldoen aan de eisen van de burgers, moet iets worden gedaan aan de administratieve capaciteit om die diensten naar voldoening te verstrekken en moeten daarvoor de nodige middelen worden uitgetrokken. Dit sluit de mogelijkheid niet uit dat individuele landen besluiten op maat gesneden publiek-private partnerschappen (PPP’s) toe te staan voor specifieke diensten in specifieke omstandigheden. In dat geval moeten PPP’s wel het algemeen belang dienen. Met name op markten met monopolistische of oligopolistische structuren moet worden voorkomen dat belangengroepen PPP’s gebruiken om winst te maken door hogere prijzen te vragen dan noodzakelijk of door af te zien van de investeringen die nodig zijn om de kwaliteit te waarborgen.

4.3.3. Een degelijk industriebeleid dat is afgestemd op de behoeften van een land, kan resulteren in meer groei, productiviteit, welzijn en werkgelegenheid. Het EESC benadrukt de noodzaak om een brede discussie te voeren en concrete maatregelen te treffen om op EU- en lidstaatniveau een industriële strategie te ontwikkelen waarvoor voldoende financiële middelen worden uitgetrokken en die verder gaat dan een loutere aanpassing van het Europese mededingingsrecht om meer fusies tussen multinationals mogelijk te maken.

Brussel, 30 oktober 2019. De voorzitter van het Europees Economisch en Sociaal Comité Luca JAHIER

(1) Advies van het EESC over de jaarlijkse groeianalyse 2019 (PB C 190 van 5.6.2019, blz. 24) en over het economisch beleid van de eurozone (2019) (PB C 159 van 10.5.2019, blz. 49).

(2) COM(2019) 500 final.

(3) COM(2019) 500 final, blz. 3-4.

(4) Efstathiou, K. & Wolff, G. (2018), “Is the European Semester effective and useful?”.

(5) Europese economische prognose. Zomer 2019, Europese Commissie.

(6) Mario Draghi, president van de ECB, persconferentie – inleidende verklaring, Frankfurt am Main, 12 september 2019.

(7) Advies van het EESC over de jaarlijkse groeianalyse 2019, paragraaf 3.9.8 (PB C 190 van 5.6.2019, blz. 24).

(8) Advies van het EESC over de jaarlijkse groeianalyse 2019, paragraaf 1.7 (PB C 190 van 5.6.2019, blz. 24).

(9) Rapport van de EIB over de investeringen 2018/2019: “Retooling Europe’s economy”.

(10) Zoals uiteengezet in het EESC-advies getiteld “Europees Semester en cohesiebeleid — Naar een nieuwe Europese strategie voor de periode na 2020” (PB C 353 van 18.10.2019, blz. 39).

(11) “What drives national implementation of EU policy recommendations?”, Bruegel working paper, nr. 4.

(12) Blanchard, O., “Public Debt and Low Interest Rates”, januari 2019, en het debat dat Michael Hüther in Duitsland op gang heeft gebracht over het nut van de nationale “schuldenrem”, IW Policy Paper 3/19.

(13) “Germany's even larger than expected fiscal surpluses: Is there a link with the constitutional debt brake?”, Bruegel.

(14) “The campaign against ‘nonsense’ output gaps”, Bruegel.

(15) “Why Hysteria Over the Italian Budget Is Wrong-Headed”.

(16) Vatteville, E. in het tijdschrift “Management & Avenir”, 2008/4 (nr. 18), blz. 88-103.

(17) PB C 262 van 25.7.2018, blz. 1.

(18) Speciaal verslag nr. 03/2019: Europees Fonds voor strategische investeringen: er zijn maatregelen nodig om het EFSI echt een succes te maken.

(19) Copeland, P. & Daly, M. (2018), “The European Semester and EU Social Policy”.

(20) Degryse, C. & Pochet, P. (2018), “European social dynamics: a quantitative approach”.

(21) Eurostat-databank “lfsa_eppgai” en “lfsa_etgar”.

(22) Instellingen en ondernemingen in de sociale economie in Europa vertegenwoordigen meer dan 2,8 miljoen organisaties, die werk bieden aan 13,6 miljoen mensen en goed zijn voor 8 % van het bbp van de EU.

(23) Ontwerp van gezamenlijk verslag van de Commissie en de Raad over de werkgelegenheid, blz. 11.

(24) “Conclusies van de Raad over de jaarlijkse groeianalyse en het gezamenlijk verslag over de werkgelegenheid voor 2019”, 15 maart 2019, blz. 7.

(25) Mario Draghi, president van de ECB, persconferentie – inleidende verklaring, Frankfurt am Main, 12 september 2019.