NL Publicatieblad van de Europese Unie C 120/82

Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over „Migratie en ontwikkeling: Kansen en uitdagingen”

(2008/C 120/18)

Op 16 februari 2007 heeft het Europees Economisch en Sociaal Comité besloten overeenkomstig artikel 29, lid 2, van zijn reglement van orde een advies op te stellen over

Migratie en ontwikkeling: kansen en uitdagingen.

De gespecialiseerde afdeling Externe betrekkingen, die met de voorbereidende werkzaamheden was belast, heeft haar advies op 3 oktober 2007 goedgekeurd. Rapporteur was de heer Sharma.

Het Comité heeft tijdens zijn op 12 en 13 december 2007 gehouden 440e zitting (vergadering van 12 december 2007) het volgende advies uitgebracht, dat met 125 stemmen voor, bij 5 onthoudingen, is goedgekeurd.

1. Samenvatting

1.1 In dit initiatiefadvies worden voorstellen gedaan op het gebied van de nauw verweven beleidsterreinen migratie en ontwikkelingssamenwerking.

1.2 Uit praktijkvoorbeelden, suggesties en voor beide partijen gunstige samenwerkingsovereenkomsten blijkt dat migratie heel goed als ontwikkelingsinstrument kan fungeren. Door specifieke maatregelen voor te stellen, wil het Comité ervoor zorgen dat het accent in de discussie wordt verlegd van vage beleidsintenties naar het opstellen van concrete plannen.

1.3 Het migratie- en ontwikkelingsbeleid zal beduidend meer effect sorteren als, met het oog op een verhoging van het inkomensniveau van de achterblijvers, het overmaken van geld naar het thuisfront eenvoudiger wordt (3.4 — 3.8) en wellicht ook als, ten behoeve van de minst ontwikkelde landen of bepaalde inkomensgroepen in de derde wereld, het beheer van de migratiestromen beter wordt aangepakt (4.2). Dankzij co-ontwikkeling kunnen geldovermakingen door particulieren worden aangewend voor infrastructurele projecten waarvan de hele bevolking zal profiteren (5.1 — 5.2). Een andere vorm van co-ontwikkeling, waarbij samenwerking met migrantenorganisaties onontbeerlijk is, is het mobiliseren van mensen en middelen voor directe buitenlandse investeringen, de overdracht van kennis en technologie, en sociale en culturele ondersteuning (5.3 — 5.8). Het migratie- en ontwikkelingsbeleid kan dankzij circulaire en virtuele migratie de nadelige gevolgen van braindrain beperken (6.2 — 6.4). Tot slot is het Comité van mening dat het migratie- en ontwikkelingsbeleid alleen succesvol kan zijn als het wordt geïntegreerd in andere gerelateerde beleidsonderdelen en als de coherentie in het beleid is gewaarborgd (7.1 — 7.3).

1.4 Dit advies is een aanvulling op het advies „Immigratie en samenwerking: een EU-beleid in het teken van de ontwikkeling van de landen van herkomst” van rapporteur dhr. Pariza Castaños (1). Tevens sluit het aan op de „Mededeling van de Commissie aan de Raad, het Europees Parlement, het Europees Economisch en Sociaal Comité en het Comité van de Regio's over circulaire migratie en mobiliteitspartnerschappen tussen de Europese Unie en derde landen” (2).

2. Migratie en globalisering

2.1 De globalisering heeft geleid tot een vrij verkeer van kapitaal, goederen en diensten, maar niet van personen. Om de ontwikkelingslanden meer te laten profiteren van de economische groei als gevolg van de globalisering, is het belangrijk dat er wordt nagedacht over een vrijer verkeer van personen. Uitgangspunt van dit advies is dat ontwikkelingslanden dankzij migratie meer profijt kunnen trekken van de geglobaliseerde economie. Migratie kan ongelijkheid wegnemen, maar moet niet in de plaats komen van de traditionele ontwikkelingshulp.

2.2 Migratie kan om twee redenen worden beschouwd als de „missing link” tussen globalisering en ontwikkeling. In de eerste plaats laten de demografische tendensen zien dat de arbeidsmarkt in de EU, en dan vooral de arbeidsintensieve dienstensector, in de nabije toekomst met nog meer tekorten zal worden geconfronteerd. Daarnaast verwacht de Wereldbank dat een gedegen migratiebeleid op de korte termijn zal resulteren in een belangrijke financiële ondersteuning in de vorm van geldovermakingen aan de achterblijvende bevolking in de arme landen (3). Tussen de OESO-landen, maar ook tussen de OESO-landen en de ontwikkelingslanden en zelfs tussen de ontwikkelingslanden onderling, wordt er steeds meer geld overgemaakt (4). Internationale migratie kan dan ook een belangrijke bijdrage leveren aan de verwezenlijking van de millenniumdoelen. Net als co-ontwikkeling en circulaire migratie zijn geldovermakingen door migranten een belangrijk ontwikkelingsinstrument, waarvan het potentieel wordt bepaald door de behoeften van de West-Europese arbeidsmarkt.

2.3 Het Comité pleit in dit advies voor een brede, gedegen en integrale aanpak van het migratie- en ontwikkelingsbeleid. Een dergelijke aanpak biedt z.i. veel kans op een win-winsituatie.

2.4 Kernidee is dat voor de ontwikkelingslanden de voordelen van migratie niet opwegen tegen de nadelen en dat daarom naar een beter evenwicht tussen de lusten en de lasten moet worden gestreefd. Terwijl in sommige landen migratie enig soelaas biedt voor overbevolking en werkloosheid, en vrijwillige emigratie van gekwalificeerde arbeidskrachten leidt tot geldovermakingen, directe buitenlandse investeringen en kennisoverdracht, is in andere landen de voortdurende uitstroom van menselijk kapitaal juist een rem op de ontwikkeling. Om die reden is er een goede aansturing nodig die de positieve effecten van migratie verhoogt en de negatieve effecten tegengaat.

2.5 Het Comité is het met de toonaangevende internationale ontwikkelingsorganisaties, zoals o.m. de Wereldbank, het Britse ministerie voor Ontwikkelingssamenwerking en Oxfam, eens dat internationale migratie de armoedebestrijding en economische ontwikkeling in de derde wereld kan bevorderen. Huishoudens in ontwikkelingslanden die door emigranten financieel worden geholpen, zien hun inkomen fors toenemen. Op de korte termijn leidt dit tot een aanzienlijke verlichting van de armoede en op de lange termijn mogelijk zelfs tot duurzame ontwikkeling, mits de overheid voor de nodige sturing zorgt. Vormen van co-ontwikkeling als diasporafilantropie, sociale ondersteuning, kennisoverdracht en internationale zakelijke netwerken dragen eveneens bij aan duurzame ontwikkeling.

2.6 Met een goed migratie- en ontwikkelingsbeleid zou het mogelijk moeten zijn om kwetsbare landen (d.w.z. bijna heel Afrika bezuiden de Sahara) te beschermen tegen de negatieve gevolgen van internationale migratie. Ontwikkelingslanden die het minst profiteren van geldovermakingen en hulp van emigranten, betalen naar verhouding vaak een hoge tol, doordat ze hooggekwalificeerde en getalenteerde mensen verliezen. Dit kan tot op zekere hoogte worden gecompenseerd door het stimuleren van circulaire en virtuele migratie. Bovendien zou er in het migratie- en ontwikkelingsbeleid ook rekening moeten worden gehouden met de specifieke behoeften van de sectoren die veel te lijden hebben van migratie, zoals het onderwijs en de gezondheidszorg. Ontwikkelingshulp zal weinig uithalen, indien dergelijk beleid bijvoorbeeld niets doet aan de uittocht van medisch personeel in door HIV en AIDS geteisterde gebieden. Bilaterale en regionale partnerschappen tussen herkomst- en bestemmingslanden kunnen deze sectoren, die zo belangrijk zijn voor de ontwikkeling, helpen beschermen.

2.7 Het Comité is zich ervan bewust dat migratie in velerlei opzichten diepe sporen nalaat in zowel het herkomstland als het vestigingsland en dat bepaalde gevolgen van migratiebewegingen pas jaren later onder ogen worden gezien. Een toenemende bron van zorg zijn de migrantenkinderen die met één ouder in het herkomstland achterblijven en daarom niet altijd toegang krijgen tot onderwijs en gezondheidszorg. Gebieden met een hoge migratiegraad kunnen te maken krijgen met een scheefgroei tussen het aantal mannen en vrouwen, hetgeen bijna altijd gevolgen heeft voor de sociaal-economische randvoorwaarden voor de ontwikkeling op de lange termijn. Deze vraagstukken moeten zeker worden meegenomen bij het ontwikkelen en uitvoeren van beleidsmaatregelen inzake internationale migratie.

2.8 Het Comité wijst op de onderlinge sociaal-economische afhankelijkheid tussen herkomst- en vestigingslanden. Migranten die in het vestigingsland hogerop komen, zullen over het algemeen meer geld overmaken aan de achterblijvers. Evenzo zullen goed geïntegreerde migranten door middel van liefdadigheid, sociale ondersteuning en circulaire of virtuele migratie een grotere bijdrage leveren aan de co-ontwikkeling van het herkomstland dan hun niet-geïntegreerde landgenoten. Vestigingslanden zouden daarom initiatieven moeten ontplooien om te voorkomen dat migranten onder hun opleidingsniveau werken („brain waste”). Dergelijke initiatieven zouden zich kunnen richten op het bevorderen van de integratie van migranten in het algemeen, maar ook heel specifiek op gelijke beloning, verbetering van de arbeidsvoorwaarden (incl. de toegang tot vakbonden) of de vaak problematische verblijfsstatus van migranten. Dezen kunnen daardoor meer betekenen voor het vestigingsland en tegelijkertijd een grotere bijdrage leveren aan de ontwikkeling van het herkomstland.

2.9 Daarnaast moeten er plannen worden ontwikkeld om illegale migratie en het daarmee gepaard gaande verschijnsel van zwartwerk in de vestigingslanden aan banden te leggen. Dit is niet alleen in het belang van de gastlanden, maar ook in dat van de illegalen zelf, die door hun kwetsbare positie gemakkelijk het slachtoffer worden van uitbuiting en vaak moeten werken in ongezonde en gevaarlijke omstandigheden. Illegale migratie is bovendien geen oplossing voor het ontwikkelingsvraagstuk, omdat illegalen in de vestigingslanden maar moeizaam integreren en het thuisfront nauwelijks financieel kunnen ondersteunen als gevolg van de hoge kosten die ze hebben moeten maken voor hun reis. Dit neemt niet weg dat het zowel om humanitaire als om economische en sociale redenen zaak is goed geïntegreerde illegalen te regulariseren. Verder is het mede vanuit ontwikkelingsoogpunt wenselijk om de mogelijkheden voor legale migratie te verruimen. Migranten zullen dan bovendien minder snel een beroep doen op criminele organisaties van mensensmokkelaars en -handelaars. Met andere woorden, legale migratie verkleint de kans op uitbuiting.

2.10 Het Comité beseft dat Zuid-Zuidmigratie internationaal gezien het meest voorkomt. Internationale migranten trekken hoofdzakelijk naar een buurland of de aangrenzende regio (5). Met name onder de armste bevolkingsgroepen is verhuizing binnen de nationale grenzen echter de belangrijkste vorm van migratie, aangezien dit minder risico's met zich meebrengt en minder financiële middelen, minder vaardigheden en minder contacten vereist (6). In een allesomvattend migratie- en ontwikkelingsbeleid moet daarom ook rekening worden gehouden met de mogelijke effecten van regionale en interne migratie op armoedebestrijding en economische ontwikkeling.

2.11 Het Comité roept de lidstaten op tot naleving van de gecodificeerde voorschriften van de Internationale Conventie voor de Bescherming van de Rechten van Alle Arbeidsmigranten en hun Familieleden (1990).

3. Migratie, armoedebestrijding en het faciliteren van geldovermakingen

3.1 Het Comité beschouwt de geldovermakingen door migranten naar familie in het thuisland als een vorm van ontwikkelingshulp. Uit onderzoek blijkt dat geldovermakingen een gunstige invloed hebben op het inkomen van de ontvangers, die daardoor enigszins uit de armoede komen.

3.2 Een aanzienlijk deel van de overgemaakte gelden (waarschijnlijk tussen één en twee derde) komt langs informele kanalen bij de ontvangers terecht. Dit heeft negatieve gevolgen voor zowel de migrant en de ontvanger als het herkomst- en het vestigingsland. Door het gebrek aan concurrentie onder de financiële dienstverleners in de informele sector zijn migranten en ontvangers gedwongen om hoge transactiekosten te betalen, hetgeen een zware aanslag betekent op hun inkomen. Voor financieel zwakke ontwikkelingslanden vormen geldovermakingen door migranten een belangrijke bron van deviezen. Mits daarvoor de officiële bankinstellingen worden ingeschakeld, dragen zij bij aan een gezondere financiële situatie doordat zij ervoor zorgen dat de banken over meer tegoeden beschikken en meer leningen kunnen verstrekken (7). Geldovermakingen genereren daarmee een positief macro-economisch effect. Bovendien zijn de informele circuits een doorn in het oog van de vestigingslanden, omdat deze zich veelal bezighouden met witwaspraktijken of de financiering van terroristische organisaties, en daarom een bedreiging vormen voor de veiligheid.

3.3 Er zijn verschillende redenen waarom migranten in vele gevallen de informele kanalen prefereren boven de officiële bankinstellingen. Voor veel migranten zijn de officiële bankinstellingen te duur, te langzaam, te bureaucratisch of simpelweg niet toegankelijk. Ook kan het zijn dat ze de banken in het herkomstland niet vertrouwen of dat ze bang zijn voor schommelende wisselkoersen. Veel arme familieleden hebben fysiek geen toegang tot bankfaciliteiten, zeker niet in de afgelegen gebieden op het platteland. Een nog groter aantal kan de kosten voor een bankrekening gewoonweg niet opbrengen. Naar verhouding zijn de transactiekosten voor mensen met een laag inkomen die regelmatig geld overmaken, veel te hoog. Illegalen beschikken vaak niet eens over de juiste papieren om een bankrekening te openen.

3.4 Met dit advies wil het Comité de Commissie, het Parlement en de Raad attent maken op een aantal mogelijke initiatieven die de ontwikkeling van herkomstlanden bevorderen.

3.4.1 Bankinstellingen in de herkomstlanden zouden migranten die in het buitenland wonen en werken, de mogelijkheid moeten bieden om spaarrekeningen in vreemde valuta te openen.

3.4.2 Gezinnen met een laag inkomen zouden tegen een betaalbaar tarief gebruik moeten kunnen maken van bankdiensten. Ook in gebieden waar momenteel nog geen banken zijn, zouden dergelijke voorzieningen moeten komen. Daarvoor kunnen bankdiensten worden gekoppeld aan de meer gangbare dienstverlenende netwerken, zoals de posterijen, de detailhandel of kredietverenigingen. Bankinstellingen mogen echter geen ongunstige wisselkoersen hanteren om de verlaging van de transactiekosten te compenseren.

3.4.3 Om de transactiekosten te drukken moet er meer concurrentie komen onder de financiële dienstverleners die overboekingen verrichten. NGO's en overheden in de vestigingslanden kunnen de concurrentie aanmoedigen door de prijzen van de verschillende banken bekend te maken (een goed voorbeeld daarvan is de website www.sendmoneyhome.org). Daarnaast zou het maatschappelijk middenveld, in samenwerking met de financiële instellingen, de migranten beter wegwijs moeten maken op het gebied van geldzaken.

3.4.4 Ook door modernisering van de banktechnologie in de landen van herkomst zouden de transactiekosten aanzienlijk omlaag kunnen en zouden de transacties zelf sneller en veiliger verlopen. In afgelegen gebieden zou informatietechnologie op basis van satellietverbindingen de administratieve processen kunnen verbeteren en elektronische overschrijvingen mogelijk maken, waardoor de efficiency nog verder zou toenemen. Een innovatieve manier om de financiële dienstverlening verder uit te breiden is het invoeren van bankpassen of het leveren van extra diensten via de mobiele telefoon. Al deze maatregelen voor capaciteitsopbouw vragen om investeringen, waartoe de officiële ontwikkelingshulp of publiekprivate samenwerkingsverbanden de aanzet moeten geven.

3.4.5 Illegale migranten die een bankrekening willen openen, worden veelal afgeschrikt door de strenge identificatievoorschriften. Daarom zouden banken initiatieven moeten ontwikkelen om dergelijke migranten gemakkelijker toegang te bieden tot hun diensten. Waar mogelijk zouden de lidstaten daartoe de voor het bankwezen geldende wetten en regels moeten aanpassen.

3.5 Willen geldovermakingen uitgroeien tot een vorm van ontwikkelingshulp, dan moeten in de eerste plaats de transactiekosten worden verlaagd en vervolgens de transactieprocedures worden vereenvoudigd. Vestigingslanden zouden partnerschappen moeten sluiten met herkomstlanden die veel geld ontvangen, met als doel bankinstellingen toegankelijker te maken voor arme mensen, financiële dienstverleners meer vertrouwd te maken met de procedures met betrekking tot geldovermakingen en het gebruik van de officiële kanalen te bevorderen.

3.6 Het Comité dringt er bij de in de EU gevestigde bankinstellingen op aan dat zij met hun dienstverlening duidelijk laten zien dat zij maatschappelijk verantwoord ondernemen hoog in hun vaandel hebben staan en dat zij de behoeften van migranten en hun families serieus nemen.

3.7 Het Comité juicht het toe dat samenwerkingsverbanden initiatieven aandragen om de transactiekosten te verlagen en de toegankelijkheid van financiële dienstverleners te verhogen, met als doel de geldovermakingen naar ontwikkelingslanden te stimuleren.

3.7.1 Een voorbeeld daarvan is het door GSM Association (de brancheorganisatie van aanbieders van mobiele telefonie) en MasterCard (de creditcardmaatschappij) ontwikkelde systeem waarmee migranten geld op hun mobiele telefoon kunnen zetten en vervolgens naar een mobiel nummer in het buitenland kunnen sturen. De ontvanger verneemt via een sms dat het geld is aangekomen.

3.7.2 Een ander voorbeeld is het initiatief van de Britse bank Lloyds TSB en de Indiase bank ICICI om de transactiekosten af te schaffen voor Indiase migranten die geld willen overmaken naar het thuisfront. Voorwaarde is wel dat ze een minimumsaldo op hun ICICI-rekening hebben staan.

3.8 Vooral ten tijde van oorlogen, crisissen en natuurrampen zijn geldovermakingen een snel en doeltreffend middel om de eerste nood van slachtoffers en vluchtelingen in het herkomstland te lenigen. Humanitaire hulporganisaties en eerstehulpdiensten zouden in het kader van hun programma's ervoor moeten zorgen dat de getroffenen toegang krijgen tot deze financiële ondersteuning.

4. Migratie, migratiebeheer en de strijd tegen ongelijkheid in onderontwikkelde regio's

4.1 Hoewel geldovermakingen de armoede bij de ontvangers direct kunnen verlichten, hebben deze particuliere transacties als ontwikkelingsinstrument slechts een beperkt effect doordat zij doorgaans niet bestemd zijn voor de allerarmsten; het zijn immers de lagere middenklassen die de initiële kosten van migratie kunnen opbrengen. Bovendien wordt er vooral geld overgemaakt naar de grote emigratielanden die doelbewust menselijk kapitaal laten wegvloeien; minder dan een derde van de geldovermakingen gaat naar de minst ontwikkelde landen. Er kan alleen sprake zijn van continuïteit in de geldovermakingen als er voortdurend nieuwe migranten bijkomen, en dat is in grote mate afhankelijk van het immigratiebeleid en de economische groei in de vestigingslanden.

4.2 Willen de vestigingslanden iets doen aan de bestrijding van armoede en ongelijkheid, dan zullen ze, zoals gezegd, niet alleen maatregelen moeten treffen om het overmaken van geld te vereenvoudigen en te versnellen, maar zullen ze ook het beheer van de daaraan voorafgaande migratiestromen beter moeten aanpakken. Door de toestroom van migranten wettelijk aan banden te leggen, verhinderen de vestigingslanden juist dat er geld kan worden overgemaakt naar het thuisfront. Verder kunnen ze door middel van een voorkeursbehandeling van specifieke groepen migranten uit bepaalde (regio's in de) herkomstlanden invloed uitoefenen op de bestemming van de geldstromen. Dit voorkomt dat als gevolg van reeds bestaande migrantennetwerken bepaalde regio's worden voorgetrokken en er nog meer ongelijkheid ontstaat in de herkomstlanden. Proactieve ondersteuning van de minst ontwikkelde regio's door de vestigingslanden kan deze ongelijkheid helpen bestrijden. Een andere manier om die regio's te laten profiteren van geldovermakingen, is leden van daar woonachtige gezinnen met lage inkomens ertoe aan te zetten om te migreren en om hen daarbij te helpen.

5. Migratie en (co-)ontwikkeling

5.1 Met co-ontwikkeling worden migrantenactiviteiten bedoeld die de bestaande ontwikkelingshulp aanvullen maar niet vervangen en die zijn gebaseerd op de concrete behoeften, op het duurzaamheidsbeginsel en op samenwerking met de gemeenschappen in de herkomstlanden. Een vorm van co-ontwikkeling waarvan alle inkomensgroepen profiteren, zijn investeringen in onderwijs en basisvoorzieningen waarbij gebruik wordt gemaakt van geldovermakingen door migranten. Daarom acht het Comité het een goede zaak dat geldovermakingen worden ingebed in het co-ontwikkelingsbeleid.

5.1.1 Een waardevol initiatief is het co-financieringsprogramma, waarbij de aangesloten institutionele partners elk bedrag dat migranten overmaken voor lokale ontwikkeling in het herkomstland, verdubbelen (8). Vanwege hun deskundigheid en de ervaring van hun medewerkers komen ontwikkelingsorganisaties als eerste in aanmerking om als partner in een dergelijk programma te fungeren. Samenwerking met de lokale overheden kan daarbij een garantie zijn voor blijvend succes. Via informatieplatforms, waarin migranten ook zouden moeten worden opgeroepen om hun geld via de officiële bankinstellingen over te maken, zouden de co-financieringsprogramma's meer onder de aandacht van het grote publiek moeten worden gebracht, en zouden eventuele barrières moeten worden weggenomen. Vervolgens zouden de succesvolle programma's in kaart moeten worden gebracht en zouden potentiële partners uit de particuliere sector moeten worden aangemoedigd om mee te doen. Dit laatste geldt zeker voor geldtransactiekantoren en bedrijven met een groot aantal allochtone medewerkers, die daarmee blijk kunnen geven van hun commitment aan maatschappelijk verantwoord ondernemen. Deze publiekprivate samenwerkingsverbanden komen alle betrokkenen ten goede: de ontwikkelingslanden ontvangen meer financiële ondersteuning van de migranten, en banken en bedrijven winnen het vertrouwen van de klanten. Het Comité is in dit verband van oordeel dat de samenwerking tussen gast- en herkomstland op alle niveaus gestalte dient te krijgen, d.w.z. niet alleen op het niveau van de institutionele overheden, maar ook op het vlak van de sociale partners en de overige maatschappelijke organisaties. Daarbij valt bijvoorbeeld te denken aan de uitwerking van anticorruptiemaatregelen (adequate procedures, handvesten) die moeten verhinderen dat de overgemaakte gelden in verkeerde handen terechtkomen.

5.2 Daarnaast zouden migranten kunnen worden aangespoord om geld over te maken voor ondernemingsactiviteiten of investeringen.

5.2.1 Om ervoor te zorgen dat er meer geld wordt overgemaakt, zouden de herkomstlanden zelf ook maatregelen kunnen treffen, zoals vrijstelling van inkomstenbelasting bij investeringen in de lokale economie of vrijstelling van importheffingen bij investeringen in bedrijven.

5.2.2 Het Comité roept bankinstellingen en ontwikkelingsorganisaties op om proefprojecten op te zetten waarbij men de geldovermakingen ten goede laat komen aan microkredietinstellingen in ontwikkelingslanden.

5.2.3 Bankinstellingen in herkomst- en vestigingslanden zouden moeten worden gestimuleerd om samenwerkingsverbanden aan te gaan, om zo bij geldovermakingen crossselling van extra financiële diensten mogelijk te maken, zoals bijvoorbeeld het aanbieden van kleine zakelijke leningen of hypotheken.

5.2.4 Om dit soort activiteiten te stimuleren, zouden ontwikkelingsorganisaties en organisaties uit het maatschappelijk middenveld de migrantengemeenschappen in de vestigingslanden moeten informeren over diverse investeringsmogelijkheden. Tevens zouden ze bedrijfsopleidingen moeten aanbieden en helpen bij het opzetten van netwerken van migranten en ondernemers die kapitaal nodig hebben. Allochtone ondernemers in de vestigingslanden en ondernemers in de herkomstlanden zouden via strategische netwerken van bedrijfsleven en ontwikkelingsinstanties en -organisaties met elkaar in contact moeten worden gebracht.

5.3 Voor sommige van de hierboven genoemde maatregelen is samenwerking met migrantenorganisaties in de vestigingslanden nodig. De netwerken tussen diaspora en herkomstland zijn hoofdzakelijk het resultaat van initiatieven van enkelingen of groepen. Zij vormen een belangrijke bron van directe buitenlandse investeringen, overdracht van kennis en technologie, liefdadigheid en sociale en culturele ondersteuning. Ook kunnen ze helpen bij vredeshandhaving en wederopbouw. De minst ontwikkelde landen zijn echter niet bij machte om emigranten op te sporen en hulpnetwerken op te zetten voor het kanaliseren van geldovermakingen, investeringen en de overdracht van kennis en vaardigheden.

5.4 Daarom moet de nodige prioriteit worden gegeven aan het opbouwen van capaciteit in organisaties van migranten uit de minst ontwikkelde landen en moet de ontwikkelingshulp zich op het laagste inkomenssegment richten.

5.5 Bij capaciteitsopbouw moet er rekening mee worden gehouden dat de organisatiestructuur van de migrantengemeenschappen meestal los en informeel is en de kenmerken draagt van het land van herkomst. Bovendien verloopt het contact met de achterblijvers volgens een eigen dynamiek.

5.6 Door geschikte migrantenorganisaties zo veel mogelijk in staat te stellen een bijdrage te leveren aan de ontwikkeling van de herkomstlanden, kan er braintrust worden gecreëerd. Dit vereist speciale programma's waarmee migranten (of hun nakomelingen) kunnen worden geworven voor ontwikkelingsprojecten van publieke of particuliere organisaties. Migranten brengen daarbij niet alleen hun talenkennis en culturele vaardigheden in, maar ook hun in het vestigingsland verworven kennis en kunde en hun contacten.

5.6.1 Alvorens er echter binnen de migrantenorganisaties en in de minst ontwikkelde landen met capaciteitsopbouw kan worden begonnen, moeten dergelijke organisaties en hun netwerken in kaart worden gebracht. Het Comité pleit daarom voor een inventarisatie (op basis van vrijwilligheid) van goed opgeleide migranten uit door braindrain getroffen landen en van migrantenbedrijven uit kleine en middelgrote ontwikkelingslanden.

5.6.2 Eenmaal in kaart gebracht zouden de migrantenorganisaties in staat moeten worden gesteld om contacten te leggen met het herkomstland en bij te dragen aan de ontwikkeling daarvan. Vestigingslanden en internationale ontwikkelingsorganisaties zouden daarbij een helpende hand moeten uitsteken door platforms, fora en (reis)beurzen aan te bieden en door zakelijke ontmoetingen te arrangeren.

5.7 Niet alle migrantengemeenschappen ondersteunen de ontwikkeling van het moederland. Veel hangt af van de politieke en sociaal-economische omstandigheden en het gevoerde beleid in het herkomstland. Dat neemt niet weg dat migrantenorganisaties in het algemeen meer bij ontwikkelingsvraagstukken zouden moeten worden betrokken en daarom door ontwikkelingsorganisaties zouden moeten gevraagd om na te denken over zinvolle samenwerking.

5.8 Het Comité juicht het toe dat er voor de bovengenoemde ontwikkelingsactiviteiten een speciaal migratie- en ontwikkelingsfonds wordt opgericht.

6. Braintrust en circulaire en virtuele migratie als remedie tegen braindrain

6.1 In de herkomstlanden zorgt de vrijwillige uitstroom van menselijk kapitaal vaak voor een positief economisch effect, doordat op het punt van overbevolking en werkloosheid de druk iets van de ketel wordt gehaald. Sommige landen slagen erin om door een weloverwogen export van arbeid in het verre buitenland een bron van inkomsten (via geldovermakingen), kennis en directe investeringen te creëren. Voor de minst ontwikkelde landen kan de voortdurende uitstroom van menselijk kapitaal, met name van hooggekwalificeerde arbeidskrachten, echter nadelig uitpakken, omdat zij economisch en institutioneel gezien niet in staat zijn om dit verlies op te vangen.

6.2 Het Comité roept de verschillende partijen daarom op alles in het werk te stellen om de negatieve effecten van braindrain tegen te gaan, en de nodige plannen te ontwikkelen om een verder verlies van menselijk kapitaal in kwetsbare economieën en sectoren te voorkomen. In een recente Mededeling heeft de Commissie er al op gewezen dat de nadelige gevolgen van braindrain kunnen worden beperkt dankzij circulaire en virtuele migratie (9). Door middel van gedragscodes, hogere inkomens en compensatiefondsen kan worden voorkomen dat geschoolde arbeidskrachten hun land de rug toekeren. Bovendien kunnen de OESO-landen door outsourcing op maat de migratiedruk op de ontwikkelingslanden helpen verminderen. Net als in de vestigingslanden moet echter worden voorkomen dat werknemers in dergelijke geoutsourcete sectoren onder hun niveau functioneren.

6.3 Het bevorderen van circulaire en virtuele migratie vereist braintrust. En daarvoor moet er, zoals reeds gezegd, binnen de migrantenorganisaties worden gewerkt aan capaciteitsopbouw en moeten er contacten kunnen worden gelegd met het herkomstland. Gekwalificeerde migranten die in een vestigingsland aan een universiteit of hbo-instelling hebben gestudeerd, kunnen iets voor hun herkomstland betekenen als zij de kans krijgen om hun kennis en diensten daar aan te bieden.

6.4 Het nettoverlies van gekwalificeerde arbeidskrachten in herkomstlanden (braindrain) leidt in principe tot braintrust in de vestigingslanden. Braindrain en braintrust zijn dus twee zijden van dezelfde medaille. Belangrijk is echter vooral dat braintrust bepaalde negatieve effecten van braindrain in de herkomstlanden kan compenseren. Zo kunnen individuele migranten het thuisfront tijdelijk (tijdens een verblijf in het moederland) of virtueel (door middel van onlineprogramma's of -platforms) laten profiteren van hun vaardigheden en organisatievermogen.

6.4.1 De betrokken landen dienen hun visumbeleid meer op één lijn te brengen, zodat geschoolde migranten gemakkelijker op en neer kunnen reizen tussen het vestigingsland en het herkomstland. Internationale ontwikkelingsorganisaties zouden met programma's moeten komen om hoogopgeleide migranten de kans te geven virtueel kennis over te dragen en diensten aan te bieden. Te denken valt aan cardiologen die in vestigingslanden via internet medische dossiers uit herkomstlanden analyseren, aan geologen die hypermoderne laboratoria in vestigingslanden ter beschikking stellen, of aan financieel analisten die ondernemingsplannen beoordelen in verband met aanvragen voor microkrediet. Het verstrekken van meervoudige visa is een manier om circulaire migratie te bevorderen.

6.4.2 Migranten zouden ook veel meer tot terugkeer en/of circulaire migratie worden aangezet als zij hun pensioen en sociale verzekeringen mee zouden kunnen nemen naar het herkomstland.

6.4.3 Ontwikkelingslanden zouden moeten worden gewezen op de verschillende mogelijkheden van co-ontwikkeling en zouden moeten worden aangemoedigd en in staat gesteld om netwerken te creëren met migrantengemeenschappen in het buitenland.

6.4.4 Hiervoor is het uiteraard noodzakelijk dat migranten goed integreren in het vestigingsland. Door de vaardigheden van de migranten op hun juiste waarde te beoordelen en door de in het herkomstland behaalde diploma's en getuigschriften te erkennen, kunnen de vestigingslanden ervoor zorgen dat migranten minder onder hun opleidingsniveau werken en zodoende een grotere bijdrage leveren aan zowel de economie van het ontvangende land als de ontwikkeling van het herkomstland.

6.5 Bijzonder kwetsbare sectoren, zoals onderwijs en gezondheidszorg, zouden hoe dan ook moeten worden gevrijwaard van braindrain. Dit vraagt om maatregelen die de afstotende werking van de herkomstlanden en de aanzuigende werking van de vestigingslanden remmen.

6.5.1 Het Comité dringt er bij de ontwikkelde landen op aan om in ontwikkelingslanden geen personeel uit kwetsbare sectoren te werven. De Britse regering geeft in dit opzicht het goede voorbeeld met haar gedragscode voor ethisch verantwoorde werving, die bepaalt dat publieke en particuliere medische instellingen geen nieuw personeel mogen aannemen uit ontwikkelingslanden die te kampen hebben met personeelstekorten in de gezondheidszorg.

6.5.2 Andere vestigingslanden zouden hun beleid op het gebied van arbeidsimmigratie op een soortgelijke wijze kunnen aanpassen, om zo de toestroom van hooggekwalificeerde arbeidskrachten uit kwetsbare sectoren in ontwikkelingslanden tot een minimum te beperken.

6.6 Afhankelijk van de beschikbare middelen van de diverse ontwikkelingslanden bestaan er verschillende mogelijkheden om de gevolgen van braindrain tegen te gaan.

6.6.1 Zo kunnen ontwikkelingslanden bijvoorbeeld meer mensen opleiden dan zij zelf nodig hebben, zodat ze een op export georiënteerde human development-strategie kunnen voeren. Een dergelijk beleid zou kunnen worden gefinancierd door de invoering van een emigratiebelasting — te betalen door de emigrant dan wel het vestigingsland — voor hooggekwalificeerde arbeidskrachten die hun land willen verlaten.

6.6.2 Om permanente migratie te ontmoedigen zouden migranten kunnen worden gevraagd om vóór hun vertrek een terugbetalingsovereenkomst te sluiten met het herkomstland. De herkomstlanden zouden op die manier (uit compensatiefondsen) de kosten voor onderwijs en opleiding vergoed krijgen (10).

6.6.3 Voor ontwikkelingslanden die ernstig te lijden hebben van braindrain, zouden de nodige inspanningen moeten worden geleverd om de nodige braintrust te creëren.

6.6.4 Voor hooggekwalificeerde arbeidskrachten die voor een verdere opleiding of specialisatie naar een ontwikkeld land gaan, zouden de gastlanden een speciale toelatingsregeling moeten invoeren die de betrokkenen de mogelijkheid biedt om geregeld naar het gastland terug te keren of zonder al te veel rompslomp visa voor een kort verblijf te verkrijgen. Deze maatregelen op het gebied van circulaire migratie kunnen migranten stimuleren tot terugkeer naar het herkomstland.

7. Ruim baan voor een geïntegreerd en samenhangend migratie- en ontwikkelingsbeleid

7.1 Zoals gezegd, trekken migranten uit ontwikkelingslanden hoofdzakelijk naar het zuiden of naar aangrenzende regio's, en niet zozeer naar de ontwikkelde landen. Het Comité pleit dan ook voor een meer regionale aanpak van de migratie- en ontwikkelingsproblematiek, naar het voorbeeld van de Afrikaanse Unie.

7.2 Het Comité pleit ervoor om het migratie- en ontwikkelingsbeleid te integreren in het migratie- en integratiebeleid van de vestigingslanden, in de nationale ontwikkelingsstrategieën van de herkomstlanden en in de armoedebestrijdingsstrategieën van de internationale ontwikkelingsorganisaties.

7.3 Zo'n gecoördineerde aanpak zorgt er namelijk voor dat het migratie- en ontwikkelingsbeleid de gewenste effecten sorteert. Het handels- en veiligheidsbeleid mag in geen geval de inspanningen op het gebied van het migratie- en ontwikkelingsbeleid ondermijnen. Voorts roept het Comité de lidstaten op om te streven naar een coherent beleid waarin geen onderscheid wordt gemaakt tussen nationale en Europese maatregelen.

Brussel, 12 december 2007. De voorzitter van het Europees Economisch en Sociaal Comité D. DIMITRIADIS

(1) SOC/268, Immigratie en ontwikkelingssamenwerking, d.d. 4 juni 2007.

(2) COM(2007) 248 final d.d. 16 mei 2007.

(3) Zie Global Economic Prospect 2006 van de Wereldbank.

(4) Volgens de Wereldbank is het aantal geldoverboekingen tussen 2001 en 2005 verdubbeld tot een recordbedrag van 249 miljard USD. Daarvan ging 180 miljard, oftewel vier- tot vijfmaal het bedrag dat aan officiële ontwikkelingshulp wordt uitgegeven, naar ontwikkelingslanden (International Migration Agenda and the World Bank — Managing Risks and Enhancing Benefits, Wereldbank 2006). Oxfam schat dat migranten jaarlijks 80 miljard USD naar ontwikkelingslanden overmaken (International Development Committee Inquiry on Migration and Development, Oxfam, 2003). De Wereldcommissie voor Internationale Migratie gaat daarentegen uit van een bedrag van 93 miljard USD per jaar (Migration and Development, Policy Analysis and Research Programme, 2003). Het totale aandeel van geldovermakingen bedraagt 2,2 % van het bruto binnenlands product van alle ontwikkelingslanden samen (Internationaal Monetair Fonds, 2005).

(5) Vooral Zuid-Afrika gaat gebukt onder een massale toestroom van migranten uit de omringende regio.

(6) Zie het rapport Moving out of poverty — making migration work better for poor people

(http://www.dfid.gov.uk/pubs/files/migration-policy-paper-draft.pdf) van het Britse ministerie voor Ontwikkelingssamenwerking.

(7) Door contracten af te sluiten met migranten die regelmatig geld overmaken, kunnen banken goedkopere en langere leningen afsluiten op de internationale kapitaalmarkten.

(8) Een voorbeeld uit de VS is de migrantengemeenschap uit Zacatecas in Mexico. Elke dollar die zij overmaakt, wordt in het kader van het programma Three for One door zowel de federale regering van Mexico als de deelstaatregering van Zacatecas verdubbeld. Om een dergelijk initiatief tot een succes te maken, moeten de migranten maatschappelijk gezien dermate geïntegreerd zijn dat ze zich kunnen organiseren.

(9) Zie de Mededeling van de Commissie Circulaire migratie en mobiliteitspartnerschappen tussen de Europese Unie en derde landen.

(10) Zie voor meer informatie over de bijdrage van migranten aan eventuele compensatiefondsen voor herkomstlanden het verkennend advies „Gezondheid en migratie” (rapporteur: Sharma, corapporteur: Cser) (PB C 256 van 27.10.2007).