COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN 
C0M(94) 381 def. 
Brussel, 14.09.1994 
VERSLAG VAN DE COMMISSIE 
Werkgelegenheid in Europa 
1994 

Inhoud 
Inhoud 
Voorwoord 
Samenvatting 
Deel I Ontwikkeling van de werkgelegenheid 
Hoofdstuk 1 Trends en vooruitzichten in de Gemeenschap 
Hoofdstuk 2 Groei van beroepsbevolking en participatie 
Hoofdstuk 3 Economische groei en werkgelegenheid 
Deel II Follow-up van het Witboek over groei, concurrentievermogen 
en werkgelegenheid: achtergrondanalyse van de 
belangrijkste terreinen van arbeidsmarktbeleid 
Hoofdstuk 4 Mobiliteit, arbeidsverloop en arbeidsmarktflexibiliteit 
Hoofdstuk 5 Veranderingen in de arbeidstijd 
Hoofdstuk 6 Arbeidskosten, sociale lasten en belastingen 
Hoofdstuk 7 Werkloosheid en arbeidsmarktbeleid 
Hoofdstuk 8 Waar is de werkgelegenheid gegroeid en waar gedaald? 
Lijst van grafieken en kaart 
Bronnen 
ï-3-4-5-
Inhoud 
6-
Samenvatting en conclusies Samenvatting en conclusies 
Na driejaar van recessie, per saldo 
weinig extra banen en stijgende 
werkloosheid, zijn de vooruitzich­
ten voor de Europese economie 
thans gunstiger. De produktie her­
stelt en de stijging van de werkloos­
heid schijnt in de meeste delen van 
de Gemeenschap tot staan te zijn 
gekomen. Deze gunstige ontwikke­
ling betekent echter niet dat het 
probleem van de zeer grote werk­
loosheid binnenkort wordt opgelost, 
en nog minder dat het onvermogen 
van de Gemeenschap om voldoende 
banen te scheppen voor een ieder 
die wil werken, al dan niet als werk­
loos geregistreerd, tot het verleden 
behoort. 
Ondanks verbetering van de econo­
mische situatie op korte termijn, 
blijft de werkloosheid het belang­
rijkste probleem waarmee de 
Gemeenschap wordt geconfron­
teerd, zowel nu als in de rest van het 
decennium. Hoewel de ontwikkelin­
gen in de rest van 1994 en in 1995 
met enige mate van betrouwbaar­
heid kunnen worden voorspeld, zijn 
de vooruitzichten voor de langere 
termijn hoogst onzeker. 
Of de economische groei kan wor­
den gehandhaafd en met succes in 
banen omgezet, hangt ten dele af 
van het voortduren van de groei 
van de wereldeconomie en de sprei­
ding ervan, en ten dele van wat er 
in de Gemeenschap zelf gebeurt. In 
het bijzonder hangt het ervan af of 
de langdurige structurele proble­
men die in het Witboek van de 
Commissie, Groei, concurrentiever­
mogen, werkgelegenheid van eind 
1993 worden gesignaleerd en ge­
analyseerd, kunnen worden 
opgelost. 
Deze problemen zijn: - gebrek aan voldoende coördi­
natie van het economisch be­
leid in de Lid-Staten, hetgeen 
heeft geleid tot instabiliteit en 
ontoereikende groei van de 
economie; 
- onvermogen om een voldoende 
arbeidsintensief groeipatroon 
tot stand te brengen, hetgeen 
niet alleen heeft geleid tot een 
grote geregistreerde, maar ook 
tot een aanzienlijke verborgen 
werkloosheid, omdat mensen, 
en vooral vrouwen, door het 
tekort aan banen worden ont­
moedigd werk te zoeken; 
- onvoldoende flexibiliteit van 
de arbeidsmarkt, die de voor 
handhaving van het concur­
rentievermogen noodzakelijke 
structurele veranderingen in 
het patroon van economische 
activiteiten heeft afgeremd en 
een grote langdurige werkloos­
heid heeft veroorzaakt; 
- onvoldoende investering in 
onderwijs en opleiding ter ver­
betering van de vaardigheden 
en mogelijkheden van de com­
munautaire beroepsbevolking, 
zaken waarvan het concurren­
tievermogen op lange termijn 
uiteindelijk afhangt. 
Tegelijkertijd zijn deze problemen 
gepaard gegaan met—en mede ver­
oorzaakt door — toenemende ver­
schillen en groeiende sociale 
problemen : 
- grotere inkomensverschillen en 
grotere verschillen in kans op 
werk tussen hen die een sterke 
positie op de arbeidsmarkt 
innemen — omdat ze hun situa­
tie op de arbeidsmarkt in eigen hand hebben — en hen die in 
een zwakke positie verkeren; 
- beperkte vooruitgang bij de con­
vergentie van levensstandaard 
en kans op werk tussen mensen 
die in verschillende delen van 
de Unie wonen, ondanks de 
toenemende economische inte­
gratie van de Lid-Staten. 
Om deze problemen daadwerkelijk 
aan te pakken bevat de in het 
Witboek voorgestelde strategie 
twee basiselementen. Het ene is 
het versterken van de economische 
groei door betere coördinatie van 
het economisch beleid van de 
Lid-Staten. Het andere is het be­
reiken van een arbeidsintensiever 
patroon van produktie, ten einde 
meer werkgelegenheid te halen uit 
de gerealiseerde economische 
groei. 
De in het Witboek geschetste stra­
tegie en de analyse waarop deze is 
gebaseerd, zijn tijdens de vergade­
ring van de Europese Raad van 
december 1993 in Brussel onder­
steund en tijdens de vergadering op 
Corfu in juni 1994 bevestigd. Daar­
naast heeft de Raad zeven belang­
rijke onderwerpen onder de speciale 
aandacht van de Lid-Staten 
gebracht: 
- verbetering van de flexibiliteit 
binnen ondernemingen en op de 
arbeidsmarkt; 
- reorganisatie van de arbeid in 
de onderneming; 
- gerichte verlaging van indirecte 
arbeidskosten, met name van 
wettelijke bijdragen aan de so­
ciale lasten, in het bijzonder 
voor laag geschoolde arbeid; 
Samenvatting en conclusies 
- beter gebruik van over­
heidsmiddelen voor werkloos-
heidsbestrij ding; 
- ontwikkeling van werkgelegen­
heid op nieuwe gebieden in ver­
band met nieuwe eisen die 
worden gesteld; 
- specifieke maatregelen gericht 
op jongeren zonder toereikende 
opleiding; 
- verbetering van stelsels voor 
opleiding en onderwijs, met 
name voortgezette opleidingen. 
Deze hoofdterreinen van actie zijn 
bepalend voor de thema's van dit 
verslag. Speciaal richt het verslag 
zich op de eerste vijf punten; in de 
hoofdstukken van deel II komen 
bijzondere aspecten daarvan aan 
de orde. Ook het zesde punt —jon­
geren zonder opleiding — wordt 
aangestipt en wel door een bespre-
king van het veranderende 
probleem van de jeugdwerkloos­
heid (hoofdstuk 7). 
In veel opzichten lenen deze onder-
werpen van beleid zich niet 
gemakkelijk voor het soort kwanti­
tatieve analyses, die het verslag 
van de werkgelegenheid in Europa 
de laatste vijf jaar kenmerkten. 
Van een onderwerp als flexibili­
teit van de arbeidsmarkt is het 
zelfs al moeilijk de te meten be­
grippen te definiëren. Niettemin is 
het belangrijk zoveel mogelijk 
empirische gegevens te verzame­
len om te komen tot een beter 
begrip van het functioneren van 
arbeidsmarkten en van het 'ar-
beidssysteem' — een breder begrip 
dat ook de invloed van onderwijs, 
opleiding en sociale zekerheid in 
de maatschappij omvat — om ba­
nen te scheppen en te zorgen voor 
werk en inkomen. 
Een beter begrip is van doorslagge­
vend belang voor versterking van 
de beleidsvorming. Hoewel een 
groot deel van het beleid om de 
werking van het arbeidssysteem te verbeteren en meer banen te 
scheppen onder de verantwoorde­
lijkheid van de Lid-Staten valt, is 
het een belangrijke taak van de 
Commissie om informatie over 
diverse ontwikkelingen in de 
verschillende delen van de 
Gemeenschap te geven, en die te 
analyseren. 
Dit verslag helpt daarbij. Net als 
zijn voorgangers kent het met op­
zet een kwantitatieve benadering, 
omdat het voornaamste doel is een 
steviger basis voor beleidsvorming 
te ontwikkelen, met inperking van 
de ruimte voor onenigheid en dis­
cussie over de feitelijkheden van 
de op te lossen problemen. 
Alvorens de hoofdterreinen van ac­
tie in deel II aan de orde komen, 
wordt in deel I de grootte van de 
uitdaging op werkgelegenheids-
gebied voor de landen van de 
Gemeenschap uiteengezet. De 
voornaamste recente ontwikke­
lingen in werkgelegenheid en 
werkloosheid en de vooruitzich­
ten voor de rest van 1994 en 1995 
worden eveneens behandeld. Daar­
naast wordt nagegaan waarom de 
werkgelegenheid in verhou­
ding tot de bevolking in de 
arbeidsgeschikte leeftijd in de 
Gemeenschap veel kleiner is dan 
elders, en waarom de beroepsbe­
volking in de komende jaren 
aanzienlijk groter kan worden, on­
danks de te verwachten teruggang 
in het aantal jongeren dat op de 
arbeidsmarkt komt. 
In deel I komt ook de verhouding 
aan de orde tussen de lange 
termijn groei van produktie en 
werkgelegenheid, in de Gemeen­
schap zowel als in andere 
ontwikkelde gebieden. Hieruit 
moeten de ideeën ontstaan om in 
de toekomst groei om te zetten in 
meer banen. 
De voornaamste resultaten en de 
belangrijkste conclusies uit deel I 
en deel II worden hieronder 
samengevat. Ontwikkeling 
van werkgelegenheid 
en werkloosheid 
Volgens de meest recente telling 
bedroeg de werkloosheid in de 
Gemeenschap 11%, beduidend 
meer dan in de VS, Japan en de 
EVA-landen. 
De werkgelegenheidsproblemen 
van de Gemeenschap sinds 1990 
komen echter nog duidelijker tot 
uitdrukking in de werkgelegen-
heidsgraad — het aantal werken­
den in verhouding tot de bevolking 
in de arbeidsgeschikte leeftijd van 
15-64 jaar. Deze maatstaf combi­
neert het effect van geringe arbeids­
participatie met dat van grote 
werkloosheid. In 1993 is de werkge-
legenheidsgraad gedaald tot min­
der dan 58% door een afneming van 
de werkgelegenheid met 2%, de 
sterkste daling sedert de oorlog. Als 
gevolg hiervan is de werkgelegen-
heidsgraad van de Gemeenschap 
nog meer gezakt ten opzichte van 
die van de VS en Japan — in beide 
landen 70%. Bovendien blijft de 
werkgelegenheidsgraad in de 
EVA-landen sinds 1990 ca. 10 pro­
cent punten hoger dan in de 
Gemeenschap. 
Het werkloosheidspercentage van 
vrouwen blijft in alle Lid-Staten, 
behalve het VK, hoger dan dat van 
mannen. Het verschil is tijdens de 
laatste recessie echter kleiner ge­
worden, aangezien het banenver­
lies van mannen groter was dan van 
vrouwen — zoals gebruikelijk in 
zulke perioden. 
Hoeveel werklozen? 
Terwijl de geharmoniseerde werk­
loosheidscijfers van het Bureau 
voor de Statistiek van de 
Gemeenschap ongeveer 18 miljoen 
werklozen in de Gemeenschap aan­
geven (inclusief 1 miljoen in de 
nieuwe deelstaten), laten de door de 
8-
Samenvatting en conclusies 
Lid-Staten gepubliceerde maandcij-
fers van de geregistreerde werk­
loosheid een wat ander beeld zien. 
Dit is een bron van verwarring, om­
dat in sommige gevallen — Italië is 
hiervan een goed voorbeeld — de 
geregistreerde totalen sterk afwij­
ken van de geharmoniseerde cijfers 
door andere ramingsmethoden. 
Terwijl de geharmoniseerde cijfers 
zijn gebaseerd op de communautai­
re arbeidskrachtentelling van het 
aantal mensen zonder werk, dat zo­
wel beschikbaar is als actief naar 
werk zoekt — de internationaal 
aanvaarde standaarddefinitie — 
verschillen de geregistreerde cijfers 
per land door verschil in regels en 
voorschriften wie er wel en niet on­
der vallen. 
Niet alleen verschillen de totalen, 
er is ook slechts een beperkte over­
lapping van mensen in beide reek­
sen. In 1992 was zo'n 22% van de 
werklozen volgens de arbeidskrach­
tentelling, niet als zodanig geregi-
streerd door de verschillende 
nationale arbeidsbureaus, terwijl 
slechts 63% van de in de nationale 
cijfers opgenomen personen voldeed 
aan de internationale standaard-
voorwaarden. 
Het verschil tussen de twee cijfers 
dreigt bovendien met de jaren gro­
ter te worden en aldus de politieke 
discussie ingewikkelder te maken, 
omdat het moeilijker wordt na te 
gaan hoe de werkloosheid zich ont­
wikkelt en om doelgroepen voor on­
dersteuning aan te wijzen. 
Economische 
vooruitzichten op 
korte termijn 
De economische groei in de 
Gemeenschap als geheel is zich in 
de eerste helft van 1993 gaan her­
stellen en zal overeenkomstig de ra­
mingen van mei 1994 gemiddeld 
1,5% bedragen in 1994, en in 1995 
tot 2,5% toenemen. Het is onwaar­
schijnlijk dat hiermee wordt voor­komen dat de werkgelegenheid in 
de Gemeenschap in 1994 kleiner 
wordt, of dat in 1995 meer dan een 
zeer bescheiden toeneming wordt 
bereikt. 
In de meeste Lid-Staten zal de stij­
ging van het aantal werkenden 
waarschijnlijk niet groot genoeg 
zijn om een duidelijk effect op de 
werkloosheid te hebben. Anderzijds 
kan het ontmoedigingseffect van 
een geringe toeneming van het aan­
tal banen op de groei van de be­
roepsbevolking zorgen voor enige 
verlaging van de werkloosheidscij­
fers in 1995, hoewel dit naar 
verwachting slechts in vier landen 
meer dan marginaal zal zijn 
(Denemarken, Ierland, Italië en 
hetVK). 
Groei van de 
beroepsbevolking en 
arbeidsparticipatie 
Het onvermogen van de Gemeen­
schap om genoeg banen te scheppen 
voor mensen die willen werken, 
heeft niet alleen betrekking op het 
grote aantal geregistreerde werklo­
zen, maar ook op de verborgen 
werkloosheid, niet alleen onder 
vrouwen maar ook onder ouderen, 
die worden overgehaald hun baan 
op te geven en vervroegd uit te 
treden. 
Toeneming 
van het aandeel 
van vrouwen in 
de beroepsbevolking 
Het aantal vrouwen dat werkt of 
werk zoekt is de laatste 20 jaar in 
de Gemeenschap sterk gegroeid. Er 
zijn weinig aanwijzingen dat deze 
groei zal verminderen en nog min­
der dat deze tot stand zal komen. 
Zoals in hoofdstuk 2 blijkt, is deze 
al jaren de voornaamste bron van 
groei van de beroepsbevolking in de 
Gemeenschap. In alle Lid-Staten, met name die in het Zuiden, zullen 
vrouwen de komende jaren het ar­
beidsaanbod blijven vergroten. Dit 
vormt evenzeer een uitdaging voor 
het scheppen van werkgelegenheid 
als het verlagen van het huidige 
geregistreerde werkloosheid. 
Het toenemend aandeel van vrou­
wen is in alle Lid-Staten een feit, 
maar vooral in het Zuiden, waar alle 
of bijna alle uitbreiding van de be­
roepsbevolking door toetreding van 
vrouwen tot stand kwam. De trend 
is sedert 1980 even sterk als daar­
voor. Alleen in Duitsland, vanwege 
de grootschalige immigratie, en in 
Nederland, is er sprake van een dui­
delijke toeneming van het aantal 
mannen in de beroepsbevolking. 
Terwijl het aandeel van vrouwen in 
de beroepsbevolking in de EVA-
landen bijna even sterk is gestegen 
als in de Gemeenschap, waren in de 
VS tussen 1960 en 1992 mannen 
verantwoordelijk voor zo'n 40% van 
de groei van de beroepsbevolking en 
in Japan voor bijna 60%. 
De trendmatige toeneming van de 
participatie van vrouwen in de 
Gemeenschap, meestal in de kracht 
van hun arbeidsleven (25-49 jaar), 
is gepaard gegaan met een lagere 
participatie van mannen in dezelfde 
leeftijdsgroep—van 97% tot 94% — 
een trend die ook waarneembaar is 
in de EVA-landen en in de VS, waar 
bijna 10% van de mannen van die 
leeftijd niet bekend stond als econo­
misch actief. 
Het percentage mannen vanaf 55 en 
jonger dan 25 jaar dat werkt of werk 
zoekt, is nog duidelijker teruggelo­
pen. Deze drie ontwikkelingen heb­
ben de sterk gestegen participatie 
van vrouwen gecompenseerd, zodat 
de gemiddelde participatiegraad de 
laatste 30 jaar betrekkelijk weinig 
is veranderd en een misleidende in­
druk van stabiliteit ontstaat. Aan­
gezien de vermindering van de 
participatie van mannen voor een 
groot deel tot stand lijkt te zijn ge-t 
bracht, zal de komende jaren de 
-9 
Samenvatting en conclusies 
totale participatiegraad naar 
verwachting worden beheerst door 
de stijgende tendens van die van 
vrouwen. 
Participatie 
van ouderen 
Tussen 1960 en 1992 is het aantal 
mannen van 55 jaar en ouder in de 
beroepsbevolking van de Gemeen­
schap aanzienlijk gedaald, omdat 
veel Lid-Staten die geconfronteerd 
werden met werkloosheid, maatre­
gelen troffen voor vervroegde uit­
treding, teneinde arbeidsplaatsen 
vrij te maken. Terwijl er ook in de 
EVA-landen een duidelijk daling 
plaats vond in de participatie van 
oudere mannen, is die in de VS en 
Japan slechts weinig afgenomen. 
Sinds halverwege de jaren tachtig is 
de daling van de participatie in de 
Gemeenschap echter vertraagd, 
duidend op het mogelijke einde van 
de ontwikkelingvan vervroegde uit­
treding, als reactie op de snel stij­
gende kosten bij toenemend 
gebruik. Niettemin was in de 
Gemeenschap, als gevolg van eerde­
re uittredingen, nog slechts 6% van 
de mannen van 65 jaar en ouder in 
1992 economisch actief, tegen 15% 
in de VS en 40% in Japan. 
Voor vrouwen heeft de trendmatige 
stijging van de participatie de ont­
wikkeling van vervroegde uittre­
ding gecompenseerd. Er is dus in de 
Gemeenschap betrekkelijk weinig 
verandering gekomen in het per­
centage vrouwen ouder dan 55 jaar 
dat nog deel uitmaakt van de be­
roepsbevolking. Niettemin is de 
participatiegraad van vrouwen in 
deze leeftijdsgroep nog steeds veel 
kleiner dan in de VS of Japan. 
Participatie 
van jongeren 
Sinds 1960 is het percentage jonge­
ren van 15-19 jaar in de beroepsbe­
volking van de Gemeenschap gedaald van 55% naar 30%, aange­
zien steeds meer jongeren langer 
onderwijs zijn blijven volgen. Een 
soortgelijke daling heeft zich voor­
gedaan in Japan en de EVA-landen, 
terwijl in de VS de dalende partici­
patie van jonge mannen is ge­
compenseerd door de stijgende 
participatie van jonge vrouwen. 
Voor jongeren van 20-24 jaar is de 
tendens van mannen om langer on­
derwijs te blijven volgen inmiddels 
gevolgd door vrouwen. Terwijl over 
het geheel genomen het deel van de 
jongeren onder de 25 jaar dat econo­
misch actiefis nog steeds daalt in de 
Gemeenschap, is het al kleiner dan 
in de EVA-landen en de VS. 
Participatie 
van vrouwen 
van 25-49 jaar 
De toenemende participatie van 
vrouwen in de kracht van hun ar­
beidsleven (25 tot 49 jaar) is al jaren 
de voornaamste reden voor de groei 
van de beroepsbevolking in West-
Europa. In de Gemeenschap is hun 
participatie gestegen van 34% in 
1960 tot 67% in 1992, iets minder 
dan in de EVA-landen en de VS, 
waar dit percentage in 1992 boven 
de 75 lag. In Japan was de toename 
veel bescheidener, hoewel het hui­
dige percentage gelijk is aan dat 
van de Gemeenschap. 
Uit deze vergelijking kan men aflei­
den dat de stijgende tendens van 
participatie van vrouwen in deze 
leeftijdsgroep in de Gemeenschap 
nog niet tot staan is gekomen en 
met name niet in Lid-Staten waar 
die nog relatief laag is — in Italië, 
Spanje, Griekenland, Ierland en de 
Benelux-landen. 
In Spanje, Ierland en Zuid-Italiè 
kan de voortdurende stijging in de 
rest van dit decennium en daarna, 
een groei van de beroepsbevolking 
ten gevolge hebben van 3% per jaar 
en aldus een grote uitdaging betekenen voor het scheppen van 
werkgelegenheid. 
Participatie en 
werkgelegenheid 
Verandering van participatie in de 
beroepsbevolking, en dus in het ar­
beidsaanbod, wordt op zichzelf weer 
beïnvloed door het tempo waarin 
banen ontstaan. De ervaring in de 
Gemeenschap uit het verleden 
toont duidelijk aan dat naar mate 
de kansen op werk groter worden, 
de participatie sneller stijgt. Het 
scheppen van banen moedigt dus 
meer mensen aan, de arbeidsmarkt 
op te gaan. 
In de driejaar tussen 1990 en 1993, 
toen het tempo van netto banen­
groei daalde, is de beroepsbevolking 
nauwelijks groter geworden, nog 
geen 0,5% in totaal, daar talrijke 
mensen in feite uit de beroepsbevol­
king verdwenen. 
Wanneer zich een herstel voordoet, 
zullen deze mensen naar verwach­
tingweer op de arbeidsmarkt opdui­
ken en een aanzienlijk percentage 
van de nieuwe banen voor hun reke­
ning nemen — zoals ook in de perio­
de van 1985 tot 1990 is gebeurd — 
en het effect van groei van de werk­
gelegenheid op de werkloosheid 
verkleinen. 
Als daarentegen minder extra 
werkgelegenheid ontstaat, zullen 
deze personen naar verwachting 
verborgen blijven en noch de werk­
loosheidscijfers noch die voor de be­
roepsbevolking verhogen, en aldus 
de werkelijke omvang van het werk-
gelegenheidsprobleem blijven 
verbergen. 
Economische groei 
en werkgelegenheid 
De relatie tussen economische groei 
en het ontstaan van banen is van 
het allergrootste belang voor het 
werkgelegenheidsbeleid van de 
10 
Samenvatting en conclusies 
Gemeenschap; een strategisch doel 
van het beleid is het vergroten van 
de arbeidsintensiteit van de groei. 
Zoals uit hoofdstuk 3 blijkt, hebben 
zonder uitzondering alle ontwikkel­
de landen halverwege de jaren 
zeventig een aanzienlijke vermin­
dering van de produktiviteitsgroei 
ondergaan, samenvallend met een 
lagere produktiegroei na de eerste 
oliecrisis. Sindsdien is een veel klei­
nere groei van het BBP nodig om 
een bepaalde groei van werkgele­
genheid te realiseren. 
De toename van de werkgelegen­
heid in de Gemeenschap sinds hal­
verwege de jaren zeventig is dan 
ook grotendeels tot stand gekomen 
door een vertraging van het tempo 
van produktiviteitss tij ging per wer­
kende. Hoewel deze vertraging van­
uit werkgelegenheidsperspectief 
gunstig lijkt, geeft zij aanleiding tot 
bezorgdheid over het concurrentie­
vermogen van de Gemeenschap op 
de wereldmarkt. 
Het is echter grotendeels de pro-
duktiviteitsstijging in de verwer­
kende industrie die hiervoor van 
belang is, aangezien industriepro-
dukten nog steeds het grootste deel 
van de handel van de Gemeenschap 
uitmaken. Om ontwikkelingen in 
de werkgelegenheid in het verleden 
te kunnen begrijpen en de vooruit­
zichten voor de toekomst te beoor­
delen, is het van belang de industrie 
te onderscheiden van andere secto­
ren van de economie. 
Verandering van werkgelegenheid 
volgen in de verwerkende industrie 
nog nauwer de produktiegroei, dan 
in de hele economie. Hoewel sinds 
halverwege de jaren zeventig in de 
verwerkende industrie enige ver­
mindering van produktiviteitsstij-
ging optreedt, is de teruggang 
betrekkelijk klein. 
In andere sectoren is de jaarlijkse 
produktiviteitsstijging echter 
gehalveerd. Hierdoor konden in die 
sectoren na het midden der jaren zeventig meer banen in de Gemeen­
schap worden geschapen dan in de 
20 jaar daarvoor. Bovendien is met 
de groei van de beroepsbevolking 
— vooral in de periode van 1985-
1990 — de produktiviteitsstijging 
nog verder gedaald. Toch was deze 
daling niet groot genoeg om het vrij­
wel voortdurende banenverlies in 
de verwerkende industrie te com­
penseren en te voorkomen dat de 
werkloosheid steeg. 
Anders dan in eerdere jaren, is in de 
VS in de verwerkende industrie de 
produktiviteit sneller gestegen dan 
in de Gemeenschap. De gemiddelde 
produktiviteitsstijging in andere 
sectoren bedraagt sinds de jaren ze­
ventig in de VS echter nauwelijks 
meer dan nul—hierdoor wordt elke 
stijging van de toegevoegde waarde 
direct omgezet in meer banen. 
In Japan is met de daling van de 
produktiegroei de produktiviteits-
stijging in de verwerkende 
industrie gehalveerd ten opzichte 
van de meer dan 10% per jaar uit 
de jaren zestig. In de rest van de 
economie was de daling zelfs nog 
sterker, met als gevolg een stijging 
van de werkgelegenheid in de laat­
ste 20 jaar die groter was dan 
daarvoor, en een stabieler werkge-
legenheidsniveau dan in de 
Gemeenschap of de VS. 
Een vergelijkbare ontwikkeling is 
waarneembaar in de EVA-landen, 
althans tot 1990. In die landen en in 
Japan hebben andere sectoren dan 
de verwerkende industrie de nieuw­
komers op de arbeidsmarkt opge­
vangen, ondanks de afgenomen 
produktiegroei. Tot voor kort slaag­
den die erin de werkloosheid laag te 
houden. Hoewel er een zelfde ten­
dens in de Gemeenschap was, bleek 
deze niet sterk genoeg om hetzelfde 
resultaat te bereiken. 
In de VS, waar de produktiviteits­
stijging ook werd aangepast aan de 
lagere groei van de produktie, is dit 
gepaard gegaan met veel meer 
instabiliteit in de werkgelegenheid — en de werkloosheid. Tevens is het 
gepaard gegaan met een aanzienlij­
ke vergroting van de toonverschil­
len (het gemiddelde loon van de 
laagst betaalden is in de jaren tach­
tig in reële termen aanzienlijk 
verlaagd. 
Produktiviteit, 
reëel loon 
en arbeidskosten 
per eenheid produkt 
In wisselwerking met lonen en 
wisselkoers beïnvloedt de produkti­
viteitsstijging het concurrentiever­
mogen. Alle drie grootheden zijn 
bepalend voor de inflatie en de 
stand van de handelsbalans en via 
deze voor de economische groei en 
de werkgelegenheid. 
De laatste 20 jaar nemen de reële 
lonen in de verwerkende industrie 
in de Gemeenschap toe met de stij­
ging van de arbeidsproduktiviteit 
en is het aandeel van de winst in de 
toegevoegde waarde ongeveer con­
stant. Dat geldt ook voor de vier 
grootste Lid-Staten. 
Sinds 1980 zijn de lonen, gecorri­
geerd voor de inflatie, echter min­
der gestegen dan de produktiviteit 
en is het winstaandeel in de toege­
voegde waarde groter geworden. Dit 
is ook in de VS het geval, terwijl in 
Japan het reèle loon in grote lijnen 
is gestegen met de produktiviteit. 
Uitgedrukt in nationale valuta zijn 
tussen 1970 en 1991 de nominale 
arbeidskosten per eenheid produkt 
in de Gemeenschap tweemaal zo 
sterk gestegen als in de VS en 
Japan, hetgeen op zichzelf een ge­
stage achteruitgang van het 
concurrentievermogen betekent. 
Voor een groot deel hebben de 
wisselkoersen het verschil gecom­
penseerd, vooral wat Japan 
betreft. In ecu gemeten zijn de ar­
beidskosten per eenheid in Japan 
in deze periode sneller gestegen 
dan in de Gemeenschap. 
- 11-
Samenvatting en conclusies 
Over het algemeen zijn het eerder 
schommelingen van de wisselkoer­
sen dan verschillen in produktivi­
teit of loonsverhogingen geweest 
die het concurrentievermogen van 
Europese producenten bepaalden 
ten opzichte van producenten in de 
rest van wereld, of tussen hen on­
derling. De fluktuaties in de wissel­
koersen waren echter verre van 
gering in de laatste 15 à 20 jaar, met 
als gevolg even grote schommelin­
gen in de verhouding tussen de pro-
duktiekosten en vrijwel zeker 
schade voor wereldhandel, econo­
mische groei en werkgelegenheid. 
Flexibiliteit van 
de arbeidsmarkt 
Handhaving van het concurrentie­
vermogen van Europese producen­
ten is slechts mogelijk wanneer 
mensen met de juiste vaardigheden 
kunnen worden aangetrokken en de 
samenstelling en organisatie van 
het personeelsbestand kan worden 
aangepast aan de produktie-
methode. 
Hoewel het moeilijk is vast te stel­
len in hoeverre hiervan sprake is, is 
het van belang een beter inzicht te 
krijgen in het funktioneren van ar­
beidsmarkten in de Gemeenschap. 
Een belangrijk onderdeel daarvan 
is hoe gemakkelijk men werk kan 
vinden bij werkloosheid of inactivi­
teit en hoe gemakkelijk het is over 
te stappen van de ene sector naar de 
andere. Dit is het belangrijkste on­
derwerp van hoofdstuk 4. 
Stromen in en uit 
de werkgelegenheid 
Achter de verandering in het niveau 
van de werkgelegenheid vanjaar op 
jaar gaan grote stromen mensen 
schuil die een baan vinden en een 
baan verliezen. Beide stromen varië­
ren enigszins met het tempo waarin 
het aantal banen toeneemt, al fluctu­
eert het uitstroompercentage meer 
dan het instroompercentage. Daarom wordt in jaren waarin er 
per saldo weinig banen bijkomen 
eerder gewezen op het grote banen­
verlies dan op het geringe aantal 
nieuwe aanstellingen. 
Vrouwen vinden meestal eerder 
werk dan mannen, maar verliezen 
hun baan ook sneller. Tussen 1984 
en 1992 was gemiddeld 9% van de 
werkende vrouwen hetj aar daarvoor 
werkloos of inactief, vergeleken met 
6% van de werkende mannen. 
De omvang van de instroom vanuit 
de positie van werkloosheid of 
inactiviteit verschilt sterk tussen 
de Lid-Staten. Tussen 1984 en 1992 
was de instroom gemiddeld twee 
tot drie keer groter in het VK, 
Frankrijk, Denemarken, Ierland en 
bovenal in Spanje, dan in de andere 
landen van de Gemeenschap. 
Het verschil in instroom tem po houdt 
echter nauwelijks verband met de 
groei van de werkgelegenheid en 
maar weinig met het niveau ervan. 
In Duitsland en in Griekenland was 
maar ongeveer 4% van de werken­
den het jaar ervoor zonder werk, te­
genover ca. 10% in het VK en 15% in 
Spanje. De uitstroomsnelheid ver­
toont even grote verschillen. 
Instroom in sectoren 
vanuit de situatie 
van werkloosheid 
en inactiviteit 
Het percentage instroom was in de 
dienstverlening met ca. 8% per jaar 
voor de hele Gemeenschap hoger 
dan in de nijverheid (6%) en geeft 
daarmee het verschillend tempo 
aan waarin banen ontstaan. Het in­
stroompercentage van de landbouw 
bleek, verrassenderwijs, vrijwel 
gelijk aan dat van de nijverheid 
en in een aantal landen in het Noor­
den — met name Frankrijk en 
Duitsland — was het hoger. 
In de dienstverlening nemen han­
del en horeca een opvallende plaats in met een grote instroom van 
nieuwkomers: bijna 10% van de 
werkenden in deze sectoren had een 
jaar eerder geen baan. 
In de nijverheid had de overige ver­
werkende industrie — waar produk-
ten worden gemaakt als textiel, kle­
ding en voedingsmiddelen — een 
hoger instroompercentage dan 
andere bedrijfstakken zoals de ma­
chine-industrie. Voor alle sectoren 
geldt dat het instroompercentage 
van vrouwen hoger lag dan dat voor 
mannen. 
Mobiliteit 
tussen sectoren 
Met de bestaande gegevens kan de 
verplaatsing van arbeid tussen 
bedrijfstakken alleen op een tame­
lijk hoog aggregatieniveau worden 
onderzocht (op NACE 1-niveau met 
11 sectoren). Op dit niveau is ge­
middeld 4% van de werkenden in 
de Gemeenschap tussen 1985 en 
1992 van sector veranderd. In 
jaren met een sterke werkgelegen­
heidsgroei was het percentage 
echter steeds hoger dan in jaren 
met weinig groei of afneming van 
de werkgelegenheid. In 1990 bij­
voorbeeld veranderde 5% van de 
werkenden van sector en in 1992 
slechts 3,5%. 
In deze periode was het tempo van 
verandering van sector in de 
Zuidelijke Lid-Staten en Ierland 
minder hoog dan in het Noorden. 
De voornaamste uitzonderingen 
waren België en Duitsland, waar 
slechts 2,5% per jaar van baan 
veranderde. Hier tegenover staat 
een percentage van ca. 6% in het 
VK — het hoogste in de Gemeen­
schap — en ca. 5% in Frankrijk en 
Denemarken. 
Zoals te verwachten viel, was het 
instroompercentage in de landbouw 
uit andere sectoren in deze perio­
de betrekkelijk laag. Wat men 
misschien minder snel zou ver­
wachten: het instroompercentage 
12 
Samenvatting en conclusies 
in de industrie was vrijwel gelijk 
aan dat in de dienstverlening, 
ondanks de veel lagere werkgele­
genheidsgroei. 
Binnen de dienstverlening verto­
nen de sectoren financiële en zake­
lijke dienstverlening de hoogste 
instroompercentages uit andere 
sectoren, terwijl er maar weinig 
verschil bestond tussen de verschil­
lende industriële sectoren. 
Hoewel de intersectorale mobiliteit 
van vrouwen gemiddeld in de 
Gemeenschap wat groter was dan 
van mannen, kwam dat slechts door 
het VK waar gemiddeld 6,5% van de 
werkende vrouwen jaarlijks van 
sector veranderde, tegen 5% van de 
mannen. 
Zoals te verwachten was, nemen de 
kansen dat iemand van sector 
verandert af naar mate men ouder 
wordt. Van de werkende jongeren 
beneden 25 jaar in de Gemeen­
schap, veranderde tussen 1984 en 
1992 gemiddeld iets meer dan 7% 
per jaar van sector. Van de perso­
nen tussen 25 en 50 veranderde ca. 
4% per jaar, terwijl dit percentage 
voor personen van 50 jaar en ouder 
slechts ca. 2% bedroeg. 
Arbeidsverloop 
De cijfers van intersectorale veran­
deringen van baan, tezamen met 
die van de instroom vanuit werk­
loosheid en inactiviteit, verschaffen 
een indruk van de omvang van het 
arbeidsverloop in de Gemeenschap. 
Tussen 1984 en 1992 had gemiddeld 
11,5% van de werkenden — meer 
dan één op negen — in het voor­
gaande jaar een nieuwe baan ge­
kregen. Gemiddeld was 60% van de 
mensen met een nieuwe baan eer­
der werkloos of inactief, terwijl 40% 
in een andere sector had gewerkt. 
Dit arbeidsverloop was het grootst 
in Spanje, gemiddeld had bijna een 
op de vijf werkenden in een bepaal­
de sector het jaar tevoren niet in die sector gewerkt, en in het VK, waar 
de verhouding één op zes was. In het 
eerstgenoemde land is het grote 
verloop in hoofdzaak het gevolg van 
een grote instroom uit de werkloos­
heid en de inactiviteit en in het VK 
van een combinatie van veel voor­
malige werklozen en inactieven en 
veel baanver anderaars. Frankrijk 
en Denemarken, de twee resterende 
landen met een arbeidsverloop dat 
hoger was dan het communautaire 
gemiddelde, leken in dit opzicht op 
hetVK. 
Het andere uiterste vormden 
Duitsland en Griekenland met 
slechts gemiddeld een op de 15 wer­
kenden in eenjaar als nieuwkomer 
in een sector. Op sectoraal niveau is 
het arbeidsverloop het laagst in de 
landbouw, hoewel zelfs hier gemid­
deld 7% van de werkenden in de 
periode van 1984 tot 1992 er in het 
voorgaande jaar was komen wer­
ken, terwijl 10% was weggegaan 
(cijfers voor de hele Gemeenschap). 
In de nijverheid bedroeg de in­
stroom in deze periode gemiddeld 
10% en in de dienstverlening 11%. 
In de dienstverlening was echter 
ook de uitstroom groot; de kans dat 
iemand zijn baan in een van de dien­
sten verliet was vrijwel even groot 
als in de landbouw. 
Het arbeidsverloop onder vrouwen 
is aanzienlijk groter dan onder 
mannen. Tussen 1984 en 1992 was 
gemiddeld 15% van de vrouwen in 
een sector daar nog maar eenjaar of 
korter, terwijl dit voor mannen nog 
geen 10% was. Dit verschil gold voor 
alle Lid-Staten, maar in het bij­
zonder voor Ierland, het VK en 
Luxemburg. 
Zowel wat arbeidsverloop als secto­
rale mobiliteit betreft bestaan er 
dus grote verschillen tussen de Lid-
Staten. Hieruit kan men aflei­
den dat in het VK, Frankrijk en 
Denemarken veel meer gebruik 
wordt gemaakt van de externe 
arbeidsmarkt dan in Duitsland, 
België en Griekenland. Verandering van baan 
Voor het eerst verstrekt de commu­
nautaire arbeidskrachtentelling 
1992 gegevens over het aantal 
mensen dat in een bepaald jaar van 
baan verandert. Voor de Gemeen­
schap als geheel blijkt hieruit dat 
17% van de werkenden — één op 
zes — het jaar ervoor niet dezelfde 
baan had. Net als bij het arbeidsver­
loop was dit cijfer het hoogst in 
Spanje, Denemarken en het VK, 
alsmede in Nederland, en het laagst 
in Griekenland en Italië (waarvoor 
geen gegevens over het arbeidsver­
loop beschikbaar zijn) met minder 
dan 13%; België, Duitsland en 
Luxemburg hebben een percentage 
dat nauwelijks hoger is (ca. 15%). 
Veranderingen 
in arbeidstijd 
De tendens van verkorting van de 
gemiddelde arbeidstijd in de 
Gemeenschap bestaat al lang en 
draagt bij tot de groei van het aantal 
werkenden. Tussen 1983 en 1992 is 
het gemiddelde aantal per week ge­
werkte uren in de Gemeenschap 
met iets minder dan 4% gedaald, 
zoals in hoofdstuk 5 wordt aange­
toond. De daling bedroeg in het VK 
en Italie echter slechts 1% of min­
der. In Duitsland, België en 
Denemarken beliep zij ca. 5% en in 
Nederland 13%. 
De verdeling 
van de arbeidstijd 
In 1992 werkte 58% van de manne­
lijke werknemers in de nijverheid 
en de dienstverlening tussen 38 en 
40 uur per week, terwijl nog eens 
13% 35-37 uur werkte. Slechts 6% 
van de mannen werkte korter, 
terwijl 23% een werkweek van meer 
dan 40 uur had. 12% van de werken­
den in de nijverheid en de dienst­
verlening in de Gemeenschap — in 
totaal bijna 7 miljoen personen — 
had een baan met een arbeidstijd 
- 13-
Samenvatting en conclusies 
die langer was dan de maximaal 
toegestane in de communautaire 
richtlijn betreffende de arbeidstijd. 
In alle Lid-Staten werken vrouwen 
meestal korter dan mannen; 41% 
van hen met een baan in nijverheid 
of dienstverlening werkte in 1992 
tussen 38 en 40 uur per week en 
49% korter. Een niet onaanzienlijk 
deel van hen — meer dan in totaal 
4%, of meer dan 2 miljoen vrou­
wen — had een normale werkweek 
van minder dan 10 uur en van hen 
werkte meer dan de helft zes uur 
per week of korter. 
Aan het andere uiterste van de 
schaal werkte 4% van de vrouwelij­
ke werknemers in nijverheid en 
dienstverlening — in totaal 2 mil­
joen — normaliter 48 uur per week 
of langer. Hoewel er zeer weinig ver­
schil bestaat tussen nijverheid en 
dienstverlening in de verdeling van 
door mannen gewerkte uren, werk­
te in de dienstverlening een veel 
hoger percentage vrouwen dan in de 
nijverheid minder dan 35 uur per 
week; dit als gevolg van het grotere 
aantal deeltijdbanen. 
Zowel voor mannen als voor 
vrouwen bestaan op dit gebied 
duidelijke verschillen in arbeid­
somstandigheden in de Gemeen­
schap. 
Voor mannen: 
- in Griekenland, Spanje, Italië 
en Luxemburg was de normale 
werkweek in 1992 40 uur; 
- in Frankrijk en Ierland was 
de normale werkweek 39 of 
40 uur; 
- in België, Duitsland en Dene­
marken was deze 37 en 38 uur; 
- in Nederland hetzij 38, hetzij 
40 uur; 
- in Portugal tussen 40 en 44 uur, 
hoewel een flink aantal 45 en 
meer uur per week werkte; - in het VK werkte 55% van de 
mannen, meer dan waar ook in 
de Gemeenschap, langer dan 
40 uur per week. 
De lange werkweken van de man­
nen in het VK krijgen nog meer 
nadruk door het feit dat 28% van de 
werkenden in de nijverheid en de 
dienstverlening in 1992 een baan 
had met een werkweek van 48 uur 
per week en langer, anderhalf keer 
zolang als in welke andere Lid­
staat ook, en drie maal zo lang als 
in elk van de Lid-Staten als 
Griekenland, Spanje, Ierland en 
Portugal buiten beschouwing wor­
den gelaten. Aldus was 44% van de 
mannelijke werknemers in de 
Gemeenschap (exclusief de land­
bouw) met een werkweek van 48 
uur per week of langer gevestigd in 
hetVK. 
Voor vrouwen verschilt het patroon 
van de arbeidstijd tussen de Lid-
Staten vrijwel zoals voor mannen. 
De landen kunnen dus wat de type­
rende volledige werkweek betreft 
op dezelfde wijze worden ingedeeld. 
Het deel van de vrouwen met zo'n 
werkweek is echter veel lager dan 
dat van de mannen, vooral in de 
Noordelijke Lid-Staten, als gevolg 
van de vele vrouwen die deeltijdar­
beid verrichten. 
Grote aantallen vrouwen in deze 
landen — Nederland (15%), het VK 
(8%) en Denemarken (6%) — had­
den een baan van minder dan 
10 uur per week; hieruit kan men 
afleiden dat de werkgelegenheids­
cijfers naar beneden moeten wor­
den gecorrigeerd wanneer men 
vergelijkingen trekt met andere 
landen. 
Veranderingen in 
het aantal gewerkte 
uren per week 
De voornaamste verandering in de 
arbeidstijd op communautair ni­
veau in de afgelopen tien jaar, zowel voor mannelijke als voor vrouwelij­
ke werknemers, was een verkorting 
van de volledige werkweek met een 
of twee uur. In 1983 werkte in de 
Gemeenschap 51% van de mannen 
in nijverheid en dienstverlening ge­
woonlijk 40 uur per week en 16% 
37-39 uur. In 1992 werkte nog 
slechts 29% van de mannen 40 uur, 
terwijl 36% 37-39 uur werkte. Het 
percentage dat meer of minder 
werkte dan deze uren veranderde 
betrekkelijk weinig. Niettemin is 
het percentage mannen dat 48 uur 
of langer werkte in deze periode ge­
stegen van 10% tot 12%. 
Het percentage vrouwen met een 
werkweek van 40 uur is gedaald 
van 33% tot 17%, terwijl dat met 
37-39 uur per week is gestegen van 
17% tot 29%. Er kwam weinig ver­
andering in het relatieve aantal dat 
langer dan 40 uur werkte (10%), 
terwijl het aantal dat korter dan 
30 uur werkte maar weinig is geste­
gen, van 27% tot 29%. 
Duitsland, Denemarken en 
Nederland vertoonden de grootste 
verkorting van de volledige werk­
week voor mannen, van 40 uur tot 
37 of 38 uur. Ook in Griekenland en 
Portugal was sprake van een duide­
lijke verkorting van de normale vol­
ledige werkweek, waarbij het 
percentage mannen met een baan 
van meer dan 40 uur per week aan­
zienlijk daalde. 
In het VK is het deel met een lange 
arbeidstijd tussen 1983 en 1992 toe­
genomen. Het aantal personen dat 
48 uur per week of langer werkte 
steeg in die periode van 22% van het 
totaal tot 28%. Nog zeven andere 
Lid-Staten vertoonden echter ook 
een duidelijke stijging van dit 
percentage. 
Een soortgelijk patroon van veran­
dering in de Gemeenschap geldt 
ook voor vrouwen. In Duitsland, 
Nederland en Denemarken was 
sprake van een duidelijke verkor­
ting van de normale volledige 
werkweek. In België, Ierland en 
14-
Samenvatting en conclusies 
Italië was er ook een verkor­
ting, maar op kleinere schaal. In 
Frankrijk, Spanje en Luxemburg is 
de volledige werkweek voor vrou­
wen maar betrekkelijk weinig ver­
anderd, terwijl in Griekenland en 
Portugal het aantal banen met een 
arbeidstijd van meer dan 40 uur per 
week aanzienlijk is verminderd. 
In het VK was er daarentegen enige 
stijging waarneembaar van het per­
centage vrouwen met een zeer lange 
arbeidstijd, terwijl in het relatieve 
aantal dat minder dan 35 uur per 
week werkte, nauwelijks enige wij­
ziging optrad. 
Arbeidstijd 
van zelfstandigen 
Een groot deel van de mensen met 
een lange arbeidstijd in de 
Gemeenschap is zelfstandige en 
geen werknemer. In 1992 werkte 
51% van de als zelfstandige werken­
de mannen en 42% van de als zelf­
standige werkende vrouwen 
gewoonlijk 48 uur per week of lan­
ger en slechts 12% van de mannen 
en minder dan 35% van de vrouwen 
werkte korter dan 40 uur. Dit pa­
troon komt in alle Lid-Staten voor, 
hoewel het minder duidelijk was in 
Spanje, Ierland, Italië en Portugal, 
waar minder dan 50% van de als 
zelfstandige werkende mannen 
minstens 48 uur per week werkte en 
duidelijker in Duitsland en de 
Benelux-landen waar dit voor meer 
dan 60% gold. 
Zowel voor mannelijke als voor 
vrouwelijke zelfstandigen waren 
veranderingen in de arbeidstijd veel 
minder duidelijk dan voor werk­
nemers. 
Deeltijdarbeid en 
normale arbeidstijd 
De deeltijdarbeid betreft in hoofd­
zaak vrouwen, die 85% van alle deel­
tijdbanen in handen hebben. De be­
tekenis van het begrip deeltijdarbeid blijkt echter in de Gemeenschap niet 
overal gelijk te zijn. De cijfers over 
deeltijdarbeid die ontleend zijn aan 
enquêtes naar de wijze waarop de 
mensen hun eigen arbeid inschatten, 
kunnen aanzienlijk verschillen van 
die uit gegevens over het aantal ge­
werkte uren. 
In het algemeen zijn er in de Noor­
delijke Lid-Staten beduidend meer 
mensen, in hoofdzaak vrouwen, die 
als deeltijdwerker worden geteld, 
dan dat er korter dan 'normaal' wer­
ken — met name in Nederland, het 
VK en Denemarken- terwijl het om­
gekeerde in de Zuidelijke Lid-
Staten het geval is, met name in 
Italië. 
In 1992 vond 31% van de vrouwen 
in de hele Gemeenschap dat er spra­
ke was van een deeltijdbaan. Tege­
lijkertijd werkte 29% van de 
vrouwen korter dan 30 uur per 
week en had 25% een baan die men 
een deeltijdbaan zou kunnen noe­
men, van 10-29 uur. Nog eens 6% 
van de vrouwen werkte tussen 30 en 
34 uur per week; de meesten van 
deze vrouwen schijnen zich dus als 
voltijdwerkende en niet als deeltijd-
werkende te hebben beschouwd. 
In Nederland, waar 59% van de 
werkneemsters in 1992 deeltijdar­
beid verrichtte, had 36% een baan 
van 10-29 uur per week. In het VK 
werkte 33% van de vrouwen minder 
dan normaal, terwijl 44% een 
deeltijdbaan had; in Denemarken 
stond 37% te boek als deeltijdwer­
kende, terwijl 23% minder uren 
maakte. 
In Italië, Griekenland en Portugal 
daarentegen, bedroeg het aantal 
vrouwen dat zich als deeltij dwer­
kende beschouwde, minder dan de 
helft van het aantal met een kortere 
arbeidstijd. In deze landen be­
schouwden derhalve grote aantal­
len vrouwen met een baan van 
minder dan 30 uur per week zichzelf 
als voltijdwerkenden. Dit was ook 
in België en in Luxemburg het 
geval. Terwijl in Frankrijk een hoger per­
centage werkneemsters als deel­
tij dwerkster te boek stond dan in 
Italië, was in 1992 het percentage 
vrouwen met minder uren dan 
normaal in beide landen vrijwel 
hetzelfde. Zo had ook België vrijwel 
hetzelfde percentage vrouwen met 
minder uren per week als het VK 
en een hoger percentage dan 
Denemarken, maar een veel lager 
percentage vrouwen dat 'deeltijd­
werkster' was. 
Praktisch hetzelfde geldt voor de 
mannen die in deze landen deeltijd­
arbeid verrichten; verschillen tus­
sen de Lid-Staten in aandelen van 
hen met minder uren per week zijn 
veel kleiner dan verschillen in aan­
delen van hen die zich als deeltijd­
werker beschouwen. 
De groei van het aantal vrouwen 
met minder uren dan normaal was 
tussen 1983 en 1992 aanzienlijk 
kleiner dan van vrouwen met een 
deeltijdbaan. In slechts vijf Lid-
Staten was in deze periode de stij­
ging van het aandeel van de eerste 
categorie meer dan 2 procentpun­
ten. Dit betekent dat de waargeno­
men groei van deeltijdarbeid sinds 
1983 niet zozeer te danken is aan 
een verkorting van de arbeidstijd, 
als wel aan de stijging van het aan­
tal banen van vrouwen dat als een 
deeltijdbaan geldt ten opzichte van 
een voltijdbaan, zelfs al is het aan­
tal gewerkte uren slechts weinig 
— of in het geheel niet — lager. 
Bijbanen 
Slechts een gering deel van de man­
nen en vrouwen in de Gemeenschap 
heeft meer dan een baan — beide ca. 
3% — hoewel de kans dat vrouwen 
een bijbaan hebben toeneemt, naar 
mate het aantal uren in hun eerste 
baan lager is. In alle Lid-Staten, 
afgezien van Frankrijk en Portugal, 
heeft minder dan 10% van de vrou­
wen met een eerste baan van 
minder dan 20 uur per week een 
bijbaan. 
15 
Samenvatting en conclusies 
Onsociale of flexibele 
arbeidstijden 
De grote meerderheid van de men­
sen in de Gemeenschap werkt tus­
sen acht uur in de ochtend en zeven 
uur in de avond en dat van maandag 
tot en met vrijdag. Men kan banen 
waarin buiten deze normale tijden 
gewerkt wordt, vanuit het ene ge­
zichtspunt als onsociaal bestempe­
len en vanuit het andere als een 
teken van flexibiliteit. De Arbeids­
krachtentelling 1992, die hiervan 
voor de eerste maal ramingen geeft, 
laat zien dat ca. 5 miljoen mannen 
in de Gemeenschap — 7% — en 
2 miljoen vrouwen — 3% — norma-
liter's nachts werken, terwijl nog 
eens 11% van de mannen en 5% van 
de vrouwen dat af en toe doet. 
De variatie in de Lid-Staten in het 
percentage dat gewoonlijk's nachts 
werkt is groot en vertoont weinig 
verband met het welvaartspeil of 
het stadium van economische ont­
wikkeling. Het is in Duitsland en 
Denemarken — zowel voor mannen 
als voor vrouwen — groter dan waar 
ook in de Gemeenschap en het 
kleinst in Nederland. Tezelfdertijd 
is het percentage dat incidenteel's 
nachts werkt in het VK hoger dan 
in andere Lid-Staten, waaruit men 
kan afleiden dat de arbeidstijd daar 
flexibeler is geregeld. 
De helft van de werkende mannen 
en iets meer dan 40% van de wer­
kende vrouwen had een baan waar­
in althans af en toe op zaterdag 
moest worden gewerkt. Anders dan 
bij nachtarbeid, schijnt het werken 
op zaterdag in het Zuiden van de 
Gemeenschap vaker voor te komen 
dan in het Noorden — met name in 
Spanje en Italie. Ook nu was het 
aantal dat soms op zaterdag werkt 
in het VK relatief groter dan elders 
(meer dan 40% van de mannen), 
hoewel het ook in Denemarken en 
Frankrijk hoog was (meer dan 
30%), terwijl in Spanje en Portugal 
minder dan 10% van de mannen en 
vrouwen een baan had waarin af en toe op zaterdag moest worden 
gewerkt. 
Hieruit kan men afleiden dat in de 
laatstgenoemde landen de arbeids­
tijd niet flexibel geregeld is. Boven­
dien kan men uit het veel lagere 
percentage vrouwen dat in alle Lid-
Staten incidenteel op zaterdag 
werkt, opmaken dat de arbeidstij­
den van vrouwen meestal min­
der flexibel geregeld zijn dan van 
mannen. 
Minder dan half zoveel mannelijke 
werknemers in de Gemeenschap 
werkt op zondag dan op zaterdag 
(8% van de mannen en de vrouwen 
doet dat gewoonlijk, 15% inciden­
teel). 
Het patroon van de zondagsarbeid 
in de Gemeenschap is echter anders 
dan dat van de zaterdagsarbeid en 
in het Zuiden nauwelijks anders 
dan in het Noorden. In Italië, waar 
werken op zaterdag veel voorkomt, 
behoort het percentage mannen en 
vrouwen dat op zondag werkt tot 
het laagste van de Gemeenschap, 
terwijl het omgekeerde het geval is 
in Nederland. In Frankrijk, België 
en Luxemburg, zijn de aantallen 
werkenden op zaterdag ook relatief 
veel lager dan elders, terwijl deze in 
Denemarken, vooral voor vrouwen, 
de hoogste van de Gemeenschap 
zijn. 
De gegevens over de zondags- en 
zaterdagsarbeid lijken aan te tonen 
in welke mate maatschappelijke, 
culturele en godsdienstige factoren 
van invloed zijn op arbeidsomstan­
digheden. Deze beïnvloeden het 
patroon van de vraag van de consu­
ment naar diensten en daarmee de 
behoefte van het bedrijfsleven om* 
mensen in de weekeinden te laten 
werken. De gegevens laten eve­
neens zien dat de arbeidsvoorwaar­
den in sommige landen flexibeler 
zijn dan in andere — de Zuidelijke 
Lid-Staten lijken relatief inflexibele 
arbeidsvoorwaarden te hebben — 
en naar het schijnt voor mannen 
flexibeler dan voor vrouwen. Arbeidskosten, 
sociale premies 
en belastingen 
Een kenmerk van de Europese eco­
nomieën is het hoge peil van sociale 
zekerheid die door de overheid of 
mede door de overheid wordt gebo­
den. Het financieren van uitgebrei­
de stelsels van sociale zekerheid 
wordt steeds moeilijker, gezien de 
mogelijke gevolgen voor het concur­
rentievermogen en het scheppen 
van werkgelegenheid. 
Zoals besproken in hoofdstuk 6, zijn 
drie onderling verband houdende 
kwesties van groot belang: 
- de mate waarin de wijze van 
financiering van stelsels voor 
sociale zekerheid de arbeidskos­
ten verhoogt en bedrijven ervan 
afhoudt meer personeel aan te 
nemen; 
- of een andere financieringsme­
thode minder drukt op arbeids-
en produktiekosten en aldus 
een stimulans zou kunnen zijn 
voor meer werkgelegenheid; 
- of een minder uitgebreid en 
kostbaar stelsel voor sociale ze­
kerheid de arbeidskosten zou 
verlagen. 
Effecten van het 
belasten van arbeid 
De gevolgen van het heffen van so­
ciale premies en belastingen op pro­
duktie en arbeid moeten niet alleen 
op het directe effect worden beoor­
deeld. Van belang is om na te gaan 
in hoeverre de kosten door bedrij­
ven worden doorberekend in hogere 
prijzen of leiden tot lagere lonen, of 
dat de winst er kleiner door wordt. 
Dit zal verschillen tussen sectoren 
en tussen bedrijven. 
Tevens moet men er rekening mee 
houden dat wanneer Europa, de VS 
16 
Samenvatting en conclusies 
en Japan met elkaar worden verge­
leken, in het bijzonder grote onder­
nemingen vaak aanzienlijke 
bedragen steken in particuliere re­
gelingen van sociale zekerheid voor 
hun werknemers. Bovendien zijn 
deze niet altijd als sociale premies 
— of als niet-loonkosten — te her­
kennen, omdat ze soms in de loon­
schalen zijn verwerkt. 
Het is niet gemakkelijk de gevolgen 
voor arbeid en produktiviteit vast te 
stellen van een verlaging van de 
sociale premies, wanneer rekening 
wordt gehouden met compensa­
tie voor de verloren inkomsten door 
verhoging van andere belastingen 
of verlaging van bestedingen uit 
uitkeringen. 
Niettemin kan, ongeacht de effec­
ten op lange termijn wanneer de 
economische krachten volledig uit­
gewerkt zijn, een aanzienlijke ver­
laging van sociale premies een 
flinke stimulans op korte en middel­
lange termijn betekenen voor het 
scheppen van werkgelegenheid. Dit 
komt vooral vanwege de grootte van 
de 'wig' tussen wat werknemers aan 
nettoloon ontvangen en wat werk­
gevers betalen voor werk, hetgeen 
mogelijk zowel een beperking van 
de werkgelegenheid inhoudt, als 
een aanleiding om belastingen en 
premies te omzeilen of af te wente­
len. Dit zal vooral gelden voor de 
laagst betaalde werknemers. (Om 
deze reden heeft de Commissie 
voorgesteld het gezamenlijke per­
centage van belasting op arbeid en 
sociale premies, met name voor laag 
geschoolde werknemers, met 1 à 2% 
van het BBP te verlagen.) 
Belastingtarieven 
en premies 
De werkgeversbijdragen aan de so­
ciale premies — zowel de wettelijk 
verplichte als de vrijwillige — be­
droegen in 1992 voor een werkne­
mer die het gemiddelde loon van 
een man in de verwerkende indus­
trie ontving, gemiddeld 22% van de totale arbeidskosten. Dit varieerde 
echter van bijna 30% van de ar­
beidskosten in Frankrijk, Italië en 
België, tot nog geen 15% in het VK 
en minder dan 5% in Denemarken. 
Deze variatie is voor een groot deel 
het gevolg van verschil in het wet­
telijk verplichte element van de pre­
mies; dit varieert van 60% in het VK 
en Ierland tot minder dan 5% in 
België en Italië. 
In de VS bedroegen in 1991 de so­
ciale premies betaald door werkge­
vers 21% van de arbeidskosten en in 
Japan 15%. 
Hoewel de premiehoogte voor wat 
betreft het werkgeversdeel in enke­
le Lid-Staten de laatste jaren is ge­
stegen, is het in andere juist 
gedaald. Alleen in België is het met 
meer dan 1% van de arbeidskosten 
gestegen (voor een man met een ge­
middeld looninkomen). In het VK 
en Denemarken is het percentage 
significant verlaagd. In Japan is het 
in dezelfde periode verhoogd, maar 
met slechts ca. 1% van de arbeids­
kosten. 
Deze betrekkelijke stabiliteit in de 
Gemeenschap voor een man met 
een gemiddeld looninkomen kan 
echter wel veranderingen op diver­
se beloningsniveaus verbergen. Dat 
is met name het geval sinds in 1991 
en vooral medio-1993, een aantal 
Lid-Staten de premies voor jonge 
werknemers hebben verlaagd, in 
een poging het bedrijfsleven te sti­
muleren om jongeren in dienst te 
nemen. 
Verschillen tussen de Gemeen­
schap en de VS en Japan schijnen 
vooral groot te zijn wat betreft de 
werknemersbijdragen en de loonbe­
lasting. In 1991 beliepen deze in 
beide laatstgenoemde landen ca. 10 
à 15% van de arbeidskosten en in de 
Gemeenschap meer dan 20%. Teza­
men met de werkgeversbijdragen 
waren ze in 1991 in de Gemeen­
schap gemiddeld 45% van de ar­
beidskosten bij het gemiddelde loon 
van een mannelijke werknemer in de verwerkende industrie. Dit 
betekent een aanzienlijke wig tus­
sen de arbeidskosten voor bedrijven 
en het nettoloon dat werknemers 
ontvangen. 
De omvang van deze wig voor een 
man met een gemiddeld looninko­
men varieerde in het algemeen met 
het BBP per hoofd, in 1991 van 
meer dan 50% van de arbeidskosten 
in België, Duitsland en Nederland 
en slechts weinig minder in 
Denemarken en Frankrijk tot 
minder dan 40% in het VK, en 
Griekenland. In Luxemburg was 
de wig echter het kleinste van de 
Gemeenschap, namelijk iets meer 
dan 30% van de arbeidskosten. 
In de Gemeenschap als geheel is 
tussen 1985 en 1991 de wig iets 
kleiner geworden — ca. 2% van de 
arbeidskosten. Alleen in Frankrijk, 
België en Portugal is hij groter ge­
worden — in elk van deze landen 
minder dan 2% van de arbeidskos­
ten — terwijl er in Luxemburg, het 
VK en Nederland sprake was van 
aanzienlijke verminderingen. 
Arbeidskosten 
en looninkomen 
De gemiddelde kosten in de 
Gemeenschap in 1991 om een man­
nelijke handarbeider in dienst te 
hebben in de verwerkende indus­
trie, varieerde van 2.750 ecu in 
Duitsland en iets meer dan 
2.500 ecu in België, tot minder dan 
1.000 ecu in Griekenland en nog 
geen 600 ecu in Portugal. Deze ver­
schillen komen ruwweg overeen 
met verschillen in toegevoegde 
waarde. Wat het netto looninkomen 
betreft zijn de verschillen echter 
kleiner vanwege de hoge belastin­
gen en premies in de landen met een 
hoog inkomen. 
In de meeste Lid-Staten zijn de 
sociale premies voor zowel werk­
gevers als werknemers tot een 
bepaald niveau evenredig aan 
het inkomen en worden daarna 
17 
Samenvatting en conclusies 
regressief, in die zin dat het per­
centage lager wordt bij een hoger 
inkomen. Dit gebeurt echter meest­
al pas bij een betrekkelijk hoog in­
komensniveau. 
Dit in tegenstelling tot de loonbelas­
ting, die vrijwel overal op de meeste 
inkomensniveaus progressief is; de 
voornaamste uitzondering is 
Griekenland, waar het belastingta­
rief over een breed spectrum van 
inkomens gelijk blijft. Het VK is het 
enige land in de Gemeenschap met 
progressieve premieheffing, terwijl 
België en Portugal, waar de premies 
evenredig zijn aan de inkomens, de 
enige andere Lid-Staten zijn waar 
de percentages niet vanaf een be­
paald inkomensniveau dalen. In ne­
gen Lid-Staten wegen dus de 
arbeidskosten buiten het loon, die 
door de overheid worden opgelegd, 
naar verhouding zwaarder bij de 
laagst betaalde werknemers dan 
bij werknemers boven aan de 
loonschaal. 
Belasting- en 
premietarieven voor 
mannen en vrouwen 
In alle Lid-Staten worden alleen­
staande vrouwen wat belasting en 
sociale premies betreft op dezelfde 
manier behandeld als alleenstaan­
de mannen, hoewel het percentage 
belasting dat vrouwen betalen 
meestal lager is dan dat van man­
nen, omdat ze minder verdienen. De 
kosten om in 1991 in de verwerken­
de industrie een vrouw met een ge­
middeld loon in dienst te nemen 
waren 28% lager dan die voor een 
man, hoewel dit in Denemarken 
slechts 15% was en in Frankrijk 
20%, vergeleken met ca. 40% in het 
VK en Ierland. 
Tussen 1985 en 1991 bleef het ver­
schil in gemiddelde arbeidskosten 
voor mannen en vrouwen in de 
Gemeenschap als geheel vrijwel 
ongewijzigd; het werd alleen in 
Frankrijk kleiner en in Duitsland en de Benelux-landen groter. In 
deze periode is de prikkel om vrou­
wen in plaats van mannen in 
dienst te nemen dus niet groter 
geworden. 
In vier landen, België, Frankrijk, 
Ierland en Portugal — en met name 
beide laatstgenoemde landen — 
hebben getrouwde vrouwen in 1991 
in feite meer belasting betaald dan 
ongetrouwde, hetgeen gehuwde 
vrouwen wat kan afremmen om 
werk te zoeken. 
Marginale 
belastingtarieven 
De progressie in het gecombineerde 
belasting- en premietarief betekent 
dat het marginale tarief in de mees­
te landen hoger is dan het gemiddel­
de. Naarmate werkgevers de lonen 
van hun werknemers verhogen, 
gaat geleidelijk minder van de ver­
hoging naar de werknemers zelf toe 
en meer naar de staat en wordt 
aldus mogelijk de prikkel om te 
werken beïnvloed en de motivatie 
voor beloning van een grotere 
produktiviteit. 
Dit potentieel effect was in 1991 het 
grootst in België, waar het gecombi­
neerde marginale tarief 63% be­
droeg voor lonen van 80% tot 100% 
van het gemiddelde loon. Dit bete­
kent dat van een eventuele loons­
verhoging twee maal zoveel naar de 
staat gaat als naar de werknemer. 
In Ierland en Duitsland was het 
marginale tarief bijna even hoog (in 
beide boven de 60%). Slechts in vijf 
landen — Luxemburg en het VK, 
alsmede Spanje, Griekenland en 
Portugal — was het marginale ta­
rieflager dan 50%. 
Behalve in België en Frankrijk is 
het gecombineerde marginale tarief 
tussen 1985 en 1991 verminderd, 
hoewel deze vermindering in 
Spanje, Portugal en Italië klein 
was; de grootste daling — meer 
dan 5% — deed zich voor in 
Nederland en Griekenland. De marginale tarieven zijn in de 
Gemeenschap hoger dan in de VS 
(ca. 40%) en Japan (30%). Voor de 
laagst betaalde werknemers, waren 
zij in de VS nog lager, vanwege het 
lage peil van de wettelijke sociale 
premies, zodat in de VS en in Japan 
de werkgevers in staat zijn werkne­
mers in dienst te nemen tegen kos­
ten die niet veel hoger zijn dan het 
netto looninkomen. 
Gegeven het feit dat een groot deel 
van de werklozen laag geschoold is, 
zijn de arbeidskosten aan de onder­
kant van de schaal bijzonder rele­
vant. De taak voor het beleid is de 
kosten van laag geschoolde werkne­
mers te verminderen om werkge­
vers te stimuleren ze aan te nemen, 
zonder noemenswaardige verlaging 
van hun toch al lage nettoloon. 
Lage lonen 
en armoede 
Het belang van bescherming van de 
meest achtergestelden op de ar­
beidsmarkt —waaronder veel vrou­
wen — wordt nog eens onderstreept 
door het feit dat in veel Lid-Staten 
laag loon overeen schijnt te komen 
met armoede. Tegen het einde van 
de jaren tachtig had bijna 10% van 
de huishoudens waarvan minstens 
één lid betaalde arbeid verrichtte, 
een bestedingsniveau dat minder 
dan de helft was van het gemiddel­
de van huishoudens in het land in 
kwestie — hetgeen als een goede 
benadering van relatieve armoede 
kan worden beschouwd. Bovendien 
werkten in 30% van deze huishou­
dens minstens twee personen. 
Hoewel laag loon in geen van de 
Lid-Staten, behalve Portugal, de 
voornaamste bron van armoede is, 
verrichtte in 1988 het hoofd van een 
derde van de huishoudens met een 
bestedingsniveau onder de helft 
van het landelijk gemiddelde, be­
taalde arbeid. In 30% van de geval­
len betrof dat werk als zelfstandige, 
veel meer dan het aandeel van zelf­
standigen in de werkgelegenheid. 
- 18-
Samenvatting en conclusies 
In de Zuidelijke Lid-Staten schijnt 
laag loon een belangrijker bron 
van armoede te zijn dan in de 
Noordelijke. In 1988 had 40% 
van de huishoudens met een laag 
bestedingsniveau in Griekenland, 
Spanje en Italië, en meer dan 50% 
in Portugal, een hoofd dat betaalde 
arbeid verrichtte — in veel gevallen 
als zelfstandige. 
Werkloosheid en 
arbeidsmarktbeleid 
Arbeidsmarktmaatregelen kunnen 
de werkloosheid overal in de 
Gemeenschap helpen terugdringen. 
Om doeltreffend te zijn, moeten zij 
zijn aangepast aan de eigenschap­
pen van de werklozen in de verschil­
lende delen van de Gemeenschap 
Jeugdwerkloosheid 
In de jaren tachtig vormde de 
jeugdwerkloosheid een acuut pro­
bleem. Het gecombineerde effect 
van maatregelen om dit probleem 
te bestrijden, de sterke groei van 
de werkgelegenheid en de daling 
van het aantal jongeren beneden 
25 jaar, heeft echter tussen 1985 
en 1990 het werkloosheidspercen­
tage van jongeren verlaagd met 
meer dan 5% van hun beroepsbe­
volking, veel meer dan van 
volwassenen. Sinds 1990 is het 
verschil tussen het werkloosheids­
percentage van jongeren en 
volwassenen weinig veranderd. 
Terwijl het percentage onder jonge 
vrouwen sinds 1990 slechts lang­
zaam steeg, is dat voor jonge 
mannen echter sterk toegenomen 
— meer dan voor elk ander deel 
van de beroepsbevolking. 
De gemiddelde jeugdwerkloosheid 
in de Gemeenschap — in mei 1994 
21% — blijft het dubbele van dat 
voor personen ouder dan 25 jaar. In 
Italië, met 33%, en in Griekenland, 
met 23%, was het percentage ruim 
vier maal hoger dan onder personen 
boven 25 jaar. Hoewel het verschil in werkloosheid tussen personen 
onder en boven de 25 in Spanje veel 
kleiner was, lag het percentage van 
de jongeren er niettemin zo'n 3% 
hoger dan gemiddeld in de 
Gemeenschap, terwijl in sommige 
regio's het werkloosheidspercenta­
ge ruim 40% was. 
Bij de beoordeling van veranderin­
gen in de jeugdwerkloosheid moet 
echter rekening worden gehouden 
met het aantal jongeren, dat tussen 
1985 en 1992 in de Gemeenschap 
met l%is afgenomen. Tegelijkertijd 
is ook de participatiegraad in deze 
leeftijdsgroep gedaald (zoals in 
hoofdstuk 2 wordt uiteengezet), zo­
dat hun beroepsbevolking met 2% is 
afgenomen. De daling van de parti­
cipatiegraad woog ruim op tegen de 
groei van het aantal in de Lid-
Staten waar groei optrad — met 
name Italië en Portugal. Alleen in 
Nederland is het aantal jongeren 
onder 25 jaar in de beroepsbevol­
king toegenomen. 
Voor zover de dalende participa­
tiegraad van jongeren tot 
uitdrukking brengt dat langer on-
derwijs en opleiding worden 
gevolgd, kan men dit als een moge­
lijk voordeel beschouwen. Het is 
echter moeilijk te beoordelen in 
hoeverre dit werkelijk het geval is, 
vanwege verschillende begrippen 
'onderwijs' en 'opleiding' in de Lid-
Staten, en in hoeverre jongeren tot 
de beroepsbevolking worden 
gerekend. De grote verschillen in 
participatiegraad in de Gemeen­
schap kunnen dus verband houden 
met verschillen in indeling, in 
plaats van met echte verschillen. 
In verband hiermee kan de jeugd­
werkloosheid beter worden geme­
ten in verhouding tot de bevolking 
onder 25 jaar, dan de beroepsbevol­
king onder 25. In dat geval wordt 
het werkloosheidspercentage in 
Spanje tot 20 verlaagd en in Italië 
tot 17, terwijl Ierland een percent­
age heeft van 15 en Griekenland, 
Frankrijk, Nederland en het VK op 
ca. 20% komen. Hoewel de op gebruikelijke wijze 
gemeten percentages jeugdwerk­
loosheid in mei 1994 in België en 
Frankrijk hoger waren dan in 
Nederland en het VK, komt dit 
grotendeels door de geringe toere­
kening van jongeren aan de 
beroepsbevolking in de twee eerst­
genoemde landen. In verhouding 
tot de bevolking is de jeugdwerk­
loosheid in de vier landen praktisch 
gelijk. 
Het uiteindelijk gevolg van deze 
veranderingen is dat jongeren on­
der 25 jaar in 1985 nog 43% van alle 
werklozen vertegenwoordigden en 
in mei 1994 slechts 32%. 
Langdurige 
werkloosheid 
De langdurige werkloosheid die in 
de eerste helft van de jaren tachtig 
sterk opliep, loopt sinds 1985 weer 
terug, al blijft *zij aanzienlijk. Het 
deel van de werklozen dat al een 
jaar of langer zonder werk zat, is 
tussen 1985 en 1992 gedaald van 
52% tot 43% — hoewel het sinds­
dien wel iets kan zijn gestegen. De 
daling was vooral groot in Spanje 
(van 50% naar 40%) en Portugal 
(van 53% naar 30%), in verband 
met de sterke groei van de werkge­
legenheid daar. In Griekenland, 
waar de werkgelegenheid maar 
weinig groeide, is de langdurige 
werkloosheid toegenomen (van 
43% tot 50%). 
Het aandeel in de langdurige werk­
loosheid van jongeren onder de 
25 jaar is in de Gemeenschap als 
geheel tussen 1985 en 1992 gedaald 
van 37% tot 26%. In alle Noordelijke 
Lid-Staten op het VK en Ierland na, 
bedroeg het in 1992 15% of minder 
en in Duitsland, Denemarken en 
Luxemburg minder dan 10%. In het 
Noorden treft langdurige werkloos­
heid dus thans vooral oudere leef­
tijdsgroepen, terwijl in het Zuiden 
— waar het aandeel van de jonge­
ren nog steeds 30% of meer 
bedraagt — de problemen van de 
19 
Samenvatting en conclusies 
langdurige werkloosheid en jeugd­
werkloosheid nog steeds nauw ver­
band met elkaar houden. 
Manieren om naar 
werk te zoeken 
Manieren van werklozen om werk 
te zoeken variëren binnen de 
Gemeenschap sterk. In veel Lid-
Staten staat een hoog percentage 
van de werklozen, volgens de inter­
nationale definitie, niet bij het ar­
beidsbureau ingeschreven. Deze 
werklozen maken dus geen gebruik 
van bemiddeling van officiële ar­
beidsbureaus en vertrouwen op an­
dere methoden om werk te vinden. 
Zelfs in landen waar de meeste 
werklozen wel geregistreerd staan, 
behoeven zij nog niet van de dien­
sten van het arbeidsbureau gebruik 
te maken als voornaamste middel 
om werk te vinden. 
In Duitsland en Spanje vertrouwde 
in 1992 ca. 90% van de werklozen 
— zowel mannen als vrouwen — op 
een arbeidsbureau voor het zoeken 
naar werk, terwijl in Frankrijk ruim 
80% dat deed. Elders gebruikte 
alleen in Nederland een grote meer­
derheid van de werklozen de dienst­
verlening van het arbeidsbureau als 
belangrijkste manier om werk te zoe­
ken. In België was dit minder dan 
40%, in het VK en Portugal 30%, in 
Ierland minder dan 20% en in 
Griekenland nog geen 10%; de cijfers 
voor mannen zijn praktisch gelijk 
aan die voor vrouwen. 
Het lezen of plaatsen van adverten­
ties in de krant was in de meeste 
landen, naast het benutten van de 
officiële arbeidsbemiddeling, de 
meest gebruikte methode (in het 
VK en Ierland vertrouwde 40% hie­
rop). In Portugal en Griekenland 
werd ook op ruime schaal gebruik 
gemaakt van het raadplegen van 
vrienden, verwanten en andere 
bekenden. 
Over het algemeen zijn dus in de 
meeste Lid-Staten minder officiële en minder georganiseerde metho­
den voor het zoeken naar werk be­
langrijker dan het benutten van de 
officiële arbeidsbemiddeling, waar­
van bovendien het gebruik sedert 
1985 minder belangrijk schijnt te 
zijn geworden, mogelijk ten dele 
door verscherping van de voor­
schriften van inschrijving als 
werkloze. 
Uitgaven voor 
actief en passief 
arbeidsmarktbeleid 
De overheidsbestedingen aan actief 
en passief arbeidsmarktbeleid met 
als doel werklozen te helpen werk te 
vinden of hun inkomen op peil te 
houden, beliepen in de Lid-Staten 
in 1992 ca. 3% van het BBP. Meer 
dan de helft hiervan werd besteed 
aan inkomenssteun en nog eens 
10% aan de financiering van plan­
nen voor vervroegde uittreding 
(passief beleid). 
Iets meer dan 1% van het commu­
nautaire BBP was bestemd voor ac­
tiverend arbeidsmarktbeleid, dat 
tot doel heeft werklozen aan werk te 
helpen; de helft hiervan werd be­
steed aan opleidings- en jongeren­
programma's, terwijl subsidiëring 
van arbeidsplaatsen, uitkeringen 
voor gehandicapten en financiering 
van de arbeidsbureaus de rest gro­
tendeels voor hun rekening namen. 
De laatstgenoemde instellingen 
ontvingen 15% van de bestedingen 
voor activerend beleid — minder 
dan 0,2% van het BBP. Alleen in 
Duitsland en België kregen zij 
meer. In de vier Zuidelijke Lid-
Staten en in Denemarken kregen de 
arbeidsbureaus slechts ca. 0,1% van 
het BBP of minder en in Frankrijk 
en Ierland was dit niet veel meer. 
Tussen 1985 en 1992 zijn de 
uitgaven voor actief en passief 
arbeidsmarktbeleid maar weinig 
veranderd, hoewel er enige ver­
schuiving in de richting van arbeidsmarktmaatregelen heeft 
plaatsgevonden, voornamelijk ten 
behoeve van opleiding, jeugdplan-
nen en gesubsidieerde arbeids­
plaatsen — mede door de daling van 
de werkloosheid tussen deze 
twee jaren. 
De omvang van de bestedingen aan 
arbeidsmarktmaatregelen varieerde 
aanzienlijk tussen de Lid-Staten, 
van 1,8% van het BBP in 
Denemarken en meer dan 1% in Ier­
land en Duitsland (voornamelijk 
door de omvang van de verleende 
steun in de nieuwe deelstaten), tot 
minder dan 0,5% van het BBP in het 
VK, Luxemburg, Spanje en 
Griekenland. Terwijl de bestedingen 
aan activerende maatregelen in ver­
houding tot het BBP tussen 1985 en 
1992 in acht Lid-Staten zijn geste­
gen — met name in Duitsland, waar 
zij zijn verdubbeld — zijn zij in het 
VK, Ierland en Luxemburg gedaald 
en in België gelijk gebleven. 
Wat de bestedingen aan passief be­
leid betreft, varieerden de uitgaven 
tussen de Lid-Staten overeenkom­
stig het BBP per hoofd. Tussen 1985 
en 1992 zijn zij in reële termen 
maar weinig veranderd. 
De activerende bestedingen per 
werkloze varieerden in 1992 tussen 
de Lid-Staten overeenkomstig 
de passieve; de omvang was in 
Luxemburg, Denemarken en 
Nederland veel groter dan het com­
munautaire gemiddelde en in de 
Zuidelijke Lid-Staten veel kleiner, 
terwijl de bestedingen in het VK en 
Ierland (waar ze in verhouding tot 
het BBP relatief hoog zijn door de 
grote werkloosheid) ook beneden 
het gemiddelde bleven. 
Tussen 1985 en 1992 zijn in de 
Gemeenschap in haar geheel de be­
stedingen aan activerende maatre­
gelen per werkloze reèel gestegen; 
de stijging was het grootst in 
Duitsland, Spanje en Portugal. 
Tussen 1985 en 1990 zijn in de 
meeste landen die bestedingen per 
20 
Samenvatting en conclusies 
werkloze in reèle termen ook geste­
gen. Tussen 1990 en 1992, toen de 
werkloosheid weer begon te ne­
men, zijn zij echter in alle landen 
behalve Duitsland, Nederland en 
Denemarken, gedaald. De daling 
was vooral groot in het VK, waar de 
reële uitgaven voor opleiding per 
werkloze zijn gehalveerd. 
Kortom, er bestaan grote verschil­
len tussen de Lid-Staten in de 
uitgaven voor arbeidsmarktmaat­
regelen per werkloze, die niet 
alleen verband houden met ver­
schillen in BBP per hoofd, maar 
gedeeltelijk met verschillen in be­
leid en aanpak. Over het geheel 
genomen zijn echter aan het begin 
van de jaren negentig de reële uit­
gaven van de ondersteuning van 
werklozen bij het zoeken naar 
werk, gedaald. 
De structuur van 
de werkgelegenheid 
binnen de 
Gemeenschap 
Hoewel het een bekend feit is dat 
de dienstverlening in de Gemeen­
schap thans de meeste banen voor 
haar rekening neemt, is er een ge­
brek aan gegevens om welke 
activiteiten het precies gaat. Uit de 
communautaire arbeidskrachten­
telling kan men echter enig idee 
krijgen, al impliceert de kleine 
steekproef dat het slechts om bena­
deringen gaat. 
Het blijkt dat in 1992 in de 
Gemeenschap meer mensen in de 
bouwnijverheid werkten dan in de 
landbouw, dat de zakelijke dienst­
verlening bijna evenveel mensen 
werk verschafte als de landbouw, en 
dat in recreatie, sport en cultuur 
evenveel mensen werkzaam waren 
als in de automobielindustrie. Nog 
eens half zoveel mensen waren 
werkzaam in de persoonlijke 
dienstverlening (zoals haarverzor-
ging of chemische reiniging), als in 
de ijzer- en staalindustrie. Er zijn duidelijke verschillen in de 
structuur van de werkgelegenheid 
tussen de Lid-Staten, die culturele 
en andere verschillen tot uitdruk­
king brengen en waaruit blijkt hoe 
moeilijk het is te generaliseren 
over mogelijke terreinen waarop 
de werkgelegenheid kan gaan 
toenemen. 
In Duitsland, bijvoorbeeld, is 
50% meer van de werkgelegen­
heid dan elders in de machine- en 
auto-industrie te vinden, terwijl 
deze industrieën in de minder 
ontwikkelde Zuidelijke Lid-
Staten slechts een zeer klein 
percentage van de werkgelegen­
heid voor hun rekening nemen. 
Anderzijds is het percentage wer­
kenden in de textiel-, schoeisel- en 
kledingindustrie in de laatst­
genoemde landen, en met name in 
Griekenland en Portugal, wat 
hoger dan in de rest van de 
Gemeenschap. 
Binnen de dienstverlening is het 
aandeel van de detailhandel 
meestal omgekeerd evenredig met 
het inkomen per hoofd — het aan­
deel is bijzonder klein in Frankrijk 
en in Denemarken. 
De werkgelegenheid in de huishou­
delijke dienstverlening volgt een 
soortgelijk patroon, groter in 
Spanje en Portugal dan waar ook, 
hoewel ook in Frankrijk aanzien­
lijk. De maatschappelijke 
dienstverlening vertoont een om­
gekeerde tendens (deze neemt in 
Denemarken en Nederland 7 à 8% 
van de totale werkgelegenheid 
voor haar rekening, maar slechts 
1% in Spanje en Griekenland en 
0.5% in Portugal). Hetzelfde geldt 
voor de gezondheidszorg, maar 
met minder grote verschillen, en 
het onderwijs, terwijl de werk­
gelegenheid in de zakelijke 
dienstverlening ook varieert met 
het inkomen per hoofd. Het pa­
troon ten aanzien van recreatie, 
sport en cultuur is daarentegen 
minder duidelijk; hier was het 
percentage werkenden hoog in Denemarken, Nederlandend en 
vooral het VK en laag in België en 
Duitsland, alsmede in Portugal. 
Terreinen van 
werkgelegenheidsgroei, 
1985-1992 
Het grootste deel van de werkgele­
genheidsgroei in de periode waarin 
netto veel nieuwe arbeidsplaatsen 
zijn geschapen (tussen 1985 en 
1990) heeft zich voorgedaan in de 
dienstverlening, hoewel anders 
dan in jaren met een geringe netto 
banengroei, de nijverheid in een 
aantal landen ook een flink deel 
voor haar rekening nam. 
In de Gemeenschap als geheel 
leverde de zakelijke dienst­
verlening de grootste bijdrage aan 
de werkgelegenheidsgroei met bij­
na één van de vijf extra banen. 
De werkgelegenheid in de maat­
schappelijke dienstverlening, de 
recreatie, sport en cultuur, alsme­
de van reisbureaus en makelaars 
is eveneens duidelijk gegroeid 
(met meer dan 5% per jaar). 
Anderzijds behoorde de sector 
met het grootste banenverlies (6% 
per jaar), te weten de binnen- en de 
zeevaart, ook tot de dienstverle­
ning, terwijl de werkgelegenheid 
bij de spoorwegen eneneens 
aanzienlijk daalde (met 3% 
per jaar). 
Binnen de nijverheid vertoonden 
14 van de 22 onderscheiden 
bedrijfstakken op communautair 
niveau een groei van de werkgele­
genheid in deze periode, waarvan 
kantoormachines, machinebouw, 
de rubber- en kunststofindustrie 
en de bouwnijverheid met gemid­
deld 3% per jaar — meer dan voor 
menige tak van dienstverlening. 
Deze 14 bedrijfstakken namen in 
de periode 25% van de totale groei 
van de werkgelegenheid in de 
Gemeenschap voor hun rekening 
(in Duitsland en Spanje meer 
dan 40%). 
-21 
Samenvatting en conclusies 
Veranderingen in 
de werkgelegenheid, 
1990-1992 
De werkgelegenheid in de nijver­
heid is in de jaren van recessie 
tussen 1990 en 1992 aanzienlijk 
gedaald, in aanvulling op de 
voortdurende daling in de land­
bouw, en in een omvang die de groei 
in de dienstverlening geheel te niet 
heeft gedaan. Slechts vijf van 
de 22 bedrijfstakken vertoonden 
een toename van de werkgelegen­
heid. Alle sectoren met een sterke 
groei tussen 1985 en 1990 leden 
aanzienlijke verhezen tussen 1990 
en 1992, behalve de machine­
industrie. 
Anders dan in de nijverheid bleef 
de werkgelegenheid in de dienst­
verlening tussen 1990 en 1992 
groeien; slechts negen van de 
25 sectoren vertoonden een da­
ling, hoewel enkele daarvan (make­
laars, reisbureaus en instellingen 
voor onderzoek en ontwikkeling) 
voor 1990 juist tot de snelst groeien­
de behoorden. 
Net als in de nijverheid was het 
verschil in werkgelegenheidsgroei 
tussen de periode met hoge groei en 
de periode van recessie het duide­
lijkst in wat de snelst groeiende sec­
toren waren geweest. Een recessie 
schijnt dus de werkgelegenheid in 
groeisectoren meer dan proportio­
neel te treffen. 
Groei van de 
werkgelegenheid 
op lange termijn 
in de Gemeenschap 
en elders 
Uit de beschikbare gegevens valt af 
te leiden dat de activiteiten met 
groei van het aantal banen de afge­
lopen 20 jaar in de Gemeenschap 
dezelfde waren als in de VS, Japan 
en de EVA-landen. Het opvallendste verschil betreft 
niet de sectoren waar de werkgele­
genheid is gestegen, maar de om­
vang van het banenverlies in secto­
ren in verval. Dit schijnt grotendeels 
de oorzaak te zijn van de lagere tota­
le groei van de werkgelegenheid in 
de Gemeenschap dan elders. De bij­
drage aan de banenwinst die door de 
dienstverlening is geleverd was in de 
Gemeenschap bijna identiek aan die 
in Japan en de EVA-landen. De helft 
van deze banen lag in de Gemeen­
schap in gemeenschaps- en persoon­
lijke diensten, net als elders. 
Anderzijds was het banenverlies 
in de landbouw in de Gemeenschap 
veel groter dan in de VS, terwijl de 
Gemeenschap ook aanzienlijke ver­
lies heeft geleden in de nijverheid, 
terwijl in de VS en Japan de werkge­
legenheid daar is gestegen. Aange­
zien in de Gemeenschap dit banen­
verlies voornamelijk in de private 
sector viel, wordt hierdoor de banen­
winst in de private sector in de 
dienstverlening gedeeltelijk te niet 
gedaan. Als direct gevolg is in de 
Gemeenschap een veel hoger per­
centage van de netto nieuwe werkge­
legenheid te vinden in de overheids­
sector dan in de VS en Japan. 
Wanneer men de periode met ster­
ke werkgelegenheidsgroei, tussen 
1985 en 1992, in de Gemeenschap 
vergelijkt met andere jaren, blijkt 
dat het grootste verschil tussen de 
sectoren gelegen was in het feit dat 
de werkgelegenheid in de nijver­
heid tussen 1985 en 1990 is geste­
gen en in de andere jaren is gedaald. 
Deze factor, en niet de snellere 
groei van de werkgelegenheid in de 
dienstverlening, is verantwoorde­
lijk voor twee derde van het verschil 
in de netto werkgelegenheidsgroei 
tussen de eerste en de tweede helft 
van de jaren tachtig. Dit geldt ook 
voor de afzonderlijke Lid-Staten. 
Hoewel het onwaarschijnlijk is dat 
de nijverheid de komende jaren een 
belangrijke bron wordt voor werk­
gelegenheidsgroei, zullen verande­
ringen van welke omvang ook in 
deze sector een belangrijke invloed hebben op het totale tempo waarin 
werkgelegenheid wordt geschapen. 
Verandering 
in de behoefte 
aan beroepen 
en vaardigheden 
in de Gemeenschap 
Niet alleen de samenstelling van de 
werkgelegenheid naar bedrijfstak 
binnen de Gemeenschap verandert, 
ook de aard van het werk doet dat. 
Terwijl de groei van de dienstverle­
ning leidt tot grotere vraag naar 
hoog geschoolde arbeidskrachten, 
schept deze ook een aanzienlijk 
aantal laag geschoolde banen. 
Over het geheel genomen schijnt 
er een verschuiving in de beroe­
penstructuur op te treden in de 
richting van meer geschoolde arbeid. 
Tussen 1987 en 1992 is het aantal 
wetenschappelijke en andere 
vakspecialisten en technici in de Ge­
meenschap met meer dan 2,5% per 
jaar toegenomen, vergeleken met 
een groei van de totale werkgelegen­
heid van iets meer dan 1% per jaar. 
Er vond eveneens een daling plaats 
in de agrarische beroepen van 2% per 
jaar en een daling van 0,5% per jaar 
onder produktie- en transportperso­
neel. Vaktechnische specialisten en 
technici, die in 1983 slechts 15% van 
het totaal uitmaakten, waren ver­
antwoordelijk voor 40% van de totale 
werkgelegenheidsgroei. 
De verschuiving in beroepsstruc­
tuur was veel duidelijker in 
perioden met een geringe werk­
gelegenheidsgroei dan in jaren met 
een sterke groei. In perioden met 
een geringe groei (1983 tot 1985 
en in 1991) was de toename van het 
aantal banen voor wetenschappelij­
ke en andere vakspecialisten en 
technici nauwelijks kleiner dan 
tussen 1985 en 1990, en verant­
woordelijk voor het grootste deel 
van de geringe groei van de werk­
gelegenheid. Produktiepersoneel 
en transportwerkers daarentegen 
22 
Samenvatting en conclusies 
zijn in jaren met geringe groei in 
aantal afgenomen, maar tussen 
1985 en 1990 gestegen. Vrijwel het­
zelfde gold voor administratieve en 
aanverwante banen die in deze ja­
ren voor een even groot deel bijdroe­
gen aan de netto banenwinst, als 
banen van wetenschappelijke en 
andere vakspecialisten en techni­
ci (30%). 
Uit deze gegevens blijkt dat in perio­
den van recessie lager gekwalificeer­
de banen verloren gaan, terwijl in 
perioden van hoogconjunctuur deze 
banen een relatief groot deel van de 
totale werkgelegenheidsgroei uitma­
ken. Het tempo van verandering in 
de beroepenstructuur en de ver­
schuiving in de richting van hoger 
geschoolde beroepen schijnt dus af­
hankelijk te zijn van het heersende 
economische klimaat. 
Beroepen van 
mannen en vrouwen 
In 1992 was in de Gemeenschap in 
haar geheel een veel groter deel van 
de mannen dan van de vrouwen als 
manager en hoger leidinggevende 
geteld (9% tegen 6%). Dit geldt voor 
alle Lid-Staten; de verschillen zijn 
ongeveer even groot, de zelfstandi­
gen buiten beschouwing gelaten. De 
percentages wetenschappelijke en 
andere vakspecialisten waren on­
der mannen en vrouwen ruwweg 
gelijk, terwijl onder vrouwen het 
percentage technici in de meeste ge­
vallen hoger was dan onder man­
nen. Vrijwel hetzelfde percentage 
van de mannen als van de vrouwen 
was dus in 1992 in deze drie betrek­
kelijk hoogwaardige beroepsgroe­
pen werkzaam. 
Werkgelegenheid 
in het midden-
en kleinbedrijf 
De meeste werkenden in de 
Gemeenschap zijn te vinden in 
kleine ondernemingen. In 1991 na­men bedrijven met minder dan 
100 werknemers 55% van de wer­
kenden in de Gemeenschap voor 
hun rekening en bedrijven met min­
der dan 10 werknemers ca. 30%. Dit 
is vrijwel hetzelfde in Japan. 
Kleine bedrijven zijn in de Zuide­
lijke Lid-Staten echter veel belang­
rijker dan in de Noordelijke, hoewel 
Denemarken een uitzondering 
vormt. In Spanje waren onderne­
mingen met minder dan 100 werk­
nemers in 1991 verantwoordelijk 
voor 74% van de werkgelegenheid, 
in Italië voor 69% en in Portugal 
voor meer dan 60%. In België en in 
Duitsland namen zij echter slechts 
46% van het totaal voor hun reke­
ning en in het VK en Luxemburg 
nog niet de helft. 
In de Gemeenschap zijn kleine be­
drijven veel minder belangrijk in de 
verwerkende industrie dan in de 
dienstverlening. In 1991 werkte 
nog geen 40% van de mensen in de 
verwerkende industrie in bedrijven 
met minder dan 100 werknemers, 
tegen 60% in de dienstverlening. 
Hoewel in Japan hetzelfde ver­
schijnsel zich voordoet, nemen daar 
kleine ondernemingen een groter 
deel van de werkgelegenheid in de 
verwerkende industrie voor hun re­
kening dan in de Gemeenschap 
(45% van de banen); dit houdt ver­
band met de vele uitbestedingen 
van grote ondernemingen aan on­
deraannemers. Ook in het Zuiden 
van de Gemeenschap zorgen kleine 
ondernemingen naar verhouding 
voor meer banen in verwerkende 
industrie dan in het Noorden (60% 
in Italië en Spanje, tegen minder 
dan een derde in het VK en 28% 
in Duitsland). 
De helft van de werkgelegenheid in 
de dienstverlening was in alle Lid-
Staten in ondernemingen met min­
der dan 100 werknemers, behalve 
in België (waar de gegevens geen 
betrekking hebben op de zelfstandi­
gen) en in Spanje en Italië met75%. 
Binnen de dienstverlening nemen 
kleine bedrijven in de twee voor­naamste groeisectoren, overige 
dienstverlening (in dit geval voor­
namelijk persoonlijke diensten) en 
zakelijke dienstverlening, meer dan 
de helft van de banen voor hun 
rekening. 
23 
Samenvatting en conclusies 
-24-
Ontwikkeling van de werkgelegenheid 
Deel 1 Ontwikkeling van de werkgelegenheid 
Hoofdstuk 1 Trends en vooruitzichten in de Gemeenschap 
Hoofdstuk 2 Groei van beroepsbevolking en participatie 
Hoofdstuk 3 Economische groei en werkgelegenheid 
25 
Ontwikkeling van de werkgelegenheid 
26 
Hoofdstuk 1 Trends en vooruitzichten in de Gemeenschap 
Hoofdstuk 1 Trends en vooruitzichten in de Gemeenschap 
Het economisch herstel in Europa is nu onderweg. 
Hoewel de werkloosheid zich stabiliseert, zal zij zeker nog 
geruime tijd een belangrijk probleem blijven. Het is onzeker 
of op de langere termijn het tempo waarin nieuwe banen 
ontstaan wel groot genoeg zal zijn om de werkgelegenheid 
tot een voldoende niveau te laten groeien. 
Inleiding 
Na een periode van sterke groei van 
de werkgelegenheid in de tweede 
helft van de jaren tachtig heeft de 
Gemeenschap in de afgelopen 
drie jaar, sinds 1990, een periode 
doorgemaakt waarin het aantal ar­
beidsplaatsen voortdurend kleiner 
is geworden en de werkloosheid 
aanzienlijk is gestegen. Hoewel de 
daling van de werkgelegenheid in 
1994 veel kleiner lijkt te zijn en 
de situatie geleidelijk verbetert, 
heerst er nog veel onduidelijkheid 
over de snelheid en de duur van het 
herstel. De belangrijkste vraag is of 
de groei van de werkgelegenheid 
weer het tempo van voor het begin 
van de huidige recessie zal bereiken 
en lang genoeg zal duren om veel 
effect op de recente werkloosheid te 
kunnen hebben. 
Dat de Gemeenschap er niet in is 
geslaagd meer banen te scheppen, 
blijkt uit de werkgelegenheids-
graad — de verhouding tussen het 
aantal werkenden en de bevolking 
in de arbeidsgeschikte leeftijd, 
d.w.z. alle personen tussen 15 en 
65 jaar — die in 1993 is gedaald tot 
58%, tegen 60% drie jaar daarvoor 
(grafiek 1). Terwijl de werkgelegen­
heid in 1993 is gedaald met naar 
schatting bijna 2%, de grootste da-
lingin éénjaar sinds de jaren vijftig, is de bevolking van 15-64 jaar blij­
ven stijgen, zij het langzaam. 
Tegelijkertijd is als gevolg van het 
gebrek aan banen een eind geko­
men aan de toename van het aantal 
vrouwen in de leeftijd van 15-
64 jaar, die willen gaan werken 
(zie het kader voor nadere 
bijzonderheden over de werkgele-
genheidsgraad). Dit heeft ertoe geleid dat het 
verschil tussen de werkgelegen-
heidsgraad in de Gemeenschap en 
die in de VS en Japan — in beide 
landen meer dan 70% — groter dan 
ooit is geworden. In de VS is dit 
cijfer in 1993 weer gestegen, toen de 
economie zich van de recessie her­
stelde en het aantal nieuwe banen 
aanzienlijk groeide, en zal het ook 
1 Percentage werkenden in de Gemeenschap en elders, 
1971-1993 
% van de bevolking (15-64) 
80 r 
70 
60 r n 80 
H 70 
H 60 
50 • » - '—•—i—<—i—«—i—"—I i I—i—i—i—i i I i i i i 5o 
1971 1973 1975 1977 1979 1981 1983 1985 1987 1989 1991 1993 
27 
Hoofdstuk 1 Trends en vooruitzichten in de Gemeenschap 
De werkgelegenheidsgraad 
De werkgelegenheidsgraad geeft aan in hoeverre een economie erin geslaagd is 
werk te scheppen, gegeven de omvang van de bevolking in de arbeidsgeschikte 
leeftijd. Net als elke maatstaf op hoog aggregatieniveau, is het echter onvermyde-
lyk dat deze betrekkelijk ruw is en behoedzaam moet worden geïnterpreteerd. 
In ieder geval is het van belang te weten wat de oorzaak is van een wijziging van 
de werkgelegenheidsgraad in de loop van de tijd of van eventuele verschillen tussen 
gebieden, voordat de uitkomst ondubbelzinnig kan worden beoordeeld. 
De werkgelegenheidsgraad, die simpelweg de verhouding is tussen het aantal 
werkenden en de totale bevolking in de arbeidsgeschikte leeftijd, wordt in de eerste 
plaats beïnvloed door verschil in deeltijdarbeid en gemiddelde arbeidstijd. In de 
tweede plaats wordt hy beïnvloed door verschil in het aantal mensen boven de 
arbeidsgeschikte leeftijd dat nog werkt. Aangezien deze personen wel worden 
meegeteld in de werkgelegenheidscijfers, maar niet in de cijfers van de bevolking 
in de arbeidsgeschikte leeftijd, kan een economie met een groot aantal werkenden 
boven de pensioengerechtigde leeftijd een hoge werkgelegenheidsgraad bezitten 
zonder dat noodzakelijkerwijs een hoog percentage van de bevolking van 15-64 jaar 
werkt. Zoals in hoofdstuk 2 blijkt, wordt de vergelijking tussen de Gemeenschap 
en met name Japan, hierdoor duidelijk beïnvloed. 
Zelfs wanneer de vergelijking wordt beperkt tot mensen tussen 15 en 65 jaar, 
kunnen de waargenomen verschillen nog misleidend zijn. Dat is in het bijzonder 
het geval voor de lagere leeftijdsgroepen waar een lage werkgelegenheidsgraad en 
een lage arbeidsparticipatie een aanwijzing kunnen zyn voor een hoge participatie 
in onderwijs of opleiding. Zo'n configuratie wordt algemeen als gunstig beschouwd 
in plaats van als een teken van onvermogen om voldoende arbeidsplaatsen te 
scheppen. Anderzijds kan een hoog percentage jongeren onderwijs of opleiding 
volgen, omdat de economie niet in staat is werk te verschaffen. De overvloed aan 
opleidingsplannen voor jongeren in de jaren tachtig, toen de werkloosheid onder 
jongeren steeg en stimulerende maatregelen om langer onderwijs te blijven volgen 
werden ingegeven door de wens vaardigheden en kwalificaties te verbeteren, 
hielden ook verband met het gebrek aan arbeidsplaatsen. 
Oudere leeftijdsgroepen veroorzaken ook problemen en wel in die zin dat als de 
effectieve pensioenleeftijd lager is dan 65, hierdoor ook de werkgelegenheidsgraad 
zoals die gemeten wordt, afneemt. Vanuit één gezichtshoek bezien kan dit als een 
gunstig en niet als een zwak punt worden beschouwd, omdat het er op wyst dat de 
economie in staat is een betrekkelyk hoog percentage gepensioneerden te 
onderhouden. 
Vanuit een andere gezichtshoek bezien kan het echter betekenen dat de economie 
niet in staat is voldoende arbeidsplaatsen te scheppen om dergelijke mensen aan 
het werk te houden. De in veel landen sedert halverwege de jaren zeventig 
ingevoerde regelingen voor vervroegde uittreding zijn grotendeels gemotiveerd 
door de wens arbeidsplaatsen vrij te maken voor andere leeftijdsgroepen, met name 
voor jongeren, en niet om ouderen een gunst te bewijzen. Waar het om gaat in dit 
verband is dat ouderen de keuze moeten hebben wel of niet te werken, en dat 
anderzijds hun vaardigheden en ervaring niet verloren moeten gaan, alleen maar 
omdat er niet voor iedereen werk is. 
Deze moeilijkheden betekenen niet dat de werkgelegenheidsgraad als indicator 
voor de arbeidsmarkt ongeschikt is. Integendeel, in veel opzichten gaat het om een 
nuttiger maatstaf dan het werkloosheidspercentage, waarby een groot aantal 
mensen buiten beschouwing blijft dat niet actief op zoek is naar werk, maar wel 
zou willen werken als de gelegenheid zich voordeed. Vergelijking van werkgele-
genheidsgraden vormt een essentieel uitgangspunt voor de beoordeling of een 
economie er al dan niet in is geslaagd werkgelegenheid te scheppen voor 
haar ingezetenen. in 1994 blijven stijgen. In Japan, 
waar de recessie blijft voortduren, 
is de werkgelegenheidsgraad even 
groot gebleven, ondanks de zeer ge­
ringe groei van de produktie. 
Anderzijds zijn de EVA-landen er 
voor het eerst in tientallen jaren 
niet in geslaagd het niveau van de 
werkgelegenheid te handhaven, 
sinds in 1990 de recessie haar 
intrede deed. Daardoor is de werk­
gelegenheidsgraad er nog sneller 
gedaald dan in de Gemeenschap. 
Desondanks blijft het gemiddelde in 
deze landen aanzienlijk hoger dan 
in de Gemeenschap, rond 68%. 
Tegelijkertijd zij erop gewezen dat 
er aanzienlijke verschillen in de 
werkgelegenheidsgraad bestaan 
zowel binnen de Gemeenschap als 
binnen de EVA. In 1993 bedroeg 
deze in de Gemeenschap liefst 73% 
in Denemarken, maar slechts 45% 
in Spanje, terwijl hij in de EVA-
landen varieerde tussen 73% in 
Zwitserland en slechts 59% in 
Finland. Met uitzondering van 
Denemarken was de werkgelegen­
heidsgraad in alle landen van de 
Gemeenschap lager dan in de VS, 
Japan en de EVA-landen, met uit­
zondering van Finland. 
De diverse veranderingen in de 
werkgelegenheidsgraad lopen voor 
een groot deel in de pas met de ont­
wikkeling van de werkloosheid. In 
de Gemeenschap is het gemiddelde 
werkloosheidspercentage, na een 
daling tot minder dan 8% in 1990, 
in 1993 opnieuw gestegen tot 10% 
en is het verschil met de VS, dat 
kleiner was geworden nadat de 
economie daar in 1990 door een 
recessie werd getroffen, weer toege­
nomen (grafiek 2). 
De stijging van de werkloosheid in 
de Gemeenschap valt echter in het 
niet bij de stijging in de landen van 
de EVA, waar het gemiddelde op­
liep van iets meer dan 2,5% 1990 tot 
bijna 8% in 1993. Deze stijging is 
zelfs nog groter dan die waarmee de 
Gemeenschap in het begin van de 
jaren tachtig te maken kreeg. 
28 
Hoofdstuk 1 Trends en vooruitzichten in de Gemeenschap 
Dit was echter grotendeels te wijten 
aan de aanzienlijke stijging in 
Finland, waar de werkloosheid in 
deze twee jaar van 3,5% tot 18% 
toenam. Anderzijds steeg de werk­
loosheid in Oostenrijk slechts van 
3% tot 5%. 
Ofschoon de werkloosheid sinds 
1990 ook in Japan is gegroeid, bleef 
de stijging daar tot dusverre uiterst 
klein en bedraagt de werkloosheid 
momenteel ongeveer 2,5%. Dit 
komt door het beleid van Japanse 
bedrijven om op grote schaal ar­
beidsplaatsen in stand te houden. 
Hoe lang dat bij de uiterst geringe 
groei van de produktie kan worden 
volgehouden, blijft de vraag. 
De stijging van de werkloosheid in 
de Gemeenschap lijkt tijdens de 
eerste maanden van 1994 enigszins 
te zijn verminderd. Bij de laatste 
telling bedroeg het gemiddelde van 
alle Lid-Staten samen (met uitzon­
dering van de nieuwe Duitse 
deelstaten) 11%, slechts weinig 
meer dan het niveau van eind 1993 
(grafiek 3). Alleen in Duitsland, 
Spanje, Portugal en Luxemburg 
steeg het percentage in deze periode 
meer dan 0,2% en in twee landen, 
Ierland en het Verenigd Koninkrijk, 
daalde het. 
Werkloosheid van 
mannen en vrouwen 
Zoals dat al jaren het geval is, was 
het werkloosheidspercentage van 
vrouwen groter dan van mannen 
— in mei 1994 13% tegen 10% — 
hoewel in absolute aantallen in het 
communautaire totaal iets minder 
vrouwen dan mannen zaten (gra­
fiek 4). Dit blijft gelden voor alle 
Lid-Staten, met als enige uitzonde­
ring het VK, waar de werkloosheid 
onder mannen aanzienlijk groter is 
dan onder vrouwen. 
Niettemin is het verschil de laatste 
jaren iets kleiner geworden met het 
stijgen van de werkloosheid. De stij­
ging in zeven van de 12 landen 2 Werkloosheidspercentages in de Gemeenschap en elders, 
1971-1993 
% van de beroepsbevolking 
12 r 
10 
8 r 
6 k 
4 r-
2 r 12 
10 
•\ 8 
•\ 6 
H 4 
^ 2 
0 « • 1 « 1 1 1 1 ' 1 1 1 1 1 I « I, , I , I, M I I I I 0 
1971 1973 1975 1977 1979 1981 1983 1985 1987 1989 1991 1993 
3 Werkloosheidspercentages in de Lid-Staten, 1985,1990 
en mei 1994 
% van de beroepsbevolking 
25 r 
29 
Hoofdstuk 1 Trends en vooruitzichten in de Gemeenschap 
Werkloosheidscijfers 
Er zijn twee belangrijke bronnen van werkloosheidscijfers. De ene is de 
arbeidskrachtentelling of enquête beroepsbevolking, gebaseerd op een steek­
proef van huishoudens, die eens per jaar en in sommige gevallen eens per 
kwartaal of maand, in de Lid-Staten wordt gehouden. Hierbij wordt getracht 
vast te stellen hoeveel mensen zonder werk beschikbaar zijn om te werken 
en bovendien actief naar werk op zoek zijn, hetgeen de internationaal 
aanvaarde definitie van werkloosheid is. De communautaire arbeidskrach­
tentelling (AKT) die onder leiding van Eurostat meestal elk voorjaar door de 
Lid-Staten wordt gehouden op grond van een gemeenschappelijke methodo­
logie, is de voornaamste bron van vergelijkbare werkloosheidscijfers in de 
Gemeenschap. De op de AKT gebaseerde cijfers zijn inderdaad het enige 
betrouwbare middel om de werkloosheid tussen de Lid-Staten te vergelijken 
en de enige cyfers over de totale werkloosheid op communautair niveau die 
grotendeels onderling consistent zijn. 
De andere bron is de maandelijkse telling van de werkloosheid in elke 
Lid-Staat, hoofdzakelijk gebaseerd op inschrijving als werkloze en werk­
zoekende bij een arbeidsbureau. Deze ligt ten grondslag van de 
werkloosheidscijfers die in elk land aan de media worden verstrekt en in 
openbare discussies het meest worden aangehaald. Hoewel in principe deze 
cijfers zouden moeten kloppen met die van de arbeidskrachtentelling, zyn er 
veel nationale verschillen in definities die dat verhinderen. 
In het VK bij voorbeeld worden alleen de personen die voltydarbeid zoeken 
en een werkloosheidsuitkering aanvragen meegeteld bij de registratie, het­
geen in de praktijk veel vrouwen buitensluit. In een aantal andere landen 
blijven de registratiecijfers beperkt tot hen die werk zoeken voor meer dan 
een bepaald aantal uren per week (in Frankrijk en Ierland voltydarbeid, in 
Duitsland 18 uur, in Spanje, Luxemburg en Nederland 20 uur). Dergelyke 
beperkingen maken de registratiecijfers lager dan de AKT-cijfers, die op alle 
werkzoekenden betrekking hebben. Eisen die aan registratie worden gesteld 
werken in dezelfde richting. 
Bepaalde factoren werken echter in tegenovergestelde richting. In het bijzon­
der in Italië worden deeltijdwerkers die minder dan 20 uur per week werken 
en personen die een arbeidscontract voor vier maanden of minder hebben, als 
werkloos geteld, tezamen met hen die helemaal geen werk hebben. In de AKT 
worden de beide laatstgenoemde categorieën als werkend geteld. 
Hoewel in het algemeen in elk land de registratiecijfers mensen die werken, 
zowel in het formele als in het grijze circuit, buiten beschouwing zouden 
moeten laten en alleen die personen moeten bevatten, die beschikbaar zijn 
en actief naar werk zoeken, verschillen de methoden om vast te stellen of aan 
deze voorwaarden wordt voldaan zowel van de confidentiële aanpak van de 
AKT, als van land tot land. Bovendien worden niet in alle Lid-Staten mensen 
die werk gevonden hebben onmiddellijk uit het register verwijderd. Dit zijn 
stuk voor stuk redenen waarom de registratiecijfers hoger kunnen zyn dan 
de cijfers van de AKT. 
Ondanks de verschillen in definitie en de wijzigingen die af en toe in de 
afzonderlijke landen in de definitie worden aangebracht, wordt de maande­
lijkse telling gebruikt om de cijfers van de AKT aan te passen en by te werken, 
ten einde elke maand geharmoniseerde ramingen van de werkloosheidscij­
fers in de Gemeenschap te maken, die ruwweg onderling vergelijkbaar zyn. 
(Dit zyn de cijfers die elke maand door Eurostat worden gepubliceerd in het 
maandelijks werkloosheidsbulletin.) — met name Duitsland, Frankrijk, 
Portugal en het VK — heeft man­
nen harder getroffen dan vrouwen. 
Dat was vooral het geval in de eer­
ste fase van de recessie. Naar mate 
de werkloosheid zich begon te stabi­
liseren, steeg de werkloosheid 
onder vrouwen iets sneller dan die 
onder mannen. Dit kan de voorbode 
zijn van een herhaling van wat hal­
verwege de jaren tachtig is gebeurd, 
toen het werkloosheidspercentage 
voor vrouwen twee jaar is blijven 
stijgen, terwijl dat voor mannen 
niet meer toenam — ten dele van­
wege de groei van het aantal 
vrouwen in de beroepsbevolking — 
hoewel het nog te vroeg is om hier­
van zeker te zijn. 
Wat is werkloosheid? 
Bovenstaande cijfers over de 
werkloosheid zijn afgeleid van 
de geharmoniseerde reeksen van 
Eurostat, die beogen zowel verge­
lijkbaar te zijn voor Lid-Staten 
onderling, als een consistent beeld 
te geven van de ontwikkeling van de 
werkloosheid in de tijd. Zij verschil­
len echter van de cijfers die meestal 
gebruikt worden in de afzonderlijke 
Lid-Staten, hetgeen een bron van 
verwarring en misverstanden is. 
Er zij met nadruk op gewezen dat er 
geen enkel cijfer is dat ondubbelzin­
nig de omvang van de werkloosheid 
meet. Dat komt ten dele omdat er 
verschillende manieren zijn om het 
begrip werkloosheid te meten en ge­
deeltelijk omdat werkloosheid op 
zichzelf geen duidelijk omschre­
ven begrip is. In het bijzonder de 
scheidslijn tussen werkloosheid en 
inactiviteit tussen iemand die werk 
zoekt maar het niet kan vinden, en 
iemand die vanwege het tekort aan 
werk het zinloos acht te zoeken, 
maar wel zou willen werken — kan 
bijzonder vaag zijn. 
Niet alleen worden verschillende 
cijfers gepubliceerd die ogenschijn­
lijk de werkloosheid meten, maar er 
is ook een begrijpelijke neiging om 
30 
Hoofdstuk 1 Trends en vooruitzichten in de Gemeenschap 
werkloosheidstotalen te beschou­
wen als een betrouwbare meting 
van het tekort aan werkgelegen­
heid, terwijl dit slechts gedeeltelijk 
juist is (zie hoofdstuk 2). 
De twee voornaamste bronnen van 
werkloosheidscijfers zijn de 
Arbeidskrachtentelling (AKT) on­
der huishoudens, waarin getracht 
wordt van de mensen zelf te weten 
te komen of zij werkloos zijn, onder 
toepassing van internationaal 
aanvaarde criteria om dit vast te 
stellen, en de maandelijkse tel­
ling van de werkloosheid in elke 
Lid-Staat, die is gebaseerd op in­
schrijvingbij de arbeidsbureaus (of, 
zoals in het VK, op de aanvraag van 
een met de werkloosheid verband 
houdende uitkering). Dit tweede 
cijfer is het bekendste in de Lid-
Staten. Het eerste voldoet aan de 
internationale standaarddefinitie, 
met name die welke door de IAO 
wordt aanbevolen, en is geschikter 
voor vergelijking tussen landen (zie 
het kader). 4 Werkloosheid van mannen en vrouwen in de Lid-Staten, 
1990 en mei 1994 
% van de beroepsbevolking 
35 r 
30 h 
25 r 
20 
15 
10 M 1990 • mei 1994 
GR juni 1991, NL april 1994 35 
30 
25 
20 
15 
10 
L P O GR UK NL B DK E12 F I IRL E L P D GR UK NL B DK 61? F I IRL E 
Mannen Vrouwen 
Om de voordelen van deze twee 
maatstaven te combineren voor het 
maken van bijgewerkte ramingen 
van de werkloosheid onder handha­
ving van maximale internationale 
vergelijkbaarheid, is het noodzake­
lijk de twee reeksen cijfers te 
bewerken en een 'geharmoniseerd' 
cijfer te produceren. Meestal geeft 
dit voor de Gemeenschap in haar 
geheel een groter aantal dan vol­
gens de AKT, maar een lager dan 
volgens de nationale registratie. In 
1993 bedroeg het verschil tussen de 
nationale aantallen en de geharmo­
niseerde meer dan 2 miljoen voor de 
hele Gemeenschap, 18 miljoen ver­
sus 16 miljoen, of 11,9% versus 
10,5% (grafiek 5). 
Dit hele verschil was gelijk aan 
dat voor Italië waar, zoals hierbo­
ven aangeduid, de nationale 
aantallen gebaseerd zijn op een bij­
zonder vrijzinnige opvatting van 
het begrip werkloosheid. In België, 
Duitsland, Frankrijk en Portugal 
waren de nationale aantallen 5 Werkloosheid in de Lid-Staten volgens verschillende 
definities, 1986 en 1993 
% van de beroepsbevolking 
25 r 
Geharmoniseerd 
I Nationaal 
20 ^ NL 1988, QR 1991 
15 
10 T 25 
20 
15 
10 
5 h 
L P D GR UK NL B DK E12 F I IRL E L P D QR UK NL B OK E12 F I IRL E 
1986 1993 
-31 
Hoofdstuk 1 Trends en vooruitzichten in de Gemeenschap 
6 Het percentage van de werklozen in de 
Arbeidskrachtentelling dat als zodanig geregistreerd 
staat, 1986 en 1992 
% van de werklozen 
100 r -i 100 
Vergelyking van AKT-cijfers en geregistreerde 
werklozen 
Voor het maken van juiste vergelijkingen tussen hen die als werkloos staan 
geregistreerd en tevens in de communautaire arbeidskrachtentelling als werkloos 
worden geteld, is een zekere mate van bewerking van de cijfers nodig. Dat komt 
omdat de AKT in verschillende Lid-Staten op verschillende tijdstippen wordt 
gehouden, waardoor het in de meeste gevallen niet mogelijk is de cijfers van de 
AKT direct te vergeleken met de registratiecyfers van een bepaalde maand. 
In sommige landen is de vergelijking duidelijk. In Duitsland bijvoorbeeld heeft de 
AKT 1992 betrekking op een bepaalde week eind april, zodat de AKT-cyfers direct 
vergeleken kunnen worden met de registratiecijfers voor dezelfde maand (de niet 
voor het seizoen gecorrigeerde cijfers, aangezien de AKT-cijfers niet voor het 
seizoen worden gecorrigeerd). Voor de meeste landen wordt de AKT echter gedu­
rende een aantal weken gehouden — in het extreme geval van Nederland 
gedurende 24 weken tussen januari en juli — meestal tussen maart en mei. Om 
de maandelijkse registratiecijfers vergelijkbaar te maken met de ramingen uit de 
AKT, moeten zij dus worden gewogen met het aantal respondenten in de AKT in 
elke maand. In het geval van Spanje bij voorbeeld, waar ongeveer 16% van de 
respondenten in de AKT werd bezocht in maart en 42% zowel in april als in mei, 
moeten deze percentages worden toegepast op de registratiecijfers in elk van deze 
drie maanden om een gewogen gemiddelde van de geregistreerde werkloosheid te 
krijgen, die vergelijkbaar is met de AKT-schatting. eveneens beduidend hoger dan de 
geharmoniseerde, in elk van deze 
landen ongeveer 20% of meer, ter­
wijl het nationale aantal ook in 
Denemarken en Ierland iets boven 
het geharmoniseerde lag. 
Anderzijds was in Griekenland, 
Spanje en Nederland het geharmo­
niseerde totaal minstens 40% hoger 
dan het nationale geregistreer­
de totaal, terwijl in het VK en 
Luxemburg het verschil in dezelfde 
richting wees, maar kleiner was. 
Vergelijking met vroegere jaren 
laat zien dat de kloof tussen de ge-
harmoniseerde cijfers en die 
volgens de officiële inschrijving 
mettertijd groter is geworden. Hoe­
wel Italië verantwoordelijk is voor 
het grootste deel van de toename 
van het communautaire verschil, is 
dat ook in sommige andere landen 
groter geworden. In sommige geval­
len is het ook kleiner geworden. 
Tussen 1986, een jaar met een bij­
zonder grote werkloosheid, en 1993 
is het verschil in Griekenland, 
Spanje en Nederland aanzien­
lijk groter geworden, in België, 
Denemarken en Luxemburg klei­
ner, terwijl het in Frankrijk, 
Ierland, Portugal en het VK van 
teken veranderde. Niet alleen zijn 
de twee reeksen cijfers op elk 
ogenblik verschillend, voor de mees­
te landen veranderen zij ook in de 
loop van de tijd op verschillende 
manieren. 
Werkloos of 
niet werkloos? 
Zelfs uit de bovengenoemde verge­
lijkingen blijkt nog niet de volle 
omvang van het verschil tussen de 
twee reeksen werklozen. Een groot 
deel van de door de AKT als werk­
loos getelde personen is niet als 
zodanig in de landen geregistreerd, 
terwijl een nog groter deel van de 
geregistreerde personen niet in het 
totaal van de AKT is opgenomen, 
als werkelijk werkloos zijnde vol­
gens de internationale normen. 
32-
Hoofdstuk 1 Trends en vooruitzichten in de Gemeenschap 
Voor een groot deel hebben de twee 
bronnen dus betrekking op twee 
verschillende, zij het elkaar over­
lappende groepen. 
Van de ongeveer 13 miljoen mensen 
die in 1992 volgens de AKT werk­
loos waren, stond slechts iets meer 
dan 10 miljoen, of 78%, in de Lid-
Staten als werkloos geregistreerd 
(grafiek 6).(Deze cijfers hebben be­
trekking op ramingen uit de 
AKT1992 voor de periode waarin 
enquêtering plaats had — zie het 
kader voor nadere bijzonderheden). 
Voor vrouwen was het percentage 
geregistreerden lager dan voor 
mannen: 73% tegen 82%. 
De verschillen tussen de Lid-Staten 
waren extreem groot. Terwijl het 
aandeel van de geregistreerde 
werklozen in het AKT-totaal in 
België en Spanje ruim 91% bedroeg 
en in Duitsland en Frankrijk meer 
dan 85%, was het in Nederland 
slechts 57%, in Luxemburg 53%, in 
Portugal 49% en in Griekenland 
maar 13%. In de helft van de Lid-
Staten — de laatste vier hierboven 
genoemde landen plus het VK en 
Ierland — was dus 30% of meer van 
de in de communautaire statistiek 
als werkloos getelde personen niet 
in de nationale geregistreerde 
werkloosheid opgenomen. Boven­
dien was in elk van deze landen, 
behalve Portugal met iets meer dan 
de helft, nog niet de helft van de 
vrouwen die in de AKT als werkloos 
geteld waren, als zodanig in de na­
tionale registratie terug te vinden. 
Tegelijkertijd was slechts 63% van 
degenen die in de nationale geregi­
streerde werkloosheidscijfers waren 
opgenomen, in de AKT1992 als 
werkloos geteld (grafiek 7, waarin 
voor Spanje sprake is van enige in­
consistentie tussen de als werkloos 
geregistreerde personen en de in de 
AKT getelden, omdat de laatste 
groep groter is dan de eerste). Dit 
betekent dat in totaal in 1992 in de 
Gemeenschap ongeveer 16 miljoen 
personen zijn geteld als werkloos, 
hetzij volgens de communautaire, hetzij volgens de nationale definitie 
van werkloosheid — 6 miljoen meer 
dan het AKT-totaal (gelijk aan 4% 
van de beroepsbevolking) en 4 mil­
joen meer dan het geregistreerde 
totaal. Om dit in het juiste perspec­
tief te plaatsen: het betekent dat er 
in plaats van 17 miljoen werklozen 
in de Gemeenschap (exclusief de 
nieuwe Duitse deelstaten), het ge­
harmoniseerde totaal in mei 1994, 
volgens elk van beide definities 
ongeveer 23 miljoen zijn. In geen en­
kele Lid-Staat, met uitzondering van 
Spanje — waar alle geregistreerden 
ook waren opgenomen in de AKT — 
was in 1992 meer dan 75% van de 
geregistreerde werklozen ook als 
werkloos geteld in de AKT, en in de 
helft van de landen lag dit onder 
de 60%. 
In de meeste landen — de uitzonde­
ringen waren Frankrijk, Italië en 
Nederland — was het deel van de 
geregistreerde vrouwen dat in de 
AKT als werkloos is geteld, lager dan 
dat van de mannen en in drie van de 
vier Zuidelijke Lid-Staten — de eni­
ge uitzondering was Spanje — alsmede in Ierland, nog geen 40%. In 
die landen kwam dus de grote meer­
derheid van de vrouwen die waren 
opgenomen in de werkloosheidsre-
gisters niet voor in het AKT-totaal. 
Terwijl het deel van de werklozen 
uit de AKT dat als zodanig in de 
nationale registratie was opgeno­
men, in 1992 praktisch gelijk was 
aan dat in 1986, is het deel van de 
geregistreerden dat ook in het to­
taal van de AKT werd meegeteld 
tussen genoemde jaren in praktisch 
alle Lid-Staten aanzienlijk gedaald 
(in de Gemeenschap als geheel van 
72% tot 63%). Een stijgend aantal 
personen, opgenomen in nationale 
werkloosheidsregisters, komt dus 
niet als werkloos voor in de AKT. 
Derhalve hebben in bepaalde op­
zichten de discussies over het 
werkloosheidsprobleem in sommige 
Lid-Staten niet betrekking op 
dezelfde personen als de discussies 
op communautair niveau, hetgeen 
het debat over het beleid, laat staan 
het formuleren van beleidsmaatre­
gelen, er niet gemakkelijker 
op maakt. 
7 Het percentage van de geregistreerde werklozen dat in 
de Arbeidskrachtentelling als werkloos is 
waargenomen, 1986 en 1992 
120 
100 -i 120 
H 100 
33 
Hoofdstuk 1 Trends en vooruitzichten in de Gemeenschap 
De omvang van het 
werkgelegenheids­
probleem waarmee 
de Gemeenschap 
wordt geconfronteerd 
De vooruitzichten op een daling van 
de werkloosheid in de Gemeenschap 
als geheel in de komende jaren han­
gen voor een groot deel af van het 
tempo van het economisch herstel en 
van de groei die op langere termijn 
kan worden gerealiseerd, alsmede 
van de omzetting van groei in nieuwe 
banen. Hieronder worden de vooruit­
zichten voor de communautaire 
economie voor de laatste maanden 
van 1994 en 1995 samengevat. 
Het probleem waarmee de 
Gemeenschap bij de creatie van 
werkgelegenheid wordt geconfron­
teerd, wordt maar ten dele duidelijk 
uit het huidige niveau van de werk­
loosheid. Een groot deel van het 
probleem wordt gevormd door de 
lage arbeidsparticipatie van de be­
volking van 15-64 jaar. Beide 
tezamen zijn verantwoordelijk voor 
de lage werkgelegenheidsgraad in de 
Gemeenschap, vergeleken met ande­
re, hierboven beschreven landen. 
Zoals in hoofdstuk 2 wordt bes­
chreven betekent de lage 
participatiegraad van vooral vrou­
wen, tezamen met de duidelijk 
tendens dat steeds meer personen 
die momenteel inactief zijn — en 
niet tot de beroepsbevolking worden 
gerekend — willen werken, dat po­
gingen de werkloosheid terug te 
dringen gelijk staan met dweilen 
met de kraan open. Hoe meer succes 
wordt behaald bij het scheppen van 
werkgelegenheid, hoe meer mensen, 
voornamelijk vrouwen, maar ook 
mannen in de oudere leeftijdsgroe­
pen, ertoe worden aangemoedigd 
werk te gaan zoeken en dus het ar­
beidsaanbod gaan vergroten. 
Dit verborgen arbeidspotentieel, dat 
alleen te voorschijn komt wanneer 
arbeidsplaatsen worden geschapen, ondermijnt de traditionele wijze van 
nagaan of er evenwicht op de ar­
beidsmarkt zal zijn, waarin de te 
verwachten groei van de werkgele­
genheid wordt vergeleken met een 
onafhankelijke projectie van de 
werkzoekenden. Beide zijden van de 
vergelijking zijn met andere woor­
den onderling afhankelijk. Evenmin 
mag de prestatie van de Gemeen­
schap in dit verband niet alleen, of in 
hoofdzaak, worden beoordeeld op 
wat er met de werkloosheid gebeurt 
— zelfs al is dit de meest tastbare 
indicator van het slagen of misluk­
ken van het beleid — maar moet die 
evenzeer worden beoordeeld op stij­
ging van de participatiegraad tot een 
peil dat met andere landen van de 
ontwikkelde wereld vergelijkbaar is. 
Concreter gezegd, het probleem 
waarvoor de Gemeenschap staat is 
de verhoging van de werkgele­
genheidsgraad, zowel door de 
werkloosheid te verminderen als 
door de participatie met circa 10% te 
verhogen in de komende jaren. 
Gezien de waarschijnlijke, zij het ge­
ringe stijging van de omvang van de 
bevolking van 15-64 jaar, die het 
aantal personen op de arbeidsmarkt 
zal doen toenemen, ongeacht wat er 
met de participatie gebeurt, bete­
kent dit dat de komende tien jaar de 
werkgelegenheid elk jaar met 
ca. 1,5% moet toenemen, wil de Ge­
meenschap tegen het jaar 2005 een 
werkgelegenheidsgraad bereiken 
die vergelijkbaar is met die in de VS. 
De economische vooruitzichten die 
hieronder worden beschreven en 
hun vermoedelijke gevolgen voor de 
groei van de werkgelegenheid, moe­
ten tegen deze achtergrond worden 
bekeken. 
Economische en 
werkgelegenheids-
vooruitzichten voor 
1994 en 1995 
De economische situatie en vooruit­
zichten zijn het afgelopen jaar aanzienlijk verbeterd in de Ge­
meenschap. De recessie, die de 
economie vrijwel geheel 1992 en 
1993 heeft geplaagd, is verminderd 
en er zijn recente aanwijzingen dat 
het economisch herstel sterker 
wordt en dat de fundering wordt 
gelegd voor een duurzame groei van 
de produktie en de werkgelegenheid 
op middellange termijn. 
Het geleidelijk herstel van de com­
munautaire economie schijnt in het 
voorjaar van 1993 te zijn begonnen; 
de groei van het BBP heeft in de rest 
van dat jaar gemiddeld 1 à 1,5% 
bedragen (grafiek 8). Niettemin 
was de groei voor de Gemeenschap 
in haar geheel niet voldoende om 
een daling van het BBP tussen 1992 
en 1993 te voorkomen. Uit de voor­
lopige kwartaalcijfers kan men 
afleiden dat in het eerste halfjaar 
van 1994 het herstel is versterkt. 
Volgens de raming van mei 1994 zal 
het communautair BBP in 1994 met 
1,5% toenemen en in 1995 met 
2,5%, waarbij het verwachte herstel 
zich over de gehele Gemeenschap 
zal verspreiden. Naar verwachting 
zullen alle Lid-Staten die in 1993 
een daling of geen stijging van de 
produktie kenden, in 1994 groei 
doormaken. Bovendien wordt in 
Ierland, Denemarken en het VK een 
meer dan gemiddelde groei 
8 BBP, 1992-1996 
Jaarlijkse verandering {%) 
3 r 
1992 1993 1994 1995 
-34-
Hoofdstuk 1 Trends en vooruitzichten in de Gemeenschap 
verwacht. De verwachting voor 
1995 is verder toenemende groei 
met een gemiddelde in de Lid-
Staten van ca. 2,5%. 
De factoren die aan de verwach­
ting van toenemende groei ten 
grondslag liggen zijn: 
- de groei van de wereldecono­
mie zal meer vaart krijgen; 
hiervan zullen de exporteurs 
in de Gemeenschap profiteren 
door de geslaagde afsluiting 
van de Uruquay-ronde, de sterk 
verbeterde resultaten van de 
Amerikaanse economie en de 
bloeiende Aziatische markten; 
- de korte termijn rentetarie­
ven in de Gemeenschap kunnen 
nog verder omlaag als gevolg 
van daling van de inflatie 
en het feit dat de begrotings-
en loonontwikkelingen steeds 
meer schijnen te sporen met 
monetaire stabiliteit; 
- het vertrouwen van bedrijven 
en consumenten wordt groter 
als gevolg van het herstel, 
het vervagen van de onzeker­
heid over Europese integratie 
en de uitbreiding met Oosten­
rijk, Finland, Noorwegen en 
Zweden; dit grotere vertrouwen 
zal de bestedingen van het be­drijfsleven en van de consu­
menten vergroten; 
- de consumptieve bestedingen 
zullen toenemen als reactie, 
niet alleen op de lagere rente­
tarieven, maar ook op de 
afvlakking van de werkloos-
heidsgroei, waardoor het 
gevoel van baanzekerheid zal 
toenemen en het sparen als 
voorzorgsmaatregel zal vermin­
deren. 
Anderzijds zal er als gevolg van de 
loonmatiging en de fiscale consoli­
datie weinig of geen sprake zijn 
van een stijging van het reëel be­
schikbare inkomen, hetgeen de 
groei op korte termijn kan 
beperken. 
Het herstel wordt aanvankelijk 
bevorderd door de uitvoer. Na 
een geraamde daling van bijna 1% 
in 1993, zal naar verwachting het 
volume van de export in 1994 en 
1995 gemiddeld per jaar met ca. 6% 
toenemen. Geleidelijk moet dit zijn 
weerslag krijgen op de binnen­
landse bestedingen en tot een 
toename van de investeringen lei­
den. Na een daling in 1993 van 
bijna 5% (grafiek 9) zullen de in­
vesteringen in vaste activa in 1994 
waarschijnlijk enigszins en in 1995 
aanzienlijk toenemen (met ca. 5%). Vanwege de beperkte groei van het 
reëel beschikbare inkomen zullen 
de particuliere bestedingen in beide 
jaren echter naar verwachting ach­
ter blijven bij de produktiestijging 
(grafiek 10), hoewel het grotere ver­
trouwen de bestedingen geleidelijk 
zal kunnen herstellen. Het door de 
export en de investeringen ver­
sterkte herstel past in de strategie 
van het Witboek van de Commis­
sie Groei, Concurrentievermogen, 
Werkgelegenheid, en als de groei­
prognoses voor 1994 en 1995 
bewaarheid worden, kan de stijging 
van de produktie in de Gemeen­
schap verder versnellen tot 3% of 
meer in 1996. 
Inflatie 
Na een daling in 1992 (grafiek 11) 
zal de inflatie op de korte termijn 
naar verwachting verder dalen, on­
danks de verhoging van de indirecte 
belastingen, tot een gemiddelde van 
bijna 3% in 1995. De inflatie blijft 
hoog in Griekenland, Spanje en 
Portugal, al daalt zij in beide laatst­
genoemde landen. Een belangrijke 
factor hierbij is de sterke matiging 
van de loonkosten. De reële lonen 
zullen naar verwachting in 1994 en 
1995 in het geheel niet stijgen en de 
arbeidskosten per eenheid produkt 
zullen waarschijnlijk met bijna 2% 
9 Investeringen, 1992-1995 
Jaarlijkse verandering (%) 10 Consumptieve bestedingen, 1992-1996 
Jaarlijkse verandering (%) 11 Inflatie, 1992-1995 
1992 1993 1994 1995 1992 1993 1994 1995 1992 1993 1994 1995 
- 35 -
Hoofdstuk 1 Trends en vooruitzichten in de Gemeenschap 
per jaar dalen en aldus bijdragen 
tot een vergroting van de winstge­
vendheid. 
Overheidsfinanciën 
Het herstel van de produktie zal 
in combinatie met lagere renteta­
rieven en beperking van de 
overheidsuitgaven om de begro­
tingstekorten in de Gemeenschap te 
verkleinen — met een voorspelde 
1% van het BBP tussen 1993 
en 1995 — het totale tekort van de 
Lid-Staten tot ca. 5% van het BBP 
doen afnemen. Aanzienlijke beper­
kingen van het structurele tekort 
wordt in een groot aantal Lid-
Staten, maar vooral in België, 
Duitsland, Spanje, Portugal en het 
VK verwacht. Aangezien de produk­
tie nog steeds onder de trend blijft, 
zullen de werkelijke begrotingste­
korten echter waarschijnlijk 
minder dalen. Voor de komende 
twee jaar wordt de grootste aanpas­
sing voorzien in het VK, waar 
tussen 1993 en 1995 een daling van 
het tekort met ca. 3% van het BBP 
wordt verwacht. Aanzienlijke, 
maar minder uitgesproken dalin­
gen van het begrotingstekort 
worden ook verwacht in België en 
Portugal. Daarentegen wordt voor 
Griekenland en Italië, waar de be­grotingssituatie zeer problema­
tisch is, slechts een geringe daling 
verwacht. 
Externe balans 
Als gevolg van de geringe groei van 
de binnenlandse bestedingen in 
verhouding tot die in andere gebie­
den en de verbetering van de 
exportresultaten, zal het handels­
overschot van de Gemeenschap in 
1994 en 1995 fors toenemen tot 
90 miljoen ecu of 1,5% van het BBP 
in het laatstgenoemde jaar (gra­
fiek 12), hetgeen een overschot op 
de totale lopende rekening zal bete­
kenen van 0,5% van het BBP. 
Risico's en 
onzekerheden 
Nu de opleving is ingezet, heeft de 
voornaamste onzekerheid op korte 
termijn betrekking op de kracht van 
het herstel. Er zijn tal van redenen 
waarom de groei groter kan zijn dan 
verwacht. In het bijzonder kunnen 
de investeringen sterker aantrek­
ken, wanneer het bedrijfsleven 
krachtiger reageert op de verbeter­
de vraag en winstcapaciteit, terwijl 
de consumptieve bestedingen meer 
kunnen stijgen als het vertrouwen groter wordt dan verwacht, afhan­
kelijk van de ontwikkeling in de 
werkloosheid. 
Anderzijds kan de groei zwakker 
uitvallen, wanneer de monetaire 
omstandigheden en met name de 
rentetarieven op lange termijn zich 
ongunstig ontwikkelen. Tegelijker­
tijd bestaat enige onzekerheid over 
de groei van de communautaire ex­
port, zowel omdat de expansie van 
de wereldmarkt minder groot kan 
blijken dan verwacht, als vanwege 
de recente waardevermindering 
van de Amerikaanse dollar, die het 
voor Europese producenten moeilij­
ker kan maken om te concurreren. 
Werkgelegenheid 
Het is niet waarschijnlijk dat de 
verwachte produktiestijging groot 
genoeg is om, gezien de verwachte 
stijging van de produktiviteit, te 
voorkomen dat in 1994 de werkge­
legenheid in de hele Gemeenschap 
voor het derde jaar in successie 
daalt. In 1994 zal waarschijnlijk het 
aantal werkenden ongeveer 3,5% 
kleiner zijn dan in 1991. Pas in 1995 
zal naar verwachting de produktie­
groei groot genoeg zijn om de daling 
van de werkgelegenheid een halt 
toe te roepen en enige groei mogelijk 
12 Handelsbalans, 1992-1995 
% van het BBP 13 Werkgelegenheid, 1992-1995 
Jaarlijkse verandering (%) 
Realisatie Voorspelling 
1992 1993 1994 1995 1992 1993 1994 1995 14 Werkloosheid, 1992-1995 
% van de beroepsbevolking 
14 
12 
10 
8 
6 
4 
2 
0 
1992 1993 1994 1985 
-36 
Hoofdstuk 1 Trends en vooruitzichten in de Gemeenschap 
te maken. Het zal echter twee of 
drie jaar met een hoog tempo van 
banencreatie vergen, zoals in de pe­
riode van 1985 t/m 1990, voordat 
het aantal werkenden het niveau 
heeft bereikt van voor het begin van 
de recessie (grafiek 13). 
Alleen in Denemarken, Ierland, 
Luxemburg en het VK wordt in 
1994 enige groei van de werkgele­
genheid verwacht en alleen in 
Ierland zal deze waarschijn­
lijk meer bedragen dan 1%. In 
Duitsland, Spanje, Italië en 
Portugal daarentegen, zal naar ver­
wachting het aantal werkenden 
tussen 1993 en 1994 met meer dan 
1% dalen. 
Hoewel in alle Lid-Staten in 1995 
enig herstel van de werkgelegen­
heid te verwachten is, wordt 
afgezien van België, in slechts 
drie landen — Denemarken, 
Luxemburg en Ierland — een groei 
van meer dan 1% geraamd. In de 
meeste landen blijft dus waar­
schijnlijk het tempo waarin nieuwe 
banen ontstaan onder het niveau 
dat nodig is voor een merkbaar ef­
fect op de werkloosheid. 
Werkloosheid 
Gezien de voortdurend lage 
werkgelegenheidsgroei, zal de 
beroepsbevolking van de Gemeen­
schap in 1994 en 1995 nauwelijks 
toenemen, omdat de participatie, 
vooral van vrouwen, ontmoedigd 
wordt. Op die basis kan aan de groei 
van de werkloosheid, die al tekenen 
van afvlakking vertoonde in de eer­
ste helft van 1994, in de eerste helft 
van 1995 een einde komen (gra­
fiek 14). Tegelijkertijd blijft echter 
de werkloosheid waarschijnlijk 
meer dan 11,5% van de communau­
taire beroepsbevolking bedragen. 
In slechts drie Lid-Staten, te weten 
drie van de vier landen waar werk­
gelegenheidsgroei wordt verwacht 
— Denemarken, Ierland en 
het VK — is het werkloosheidsper­centage waarschijnlijk lager dan 
in 1993. Bovendien zal in 1995, on­
danks de algemene verbetering van 
de werkgelegenheidssituatie, 
naar verwachting in vijf van de 
12 Lid-Staten — België, Duitsland, 
Griekenland, Spanje en Neder­
land — de werkloosheid groter zijn 
dan in 1994 en in drie andere lan­
den — Portugal, Luxemburg en 
Frankrijk — zàl de daling naar ver­
wachting slechts marginaal zijn. 
Zoals in het volgende hoofdstuk 
wordt vermeld, verhullen deze 
werkloosheidscijfers het feit dat een 
groot deel van het arbeidspotentieel 
van de Gemeenschap buiten de ar­
beidsmarkt blijft, hoofdzakelijk 
vanwege het te lage tempo waarin 
werkgelegenheid ontstaat. Het is 
die aanwezigheid en de mogelijke 
toetreding tot de arbeidsmarkt als 
het herstel van de werkgelegenheid 
versnelt, waardoor het moeilijk 
wordt om op middellange termijn de 
werkloosheid aanzienlijk te laten 
dalen. Daarom is de werkgelegen­
heidsgraad, zoals reeds is gesteld, 
een belangrijker indicator van voor­
uitgang bij de oplossing van het 
werkgelegenheidsprobleem in de 
Gemeenschap dan het werkloos­
heidspercentage. Dit wordt in het 
volgende hoofdstuk uitgewerkt. 
37-
Hoofdstuk 1 Trends en vooruitzichten in de Gemeenschap 
Kerncijfers werkgelegenheid in de Lid Staten, 1985 
Totaal 
Totale bevolking 
Bevolking van 15-64 
Totale werkgelegenheid 
Verhouding werkgelegenheid en bevolking 15-64 (%) 
Totale werkloosheid 
Werkloosheidspercentage 
Werkloosheidspercentage jongeren («25) 
Werkgelegenheid in de landbouw 
Werkgelegenheid in de nijverheid 
Werkgelegenheid in de diensten 
Werkgelegenheidsaandeel landbouw (%) 
Werkgelegenheidsaandeel nijverheid (%) 
Werkgelegenheidsaandeel diensten (%) 
Mannen 
Totale bevolking 
Bevolking van 15-64 jaar 
Totale werkgelegenheid 
Verhouding werkgelegenheid en bevolking 15-64 (%) 
Totale werkloosheid 
Werkloosheidspercentage 
Werkloosheidspercentage jongeren («25) 
Werkgelegenheid in de landbouw 
Werkgelegenheid in de ny verheid 
Werkgelegenheid in de diensten 
Werkgelegenheidsaandeel landbouw (%) 
Werkgelegenheidsaandeel iüjverheid (%) 
Werkgelegenheidsaandeel diensten (%) 
Vrouwen 
Totale bevolking 
Bevolking van 15-64 jaar 
Totale werkgelegenheid 
Verhouding werkgelegenheid en bevolking 15-64 (%) 
Totale werkloosheid 
Werkloosheidspercentage 
Werkloosheidspercentage jongeren («25) 
Werkgelegenheid in de landbouw 
Werkgelegenheid in de nijverheid 
Werkgelegenheid in de diensten 
Werkgelegenheidsaandeel landbouw (%) 
Werkgelegenheidsaandeel nijverheid (%) 
Werkgelegenheidsaandeel diensten (%) B 
9805 
6610 
3512 
53,1 
449 
11,3 
23,6 
127 
1119 
2266 
3,6 
31,9 
64,5 
4779 
3301 
2280 
69,1 
181 
7,4 
17,7 
89 
914 
1278 
3,9 
40,1 
56,0 
5026 
3309 
1231 
37,2 
267 
17,8 
29,8 
38 
205 
988 
3,1 
16,7 
80,2 DK 
5064 
3357 
2539 
75,6 
215 
7,8 
11,5 
170 
706 
1657 
6,7 
27,8 
65,5 
2501 
1689 
1400 
82,9 
95 
6,4 
10,0 
131 
526 
738 
9,3 
37,6 
52,7 
2562 
1668 
1139 
68,3 
119 
9,5 
13,2 
39 
180 
918 
3,4 
15,8 
80,6 Eenheid: 1000 personen 
tenzij anders vermeld 
D GR E F 
59859 
42002 
26167 
62,3 
1932 
6,9 
9,8 
1349 
10728 
14090 
5,2 
41,0 
53,8 
28430 
20672 
15958 
77,2 
987 
5,8 
9,0 
711 
8114 
7133 
4,5 
50,8 
44,7 
31429 
21330 
10209 
47,9 
945 
8,5 
10,7 
639 
2614 
6956 
6,3 
25,6 
68,1 9656 
6259 
3589 
57,3 
304 
7,8 
23,9 
1037 
921 
1629 
28,9 
25,7 
45,4 
4662 
3002 
2371 
79,0 
142 
5,6 
17,5 
576 
720 
1074 
24,3 
30,4 
45,3 
4994 
3257 
1218 
37,4 
162 
11,7 
31,7 
461 
201 
555 
37,9 
16,5 
45,6 37549 
24306 
10834 
44,6 
2925 
21,3 
46,5 
1752 
3445 
5619 
16,2 
31,8 
51,9 
18235 
11930 
7658 
64,2 
1866 
19,6 
44,2 
1314 
2913 
3422 
17,2 
38,0 
44,7 
19314 
12376 
3175 
25,7 
1059 
25,0 
49,6 
439 
532 
2197 
13,8 
16,8 
69,2 52929 
34825 
21297 
61,2 
2436 
10,3 
25,8 
1734 
6871 
12610 
8,1 
32,3 
59,2 
25556 
17088 
12439 
72,8 
1155 
8,5 
22,9 
1108 
5167 
6116 
8,9 
41,5 
49,2 
27373 
17736 
8858 
49,9 
1281 
12,6 
28,8 
626 
1704 
6495 
7,1 
19,2 
73,3 
Noot: alle cijfers voor Duitsland zijn exclusief de nieuwe deelstaten 
Bron: Eurostat, Arbeidskrachtentelling 1985; SpJ986 
38 
Hoofdstuk 1 Trends en vooruitzichten in de Gemeenschap 
Kerncijfers werkgelegenheid in de Lid Staten, 1992 
Totaal 
Totale bevolking 
Bevolking van 15-64 
Totale werkgelegenheid 
Verhouding werkgelegenheid en bevolking 15-64 (%) 
Totale werkloosheid 
Werkloosheidspercentage 
Werkloosheidspercentage jongeren («25) 
Werkgelegenheid in de landbouw 
Werkgelegenheid in de nijverheid 
Werkgelegenheid in de diensten 
Werkgelegenheidsaandeel landbouw (%) 
Werkgelegenheidsaandeel nijverheid (%) 
Werkgelegenheidsaandeel diensten (%) 
Mannen 
Totale bevolking 
Bevolking van 15-64 jaar 
Totale werkgelegenheid 
Verhouding werkgelegenheid en bevolking 15-64 (%) 
Totale werkloosheid 
Werkloosheidspercentage 
Werkloosheidspercentage jongeren («25) 
Werkgelegenheid in de landbouw 
Werkgelegenheid in de nijverheid 
Werkgelegenheid in de diensten 
Werkgelegenheidsaandeel landbouw (%) 
Werkgelegenheidsaandeel nijverheid (%) 
Werkgelegenheidsaandeel diensten (%) 
Vrouwen 
Totale bevolking 
Bevolking van 15-64 jaar 
Totale werkgelegenheid 
Verhouding werkgelegenheid en bevolking 15-64 (%) 
Totale werkloosheid 
Werkloosheidspercentage 
Werkloosheidspercentage jongeren (<25) 
Werkgelegenheid in de landbouw 
Werkgelegenheid in de nijverheid 
Werkgelegenheid in de diensten 
Werkgelegenheidsaandeel landbouw (%) 
Werkgelegenheidsaandeel nijverheid (%) 
Werkgelegenheidsaandeel diensten (%) B 
9963 
6635 
3770 
56,8 
271 
6,7 
109 
1164 
2498 
2,9 
30,9 
66,2 
4859 
3324 
2286 
68,8 
115 
4,8 
11,3 
72 
932 
1281 
3,2 
40,8 
56,1 
5104 
3311 
1484 
44,8 
156 
9,5 
15,2 
37 
231 
1216 
2,5 
15,6 
81,9 DK 
5112 
3467 
2637 
76,1 
262 
9,0 
136 
715 
1780 
5,2 
27,1 
67,5 
2521 
1752 
1414 
80,7 
128 
8,3 
12,1 
103 
524 
784 
7,3 
37,1 
55,6 
2592 
1714 
1222 
71,3 
134 
9,9 
12,6 
32 
190 
996 
2,7 
15,6 
81,5 Eenheid : 1000 personen 
tenzij anders vermeld 
D GR E F 
63748 
43859 
29715 
67,8 
1286 
4,1 
1044 
11719 
16952 
3,5 
39,4 
57,0 
30938 
22173 
17538 
79,1 
681 
3,7 
4,2 
612 
8771 
8155 
3,5 
50,0 
46,5 
32810 
21687 
12177 
56,2 
605 
4,7 
4,3 
432 
2947 
8797 
3,6 
24,2 
72,2 9943 
6640 
3680 
55,4 
313 
7,8 
804 
933 
1942 
21,9 
25,4 
52,8 
4817 
3202 
2400 
74,9 
124 
4,9 
17,2 
467 
713 
1220 
19,5 
29,7 
50,8 
5125 
3438 
1280 
37,2 
189 
12,9 
34,2 
337 
221 
722 
26,3 
17,2 
56,4 38624 
25540 
12458 
48,8 
2684 
17,7 
1257 
4075 
7126 
10,1 
32,7 
57,2 
18745 
12604 
8360 
66,3 
1313 
13,6 
28,0 
910 
3403 
4047 
10,9 
40,7 
48,4 
19878 
12936 
4098 
31,7 
1371 
25,1 
39,8 
347 
672 
3079 
8,5 
16,4 
75,1 55478 
36386 
22021 
60,5 
2514 
10,2 
1301 
6497 
14187 
5,9 
29,5 
64,4 
26817 
17884 
12489 
69,8 
1105 
8,1 
18,6 
835 
4884 
6750 
6,7 
39,1 
54,0 
28661 
18501 
9532 
51,5 
1409 
12,9 
25,0 
466 
1613 
7437 
4,9 
16,9 
78,0 
Noot: alle cijfers voor Duitsland zijn exclusief de nieuwe deelstaten 
Bron: Eurostat, Arbeidskrachtentelling 1992; cursieve getallen niet vergelijkbaar met voorgaande jaren 
-39 
Hoofdstuk 1 Trends en vooruitzichten in de Gemeenschap 
Kerncijfers werkgelegenheid in de Lid Staten, 1985 
IRL I 
Totaal 
Totale bevolking 3472 56267 
Bevolking van 15-64 2079 38048 
Totale werkgelegenheid 1069 20583 
Verhouding werkgelegenheid en bevolking 15-64 (%) 51,4 54,1 
Totale werkloosheid 234 2154 
Werkloosheidspercentage 18,0 9,5 
Werkloosheidspercentage jongeren (<25) 25,1 32,2 
Werkgelegenheid in de landbouw 175 2258 
Werkgelegenheid in de nijverheid 319 6902 
Werkgelegenheid in de diensten 571 11422 
Werkgelegenheidsaandeel landbouw (%) 16,4 11,0 
Werkgelegenheidsaandeel nijverheid (%) 29,8 33,5 
Werkgelegenheidsaandeel diensten (%) 53,4 55,5 
Mannen 
Totale bevolking 1748 27267 
Bevolking van 15-64 jaar 1053 18601 
Totale werkgelegenheid 739 13955 
Verhouding werkgelegenheid en bevolking 15-64 (%) 70,2 75,0 
Totale werkloosheid 155 947 
Werkloosheidspercentage 17,4 6,4 
Werkloosheidspercentage jongeren (<25) 26,4 26,5 
Werkgelegenheid in de landbouw 152 1496 
Werkgelegenheid in de nijverheid 256 5278 
Werkgelegenheid in de diensten 329 7180 
Werkgelegenheidsaandeel landbouw (%) 20,5 10,7 
Werkgelegenheidsaandeel nijverheid (%) 34,6 37,8 
Werkgelegenheidsaandeel diensten (%) 44,4 51,5 
Vrouwen 
Totale bevolking 1725 28999 
Bevolking van 15-64 jaar 1026 19447 
Totale werkgelegenheid 330 6628 
Verhouding werkgelegenheid en bevolking 15-64 (%) 32,1 34,1 
Totale werkloosheid 79 1207 
Werkloosheidspercentage 19,3 15,4 
Werkloosheidspercentage jongeren (<25) 23,5 39,3 
Werkgelegenheid in de landbouw 23 762 
Werkgelegenheid in de nijverheid 63 1624 
Werkgelegenheid in de diensten 242 4242 
Werkgelegenheidsaandeel landbouw (%) 7,0 11,5 
Werkgelegenheidsaandeel nijverheid (%) 19,0 24,5 
Werkgelegenheidsaandeel diensten (%) 73,3 64,0 
Bron: Eumstat,Arbei^kracfa Eenheid : 1000 personen 
tenzij anders vermeld 
L NL P UK 
356 
250 
148 
59,0 
4 
3,0 
6,5 
7 
47 
93 
4,6 
31,7 
62,9 
175 
124 
97 
78,2 
2 
2,2 
6,4 
5 
42 
50 
4,9 
42,8 
51,0 
181 
126 
50 
40,1 
2 
4,3 
6,5 
2 
5 
43 
3,8 
10,0 
86,7 14103 
9744 
5124 
52,6 
601 
10,5 
17,7 
269 
1436 
3378 
5,2 
28,0 
65,9 
6989 
4907 
3375 
68,8 
353 
9,5 
18,7 
215 
1229 
1904 
6,4 
36,4 
56,4 
7114 
4837 
1749 
36,2 
247 
12,4 
16,7 
54 
206 
1473 
3,1 
11,8 
84,2 10167 
6562 
4225 
64,4 
408 
8,8 
20,3 
909 
1431 
1878 
21,5 
33,9 
44,5 
4879 
3152 
2541 
80,6 
186 
6,8 
16,5 
472 
1019 
1044 
18,6 
40,1 
41,1 
5288 
3410 
1684 
49,4 
222 
11,6 
25,3 
436 
412 
834 
25,9 
24,5 
49,5 55769 
36706 
24282 
66,2 
3151 
11,5 
18,2 
563 
8274 
15040 
2,3 
34,1 
61,9 
27176 
18333 
14173 
77,3 
1903 
11,8 
19,6 
438 
6327 
7145 
3,1 
44,6 
50,4 
28593 
18372 
10110 
55,0 
1248 
11,0 
16,6 
125 
1946 
7895 
1,2 
19,2 
78,1 
-40-
Hoofdstuk 1 Trends en vooruitzichten in de Gemeenschap 
Kerncijfers werkgelegenheid in de Lid Staten, 1992 
Totaal 
Totale bevolking 
Bevolking van 15-64 
Totale werkgelegenheid 
Verhouding werkgelegenheid en bevolking 15-64 (%) 
Totale werkloosheid 
Werkloosheidspercentage 
Werkloosheidspercentage jongeren (<25) 
Werkgelegenheid in de landbouw 
Werkgelegenheid in de nijverheid 
Werkgelegenheid in de diensten 
Werkgelegenheidsaandeel landbouw (%) 
Werkgelegenheidsaandeel nijverheid (%) 
Werkgelegenheidsaandeel diensten (%) 
Mannen 
Totale bevolking 
Bevolking van 15-64 jaar 
Totale werkgelegenheid 
Verhouding werkgelegenheid en bevolking 15-64 (%) 
Totale werkloosheid 
Werkloosheidspercentage 
Werkloosheidspercentage jongeren (<25) 
Werkgelegenheid in de landbouw 
Werkgelegenheid in de nijverheid 
Werkgelegenheid in de diensten 
Werkgelegenheidsaandeel landbouw (%) 
Werkgelegenheidsaandeel nijverheid (%) 
Werkgelegenheidsaandeel diensten (%) 
Wouwen 
Totale bevolking 
Bevolking van 15-64 jaar 
Totale werkgelegenheid 
Verhouding werkgelegenheid en bevolking 15-64 (%) 
Totale werkloosheid 
Werkloosheidspercentage 
Werkloosheidspercentage jongeren (<25) 
Werkgelegenheid in de landbouw 
Werkgelegenheid in de nijverheid 
Werkgelegenheid in de diensten 
Werkgelegenheidsaandeel landbouw (%) 
Werkgelegenheidsaandeel nijverheid (%) 
Werkgelegenheidsaandeel diensten (%) IRL 
3494 
2191 
1149 
52,4 
203 
15,0 
22,7 
157 
322 
667 
13,7 
28,0 
58,1 
1744 
1104 
743 
67,3 
130 
14,9 
24,3 
143 
247 
351 
19,2 
33,3 
47,3 
1750 
1088 
406 
37,3 
73 
15,6 
20,8 
14 
75 
316 
3,5 
18,4 
77,8 Eenheid : 1000 personen 
tenzij anders vermeld 
L NL P UK 
56947 
39189 
21015 
53,6 
2191 
9,4 
28,2 
1657 
6962 
12396 
7,9 
33,1 
59,0 
27587 
19368 
13642 
70,4 
1014 
6,9 
24,4 
1050 
5283 
7309 
7,7 
38,7 
53,6 
29359 
19821 
7373 
37,2 
1176 
13,8 
32,9 
606 
1679 
5087 
8,2 
22,8 
69,0 382 
266 
165 
62,0 
3 
2,0 
3,7 
5 
47 
107 
3,2 
28,6 
65,1 
188 
135 
104 
76,9 
2 
1,6 
4,2 
4 
41 
56 
3,6 
39,5 
53,9 
193 
131 
61 
46,6 
2 
2,8 
3,1 
2 
6 
51 
2,5 
10,1 
84,2 14822 
10294 
6614 
64,2 
389 
5,6 
8,1 
247 
1571 
4503 
3,7 
23,8 
68,1 
7341 
5201 
4006 
77,0 
169 
4,0 
7,7 
189 
1310 
2384 
4,7 
32,7 
59,5 
7481 
5094 
2608 
51,2 
220 
7,8 
8,5 
58 
262 
2118 
2,2 
10,0 
81,2 9736 
6591 
4509 
68,4 
187 
4,0 
9,7 
517 
Ï468 
2523 
11,5 
32,6 
56,0 
4620 
3131 
2522 
80,5 
88 
3,4 
8,7 
261 
984 
1276 
10,4 
39,0 
50,6 
5117 
3460 
1987 
57,4 
99 
4,8 
10,8 
256 
484 
1247 
12,9 
24,4 
62,8 56772 
36941 
25630 
69,4 
2755 
9,7 
15,6 
569 
7715 
17237 
2,2 
30,1 
67,3 
27768 
18497 
14229 
76,9 
1857 
11,5 
18,9 
440 
5872 
7853 
3,1 
41,3 
55,2 
29003 
18444 
11400 
61,8 
898 
7,3 
11,7 
129 
1843 
9384 
1,1 
16,2 
82,3 
Bron: Eurostat, Arbeids 
41-
Hoofdstuk 1 Trends en vooruitzichten in de Gemeenschap 
Kerncijfers werkgelegenheid in de Gemeenschap 
Totaal 
Totale bevolking 
Bevolking van 15-64 
Totale werkgelegenheid 
Verhouding werkgelegenheid en bevolking 15-64 (%) 
Totale werkloosheid 
Werkloosheidspercentage 
Werkloosheidspercentage jongeren (<25) 
Werkgelegenheid in de landbouw 
Werkgelegenheid in de nijverheid 
Werkgelegenheid in de diensten 
Werkgelegenheidsaandeel landbouw (%) 
Werkgelegenheidsaandeel nijverheid (%) 
Werkgelegenheidsaandeel diensten (%) 
Mannen 
Totale bevolking 
Bevolking van 15-64 jaar 
Totale werkgelegenheid 
Verhouding werkgelegenheid en bevolking 15-64 (%) 
Totale werkloosheid 
Werkloosheidspercentage 
Werkloosheidspercentage jongeren (<25) 
Werkgelegenheid in de landbouw 
Werkgelegenheid in de nijverheid 
Werkgelegenheid in de diensten 
Werkgelegenheidsaandeel landbouw (%) 
Werkgelegenheidsaandeel nijverheid (%) 
Werkgelegenheidsaandeel diensten (%) 
Vrouwen 
Totale bevolking 
Bevolking van 15-64 jaar 
Totale werkgelegenheid 
Verhouding werkgelegenheid en bevolking 15-64 (%) 
Totale werkloosheid 
Werkloosheidspercentage 
Werkloosheidspercentage jongeren (<25) 
Werkgelegenheid in de landbouw 
Werkgelegenheid in de nijverheid 
Werkgelegenheid in de diensten 
Werkgelegenheidsaandeel landbouw (%) 
Werkgelegenheidsaandeel nijverheid (%) 
Werkgelegenheidsaandeel diensten (%) 1965 
293,2 
188,0 
122,6 
65,2 
2,6 
2,1 
20,1 
49,5 
53,1 
16,4 
40,4 
43,3 
142,3 
83,0 
13,3 
38,0 
31,6 
16,0 
45,8 
38,0 
151,0 
39,6 
6,8 
11,5 
21,5 
17,2 
29,0 
54,2 1975 
312,4 
197,9 
124,3 
62,8 
5,3 
4,1 
13,9 
48,3 
62,2 
11,2 
38,8 
50,0 
152,0 
81,9 
3,3 
3,9 
.9,1 
37,1 
35,7 
11,1 
45,3 
43,6 
160,2 
42,5 
2,3 
5,1 
4,8 
11,2 
26,5 
11,3 
26,4 
62,4 Eenheid : 1000 personen 
tenzij anders vermeld 
1985 1990 1992 1993 
322,0 
215,8 
122,7 
57,0 
15,0 
10,8 
23,3 
10,4 
41,3 
71,1 
8,4 
33,6 
57,9 
156,6 
107,3 
75,8 
70,6 
8,0 
9,4 
21,6 
6,7 
31,7 
37,3 
8,9 
41,9 
49,2 
165,4 
107,9 
46,9 
43,5 
7,0 
13,0 
25,0 
3,6 
9,6 
33,8 
7,7 
20,4 
71,9 327,7 
219,7 
132,8 
60,5 
12,2 
8,3 
16,8 
8,6 
43,0 
81,2 
6,5 
32,4 
61,2 
159,7 
109,5 
79,6 
72,7 
5,8 
6,6 
14,7 
5,6 
32,8 
41,2 
7,0 
41,2 
51,8 
168,0 
110,2 
53,2 
48,3 
6,4 
10,8 
19,1 
3,0 
10,2 
40,0 
5,7 
19,1 
75,2 331,0 
221,7 
132,0 
59,5 
13,9 
9,4 
18,4 
87,6 
41,0 
85,0 
5,8 
31,1 
62,9 
161,3 
110,7 
77,8 
70,3 
7,2 
8,1 
17,4 
5,0 
31,3 
41,5 
6,4 
40,2 
53,2 
169,7 
111,0 
53,9 
48,5 
6,8 
11,3 
19,5 
2,6 
9,7 
41,5 
4,8 
18,1 
77,1 331,6 
222,3 
128,8 
58,0 
15,8 
10,5 
20,1 
7,1 
39,3 
82,3 
5,5 
30,5 
63,9 
161,8 
111,0 
76,0 
68,4 
8,3 
9,3 
19,5 
4,8 
29,7 
41,4 
6,3 
39,2 
54,5 
169,8 
111,2 
53,5 
48,1 
7,5 
12,3 
21,0 
2,4 
9,4 
41,7 
4,6 
17,5 
78,0 
Noot: alle cijfers zijn exclusief de nieuwe Duitse deelstaten 
Bron: ramingen Eurostat van nationale cijfers over bevolking, werkgelegenheid en werkloosheidspercentage voorde 
vergelijkbamheidyantâ 
42-
Hoofdstuk 2 Groei van de beroepsbevolking en participatie 
De lage werkgelegenheidsgraad in de Gemeenschap houdt 
niet alleen verband met de grote werkloosheid, maar ook 
met het lage niveau van deelneming. Te weinig vrouwen 
zijn in de gelegenheid te werken en te veel ouderen worden 
gedwongen vroeg uit te treden. De participatie van vrouwen 
neemt echter sterk toe en het arbeidsaanbod groeit zodra er 
meer nieuwe banen worden geschapen. 
Inleiding 
Een kenmerk dat de Gemeenschap 
onderscheidt van andere, vergelijk­
bare delen van de wereld is haar 
lage werkgelegenheidsgraad. Zoals 
in hoofdstuk 1 vermeld, is dit niet 
alleen het gevolg van een hoog 
werkloosheidspercentage, een per­
centage dat de laatste 20 jaar 
aanzienlijk is gestegen, maar ook 
van een geringe arbeidsmarkt­
participatie van mensen in de 
arbeidsgeschikte leeftijd. Anders 
dan de werkloosheid heeft deze de 
afgelopen 20 jaar en langer slechts 
een geringe neiging tot wijziging ge­
toond, althans voor zover dat het 
totaal betreft. Het deel van de bevol­
king in de arbeidsgeschikte leeftijd 
dat gemiddeld genomen economisch 
actief is en behoort tot de beroeps­
bevolking, is nu inderdaad slechts 
weinig hoger dan in 1960. Deze be-
trekkelijke stabiliteit verhult 
echter duidelijk verschillende ont­
wikkelingen voor mannen en 
vrouwen, alsmede voor verschillen­
de leeftijdsgroepen. 
Als gevolg hiervan is de totale par­
ticipatiegraad een misleidend 
uitgangspunt voor het vaststellen 
van toekomstige ontwikkelingen 
van de beroepsbevolking. In het bij­
zonder kan dit leiden tot een uitgesproken onderschatting van 
de groei van het arbeidsaanbod in 
de komende jaren en in verband 
hiermee al te optimistische oorde­
len over de vooruitzichten voor de 
werkloosheid. Het doel van dit 
hoofdstuk is in detail de arbeids­
marktparticipatie van mannen en 
vrouwen in verschillende leeftijds­
groepen in de Gemeenschap en de 
Lid-Staten te bestuderen, en de toe­
komstige verandering daarin. Het 
is de bedoeling die groepen te iden­
tificeren, waarvoor de kloof in 
participatie tussen de Gemeen­
schap en andere, vergelijkbare 
delen van de wereld het grootst is en 
die dus voor een groot deel de ver­
klaring voor de betrekkelijk lage 
werkgelegenheidsgraad vormen. 
Het verschaft echter ook een achter­
grondanalyse voor het inschatten 
van de groei van de communautaire 
beroepsbevolking in de komende 
jaren. 
In de eerste plaats wordt de groei 
van de beroepsbevolking van de 
Gemeenschap in de laatste dertig 
jaar vergeleken met die in de VS, 
Japan en de EVA-landen, met een 
onderscheid tussen de bijdrage van 
de bevolkingsgroei in de arbeidsge­
schikte leeftijd en die van 
veranderingen in de arbeidspartici­
patie, en tussen de ontwikkeling 
voor mannen en voor vrouwen. In de tweede plaats worden 
veranderingen onderzocht in ver­
schillende leeftijdsgroepen in deze 
vier regio's, met het accent op per­
sonen van 55 jaar en ouder, 
jongeren tot 25 jaar en vrouwen in 
de kracht van hun arbeidsleven, 
aangezien deze groepen in deze 
periode de meeste veranderingen 
hebben ondergaan. 
In de derde plaats worden parti­
cipatiegraden en evidente 
ontwikkelingen van de Lid-Staten 
onderling vergeleken. 
In de vierde plaats worden de gevol­
gen van deze ontwikkelingen 
onderzocht voor de arbeids­
participatie en groei van het 
arbeidsaanbod in de komende jaren 
in de Gemeenschap, waarbij wordt 
ingegaan op het verband hiervan 
met werkgelegenheidsgroei. 
Groei van de 
beroepsbevolking 
sinds 1960 
De laatste 30 jaar is de beroepsr 
bevolking in de landen van de 
Gemeenschap met ongeveer 30 mil-
joen personen toegenomen. De helft 
hiervan heeft een baan gekregen, de 
andere helft is werkloos. Van deze 
43-
15 Oorzaken van veranderingen in de beroepsbevolking 
van de Gemeenschap, 1961-1992 
-0,5 0,5 
Bevolking (15-64) 
Participatie (15-54) 
Participatie (55+) 
Beroepsbevolking 
Bevolking (15-64) 
Participatie (15-54) 
Participatie (55+) 
Beroepsbevolking 
Bevolking (15-64) 
Participatie (15-54) 
Participatie (55+) 
Beroepsbevolking 
Bevolking (15-64) 
Participatie (15-54) 
Participatie (55+) 
Beroepsbevolking 1,5 2 2,5 3 
—i 1 1 1 
1961-70 
1970-81 
1981-86 
1986-92 Vrouwen 
Mannen 
-0,5 0 0,5 1 1,5 2 2,5 3 
Gemiddelde verandering per jaar (in % van de beroepsbevolking in het beginjaar) 
16 Oorzaken van veranderingen in de beroepsbevolking 
van de EVA-landen, 1960-1992 
Bevolking (15-64) 
Participatie (15-54) 
Participatie (55+) 
Beroepsbevolking 
Bevolking (15-64) 
Participatie (15-54) 
Participatie (55+) 
Beroepsbevolking 
Bevolking (15-64) 
Participatie (15-54) 
Participatie (55+) 
Beroepsbevolking 
Bevolking (15-64) 
Participatie (15-54) 
Participatie (55+) 
Beroepsbevolking -0,5 0 0,5 1 1,5 2 2,5 3 
1 1 1 1 1 
1960-70 
1970-80 
1980-85 
1985-92 Vrouwen 
Mannen 
-0,5 0 0,5 1 1,5 2 2,5 3 
Gemiddelde verandering per jaar (in % van de beroepsbevolking in het beginjaar) 30 miljoen personen waren er 
25 miljoen vrouw (grafiek 15), een 
verschil dat ook in de EVA-landen 
is opgetreden, waar de groei van de 
beroepsbevolking met ongeveer 
2,5 miljoen mensen voor meer dan 
2 miljoen uit vrouwen bestond (gra­
fiek 16). 
Deze duidelijke groei van de beroeps­
bevolking in de Gemeenschap geldt 
voor alle Lid-Staten, zij het in ver­
schillende mate. Het mag misschien 
verwondering wekken, maar het was 
het duidelijkst in het Zuiden van de 
Gemeenschap, waar het percentage 
vrouwen in loondienst in de jaren 
zestig en zeventig in de meeste ge­
vallen laag was. In Italië en in 
Portugal is het aantal mannen in de 
beroepsbevolking de laatste dertig 
jaar in het geheel niet toegenomen, 
terwijl de toename in Spanje en 
Griekenland maar gering was. De 
gehele of praktisch gehele uitbrei­
ding van de beroepsbevolking in deze 
drie landen is een gevolg van het feit 
dat meer vrouwen zijn gaan werken. 
Dat geldt ook voor België en het VK 
waar de mannelijke beroepsbevol­
king sedert 1960 is afgenomen. 
De laatste jaren zijn er geen teke­
nen geweest die er op wijzen dat 
deze verschillen in de relatieve toe­
name van het aantal mannen en 
vrouwen kleiner zijn geworden. 
Sinds 1980 is de communautaire 
beroepsbevolking met bijna 15 mil­
joen toegenomen en het aantal 
vrouwen in de beroepsbevolking 
met meer dan 12 miljoen. 
Alle Lid-Staten hebben de vrouwe­
lijke beroepsbevolking in deze 
periode aanzienlijk zien toenemen 
— met meer dan 50% in Spanje, 
Griekenland en Nederland en bij­
na 50% in Portugal. Alleen in 
Duitsland — als gevolg van immi­
gratie — en in Nederland was 
sprake van enige uitbreiding van 
het aantal mannen in de beroeps­
bevolking. 
Uiteindelijk heeft dit geleid tot 
een toename van het aandeel van 
44 
Hoofdstuk 2 Groei van de beroepsbevolking en participatie 
vrouwen in de Europese beroeps­
bevolking. In 1960 bedroeg hun 
aandeel nog 30%; in 1992 reeds 
meer dan 40%. In de VS en Japan is 
de groei van de beroepsbevolking 
echter veel gelijkmatiger over man­
nen en vrouwen verdeeld. In Japan 
is de beroepsbevolking de afgelopen 
30 jaar in totaal met 21 miljoen 
toegenomen, waarvan 12 miljoen 
mannen en slechts 9 miljoen vrou­
wen (grafiek 17) en in de VS waren 
de 57 miljoen personen waarmee de 
beroepsbevolking in deze periode is 
uitgebreid, voor 40% mannen (gra­
fiek 18). 
Deze grote verschillen in relatieve 
groei van werkende mannen en vrou-
wen komen niet overeen met 
verschillen in relatieve groei van de 
bevolking van 15-64 jaar. Integen­
deel, in de Gemeenschap is, net als 
in alle ontwikkelde delen van de we­
reld, het aantal mannen in de 
arbeidsgeschikte leeftijd tijdens de 
afgelopen 30 jaar meer gestegen dan 
het aantal vrouwen. Deze verschil­
len zijn echter wel een aanwijzing 
voor een opmerkelijke daling in 
Europa van het aandeel van mannen 
van 15-64 jaar in de beroepsbevol­
king, en de zelfs nog opmerkelijker 
groei van de arbeidsparticipatie van 
vrouwen. In deze periode konden in 
de VS en in Japan dezelfde tenden-
zen worden waargenomen, zij het in 
Japan veel minder uitgesproken. 
Veranderende 
arbeidsparticipatie 
van ouderen 
In Europa heeft echter een aanzien­
lijke daling plaatsgevonden van het 
aantal mannen van 65 jaar en ouder 
dat blijft werken, een daling die in 
de VS veel kleiner is geweest en in 
Japan volledig is uitgebleven (zie 
het kader voor details over de voor 
deze analyse gebruikte gegevens). 
Tussen 1961 en 1992 is het aan­
tal werkende mannen boven de 
pensioengerechtigde leeftijd in de 17 Oorzaken van veranderingen in de beroepsbevolking 
van Japan, 1960-1992 
-0,5 0,5 1,5 2,5 
Vrouwen 
Mannen Bevolking (15-64) 
Participatie (15-54) 
Participatie (55+) 
Beroepsbevolking 
Bevolking (15-64) 
Participatie (15-54) 
Participatie (55+) 
Beroepsbevolking 
Bevolking (15-64) 
Participatie (15-54) 
Participatie (55+) 
Beroepsbevolking 
Bevolking (15-64) 
Participatie (15-54) 
Participatie (55+) 
Beroepsbevolking 
-0,5 0 0,5 1 1,5 2 2,5 3 
Gemiddelde verandering per jaar (in % van de beroepsbevolking in het beginjaar) 
18 Oorzaken van veranderingen in de beroepsbevolking 
van de Verenigde Staten, 1960-1992 
Vrouwen 
Mannen Bevolking (15-64) 
Participatie (15-54) 
Participatie (55+) 
Beroepsbevolking 
Bevolking (15-64) 
Participatie (15-54) 
Participatie (55+) 
Beroepsbevolking 
Bevolking (15-64) 
Participatie (15-54) 
Participatie (55+) 
Beroepsbevolking 
Bevolking (15-64) 
Participatie (15-54) 
Participatie (55+) 
Beroepsbevolking 
-0,5 0 0,5 1 1,5 2 2,5 3 
Gemiddelde verandering per jaar (in % van de beroepsbevolking in het beginjaar) 
45 
Hoofdstuk 2 Groei van de beroepsbevolking en participatie 
Gegevens over beroepsbevolking 
en participatiegraad 
De cijfers over de beroepsbevolking en de participatiegraad 
naar leeftijdsgroep in de periode van 1960 t/m 1980 zijn ont­
leend aan het Retrospective Year Book van de IAO, dat op zyn 
beurt hoofdzakelijk is gebaseerd op volkstellingen in de ver­
schillende landen. Hoewel in elk van de landen deze tellingen 
op ongeveer hetzelfde moment zijn gehouden — rond het eerste 
jaar van het decennium — zijn z\j in een enkel geval eenjaar 
eerder of later gehouden. Dit zal de veranderingen in de parti­
cipatiegraad echter hoogstens marginaal beïnvloeden. 
Omdat de gegevens voor Zwitserland niet voor dezelfde leef­
tijdsgroepen beschikbaar zijn als voor de andere landen, is dit 
land buiten de analyse gelaten. De gegevens voor de EVA-
landen hebben dus alleen betrekking op Oostenrijk, Finland, 
Noorwegen en Zweden. 
Voor 1985 en 1992 zijn de cijfers voor de VS, Japan en de 
EVA-landen ontleend aan het Yearbook of Labour Statistics 
van de IAO. Voor de Gemeenschap en de Lid-Staten zjjn de 
cijfers voor 1986 en 1992 gebaseerd op de communautaire AKT. 
De cijfers over eerdere jaren uit bronnen van de IAO zijn bij 
benadering omgezet op 'AKT-basis', door hierop de verhouding 
toe te passen tussen AKT-cijfers en IAO-cyfers in een jaar 
waarvoor beide beschikbaar z\jn. In de praktijk is de aanpas­
sing in bijna alle gevallen gering, aangezien de cijfers van de 
IAO en uit de AKT, en meer in het bijzonder de participatie­
graad voor de verschillende leeftijdsgroepen waartussen hier 
onderscheid wordt gemaakt, heel dicht b\j elkaar liggen. Gemeenschap met 2 miljoen ge­
daald. Het aantal vrouwen boven 
deze leeftijd is met ongeveer 
700.000 afgenomen. Tezamen is 
hierdoor de beroepsbevolking van de 
Gemeenschap met 3 miljoen perso­
nen verminderd. In de EVA-landen 
was eveneens sprake van een scher­
pe daling van de arbeidsparticipatie 
in deze leeftijdsgroep, maar in de VS 
daalde het aantal werkende mannen 
van 65 en ouder slechts weinig, ter­
wijl het aantal werkende vrouwen in 
die leeftijdsgroep toenam. In Japan 
steeg de arbeidsparticipatie van zo­
wel mannen als vrouwen van 65 jaar 
en ouder aanzienlijk (met meer dan 
2 miljoen), hoewel dit gepaard ging 
met een geringe daling van de 
participatiegraad. 
Tegelijkertijd daalde de arbeidspar­
ticipatie van oudere mannen in de 
arbeidsgeschikte leeftijd van 15-
64 jaar in Europa ook aanzienlijk, 
maar in de VS en Japan slechts wei­
nig. Tussen 1960 en 1992 daalde de 
participatiegraad van mannen 
tussen 55 en de 65 jaar in de 
Gemeenschap van meer dan 75% 
naar minder dan 55%, waardoor de 
beroepsbevolking met nog eens 
3 miljoen personen afnam, terwijl in 
de EVA-landen een vergelijkbare 
ontwikkeling plaats had (grafie­
ken 19 en 20). 
Hoewel de gegevens afkomstig zhn uit een gemeenschappelijke 
bron en gebaseerd op standaarddefinities, kunnen er verschil­
len bestaan tussen methoden van landen om de gegevens te 
verzamelen en samen te stellen. Op twee punten kunnen die 
verschillen belangrijk z\jn: bij de definitie van actief of niet-ac-
tief op de arbeidsmarkt, afhankehjk van het aantal uren dat 
iemand moet werken om als werkende te worden geteld, of hoe 
actief naar werk moet worden gezocht om als werkloos te 
gelden, en de behandeling van groepen als de strijdkrachten, 
deeltijdwerkers en studenten. 
Waargenomen veranderingen in de participatiegraad, vooral 
van vrouwen, kunnen dan ook in sommige gevallen voor een 
deel het gevolg zijn van wijzigingen in de hantering van het 
begrip 'actief, en voor een deel van echte veranderingen. Het is 
moeiUjk na te gaan hoe belangrijk de eerstgenoemde factor is, 
maar over een periode van 30 jaar kan die in sommige gevallen 
wel van invloed zijn. Nagenoeg de volledige daling van 
de arbeidsparticipatie van oudere 
mannen, al dan niet ouder dan 
65 jaar, vond echter plaats tussen 
1960 en halverwege de jaren tach­
tig. Sindsdien is het percentage 
mannen van 55 jaar en ouder in de 
beroepsbevolking slechts weinig ge­
daald. De tendens van vervroegde 
uittreding, die in de jaren voor 1980 
zo duidelijk kon worden waargeno­
men, lijkt de laatste jaren tot staan 
te zijn gekomen. Desondanks is de 
hierdoor de participatiegraad van 
oudere mannen in Europa veel la­
ger dan in de VS of Japan. 
Terwijl in de Gemeenschap in 1992 
slechts iets meer dan 35% van de 
mannen tussen de 60 en 65 jaar nog 
46 
Hoofdstuk 2 Groei van de beroepsbevolking en participatie 
Participatiegraad van mannen per leeftijdsklasse 
in de Gemeenschap en elders, 1960-1992 
19 EUR12-mannen 
% 
100 r 20 EVA-landen - mannen 
% 
100 
80 Y 
60 
40 
20 \ 1970 100 
80 
60 
40 
20 
15-19 20-24 25-49 50-54 55-59 60-64 65+ 15-19 20-24 25-49 50-54 55-59 60-64 65+ 
21 VS - mannen 
% 
100 
80 
60 Y 
40 r 
20 ïMmmÊK^.-^.- 1970 
£^i; smmmssm x S^v/. 1960 
1985 i 100 
80 
60 
40 
20 Japan - mannen 
% 
100 
15-19 20-24 25-49 50-54 55-59 60-64 65+ 15-19 20-24 25-49 50-54 55-59 6C^64 65+ 
47-
Hoofdstuk 2 Groei van de beroepsbevolking en participatie 
Participatiegraad van vrouwen per leeftijdsklasse 
in de Gemeenschap en elders, 1960-1992 
23 EUR12 - vrouwen 
% 
100 r 
80 
60 
40 
20 100 
80 
H 60 
40 
•20 24 EVA-landen - vrouwen 
% 
100 
1985 T 100 
15-19 20-24 25-49 50-54 55-59 60-64 65+ 15-19 20-24 25-49 50-54 55-59 60-64 65+ 
1 100 26 Japan - vrouwen 
% 
100 r 
80 
60 
40 
20 1IB5 
I , 1,,„,,,,,,,,V, i i i 100 
80 
60 
40 
20 
15-19 20-24 25-49 50-54 55-59 60-64 65+ 15-19 20-24 25-49 50-54 55-59 60-64 65+ 
48 
Hoofdstuk 2 Groei van de beroepsbevolking en participatie 
deel uitmaakte van de beroepsbevol­
king, bedroeg dit in de VS ongeveer 
55% en in Japan bijna 75% (grafie­
ken 21 en 22). Bovendien was in de 
Gemeenschap slechts ca. 6% van de 
mannen van 65 jaar en ouder nog 
steeds economisch actief, terwijl dit 
in de VS meer dan 15% en in Japan 
bijna 40% was. Voorts lijkt in de VS, 
evenals in Europa, de trendmatige 
daling van de participatiegraad van 
mannen in deze leeftijdsgroep, die 
vóór 1980 zo duidelijk waarneem­
baar was, in de loop van de jaren 
tachtig en vooral de laatste 5 à 6 jaar 
tot stilstand te zijn gekomen. Naar 
het zich laat aanzien, geldt dit voor 
alle Lid-Staten (zoals hieronder 
wordt uiteengezet). 
Deze verschillen in de participatie­
graad van oudere mannen dragen 
significant bij tot de lage algeme­
ne werkgelegenheidsgraad in de 
Gemeenschap in vergelijking met 
andere ontwikkelde landen. De lage 
participatiegraad van oudere vrou­
wen speelt echter evenzeer een rol. 
Ofschoon het gemiddelde percentage 
vrouwen van 55 jaar en ouder dat 
nog tot de beroepsbevolking behoort 
niet is veranderd sinds 1960, is het 
percentage voor de groep 55- tot en 
met 59-jarigen gestegen, overeen­
komstig de tendens van een stijgend 
aantal werkende vrouwen in de jon­
gere leeftijdsgroepen. Voor de groep 
van 60 jaar en ouder is het gedaald 
overeenkomstig de ontwikkeling in 
de vervroegde uittreding. In de EVA-
landen en in de VS is het percentage 
echter gestegen, terwijl in Japan het 
relatief hoge percentage is gehand­
haafd (grafieken 23, 24, 25 en 26). 
In de Gemeenschap was in 1992 iets 
meer dan 5% van de vrouwen van 
60 jaar en ouder nog economisch ac­
tief, terwijl dat in de EVA-landen 
9% was, in de VS 14% en in Japan 
bijna 25%. 
Arbeidsparticipatie 
van jongeren 
Sinds 1960 is het aandeel van de 
jongeren tussen de 15 en 20 jaar die werken, dan wel actief werk zoeken, 
opmerkelijk gedaald, namelijk van 
ca. 55 tot 30%. Dit sluit aan bij de 
groeiende tendens onder mannen 
en vrouwen in deze leeftijdsgroep 
om langer onderwijs te blijven vol­
gen of aan een beroepsopleiding 
te beginnen. Ofschoon deze daling 
van de arbeidsparticipatie tot 1980 
duidelijker was dan daarna, is 
de neerwaartse tendens in het 
algemeen doorgegaan. Er bestaan 
echter verschillen tussen de Lid-
Staten, die hieronder worden 
besproken. 
Deze tendens is eveneens waar­
neembaar in Japan, waar de 
participatiegraad van 15- tot en met 
19-jarigen sinds 1960 van 50% tot 
minder dan 20% is gedaald, al lijkt 
de situatie zich in de jaren tachtig 
te hebben gestabiliseerd. Ook in de 
EVA-landen is de arbeidspartici­
patie van jongeren de afgelopen 
30 jaar gedaald, ofschoon deze in 
1992 nog steeds meer dan 40% be­
droeg, significant meer dan in de 
Gemeenschap en Japan. In de VS 
daarentegen, waar de participatie­
graad eveneens 40% bedraagt, is de 
daling van de arbeidsparticipatie 
van mannen sinds 1960 teniet 
gedaan door een hogere arbeidspar­
ticipatie van vrouwen, waardoor de 
totale situatie nauwelijks gewij­
zigd is. 
Voor jongeren tussen 20 en 25 jaar 
hebben zowel in de Gemeenschap 
als elders sinds 1960 tegengestelde 
ontwikkelingen voor mannen en 
vrouwen plaatsgevonden. Terwijl 
de arbeidsparticipatie van mannen 
in deze leeftijdsgroep is gedaald en 
de deelneming aan onderwijs en op­
leiding is toegenomen — de laatste 
j aren wij st niets erop dat hierin ver-
andering komt — is die van 
vrouwen gestegen, waarbij de nei­
ging om meer te gaan werken, die 
om langer onderwijs te volgen, over­
heerst. De afgelopen jaren lijkt dat 
echter te veranderen en is het per­
centage werkende vrouwen van 
deze leeftijd enigszins gedaald. In 
de EVA-landen en de VS lijkt deze ontwikkeling, zij het slechts in zeer 
geringe mate, eveneens te hebben 
plaatsgevonden. 
Arbeidsparticipatie 
van mannen in de 
werkzame leeftijd 
Een van de meest opvallende ont­
wikkelingen van de afgelopen 
30 jaar is de afnemende arbeidspar­
ticipatie van mannen in de actieve 
leeftijdsgroep van 25-49 jaar. In de 
Gemeenschap is deze gedaald van 
97% naar 94%, wat op zichzelf niet 
zo'n grote verandering lijkt, maar 
wel inhoudt dat in 1992 ongeveer 
3 miljoen mannen in deze leeftijds­
groep geen werk hadden noch actief 
werk zochten (hetgeen praktisch de 
helft is van het totale aantal man­
nen dat als werkloos geregistreerd 
staat). Bovendien vond de helft van 
deze daling plaats tussen 1986 en 
1992, toen ongeveer 2 miljoen man­
nen zonder duidelijke reden, 
afgezien wellicht van de te geringe 
kansen op werk, uit de beroepsbe­
volking verdwenen. 
Een vergelijkbare ontwikkeling kan 
worden waargenomen in de EVA-
landen en de VS. In de EVA-landen 
was de participatiegraad van man­
nen in deze leeftijdsgroep in 1992 
gedaald tot 92% (van 96% in 1960) 
en in de VS tot slechts 92% (van 95% 
in 1960), duidelijk lager dan in de 
Gemeenschap. Daarentegen is in 
Japan de arbeidsparticipatie van 
mannen in deze leeftijdsgroep de 
afgelopen 30 jaar slechts marginaal 
gedaald; in 1992 bedroeg deze nog 
bijna 98%. 
Arbeidsparticipatie 
van vrouwen 
De participatiegraad van vrouwen 
van 25-49 jaar heeft sinds 1960 zo­
wel in de VS als in Europa de meest 
radicale verandering ondergaan. In 
de Gemeenschap is de participatie 
gestegen van 34% in 1960 en 39% in 
49 
Hoofdstuk 2 Groei van de beroepsbevolking en participatie 
1970 tot 67% in 1992, en er zijn 
weinig aanwijzingen voor een 
afzwakking van deze groei. De stij­
ging in de periode tussen 1980 en 
1992 was zelfs even groot als in de 
jaren zeventig en ook in de tweede 
helft van deze periode was de stij­
ging niet kleiner dan in de eerste 
helft. 
Juist deze groei van de participatie 
van vrouwen in de typisch arbeids­
geschikte leeftijdsgroep heeft het 
meest bijgedragen tot de groei van 
de beroepsbevolking in de Gemeen­
schap in de afgelopen 30 jaar. 
Tussen 1980 en 1992 bijvoorbeeld 
was deze groei goed voor 10 miljoen 
van de 15 miljoen personen, waar­
mee de beroepsbevolking toenam. 
Aangezien nog steeds sprake is van 
een duidelijke stijging blijft er voor­
uitzicht op verdere groei in het 
grootste deel van de Gemeenschap. 
Zoals verderop blijkt is het gemid­
delde nog ver onder dat van de 
EVA-landen en de VS en zal deze 
ontwikkeling ook de komende tijd 
een belangrijke rol blijven spelen. 
In de EVA-landen is de toename 
van de arbeidsparticipatie van 
vrouwen in deze leeftijdsgroep zelfs 
nog groter geweest: het percentage 
is gestegen van 44% in 1960 tot 80% 
in 1992. In deze landen is de stijging 
sinds halverwege de jaren tachtig 
echter wel duidelijk minder gewor­
den; tussen 1985 en 1992 is de 
arbeidsparticipatie met slechts 
2 procentpunten gestegen. Een ver­
dere stijging van enige betekenis is 
derhalve onwaarschijnlijk. 
In de VS is het percentage vrouwen 
van 25-49 jaar, dat tot de beroeps­
bevolking behoort, de afgelopen 
30 jaar slechts weinig minder geste­
gen dan in de EVA-landen, maar 
meer dan in de Gemeenschap. In 
1992 bedroeg het 76%. 
In Japan daarentegen is de partici­
patie van deze groep vrouwen de 
afgelopen 30 jaar veel minder hard 
gestegen, namelijk van 54% in 1960 
tot 65% in 1992, vrijwel hetzelfde percentage als in de Gemeenschap. 
Deze stijging heeft echter nagenoeg 
volledig na 1980 plaatsgevonden en 
tussen 1980 en 1992 is de arbeids­
participatie van vrouwen er bijna 
even snel gestegen als in de 
Gemeenschap. 
Vooruitzichten 
voor de groei van de 
beroepsbevolking in 
de komende 10 jaar 
Ontwikkelingen in de arbeidspar­
ticipatie in de Gemeenschap 
gedurende de afgelopen 30 j aar wor­
den gekenmerkt door: 
- een dalende participatiegraad 
van jongeren onder de 25, aan­
gezien velen van hen langer 
onderwijs en een opleiding blij­
ven volgen; 
- een dalende participatiegraad 
van ouderen, in het bijzonder 
mannen, gedeeltelijk als ge­
volg van beleidsmaatregelen 
ter stimulering van vervroegde 
uittreding om arbeidsplaatsen 
voor jongeren vrij te maken; 
- een groeiende participatie van 
vrouwen, in het bijzonder in de 
leeftijdsgroep van 25-49 jaar, 
waarin het meest wordt ge­
werkt. 
Deze ontwikkelingen zijn ook in an­
dere landen waargenomen. De 
daling van de participatie van oude­
ren is in de Gemeenschap echter 
veel ingrijpender geweest dan in de 
VS of Japan, terwijl de groei van de 
participatie van vrouwen langza­
mer verliep en lager blijft dan in de 
VS of de EVA-landen. De lage 
participatie van vrouwen van 25-
49 jaar en van ouderen zijn de twee 
belangrijkste verklaringen voor het 
in het algemeen lage aandeel van de 
bevolking van 15-64 jaar in de be­
roepsbevolking. Samen met de 
hogere werkloosheidscijfers 
verklaren deze cijfers eveneens de lage werkgelegenheidsgraad in de 
Gemeenschap in vergelijking met 
andere economieën. 
Naar het zich laat aanzien zal de 
stijging van de participatie van 
vrouwen in de beroepsbevolking 
voorlopig voortgaan en er zijn dui­
delijke aanwijzingen dat de dalende 
participatie van ouderen aanzien­
lijk vermindert, nu de Lid-Staten de 
kosten van het onderhouden van 
grote aantallen gepensioneerden 
opnieuw bestuderen. Zoals hieron­
der blijkt, zijn er in vele Lid-Staten 
zelfs al tekenen die wijzen op een 
omkering van deze dalende partici­
patie. Dit kan erop wijzen dat de 
ontwikkeling van de participatie in 
de toekomst wellicht zal worden 
overheerst door een voortdurende 
stijging van de participatie van 
vrouwen van 25-49 jaar, die niet 
langer voor een groot deel teniet zal 
worden gedaan door vervroegde 
uittreding. 
Die toeneming is in het verleden, 
net als in andere gebieden, eve­
neens getemperd door een dalende 
deelneming van jongeren aan het 
voortgezet en hoger onderwijs. Deze 
daling is echter de afgelopen jaren 
betrekkelijk gering geweest, hoofd­
zakelijk omdat de participatiegraad 
in de meeste Lid-Staten reeds 
betrekkelijk ver gedaald was. 
Weliswaar valt in de toekomst nog 
een zekere daling te verwachten in 
de delen van de Gemeenschap waar 
het percentage jongeren dat na de 
schoolplichtige leeftijd verder on­
derwijs volgt, nog betrekkelijk klein 
is, maar de totale daling van de 
participatie van deze leeftijdsgroep 
in de Gemeenschap als geheel is 
hoogstwaarschijnlijk niet erg groot. 
Het kan derhalve betrekkelijk wei­
nig tegenwicht bieden aan de voor 
de komende jaren te verwachten 
verdere stijging van de participatie 
van vrouwen. 
Dit alles houdt in dat, indien de 
participatiegraad van de jongste en 
oudste leeftijdsgroepen tot het ein­
de van de eeuw betrekkelijk weinig 
-50 
Hoofdstuk 2 Groei van de beroepsbevolking en participatie 
verandert, en indien de participatie 
van vrouwen in hetzelfde tempo als 
de afgelopen tien jaar blijft stijgen, 
de beroepsbevolking van de 
Gemeenschap jaarlijks ongeveer 
0,5% sneller zal groeien dan de be­
volking in de arbeidsgeschikte 
leeftijd. Volgens de huidige projec­
ties (van Eurostat) van de bevolking 
van 15-64 jaar is tot het jaar 2000 
sprake van een zeer geringe groei 
van 0,2 à 0,3% per jaar. Toenemen­
de participatie kan dus in die 
periode twee keer zo veel effect 
hebben op de groei van de beroeps­
bevolking als toename van de 
bevolking in de arbeidsgeschikte 
leeftijd. Derhalve kan in het alge­
meen worden verwacht dat de 
beroepsbevolking tot het jaar 2000 
met 0,7 à 0,8% per jaar zal groeien, 
met andere woorden, tussen 1993 
en 2000 zal de beroepsbevolking 
met 7 miljoen personen worden uit­
gebreid. Evenals in het verleden zal 
deze toename voor het grootste ge­
deelte uit vrouwen bestaan. 
Bovendien behoort het grootste ge­
deelte tot de leeftijdsgroep van 
25 t/m 49-jarigen, die samen met de 
groep jongeren die voor het eerst op 
de arbeidsmarkt komt, wellicht 
zorgt voor een verlaging van de 
gemiddelde leeftijd van de beroeps­
bevolking, of op zijn minst een 
stijging daarvan moeten kunnen 
voorkomen. Ofschoon reeds enige 
bezorgdheid is geuit over het voor­
uitzicht dat in de toekomst de 
beroepsbevolking van de Gemeen­
schap zal vergrijzen als gevolg van 
een daling van het geboortecijfer, 
zal dit naar alle waarschijnlijkheid 
in de eerste 10 tot 20 jaar niet 
gebeuren, althans niet in de 
Gemeenschap als geheel. Enkele 
Lid-Staten en vooral die waar de 
participatie van vrouwen al groot is, 
kunnen echter met enige vergrij­
zing te maken krijgen. 
De uitdaging voor de landen van de 
Gemeenschap is ervoor te zorgen 
dat de groei van het aantal banen 
voldoende is om niet alleen de 
nieuwkomers op de arbeidsmarkt, maar ook een groot gedeelte van 
degenen die reeds tot de beroepsbe­
volking behoren maar momenteel 
werkloos zijn, aan werk te helpen. 
Arbeidsparticipatie 
en groei van de 
beroepsbevolking 
in de Lid-Staten 
De vereiste banengroei voor bestrij­
ding van de werkloosheid en opvang 
van de groei van de beroepsbevol­
king in de toekomst verschilt echter 
sterk tussen Lid-Staten. Hoewel de 
bovengenoemde ontwikkelingen in 
arbeidsparticipatie in nagenoeg alle 
Lid-Staten voorkomen, verschillen 
zij sterk van omvang (zie de 
grafieken 27 t/m 38 voor de werkge­
legenheidsgraad van mannen in elk 
van de Lid-Staten in de periode van 
1960 t/m 1992 en de grafieken 
39 t/m 50 voor de werkgelegen­
heidsgraad van vrouwen). De 
huidige participatiegraad, met 
name van vrouwen, varieert aan­
zienlijk van land tot land. De te 
verwachten groei van de participa­
tie in de komende jaren verschilt 
daardoor ook aanzienlijk — onge­
acht de verschillen in de te 
verwachten expansie van de bevol­
king van 15-64 jaar. 
Wat de arbeidsparticipatie van ou­
dere mannen betreft, was in de 
jaren tachtig in alle Lid-Staten 
sprake van een langzamer daling 
dan in voorgaande jaren. Deze 
tendens was vooral duidelijk waar­
neembaar in Duitsland, Italië, 
Portugal en het VK, waar de 
arbeidsparticipatie in deze leef­
tijdsgroep nauwelijks meer lijkt te 
dalen. In Duitsland en Italië begint 
deze ontwikkeling zelfs om te slaan. 
Het is wellicht niet toevallig dat dit 
beide landen zijn waar de groei van 
de autochtone bevolking tot stil­
stand is gekomen als gevolg van een 
daling van het geboortecijfer en dat, 
bijgevolg, de groei van de bevolking 
in de arbeidsgeschikte leeftijd in de 
toekomst, wanneer er geen sprake is van een aanzienlijke immigratie, 
negatief of hoogstens zeer klein zal 
zijn. In beide landen is het beleid tot 
stimulering van vervroegde uittre­
ding grotendeels afgeschaft. 
Desalniettemin heeft de sterke da­
ling van de participatie ertoe geleid 
dat in de helft van de Lid-Staten de 
werkgelegenheidsgraad van man­
nen van 55 jaar en ouder is gedaald 
met 30% of minder; alleen in 
Ierland en Portugal was het per­
centage met ca. 40% hoger dan in de 
VS (grafiek 51). Voor mannen van 
65 jaar en ouder was het minder 
dan 5% in België, Duitsland, 
Spanje, Frankrijk en Luxemburg en 
meer dan 15% alleen in Ierland 
en Portugal. 
Ook onder oudere vrouwen lijkt zich 
een dergelijke ontwikkeling af te te­
kenen. In de meeste landen lijkt de 
dalende tendens van de arbeidspar­
ticipatie van vrouwen van 60 jaar en 
ouder grotendeels beëindigd te zijn. 
Bovendien is in de helft van alle Lid-
Staten de participatie van vrouwen 
tussen 55 en 60 jaar de laatste ja­
ren gaan stijgen — dit geldt voor 
Denemarken, Duitsland, Spanje, 
Nederland, Portugal (waar zich ook 
bij de oudere leeftijdsgroepen een 
dergelijke ontwikkeling voordoet) en 
het VK Dientengevolge was de ge­
middelde participatiegraad van 
vrouwen van 55 jaar en ouder in de 
helft van de Lid-Staten lager dan 
10% en alleen in het VK, Denemar­
ken en Portugal meer dan 15% 
(grafiek 52). Zelfs in deze drie landen 
was de participatiegraad lager dan 
in de VS (waar die ruim 25% was). 
Nergens anders dan in Portugal was 
de participatiegraad van vrouwen 
van 65 jaar en ouder hoger dan 5%. 
Het is derhalve zeer onwaarschijn­
lijk dat de participatiegraad van 
ouderen, mannen en vrouwen 
in welke Lid-Staat dan ook, in de 
komende jaren erg zal dalen. Inte­
gendeel, er bestaat zelfs een kans 
dat deze zal stijgen wanneer het 
beleid ter zake van vervroegde uit­
treding wordt omgekeerd. 
51 
Hoofdstuk 2 Groei van de beroepsbevolking en participatie 
Participatiegraad van mannen per leeftijdsklasse 
in de Lid-Staten en elders, 1960-1992 
27 België - mannen 
100 1961 28 Denemarken - mannen 
% 
100 
80 Y 
60 
40 
20 1960 100 
80 
60 
40 
20 
Ül... —!.. 
15-19 20-24 25-49 50-54 55-59 60-64 65+ 15-19 20-24 25-49 50-54 55-59 60-64 65+ 
29 Duitsland - mannen 
% 
100 
80 
60 Y 
40 
20 1961 
i 11 f "ff—™tWW;:;ï;ï;ï i i 100 
80 
60 
40 
20 30 Griekenland - mannen 
% 
100 
80 
60 
40 
20 Y ^.^-•^y^f^v v 100 
80 
H 60 
40 
20 
i ri:iSi?;:iV,,«t:iï:;ï-:f;ïfi-i:i i, 
15-19 20-24 25-49 50-54 55-59 60-64 65+ 15-19 20-24 25-49 50-54 55-59 60-64 65+ 
32 Frankrijk - mannen 
% 
100 
80 
60 
40 Y 
20 -i 100 
80 
H 60 
40 
20 
15-19 20-24 25-49 50-54 55-59 60-64 65+ 15-19 20-24 25-49 50-54 55-59 60-64 65+ 
52 
Hoofdstuk 2 Groei van de beroepsbevolking en participatie 
Participatiegraad van mannen per leeftijdsklasse 
in de Lid-Staten en elders, 1960-1992 
33 Ierland - mannen 
% 
100 T 100 34 Italië • mannen 
% 
100 
80 
60 
40 
20 100 
80 
i 60 
•i 40 
20 
15-19 20-24 25-49 50-54 55-59 60-64 65+ 15-19 20-24 25-49 50-54 55-59 60-64 65+ 
35 Luxemburg - mannen 36 Nederland - mannen 
% 
100 1 100 
15*19 20-24 25-49 50-54 55-59 60-64 65+ 15-19 20-24 25-49 50-54 55-69 60-64 65+ 
37 Portugal - mannen 
% 
100 
80 
60 
40 
20 1960 
i i „ii," ••' ::-t••••ïf.ïiiïïii 100 
80 
60 
40 
20 38 Verenigd Koninkrijk • mannen 
% 
100 100 
15-19 20-24 25-49 50-54 55-59 60-64 65+ 15-19 20-24 25-49 50-54 55-59 60-64 65+ 
-53 
Hoofdstuk 2 Groei van de beroepsbevolking en participatie 
Participatiegraad van vrouwen per leeftijdsklasse 
in de Lid-Staten en elders, 1960-1992 
39 België - vrouwen 
% 
100 100 
H 80 
60 
40 
20 40 Denemarken - vrouwen 
100 r 
15-19 20-24 25-49 50-54 55-59 60-64 65+ 15-19 20-24 25-49 50-54 55-59 60-64 65+ 
41 Duitsland • vrouwen 
1 100 42 Griekenland - vrouwen 
100 
80 
60 
40 
20 1961. IÜ1 
111 M i I,, n 100 
80 
60 
40 
20 
15-19 20-24 25-49 50-54 55-59 60-64 65+ 15-19 20-24 25-49 50-54 55-59 60-64 65+ 
43 Spanje • vrouwen 
% 
100 44 Frankrijk - vrouwen 
% 
100 
15-19 20-24 25-49 50-54 55-59 60-64 65+ 15-19 20-24 25-49 50-54 55-59 60-64 65+ 
54 
Hoofdstuk 2 Groei van de beroepsbevolking en participatie 
Participatiegraad van vrouwen per leeftijdsklasse 
in de Lid-Staten en elders, 1960-1992 
45 Ierland - vrouwen 
% 
100 
80 
60 
40 
20 
•:-:::g;i ••••: *"••••*!!•••• '•' 100 
80 
60 
40 
20 l 100 
15-19 20-24 25-49 50-54 55-59 60-64 65+ 15-19 20-24 25-49 50-54 55-59 60-64 65+ 
47 Luxemburg - vrouwen 48 Nederland - vrouwen 
% 
100 r 100 
15-19 20-24 25-49 50-54 55-59 60-64 65+ 15-19 20-24 25-49 50-54 55-59 60-64 65+ 
49 Portugal - vrouwen 
% 
100 r 
60 
60 
40 
20 
i:"K"":"i::t: tiïi iïn 100 
80 
60 
40 
20 50 Verenigd Koninkrijk - vrouwen 
% 
100 
80 
60 
40 
20 &ö8*i 100 
80 
60 
40 
20 
15-19 20-24 25-49 50-54 55-59 60-64 65+ 15-19 20-24 25-49 50-54 55-59 60-64 65+ 
Hoofdstuk 2 Groei van de beroepsbevolking en participatie 
51 Het percentage werkende mannen boven de 55 jaar in 
de Lid-Staten, 1980,1986 en 1992 
52 Het percentage werkende vrouwen boven de 55 jaar in 
de Lid-Staten, 1980,1986 en 1992 
% 
70 r 
60 1980 • 1986 • 1992 
50 
40 -i 70 
H 60 
50 
-\ 40 Onder de jongste leeftijdsgroepen 
is het beeld gemengder. In de 
meeste Lid-Staten is de laatste 
30 jaar de participatie van mannen 
onder de 25 aanzienlijk gedaald en 
tussen 1980 en 1992 met bij-
nalO procentpunten (grafiek 53) in 
de Gemeenschap in haar geheel. In 
Nederland, Denemarken en het VK 
— de drie landen waar de participa­
tiegraad in 1992 het hoogst was en 
de enige drie waar deze hoger was 
dan in de VS of Japan — is de par­
ticipatiegraad tijdens de jaren 
tachtig licht gestegen, ofschoon 
deze sinds 1986 in beide laatstge­
noemde landen is gedaald. 
De betrekkelijk hoge participatie­
graad in deze drie landen — in het 
VK en Denemarken in het bijzon­
der — heeft gedeeltelijk te maken 
met het relatief grote aantal leer­
lingen in het volledig dagonderwijs 
dat ook werkt — een combinatie 
van omstandigheden die veel min­
der belangrijk is in andere delen 
van de Gemeenschap (België, 
Frankrijk en Italië in het bijzon­
der, al kan dat te maken hebben 
met verschil in de betekenis van 
bedrijfsopleidingen). 
Hoewel het percentage mannen tus­
sen del5 en 20 jaar dat onderwijs of 
opleiding volgt van land tot land wel 
enigszins verschilt, zijn die ver­
schillen veel kleiner dan tussen de 
participatiegraden. In 1992 varieer­
den de participatiegraden van 
minder dan 10% in België en 15% in 
Frankrijk tot ongeveer 45% in 
Nederland, 55% in het Verenigd 
Koninkrijk en 65% in Denemarken. 
Voor vrouwen in deze leeftijdsgroep 
gelden ongeveer dezelfde verschil­
len. Hoewel het hoge percentage in 
het Verenigd Koninkrijk verband 
houdt met een, in vergelijking met 
andere landen laag percentage jon­
geren dat na de schoolplichtige 
leeftijd onderwijs blijft volgen (wat 
overigens gaat veranderen), is dat 
niet het geval in Denemarken. 
De participatiegraad van vrou­
wen onder de 25 is in het algemeen 
56 
Hoofdstuk 2 Groei van de beroepsbevolking en participatie 
minder veranderd, hetgeen duidt op 
evenwicht tussen toenemende ar­
beidsparticipatie en toenemende 
deelneming aan het voortgezet en 
hoger onderwijs. Alleen in België, 
Italië en Ierland vertoonde de par­
ticipatiegraad tussen 1980 en 1992 
een voortdurende neiging tot dalen 
(grafiek 54). Weliswaar vertoonde 
de helft van de Lid-Staten in deze 
periode een stijging, maar tussen 
1986 en 1992 trad in al deze landen 
een daling op. De participatiegraad 
was in 1992 vrijwel even hoog als 
voor mannen, waarbij de participa­
tie het hoogst was in Denemarken, 
het VK en Nederland — met 
Duitsland als enige Lid-Staat waar 
zij hoger was dan in de VS — en 
het laagst in België, Frankrijk en 
Griekenland. 
Er zijn in het algemeen weinig 
redenen om te verwachten dat 
de werkgelegenheidsgraad van 
jongeren de komende jaren noe­
menswaardig zal dalen in de meeste 
Lid-Staten, hoewel Denemarken en 
het Verenigd Koninkrijk, waar de 
werkgelegenheidsgraad van 15- tot 
en met 19-jarigen veel hoger is dan 
elders, hierop een uitzondering zou­
den kunnen maken. Zelfs in de 
Zuidelijke Lid-Staten is de partici­
patiegraad van deze leeftijdsgroep 
in de meeste gevallen al relatief 
laag. In Spanje en Griekenland is de 
participatie van jonge mannen min­
der dan 30% en van jonge vrouwen 
minder dan 25% en dit geldt eve­
neens voor Zuid-Italië. Alleen in 
Portugal, waar de participatie van 
mannen in deze leeftijdsgroep iets 
meer dan 40% en die van vrouwen 
ongeveer 30% bedraagt, lijkt veel 
ruimte te zijn voor een verdere 
verlaging. 
Evenals dat het geval is voor de 
gehele Gemeenschap, heeft de 
arbeidsparticipatie van de belang­
rijkste leeftijdsgroep waarin wordt 
gewerkt, die van 25-49 jaar, de 
grootste invloed op toekomstige 
veranderingen. Ofschoon het per­
centage werkende mannen in deze 
leeftijdsgroep in alle Lid-Staten 53 Het percentage werkende mannen onder de 25 jaar in 
de Lid-Staten, 1980,1986 en 1992 
-i 100 
54 Het percentage werkende vrouwen onder de 25 jaar in 
de Lid-Staten, 1980,1986 en 1992 
100 
80 
60 
40 
20 
GR 8 F I E IRL P E12 L D NL UK DK EVA VS Japan 
57 -
Hoofdstuk 2 Groei van de beroepsbevolking en participatie 
lijkt te zijn gedaald, met name in de 
loop van de jaren tachtig, is de be-
langrijkste ontwikkeling de 
aanzienlijke stijging van de partici­
patie van vrouwen geweest. Deze 
ontwikkeling heeft plaatsgevonden 
in alle Lid-Staten en was in de jaren 
tachtig het duidelijkst waarneem­
baar in die delen van de 
Gemeenschap, waar de participatie 
aanvankelijk betrekkelijk laag was 
— Spanje, Ierland, Duitsland en 
Nederland. Maar ook in 
Denemarken, waar de arbeidsparti­
cipatie veel hoger is dan elders — en 
bijna gelijk aan die van mannen — 
is de participatiegraad van vrouwen 
in deze leeftijdsklasse in de afgelo­
pen jaren blijven stijgen, zij het 
langzamer dan voorheen (Zie Werk-
gelegenheid in Europa, 1993, 
hoofdstuk 6, voor een gedetailleerde 
beschouwing over de verandering in 
arbeidsparticipatie op lange ter­
mijn van vrouwen van 25-49 jaar). 
Niettemin blijven de verschillen 
tussen de Lid-Staten wat de parti­cipatie van vrouwen in deze leef­
tijdsgroep betreft, buitengewoon 
groot. In Ierland bedroeg de partici­
patiegraad in 1992 nog niet meer 
dan ongeveer 50%, in Spanje en 
Griekenland minder dan 55% en in 
Italië iets meer dan 55%, terwijl het 
in Portugal en het Verenigd 
Koninkrijk meer dan 70%, in 
Frankrijk meer dan 75% en in 
Denemarken bijna 90% was. Dit 
houdt in dat, met uitzondering van 
Denemarken, in bijna alle Lid-
Staten een stijging van de 
participatiegraad van vrouwen 
waarschijnlijk is, maar vooral in die 
delen van de Gemeenschap waar 
deze nog ver onder de 60% ligt. 
Dit zijn voor een groot deel landen 
die nog in economische ontwikke­
ling zijn en waar ruimte is voor een 
relatief grote economische groei 
— zoals in veel gevallen in de twee­
de helft van de jaren tachtig ook 
gebeurde. In het verleden ging groei 
echter niet altijd gepaard met een 
massale toename van de werkgele-
55 Veranderingen in werkgelegenheid en 
beroepsbevolking in de Gemeenschap, 1985-93 
Jaarlijkse verandering (%) 
2 r 
1 r-
-2 -i 2 
H 1 
1986 1987 1988 1989 1990 1991 1992 1993 genheid — in Ierland is de werkge­
legenheid bijvoorbeeld tussen 1986 
en 1990 veel minder gestegen dan 
in de rest van de Gemeenschap, on­
danks een hogere groei van de 
produktie dan in alle andere Lid-
Staten. 
In deze gebieden is de werkloos­
heid echter over het algemeen ook 
betrekkelijk hoog. In Spanje, 
Ierland en Zuid-Italië, waar de 
participatiegraad van vrouwen 
aanzienlijk lager is dan in het 
Noorden van het land, bedraagt de 
werkloosheid ongeveer 20%. 
Bovendien zal de groei van de be­
volking in de arbeidsgeschikte 
leeftijd in deze gebieden in de rest 
van dit decennium naar verwach­
tingveel groter zijn dan gemiddeld 
in de Gemeenschap. Volgens de 
jongste voorspellingen zal deze 
groep in Spanje en Ierland tussen 
1995 en 2000 zelfs meer toenemen 
dan in welke andere Lid-Staat dan 
ook — met meer dan 10% boven de 
basisprojectie. Samen met de toe­
nemende participatie van vrouwen 
duidt dit op een mogelijke groei 
van de beroepsbevolking van 
ongeveer 3% per jaar of meer. 
Met andere woorden, zonder signi-
ficante emigratie moet de 
werkgelegenheid alleen al om een 
stijging van de werkloosheid te 
voorkomen, in dit tempo blijven 
groeien. In dit verband moet 
worden opgemerkt dat de werkge­
legenheid in Spanje in de afgelopen 
30 jaar slechts drie keer met 3% of 
meer is gestegen, maar alle drie 
keren in de periode na 1986, en in 
Ierland slechts twee keer. 
In de rest van de Gemeenschap 
is naast Spanje en Ierland in 
zes andere Lid-Staten, te we­
ten in Denemarken, Frankrijk, 
Luxemburg, Nederland en 
Portugal een groei van de beroeps­
bevolking geprojecteerd van meer 
dan 0,5% per jaar. Gegeven de te 
verwachten toename van de parti­
cipatie, kan de groei van de 
beroepsbevolking dus in acht van 
-58-
Hoofdstuk 2 Groei van de beroepsbevolking en participatie 
de twaalf landen ca. 1% of meer 
bedragen, en niet veel minder in 
Italië en het VK. 
De enige uitzonderingen zijn 
Denemarken, waar de participatie­
graad al erg hoog is en niet veel 
verder stijgen kan, en Duitsland, 
waar zonder een aanzienlijke 
immigratie de bevolking in de ar­
beidsgeschikte leeftijd met meer 
dan 1% per jaar gaat dalen. Hoewel 
deze daling mogelijk gecompen­
seerd wordt door de voortdurende 
groei van de participatie van vrou­
wen, is het niet waarschijnlijk dat 
dit tot een aanzienlijke groei van de 
beroepsbevolking zal leiden. 
De vooruitzichten voor Duitsland 
worden echter hoofdzakelijk be­
paald door de omvang van de 
immigratie. In de afgelopen jaren 
was die omvangrijk genoeg om de 
natuurlijke daling van de bevol­
king in de arbeidsgeschikte leeftijd 
teniet te doen en om deze zelfs 
meer te laten stijgen dan in de 
meeste andere landen van de 
Gemeenschap (met bijna 1% per 
jaar tussen 1986 en 1991). Indien 
de immigratie uit het Oosten op 
dezelfde schaal als in het verleden 
blijft voortduren, zal een eventuele 
daling van de bevolking in de 
arbeidsgeschikte leeftijd betrekke­
lijk klein zijn en zal de groei van de 
beroepsbevolking dichter in de 
buurt van die in andere Lid-Staten 
liggen. Het is onwaarschijnlijk dat 
immigratie naar andere Lid-
Staten een belangrijke oorzaak zal 
zijn van groei van de beroepsbevol­
king aldaar. 
Veranderingen in 
arbeidsparticipatie 
en werkgelegenheid 
De banengroei gelijk maken aan de 
groei van de beroepsbevolking is 
niet het oplossen van een eenvoudi­
ge vergelijking. De groei van de 
beroepsbevolking houdt namelijk 
verband met de banengroei, omdat hoe groter de kans op werk, des te 
groter de arbeidsparticipatie. Met 
andere woorden, het scheppen van 
nieuwe banen zal, zo is in het verle­
den gebleken, velen die nu nog 
economisch inactief zijn, stimule­
ren om zich op de arbeidsmarkt te 
begeven. 
Zoals reeds is beschreven in eerde­
re verslagen van Werkgelegenheid 
in Europa, viel de grote groei van 
de werkgelegenheid tussen 1985 
en 1990 veeleer samen met een 
grote toevloed van personen tot de 
beroepsbevolking, dan met een da­
ling van de werkloosheid. Van het 
totaal aantal nieuwe banen dat in 
deze periode ontstond, werd onge­
veer 70% ingenomen door 
nieuwkomers op de arbeidsmarkt 
en niet door reeds als werkloos in­
geschreven personen. Terwijl de 
bevolking in de arbeidsgeschikte 
leeftijd in deze vijfjaar iets meer 
dan 2% in omvang toenam, vooral 
als gevolg van de aanzienlijke 
stroom immigranten uit Midden-
en Oost-Europa in de laatste jaren 
van deze periode, groeide de be­
roepsbevolking met 4% als gevolg 
van de toenemende arbeidspartici­
patie (grafiek 55). 
Sinds 1990 is de stijging van het 
aantal banen echter afgenomen en 
de beroepsbevolking maar weinig 
gegroeid. Tussen 1990 en 1993 is 
de beroepsbevolking met nog 
geen 0,5% gestegen, minder dan 
de toename van de bevolking in 
de arbeidsgeschikte leeftijd, die 
in deze drie jaar ongeveer 1% 
bedroeg. In 1993 lijkt de beroeps­
bevolking zelfs aanzienlijk kleiner 
te zijn geworden (al moet rekening 
worden gehouden met het feit dat 
met name de werkloosheidscijfers 
over 1993 grotendeels op ramingen 
zijn gebaseerd en derhalve nog 
herzien zullen worden). Sinds 1990 
is de arbeidsparticipatie dus niet 
gestegen, maar gedaald. De toena­
me van de werkloosheid, hoe sterk 
die ook was, heeft echter niet de 
volle omvang van het werkgelegen­
heidsprobleem onthuld. Dit alles leidt tot de conclusie dat de 
kleinere kans op werk in de afgelo-
pen jaren velen ervan heeft 
weerhouden actief naar een baan te 
zoeken, waardoor deze personen 
niet meer tot de beroepsbevolking 
worden gerekend. Dat zal echter 
niet zo blijven. Wanneer voldoende 
nieuwe banen worden geschapen, is 
het waarschijnlijk dat ze zich op­
nieuw als werkzoekend zullen laten 
registreren, zodat de beroepsbevol­
king van de Gemeenschap opnieuw 
in omvang zal toenemen. 
Anderzijds zal, indien grootschalig 
herstel van de werkgelegenheid 
uitblijft, de groei van de beroeps­
bevolking waarschijnlijk laag 
blijven, waardoor toeneming van 
de werkloosheid enigszins wordt 
afgeremd. Dit betekent echter niet 
dat het probleem minder ernstig 
wordt, wel dat het meer verborgen 
wordt. 
59-
Hoofdstuk 2 Groei van de beroepsbevolking en participatie 
-60 
Hoofdstuk 3 Economische groei en werkgelegenheid 
Hoofdstuk 3 Economische groei en werkgelegenheid 
De groei van de werkgelegenheid in de Gemeenschap is, net 
als elders, sterk gerelateerd aan de groei van de produktie, 
maar de produktiviteitsstijging is sinds halverwege de jaren 
zeventig duidelijk vertraagd, hetgeen het tempo waain banen 
ontstonden gunstig heeft beïnvloed. Dit geldt met name voor 
sectoren buiten de verwerkende industrie. 
Inleiding 
De relatie tussen economische groei 
en het proces van creatie van banen 
is van wezenlijk belang voor de 
werkgelegenheid in de Gemeen­
schap. Enerzijds volgt eruit hoeveel 
werkgelegenheid waarschijnlijk zal 
ontstaan bij conjunctureel herstel, 
anderzijds welke produktiegroei 
nodig is voor een bepaalde werk­
gelegenheidsgroei. Bovendien 
verschaft de stabiliteit of verande­
ring van de relatie in de tijd, 
alsmede het verschil tussen Lid-
Staten, enige aanwijzing hoe 
gevoelig de relatie zou kunnen zijn 
voor beleidsvoering. 
Uit het verleden blijkt dat de rela­
tie tussen de produktiestijging en 
de werkgelegenheidsgroei voor de 
afzonderlijke landen, alsmede voor 
de Gemeenschap als geheel, heel 
groot is. De vorm van de relatie is 
echter over een langere periode 
duidelijk gewijzigd. Deze verschilt 
bovendien zowel tussen de Lid-
Staten onderling, als tussen de 
Gemeenschap en andere ontwik­
kelde gebieden. 
Zo hebben enkele landen, zoals de 
VS, bij een betrekkelijk geringe pro­
duktiestijging de werkgelegenheid 
fors zien groeien, terwijl andere lan­
den, zoals Ierland, ondanks een veel hogere groei de werkgelegenheid 
maar heel weinig zagen toenemen. 
Het feit dat deze verschillen be­
staan doet veronderstellen dat het 
mogelijk moet zijn om, via beleid, de 
relatie in de toekomst te beïnvloe­
den en een meer arbeidsintensief 
patroon van produktiegroei te 
bereiken. 
Een belangrijk aspect van de relatie 
tussen produktie en werkgele­
genheid is de technologie; de 
vooruitgang hierin bepaalt in 
belangrijke mate de produktivi­
teitsstijging. Het gebruik van 
technologie en in het bijzonder van 
informatietechnologie zal waar­
schijnlijk grote invloed hebben op 
de ontwikkelingvan de economie en 
de samenleving in de komende ja­
ren, en daarmee op het proces van 
banengroei. Deze kwestie komt in 
onderstaande analyse slechts indi­
rect ter sprake. 
BBP en 
werkgelegenheidsgroei 
sinds de jaren zestig 
De afgelopen dertig jaar fluctueerde 
het aantal werkenden nauwgezet 
met de groeivoet van het BBP. Een 
versnelling van het tempo van pro­
duktiegroei werd binnen zo'n zes maanden steeds gevolgd door een 
hogere werkgelegenheidsgroei, ter­
wijl een daling ervan even zeker 
leidde tot een lagere groei en soms 
tot een daling van de werkgelegen­
heid, met name in 1967,1975,1981, 
en het meest opvallend tijdens de 
huidige depressie (grafiek 56, waar­
in de groei van het BBP twee 
kwartalen is vertraagd om rekening 
te houden met de vertraging van de 
werkgelegenheid op verandering 
van de produktie). Het groeipatroon 
van de werkgelegenheid sinds het 
begin van de jaren zestig geeft vrij­
wel hetzelfde beeld te zien als dat 
van het BBP. 
Wat wel veranderde is het verschil 
in groei tussen beide of, met andere 
woorden, de stijging van de produk­
tie per werkende, die een indicatie 
is van de stijging van de produktivi­
teit (hoewel veranderingen in de 
gemiddelde arbeidstijd buiten 
beschouwing worden gelaten). In de 
j aren zestig bedroeg de trendmatige 
stijging van de produktiviteit in de 
Gemeenschap ruim 4% per jaar, 
zodat bijvoorbeeld in 1967 een da­
ling van de groeivoet van het BBP 
tot iets minder dan 4%, een daling 
van de werkgelegenheid met bijna 
1% tot gevolg had. In het begin van 
de jaren zeventig was de trendma­
tige stijging van de produktiviteit 
gedaald tot ca. 4% per jaar, maar na 
de oliecrisis van 1973-1974, toen de 
61 
Hoofdstuk 3 Economische groei en werkgelegenheid 
Groei van werkgelegenheid en BBP in de Gemeenschap, 
de VS, Japan en de EVA-landen, 1962-1993 
66 EUR12 57 VS 
Jaarlijks© verandering (%) Jaarlijkse verandering (%) 
1862 1965 1968 1971 1974 1977 1980 1963 1986 1989 1992 1962 1965 1968 1971 1974 1977 1980 1983 1986 1989 1992 
58 Japan 59 EVA-landen 
Jaarlijkse verandering (%) Jaarlijkse verandering (%) 
1962 1965 1968 1971 1974 1977 1980 1983 1986 1989 1992 1962 1965 1968 1971 1974 1977 1980 1983 1986 1989 1992 
62 
Hoofdstuk 3 Economische groei en werkgelegenheid 
produktiegroei sterk afnam, daalde 
deze verder tot ca. 3% per jaar. 
Sinds de tweede oliecrisis van 1979-
1980 is er nog eens een duidelijke 
vertraging opgetreden in de trend­
matige produktiviteitsstijging, tot 
niet veel meer dan 2% per jaar. Ten 
gevolge hiervan ging de groei van 
het BBP in de laatste helft van de 
j aren tachtig, die volgens de normen 
van de jaren zestig slechts beschei­
den was, vergezeld van een sterkere 
groei van de werkgelegenheid dan 
in welke andere periode sedert 
1960 ook. 
Deze opvallende vermindering van 
de produktiviteitsstijging is vanuit 
oogpunt van werkgelegenheid gun­
stig. De veronderstelling ligt voor 
de hand dat het herstel van de 
produktie, nodig om de werkgele­
genheid zodanig te laten groeien 
dat er in de rest van de jaren negen­
tig een duidelijke invloed op de 
werkloosheid in de Gemeenschap 
vanuit gaat, veel kleiner dan vroe­
ger hoeft te zijn. 
Tezelfdertijd kan deze ontwikke­
ling van de produktiviteit echter 
ook als ongunstig worden be­
schouwd voorzover met name door 
verzwakking van de concurrentie­
positie de haalbare produktiegroei 
vermindert, en daarmee het 
vermogen van de economie om 
werkgelegenheid te scheppen. Van­
uit dit gezichtspunt krijgen de 
sectoren waar de vertraging van de 
produktiviteit zich voordeed een ze­
kere aandacht. 
Zoals hieronder vermeld, betekent 
de lagere groei van de gemiddelde 
produktiviteit niet dat het ver­
schijnsel zich in alle sectoren in 
gelijke mate voordeed. Dat is volle­
dig in overeenstemming met een 
blijvend hoge produktiviteitsstij­
ging in belangrijke sectoren van de 
economie — in de verwerkende in­
dustrie in het bijzonder, waar de 
internationale concurrentiepositie 
van doorslaggevend belang is voor 
de export en de economische groei op lange termijn. De verschuiving 
van arbeid van sectoren met een 
grote produktiviteitsgroei naar die 
met een geringere, heeft een be­
langrijke rol gespeeld bij het 
scheppen van werkgelegenheid, en 
draagt tegelijkertijd bij aan de ver­
klaring van de vertraging van de 
totale produktiviteitsgroei. 
Eveneens van invloed op de 
duidelijke afname van de pro­
duktiviteitsstijging schijnt de 
vermindering van de gemiddelde 
arbeidstijd van de werkenden te 
zijn. Sinds 1988 is blijkens de com­
munautaire AKT het gemiddeld 
aantal per week gewerkte uren (zo­
wel het feitelijke als het normale) 
geleidelijk gedaald. Dit schijnt 
evenzeer tijdens de hoogconjunc­
tuur van 1989 en 1990 als in het 
begin van de recessie in 1991 en 
1992 het geval te zijn geweest. Het 
betekent in de praktijk dat een ge­
geven hoeveelheid werk door meer 
mensen wordt gedaan, zodat de 
werkgelegenheid toeneemt en per 
definitie de produktiviteit afneemt. 
De verkorting van de gemiddelde 
arbeidstijd tussen 1988 en 1992 kan 
worden geïnterpreteerd als zou de 
werkgelegenheid in 1992 bijna drie 
miljoen groter zijn geweest, ware 
het aantal gewerkte uren niet 
gedaald. Dit houdt echter bijna ze­
ker een overschatting in van het 
effekt van arbeidstijdverkorting op 
het aantal werkzame personen. Zo 
kan in bepaalde sectoren van 
bedrijvigheid de aard van het pro-
duktieproces vermindering van het 
personeelsbestand bij minder werk 
geheel of gedeeltelijk verhinderen 
— zodat zelfs wanneer de arbeids­
tijd niet was afgenomen hetzelfde 
aantal mensen nodig zou kunnen 
zijn geweest. Bovendien kan in een 
aantal gevallen de vermindering 
van de arbeidstijd gepaard zijn 
gegaan met een produktiviteitsstij­
ging, die zich niet had voorgedaan 
als de gemiddelde arbeidstijd niet 
was verminderd. In dat geval zou 
het aantal werkenden even groot 
zijn geweest, maar hun produktivi­teit lager. Niettemin geven die drie 
miljoen een aanwijzing voor de be­
tekenis van het verschijnsel. 
Helaas is het onmogelijk met de be­
schikbare gegevens onderscheid te 
maken tussen het aantal werkzame 
personen en de hoeveelheid verricht 
werk in het verleden en is het dus 
ook onmogelijk om de verandering 
in de groei van de produktiviteit te 
onderzoeken op een betere manier 
dan als verandering in de produktie 
per werkende. 
Bij het zoeken naar een verklaring 
voor de vertraging van de produkti­
viteitsstijging in de Gemeenschap 
moet er rekening mee worden ge­
houden dat die vertraging niet 
alleen in alle Lid-Staten voorkomt, 
maar ook in andere ontwikkelde de­
len van de wereld, en op ongeveer 
hetzelfde tijdstip, ontstond. 
BBP en 
werkgelegenheidsgroei 
in andere ontwikkelde 
landen 
De relatie tussen het BBP en de groei 
van de werkgelegenheid in de VS is 
even sterk geweest als in de Gemeen­
schap (grafiek 57, waar de gegevens 
over groei van het BBP in de jaren 
voor 1978 zijn gebaseerd op jaarcijfers 
in plaats van op kwartaalcijfers en de 
vertraging van twee kwartalen der­
halve slechts bij benadering geldt, 
hetgeen een mogelijke verklaring is 
voor het minder synchrone verloop 
van beide in de VS, dan in de Gemeen­
schap). Toch bestaan er drie grote ver­
schillen in het patroon van de groei­
voeten. In de eerste plaats heeft de 
groei van zowel de produktie als de 
werkgelegenheid er sinds 1960 veel 
meer gefluctueerd dan in de Gemeen­
schap. Er zijn veel grotere stijgingen 
van de werkgelegenheid waargeno­
men — vier keer 4% of meer in een 
enkel jaar, terwijl in de Gemeenschap 
de jaarlijkse groei zelfs nooit 2% 
was—en ook grotere fluctuaties naar 
beneden toe. 
63 
Hoofdstuk 3 Economische groei en werkgelegenheid 
In de tweede plaats is de groei van 
het BBP er in deze 30 jaar minder 
afgeremd dan in de Gemeenschap. 
De hoogste groeicijfers in jaren ze­
ventig en tachtig zijn vergelijkbaar 
met die in de jaren zestig. Het voor­
naamste verschil is dat in de latere 
periode de toppen zijn afgewisseld 
met veel diepere dalen dan in de 
eerdere naoorlogse jaren. 
In de derde plaats is het verschil 
tussen de groei van de produktie en 
van de werkgelegenheid — d.w.z. de 
produktiviteitsstijging — voortdu­
rend kleiner geweest dan in de 
Gemeenschap, sedert het begin van 
de jaren zeventig bedraagt de pro­
duktiviteitsstijging gemiddeld 
minder dan 1% per jaar in de VS. 
Net als in de Gemeenschap is dit 
een vermindering ten opzichte van 
voorgaande jaren, toen die ca. 2% 
per jaar bedroeg. De VS zijn dus in 
staat geweest de afgelopen dertig 
jaar een aanzienlijk grotere stijging 
van de werkgelegenheid bij een ge­
geven groei van het BBP te bereiken 
dan de Gemeenschap, hoewel zij 
ook een veel sneller groeiende be­
roepsbevolking hadden dan de 
Gemeenschap, waardoor meer ba­
nen nodig waren. 
De gegevens leiden tot de veronder­
stelling dat, anders dan in de 
Gemeenschap, deze lage produkti­
viteitsgroei niets te maken heeft 
met een vermindering van de ge­
middelde arbeidstijd per werkende, 
althans niet in het afgelopen decen­
nium. Tussen 1983 en 1992 is in de 
VS zowel het gemiddeld aantal per 
week gewerkte uren als het gemid­
deld aantal per jaar gewerkte uren 
juist licht gestegen (volgens de 
Amerikaanse AKT). 
De relatie tussen BBP en groei van 
de werkgelegenheid in Japan was in 
een aantal opzichten gelijk aan die 
in de Gemeenschap. Sinds de jaren 
zestig, toen percentages van 10% of 
meer per jaar normaal waren, is de 
economische groei in Japan 
duidelijk vertraagd. Net als in de 
Gemeenschap is deze vertraging gepaard gegaan met een aanzien-
lijke vermindering van de 
produktiviteitsstijging: van ca. 9% 
in de jaren zestig tot niet veel meer 
dan 3% per jaar sinds het midden 
van de jaren zeventig (grafiek 58). 
Dientengevolge ligt de gemiddelde 
werkgelegenheidsgroei van de laat­
ste jaren op ca. 1%, vergelijkbaar 
met die in de jaren zestig. 
Vergeleken met de Gemeenschap 
fluctueert de groei van de werkgele­
genheid in Japan echter veel minder 
van jaar op jaar. Het contrast is het 
duidelijkst sinds 1990, toen de huidi­
ge recessie begon. Hoewel de daling 
van de Japanse produktiegroei zelfs 
nog sterker was dan die in de 
Gemeenschap (van 5% naar 0) is het 
aantal werknemers blijven stijgen, 
terwijl dat in de Gemeenschap scherp 
is gedaald. 
Bovendien schijnt, anders dan in de 
Gemeenschap, in Japan het gemid­
deld aantal gewerkte uren in de 
jaren tachtig praktisch ongewijzigd 
gebleven te zijn (op een niveau dat 
minstens een derde hoger lag dan in 
de Gemeenschap). Sinds 1989 lijkt 
het er echter op dat de arbeidstijd 
korter wordt, in samenhang met la­
gere produktiegroei; het gemiddeld 
aantal per week gewerkte uren 
daalde tussen 1989 en 1992 met 
ca. 5% (volgens de Japanse AKT). 
Ook de EVA-landen ten slotte heb­
ben de laatste twintig jaar een 
vergelijkbaar patroon van verande­
ring van BBP en werkgelegenheid 
laten zien als de Gemeenschap. Het 
groeitempo van zowel de produktie 
als de produktiviteit is sinds het 
midden van de jaren zeventig ver­
traagd — de produktiviteitsstijging 
tot praktische hetzelfde niveau als 
in de Gemeenschap, iets meer dan 
2% per jaar — terwijl de groei van 
de werkgelegenheid tot de huidige 
recessie gehandhaafd bleef op 
ca. 1% per jaar (grafiek 59). Sinds 
1990 en het begin van de recessie, is 
de werkgelegenheid aanzienlijk ge­
daald: met 2% in 1992 en naar 
schatting met 4% in 1993. Uit deze vergelijkende analyse 
komt een gemeenschappelijk 
kenmerk naar voren: de produktivi-
teitsstijging, gemeten naar de 
produktie per werkende, is sinds 
het midden van de jaren zeventig in 
alle ontwikkelde landen aanzienlijk 
lager geweest dan daarvoor. In de 
VS, Japan en tot voor kort de EVA-
landen had deze vermindering van 
de produktiviteitsstijging de om­
vang, nodig voor een zodanig niveau 
van werkgelegenheid dat de werk­
loosheid in redelijke mate beperkt 
bleef. 
Met andere woorden, Japan en de 
EVA-landen zijn erin geslaagd de 
ongunstige gevolgen van de daling 
van de groei van het BBP, die vol­
gens vroegere ervaring tot een 
aanzienlijke stijging van de werk­
loosheid had moeten leiden, te 
compenseren. De EVA-landen sla­
gen hierin echter sedert 1990 niet 
meer, terwijl in Japan de kosten 
van handhaving van werkgelegen­
heid bij een laag produktieniveau 
steeds moeilijker door ondernemin­
gen kunnen worden opgebracht. 
In de Gemeenschap daarentegen is, 
hoewel de produktiviteitsstijging 
sinds het midden van de jaren ze­
ventig ook aanzienlijk afnam en 
daardoor de werkgelegenheid op 
een hoger peil kon blijven dan 
overeenkwam met vroegere vertra­
gingen van de groei van het BBP, 
die vermindering niet groot genoeg 
geweest om te voorkomen dat de 
werkloosheid aanzienlijk groeide. 
BBP en groei van de 
werkgelegenheid in 
de Lid-Staten 
De nauwe relatie tussen groei van 
het BBP en veranderingen in de 
werkgelegenheid is ook in de afzon­
derlijke Lid-Staten te bespeuren. In 
drie van de vier grootste landen 
— Duitsland, Frankrijk en het 
VK — is sinds het begin van de ja­
ren zestig het groeipatroon van de 
64 
Hoofdstuk 3 Economische groei en werkgelegenheid 
Groei van werkgelegenheid en BBP in Duitsland, 
Frankrijk, het VK en Italie, 1962-1993 
60 Duitsland 
Jaarlijkse verandering (%) 61 Frankrijk 
Jaarlijkse verandering (%) 
1962 1965 1968 1971 1974 1977 1980 1983 1986 1989 1992 1962 1865 1968 1971 1974 1977 1980 1983 1986 1989 1992 
62 HetVK 
Jaarlijkse verandering (%) 12 63 Italië 
Jaarlijkse verandering (%) 
*-< -8 
1962 1965 1968 1971 1974 1977 1980 1983 1986 1989 1992 1962 1965 1968 1971 1974 1977 1980 1983 1986 1989 1992 
-65 
Hoofdstuk 3 Economische groei en werkgelegenheid 
werkgelegenheid praktisch iden­
tiek geweest met dat van de 
produktie (grafieken 60, 61 en 62). 
In Italië zijn de patronen gelijk, 
maar sinds het midden van de jaren 
zeventig fluctueerde de werkgele­
genheid er minder dan het BBP 
(grafiek 63). 
In alle vier landen (maar vooral in 
Frankrijk en Italië) zijn er aanwij­
zingen voor een vertraging van de 
stijging van het BBP sinds het mid­
den van de jaren zeventig. In 
Duitsland is deze versluierd door de 
produktiegroei als gevolg van het 
éénwordingsproces en in het VK 
door de grotere amplitude van de 
cyclus dan elders in deze periode. 
Deze vertraging ging vergezeld van 
een aanzienlijke afneming van de 
produktiviteitsgroei, die in het VK 
minder sterk was vanwege de lage­
re trendmatige stijging van voor het 
midden van de jaren zeventig. In elk 
geval blijkt de produktiviteitsstij­
ging niet veel hoger te zijn dan 2% 
per jaar, hoewel in Frankrijk en 
Italië iets hoger dan in de beide 
andere landen. 
In Duitsland is de produktiviteits­
stijging, gemeten als groei van de 
produktie per werkende, vermin­
derd door de verkorting van de 
gemiddelde arbeidstijd, die sinds 
1989 aanzienlijk is geweest. Geme­
ten in gewerkte uren heeft de 
produktiviteitsstijging in deze pe­
riode ca. 3% per jaar bedragen in 
plaats van 2%. De verdeling van het 
beschikbare werk over meer men­
sen is dus de afgelopen drie à vier 
jaar in Duitsland een belangrijke 
factor geweest om het aantal wer­
kenden te vergroten, al was het niet 
voldoende om te voorkomen dat de 
werkloosheid steeg. 
In Italië en het VK daarentegen 
hebben de veranderingen in de ar­
beidstijd tot overschatting van de 
produktiviteitsstijging geleid. In 
beide landen is in jaren met een 
sterke stijging van de produktie het 
gemiddeld aantal gewerkte uren 
per persoon gestegen, ten einde aan de vraag naar een hogere produktie 
te kunnen voldoen. Anderzijds is 
ook in beide landen tijdens de hui­
dige recessie het aantal uren per 
persoon gedaald. De verkorting van 
de arbeidstijd heeft dus tot gevolg 
gehad dat meer personen aan het 
werk bleven bij lage produktie. 
Produktie- en 
werkgelegenheidsgroei 
in de verwerkende 
industrie en elders 
De vertraging van de produktivi­
teitsstijging in de Gemeenschap is, 
hoewel vanuit werkgelegen-
heidszicht gunstig, een mogelijke 
oorzaak voor bezorgdheid over het 
concurrentievermogen. Voor zover 
het vermogen van de communau­
taire producenten om op de 
wereldmarkt te concurreren afhan­
kelijk is van hun efficiëntie, ligt 
produktiviteitsstijging ten grond­
slag aan het realiseren van de 
gewenste economische groei. In dit 
verband is de produktiviteit in ex­
porterende en met de invoer 
concurrerende sectoren belangrij­
ker dan in de economie in haar 
geheel. 
Nog steeds overheersen industrie-
produkten de internationale 
handel. Meer dan 70% van de 
communautaire uitvoer bestaat 
daar uit, en niet uit grondstoffen of 
diensten. Hoewel de handel in 
diensten de laatste jaren aanzien­
lijk is toegenomen, was de groei 
ervan niet groter dan voor 
industrieprodukten. Het is de 
produktiviteitsstijging in de ver­
werkende industrie, meer dan die in 
de rest van de economie, die van 
belang is voor de gevolgen voor het 
concurrentievermogen. Bovendien 
is het meten van de produktiviteits­
stijging zinvoller in de verwerkende 
industrie dan in de rest van de 
economie door de geringere meet­
problemen bij het vaststellen van 
veranderingen in de produktie. Zo­
wel begripsmatig als in de praktijk zijn die veel minder ernstig dan in 
de dienstverlening, waar de pro­
duktie minder tastbaar is. 
Veranderingen in de werkgelegen­
heid in de verwerkende industrie in 
de Gemeenschap houden nog nau­
wer verband met de groei van de 
produktie, dan die in de economie in 
haar geheel. Sinds het eind van de 
jaren zestig — dataproblemen ma­
ken het moeilijk om voor een 
representatief aantal Lid-Staten 
veel verder terug te gaan — heeft 
het aantal werkenden in deze sec­
tor, met een vertraging van 
ongeveer zes maanden, de fluctua­
tie in de produktie vrijwel exact 
gevolgd (grafiek 64). 
Hoewel de relatie tussen de produk­
tie en de werkgelegenheid in de rest 
van de economie minder precies is 
dan in de verwerkende industrie, is 
de laatste 25 jaar de fluctuatie in de 
groei van het aantal werknemers 
niettemin stelselmatig gelijk ge­
weest aan die in de groei van de 
produktie (grafiek 65). Er bestaat 
echter verschil in produktiviteit 
tussen de twee delen van de econo­
mie. In het bijzonder is het verschil 
in groei van produktie en werkgele-
genheid in de verwerkende 
industrie meer constant gebleven 
dan in de rest van de economie. Hoe­
wel er sedert het midden van de 
jaren zeventig enige vermindering 
is opgetreden in de produktiviteits-
stijging in de verwerkende 
industrie, is deze met ca. 3% per 
jaar in het begin van de jaren negen­
tig slechts iets lager dan in het 
begin van de jaren zeventig (4% per 
jaar), al is dat aanzienlijklager dan 
in de jaren zestig. 
In andere sectoren zijn er duidelij­
ker tekenen van een kleiner 
wordende afstand tussen groei van 
de toegevoegde waarde en van de 
werkgelegenheid. In de jaren 
tachtig schijnt de produktiviteits­
stijging in andere sectoren dan de 
verwerkende industrie te zijn afge­
nomen tot 2% per jaar of minder, 
vergeleken met zo'n 2,5% aan het 
66 
Hoofdstuk 3 Economische groei en werkgelegenheid 
Groei van toegevoegde waarde en werkgelegenheid in de verwerkende 
industrie en in de niet-verwerkende industrie van de Gemeenschap, 
de VS en Japan, 1962-1993 
64 EUR7-verwerkende industrie 65 EUR7-anders dan verwerkende industrie 
Jaarlijkse verandering (%) 
i 12 Jaarlijkse verandering (%) Toegevoegde waant» <« 
(twee kwartaten < 'c 
vertraagd) 
1 8 
\ 4 
1962 1965 1968 1971 1974 1977 1980 1983 1986 1989 1992 1962 1965 1968 1971 1974 1977 1980 1983 1986 1989 1992 
66 Verenigde Staten-verwerkende industrie 
Jaarlijkse verandering (%) 
12 r ' Toegevoegde waarde 
(twee kwartalen 
-4 r 67 Verenigde Staten-anders dan 
verwerkende industrie 
Jaarlijkse verandering (%) Toegevoegde waarde 
(twee kwartalen 
*J -8 
1962 1965 1968 1971 1974 1977 1980 1983 1986 1989 1992 1962 1965 1968 1971 1974 1977 1980 1983 1986 1989 1992 
68 Japan-verwerkende industrie 
Jaarlijkse verandering (%) Toegevoegde waard» 
(twee kwartalen 
vertraagd) 1 12 69 Japan-anders dan verwerkende industrie 
Jaarlijkse verandering (%) 
12 Toegevoegde waarde 
(twee kwartalen 
vertraagd) 
*-» -8 
1962 1965 1968 1971 1974 1977 1980 1983 1986 1989 1992 1962 1965 1968 1971 1974 1977 1980 1983 1986 1989 1992 
67-
Hoofdstuk 3 Economische groei en werkgelegenheid 
eind van de jaren zeventig en 4% of 
meer in de jaren zestig. Als gevolg 
hiervan is na het midden van de 
jaren zeventig de werkgelegenheid 
in een sneller tempo gestegen dan 
voordien, ondanks de langzamere 
groei van de produktie. 
Hoewel de vertraging van de pro­
duktiviteitsgroei sedert het midden 
van de jaren zeventig het ontstaan 
van nieuwe werkgelegenheid heeft 
bevorderd, is dat in de meeste jaren 
onvoldoende gebleken om de werk­
gelegenheid te handhaven op het 
peil dat nodig is om een stijging van 
de werkloosheid te voorkomen, ge­
geven het vrijwel voortdurende 
banenverlies in de verwerkende in­
dustrie. (Hierin is sinds 1974 de 
werkgelegenheid slechts in vier ja­
ren gegroeid en steeds met minder 
dan 1%.) Bovendien is tijdens de 
huidige recessie in de Gemeenschap 
voor het eerst de werkgelegenheid 
in andere sectoren dan de verwer­
kende industrie in absolute 
aantallen gedaald, hetgeen samen­
viel met een aanzienlijk verlies van 
arbeidsplaatsen in de verwerkende 
industrie zelf. 
Wat andere landen betreft, ook de 
VS en Japan laten in de verwerken­
de industrie een nauwere relatie 
zien tussen groei van produktie en 
werkgelegenheid, dan in de rest van 
de economie. In de loop der tijd ont­
staan er echter verschillen tussen 
deze landen. In de VS zijn er, nog 
meer dan in de Gemeenschap, wei­
nig tekenen die wijzen op een 
vertraging van de produktiviteits­
stijging in de verwerkende 
industrie gedurende de afgelopen 
twintig jaar. De stijging in de jaren 
tachtig lijkt rond de 4% per jaar te 
hebben gelegen, wat hoger is dan in 
de jaren zestig (grafiek 66). In de VS 
is dus de produktiviteit in de ver­
werkende industrie de laatste tien 
jaar sneller gestegen dan in de 
Gemeenschap, terwijl vóór 1974 het 
omgekeerde het geval was. 
In andere sectoren van de Ameri-
. kaanse economie is daarentegen de relatie tussen produktie en werkge­
legenheid veel minder systematisch 
dan in de verwerkende industrie. 
De werkgelegenheid fluctueerde 
meer dan de toegevoerde waarde en 
in een aantal jaren is de impliciete 
produktiviteit duidelijk gedaald 
(grafiek 67). Dit was vooral in de 
jaren zeventig het geval. Sindsdien 
is de gemiddelde produktiviteits­
stijging nauwelijks meer dan 0%, 
waardoor elke verhoging van de toe-
gevoegde waarde direct wordt 
omgezet in meer banen. Bovendien 
lijkt het gemiddeld aantal gewerkte 
uren in andere sectoren dan de ver­
werkende industrie in deze periode 
vrijwel gelijk te zijn gebleven en in 
de jaren tachtig zelfs iets te zijn 
toegenomen. 
In Japan is de produktiviteitsstij­
ging in de verwerkende industrie en 
in de rest van de economie de laat­
ste twintig jaar duidelijk gedaald 
met de afnemende groei van de pro­
duktie. Sinds het midden van de 
jaren zeventig schijnt de produkti­
viteitsstijging in de verwerkende 
industrie, hoewel groter dan in de 
VS en de Gemeenschap met 5% per 
jaar, slechts de helft te zijn geweest 
van die in de jaren zestig (gra­
fiek 68). De vermindering was in de 
rest van de economie zelfs nog dui-
delijker, namelijk tot ca. 3%, 
vergeleken met percentages tot 8% 
of meer in de jaren zestig (toen de 
economie snel groeide — gra­
fiek 69). Als gevolg hiervan is de 
groei van de werkgelegenheid in 
andere sectoren dan de verwerken­
de industrie sinds 1973 meestal 
hoger dan voordien, net als in de 
Gemeenschap, en biedt deze dus 
compensatie voor de lagere groei 
van de werkgelegenheid in de ver­
werkende industrie. 
Dankzij deze compensatie is in 
Japan een veel stabielere groei van 
de totale werkgelegenheid ontstaan 
dan in de Gemeenschap en, meer in 
het bijzonder, dan in de VS. Het 
effect was vooral duidelijk in de ja­
ren toen de werkgelegenheid in de 
verwerkende industrie in absolute termen daalde, zoals in 1975, 1978 
en 1987 en toen het aantal arbeids­
plaatsen in andere delen van de 
economie meer dan gemiddeld 
groeide. Dat was ook het geval tij­
dens de huidige recessie, die veel 
ernstiger was dan de eerste oliecri­
sis. Nu schijnt echter naast het 
compenserend effect in het begin 
ook meer arbeid te zijn aangehou­
den in de verwerkende industrie 
dan in 1975, onder andere dankzij 
enige verkorting van de arbeidstijd. 
Als de recessie voortduurt, zal het 
echter vanzelfsprekend moeilijker 
worden het peil van de werkgele­
genheid in de hele economie te 
handhaven. 
De vertraging van de 
produktiviteitsstijging 
in de Gemeenschap 
Wanneer men de verwerkende indus­
trie geïsoleerd beschouwt, verschaft 
dit enig inzicht in de oorzaken van de 
waargenomen vertraging van de groei 
van het BBP per werkende in de 
Gemeenschap. In de eerste plaats is 
deze vertraging in de nietrindustriële 
sectoren duidelijker dan in de verwer­
kende industrie. Aangezien de eerst­
genoemde sectoren overwegend uit 
dienstverlening bestaan waarin, al­
thans in het verleden, minder moge­
lijkheden waren voor de invoering 
van mechanisatie en andere arbeids­
besparende technieken, is dat mis­
schien ook te verwachten. 
In de tweede plaats is de toegevoeg­
de waarde in de niet-industriële 
sectoren sinds het midden van de 
jaren zeventig voortdurend meer 
gestegen dan die in de verwerkende 
industrie — wat vroeger niet het 
geval was — waardoor een geleide­
lijk groter deel van het BBP wordt 
bestreken. De vertraging van de 
produktiviteitsstijging in elke van 
beide sectoren is derhalve versterkt 
door het feit dat een groter wordend 
deel van de produktie uit de sector 
komt waar de produktiviteitsstij­
ging relatief gering is. 
68-
Hoofdstuk 3 Economische groei en werkgelegenheid 
Dit laat de vraag onbeantwoord wat 
de vertraging van de produktiviteits­
stijging in deze twee sectoren heeft 
veroorzaakt. Verkorting van de ge­
middelde arbeidstijd per persoon 
vormt mogelijkerwijs een gedeelte­
lijke verklaring, maar in de niet-
industriële sector eerder dan in de 
verwerkende industrie, en naar het 
zich laat aanzien hoofdzakelijk voor 
de laatste jaren (grafieken 64 en 65). 
Een andere verklaring ligt wel­
licht in de meetproblemen, in een 
systematisch te lage schatting van 
de toegevoegde waarde in constante 
prijzen, in het bijzonder in de 
dienstverlening. Het is bijvoor­
beeld mogelijk dat verbeteringen in 
kwaliteit en vormen van dienstver­
lening, ten dele door technologische 
vooruitgang en computerisering, 
niet voldoende worden meege­
nomen bij het meten van de 
toegevoegde waarde in constante 
prijzen. Ook is het mogelijk dat de 
toegevoegde waarde in constante 
prijzen enigszins is gedrukt door 
het groeiende aandeel van vrouwen 
in de werkgelegenheid, aangezien 
hun loon — het voornaamste ele­
ment van de toegevoegde waarde — 
meestal aanzienlijk lager is dan dat 
van mannen. De maximaal plausi­
bele omvang van dit effect is echter 
aanzienlijk kleiner dan de waarge-
nomen vermindering van de 
produktiviteitsstijging. Geen van 
beide verklaringen geeft bovendien 
een aannemelijk antwoord op de 
vraag waarom er halverwege de ja­
ren zeventig een vertraging optrad 
in de produktiviteitsstijging. 
Nog een factor die aan deze ontwik­
keling ten grondslag ligt is de 
technologie zelf en in het bijzonder 
de informatietechnologische revolu­
tie, die ongeveer samenviel met de 
vertraging in de produktiviteitsstij­
ging. Hoewel het samenvallen van 
deze twee paradoxaal lijkt, kan men 
aanvoeren dat, naast het mogelijke 
effect op de meting van de toege­
voegde waarde, de nieuwe 
technologie moeilijk ten volle inge­
voerd en toegepast kon worden, juist vanwege de verreikende aard 
van mogelijk effecten op het 
produktieproces en de arbeidsorga­
nisatie. De potentiële grootschalige 
produktiviteitsstijgingen konden, 
volgens deze redenering, maar 
langzaam worden gerealiseerd, en 
kunnen de komende jaren des te 
groter worden naarmate het leer­
proces meer wordt voltooid, de 
structuur van de produktie veran­
dert, en het bedrijfsleven volledig 
profijt trekt van de verkregen 
mogelijkheden. 
Wat de verklaring ook moge zijn, de 
gegevens over de ontwikkeling in 
Japan en ook in de EVA-landen la­
ten zien dat de Gemeenschap niet 
als enige een dergelijke vertraging 
ervaart. De vertraging was in zeke­
re zin overal het resultaat van 
verminderde groei van het BBP. In 
feite moest de produktiviteitsstij­
ging kleiner worden om voldoende 
banen te kunnen scheppen voor het 
steeds grotere aantal mensen dat 
wilde werken. 
Dit is in overeenstemming met de 
krachten op de arbeidsmarkt, die 
leiden tot lagere produktiviteit als 
reactie op het te grote aanbod van 
arbeidskrachten, ten einde dit sur­
plus te absorberen. Deze absorptie 
schijnt zich echter in Japan en de 
EVA-landen te hebben voltrokken 
zonder dat een daling van de lonen 
nodig was om werkgevers aan te 
moedigen meer mensen in dienst te 
nemen, en zonder een periode van 
grote werkloosheid. Hieruit kan 
men afleiden dat andere mechanis­
men aan het werk zijn geweest, 
zoals bewuste beleidsmaatregelen 
of een autonome gedragswijziging 
van de kant van de werkgevers. 
In de Gemeenschap heeft misschien 
eenzelfde mechanisme een rol ge­
speeld, maar dan minder krachtig, 
terwijl in de VS de markt een veel 
grotere rol schijnt te hebben ge­
speeld bij het verlagen van lonen in 
de niet-industriële sector en het sti­
muleren van het ontstaan van grote 
aantallen nieuwe banen. Produktie en 
werkgelegenheid 
in de verwerkende 
industrie in 
de Lid-Staten 
De verandering in de relatie tussen 
de groei van de produktie en van de 
werkgelegenheid in de verwerken­
de industrie in de Gemeenschap als 
geheel, maskeren enige verschillen 
tussen de Lid-Staten. Net als in de 
Gemeenschap in haar geheel heeft 
het aantal werkenden in elk van de 
vier grootste landen meestal gefluc­
tueerd met de produktie. Terwijl er 
echter in Duitsland, Frankrijk en 
Italië tekenen zijn die wijzen op een 
geleidelijke vertraging van de pro­
duktiviteitsstijging sinds de jaren 
zestig, schijnt dit in het VK niet zo 
te zijn. Daar schijnt de produktivi­
teitsstijging in de jaren tachtig, 
met ca. 4% per jaar, hoger geweest 
te zijn dan in de jaren zestig en in 
de tweede helft van de jaren zeven­
tig, hoewel de industriële produktie 
in de eerst genoemde periode 
slechts in twee jaren, en dan nog 
met minder dan 2%, is gegroeid, 
hetgeen het vaststellen van welke 
trend ook bemoeilijkt (grafiek 74). 
De cijfers voor de produktie per 
persoon geven de produktiviteits­
stijging in het VK in de j aren tachtig 
meestal te hoog aan, aangezien juist 
in perioden met een stijgende pro­
duktie het gemiddeld aantal 
gewerkte uren toenam. De produk-. 
tiviteitsstijging schijnt derhalve 
dichter bij 3% te hebben gelegen 
dan bij 4%. 
De afname van de produktivi­
teitsstijging in de verwerkende 
industrie is het duidelijkst in 
Duitsland, waar het percentage 
schijnt te zijn gedaald van ca. 5% in 
de jaren zestig tot 4% per jaar in de 
jaren zeventig en tot slechts iets 
meer dan 2% per jaar in de jaren 
tachtig. Een deel hiervan kan 
echter worden verklaard uit ar­
beidstijdverkorting, waardoor de 
69-
Hoofdstuk 3 Economische groei en werkgelegenheid 
Groei van toegevoegde waarde en werkgelegenheid 
in de verwerkende industrie in Duitsland, 
Frankrijk, Italië en het VK, 1962-1993 
70 Duitsland 
Jaarlijkse verandering (%) - Toegevoegde waarde 
(twee kwartalen 
vertraagd) 71 Frankrijk 
Jaarlijkse verandering (%) 
12 r Toegevoegde waarde 
(twee kwartalen 
vertraagd) 1 12 
1962 1965 1968 1971 1974 1977 1980 1983 1986 1989 1992 1962 1965 1968 1971 1974 1977 1980 1983 1986 1989 1992 
72 Italië 
Jaarlijkse verandering (%) Toegevoegde weerde 
(twee kwartalen 
vertraagd) 1 12 73 Verenigd Koninkrijk 
Jaarlijkse verandering (%) Toegevoegde waarde 
(twee kwartalen 
vertraagd) -, -\% 
1962 1965 1968 1971 1974 1977 1980 1983 1986 1969 1992 1962 1965 1968 1971 1974 1977 1980 1983 1986 1989 1992 
70 
Hoofdstuk 3 Economische groei en werkgelegenheid 
Groei van toegevoegde waarde en werkgelegenheid 
in de niet-verwerkende industrie in de Lid-Staten, 
1962-1993 
74 Duitsland 
Jaarlijkse verandering (%) Toegevoegde waarde^ 
(twee kwartalen 
vertraagd) 12 75 Frankrijk 
Jaarlijkse verandering (%) 
12 r 
1962 1965 1968 1971 1974 1977 1980 1983 1986 1989 1992 1962 1965 1968 1971 1974 1977 1980 1983 1986 1989 1992 
76 Italië 
Jaarlijkse verandering (%) 77 Verenigd Koninkrijk 
Jaarlijkse verandering (%) 
12 r 
1962 1965 1968 1971 1974 1977 1980 1963 1986 1989 1992 1962 1965 1968 1971 1974 1977 1980 1983 1986 1989 1992 
71-
Hoofdstuk 3 Economische groei en werkgelegenheid 
waargenomen groei van de produk­
tie per werkende sinds 1984 met ca. 
0,5% per jaar zal zijn verminderd. 
Zowel in Frankrijk als in Italië is 
de geleidelijke vertraging van de 
produktiviteitsstijging in de ver­
werkende industrie, hoewel zij ook 
daar de laatste 20 jaar optrad, min­
der scherp geweest dan in 
Duitsland. De produktiviteitsstij­
ging schijnt nog altijd ca. 4% per 
jaar te bedragen hoewel, net als in 
het VK, de veranderingen in het 
gemiddeld aantal gewerkte uren de 
waargenomen stijging van de pro­
duktie per werknemer hebben 
vergroot. 
Produktie en 
werkgelegenheid 
in niet-industriële 
sectoren in 
de Lid-Staten 
De relatie tussen de stijging van de 
toegevoegde waarde en de groei van 
de werkgelegenheid in andere sec­
toren dan de verwerkende industrie 
is in alle vier de grootste Lid-Staten 
veel minder regelmatig. Dat geldt 
echter niet zozeer voor Duitsland, 
waar de werkgelegenheid de fluc­
tuaties in de produkten meestal 
nauwkeuriger heeft gevolgd dan in 
de drie andere landen. In dat land 
zijn er sedert het midden van de 
jaren zeventig tekenen die wijzen 
op een vertraging van de produkti­
viteitsstijging, hoewel deze minder 
duidelijk lijkt dan in de verwerken­
de industrie (grafiek 74). 
Dit is met name het geval indien de 
werkgelegenheid wordt gemeten in 
gewerkte uren in plaats van werk­
zame personen, aangezien er de 
laatste jaren aanzienlijke verkor­
tingen van de arbeidstijd zijn 
geweest. Hiervoor gecorrigeerd 
schijnt de produktiviteitsstijging 
sinds het midden van de jaren 
tachtig ca. 3% per jaar te hebben 
bedragen, even veel als in de ver­
werkende industrie. Niettemin is de toegevoegde waarde per werken­
de, vanwege de vermindering van 
het gemiddeld aantal gewerkte 
uren, met slechts 2% of minder per 
jaar gestegen. 
In alle drie andere grote landen van 
de Gemeenschap, is de afgelopen 
20 jaar de produktiviteitsstijging 
ook gedaald, met name in Frankrijk 
en Italië. In Frankrijk heeft de groei 
van de toegevoegde waarde per wer­
kende, die in de jaren zestig steeds 
ongeveer 4% had bedragen, sinds 
1975 tussen 1 en 3% gefluctueerd, 
en uitgedrukt in gewerkte uren 
zelfs nog meer (grafiek 75). Over het 
geheel genomen is de schepping van 
nieuwe arbeidsplaatsen in de niet-
industriële sectoren in deze periode 
echter harder gegaan dan daarvoor, 
hoewel tijdens de huidige recessie 
het aantal werkenden voor het eerst 
duidelijk is gedaald. 
In Italië is de groei van de werk­
gelegenheid in de niet-industriële 
sectoren sinds 1975 ook groter 
geweest dan daarvoor, waarbij 
de daling in produktiviteit die in 
toegevoegde waarde meer dan ge­
compenseerd heeft (grafiek 76). 
Anderzijds is, evenals in Frankrijk, 
het aantal werkenden tijdens de 
huidige recessie ook gedaald, in dit 
geval voor het eerst sedert 1972, 
toen de daling hoofdzakelijk in de 
landbouw plaatsvond. 
In het VK schijnt de groei van de 
toegevoegde waarde per werkende in 
niet-industriële sectoren, die voor 
1973 al veel lager was dan elders in 
de Gemeenschap, sindsdien te zijn ge­
daald tot minder dan 2% per jaar 
(grafiek 77). Dientengevolge is, net als 
in andere landen, in deze periode de 
groei van de werkgelegenheid gemid­
deld groter geweest dan daarvoor 
(hoewel vergeleken met elders de stij­
ging van de toegevoegde waarde min­
der is afgenomen). 
Samengevat kan gezegd worden dat 
in alle vier de grootste Lid-Staten 
de vertraging in de produktiviteits­
stijging in niet-industriële sectoren heeft geholpen om te kunnen vol­
doen aan de grotere behoefte aan 
nieuwe arbeidsplaatsen, die het 
gevolg was van verlies aan arbeids-
plaatsen in de verwerkende 
industrie en van de hogere groei van 
de beroepsbevolking. Vermindering 
van het gemiddeld aantal gewerkte 
uren heeft hieraan in alle vier lan­
den, en met name in Duitsland, 
tijdens de huidige recessie bijgedra­
gen. Geen van beide factoren is 
echter krachtig genoeg geweest, 
met name niet in Frankrijk, Italië 
en het VK, om een hoog werkloos­
heidsniveau te voorkomen. 
Produktiviteitsstijging 
in de verwerkende 
industrie en het 
concurrentievermogen 
Het tempo waarin de arbeidspro-
duktiviteit groeit bepaalt in 
belangrijke mate de produktiekos-
ten in de verwerkende industrie, en 
dus het concurrentievermogen te­
genover producenten in andere 
landen of regio's. Het is echter niet 
het enige element. Het tempo waar-
in de lonen stijgen is even 
belangrijk en dat geldt ook voor de 
wisselkoers, die uiteindelijk be­
paalt hoe de vergelijking van kosten 
en prijzen tussen de landen uitvalt. 
De interactie tussen de produktivi­
teitsstijging, de loonstijging en de 
wisselkoers is doorslaggevend voor 
de handelsresultaten en de inflatie 
en daarmee voor de economische 
groei en de werkgelegenheid. 
Willen loonstijgingen niet tot prijsstij­
ging leiden, dan moeten zij niet groter 
zijn dan de stijging van de arbeidspro-
duktiviteit. Als dat lukt zullen de no­
minale arbeidskosten per eenheid 
produkt constant blijven. In een we­
reld van inflatie liggen de zaken ech­
ter niet zo eenvoudig. Wanneer bij een 
algemene prijsstijging de lonen in de 
verwerkende industrie alleen nomi­
naal in overeenstemming met de pro­
duktiviteit zouden stijgen, zou vrijwel 
zeker sprake zijn van een verlaging 
72 
Hoofdstuk 3 Economische groei en werkgelegenheid 
van het reële loon (tenzij de produkti­
viteitsstijging in de verwerkende in­
dustrie zo veel hoger is dan in de 
overige economie dat de inflatie wordt 
gecompenseerd). In dat geval neemt 
het aandeel van de winst in de toege­
voegde waarde toe. Het is duideUjk 
dat de daling van het reële loon dan 
groter wordt naarmate de inflatie 
groter is. 
In een inflatoire context vergroten 
loonsverhogingen die niet uitgaan bo­
ven de produktiviteitsstijging plus de 
prijsverhoging, de inflatoire druk 
niet, d.w.z. zij veroorzaken geen hoge­
re inflatie. Evenmin verminderen zij 
het aandeel van de winst in de toege­
voegde waarde. 
In dit verband moet echter worden 
opgemerkt dat om dit aandeel in de 
verwerkende industrie te handha­
ven, het loon per eenheid produkt 
(d.w.z. het loon gecorrigeerd voor de 
produktiviteitsstijging) moet stijgen 
met de prijs van produkten van de 
verwerkende industrie en niet van 
alle goederen en diensten. Bovendien 
zou, als de indirecte arbeidskosten in 
verhouding tot de toegevoegde waar­
de zouden stijgen, het loonelement 
van de arbeidskosten moeten worden 
bijgesteld om te voorkomen dat het 
winstaandeel daalt. 
Men moet natuurlijk ook erkennen 
dat er zich omstandigheden kunnen 
voordoen waarin het gewenst is dat de 
lonen als onderdeel van de toegevoeg­
de waarde — d.w.z. de gemiddelde 
arbeidskosten vermenigvuldigd met 
het aantal werkenden — dalen, hetzij 
omdat het aandeel van de winsten te 
laag is voor voldoende investeringen, 
hetzij omdat de kapitaalintensiteit 
van de produktie toeneemt (met een 
dienovereenkomstige vermindering 
van de arbeidsintensiteit). 
Reële lonen en reële 
produktlonen 
De afgelopen 20 jaar zijn in de 
Gemeenschap als geheel de 
nominale arbeidskosten in de ver­werkende industrie (lonen en 
werkgeversbijdragen en andere 
niet-loongebonden arbeidskosten) 
gemiddeld met ca. 11% per jaar ge­
stegen; in de jaren zeventig wat 
meer, in de jaren tachtig wat min­
der en in de jaren negentig nog 
minder. (De gemiddelde arbeids­
kosten hebben hier op mannen en 
vrouwen tezamen betrekking.) De 
groei van de arbeidsproduktiviteit 
bedroeg in die periode gemiddeld 
iets minder dan 4%. De prijzen van 
de industrieprodukten zijn gemid­
deld met 7% per jaar gestegen 
(vrijwel gelijk aan het surplus van 
de stijging van de arbeidskosten bo­
ven de produktiviteitsgroei), zodat 
het aandeel van de winst in de toe­
gevoegde waarde in de verwerkende 
industrie in het algemeen gehand­
haafd bleef. Met andere woorden, 
het zogenaamde produktloon 
(d.w.z. het loon plus de indirecte 
arbeidskosten, gecorrigeerd voor de 
prijs van industrieprodukten) is ge­
stegen in overeenstemming met de 
arbeidsproduktiviteit (grafiek 78). 
Er zijn echter duidelijke verschil­
len tussen de jaren zeventig en de 
periode daarna. Tussen 1970 en 
1980 is het reële (produkt)loon in 
de verwerkende industrie in de 
Gemeenschap in een sneller tem­
po gestegen dan de produktiviteit 
— met ca. 1% per jaar meer. Hoewel 
de reële lonen (plus de indirecte 
arbeidskosten) gemeten in koop­
kracht met een lager percentage 
stegen, was er sprake 
van een duidelijke 
verschuiving in de 
toegevoegde waarde 
van winsten naar 
lonen. nen namen met iets meer dan 2% 
per jaar toe, terwijl de arbeidspro­
duktiviteit met ca. 3% groeide. In 
termen van koopkracht over con­
sumptiegoederen in plaats van over 
de eigen produkten zijn de reële lo­
nen in de verwerkende industrie 
gemiddeld met minder dan 2% per 
jaar gestegen. Tegelijkertijd is de 
inflatie aanzienlijk verminderd, 
van gemiddeld meer dan 10% per 
jaar in de hele Gemeenschap tot 6% 
in de jaren tachtig en tot 4 à 5% 
sindsdien. Loonmatiging heeft dui­
delijk aan dit proces bijgedragen, 
evenals lagere prijzen van energie 
en grondstoffen. 
Hoewel er enkele verschillen be­
staan tussen de afzonderlijke 
Lid-Staten, zijn in de hele periode 
van 1970 tot 1991 de reële produkt­
lonen in de vier grootste landen in 
het algemeen even veel gestegen als 
de produktiviteit (grafieken 79, 80, 
81 en 82). In elk geval is de groei van 
de arbeidsproduktiviteit volledig 
tot uitdrukking gekomen in de lo­
nen — of juister gezegd in de 
arbeidskosten- en het aandeel van 
de lonen en de winsten in de toege­
voegde waarde praktisch gelijk 
gebleven. Sinds 1980 zijn in alle 
landen de voor de inflatie gecorri­
geerde lonen echter minder sterk 
gestegen dan de produktiviteit en is 
het aandeel van de winst in de 
toegevoegde waarde gestegen, 
daarmee de teruggang in de jaren 
zeventig compenserend. 
78 Stijging van de produktiviteit en de reële 
arbeidskosten in de verwerkende industrie 
ETJR-7,1970-1991 
350 plndex: 1970=100 n 350 
Sinds 1980 is het 
reële produktloon in 
een langzamer tempo 
gestegen dan de pro­
duktiviteit, waardoor 
in de toegevoegde 
waarde weer een ver­
schuiving van loon 
naar de winst optrad. 
De reële produktlo-300 
250 
200 
150 
100 
60 L ReW arookltfoMen 
(deflator prik 
verwerkende Industrie) 
Reële wtwUikastai 
(deflator prik 
consumptie) 
EUR7 = B, DK, D, F, I, NL, UK 300 
250 
200 
150 
100 
50 
1970 1973 1976 1979 1982 1985 1988 1991 
73 
Hoofdstuk 3 Economische groei en werkgelegenheid 
Groei van produktiviteit en reële arbeidskosten 
in de verwerkende industrie in Duitsland, 
Frankrijk, Italië.VK, VS en Japan, 1970-1991 
79 Duitsland 
Index: 1970=100 
350 
300 
250 
200 [ 
150 
100 
50 IfeelearbekMltcetan 
(deflator prik 
verwelkende Mustrte) 
Reële «Mdskosten 
(deflator pnk 
oonwmptle) 350 
300 
250 
200 
150 
100 
50 80 Frankrijk 
Index: 1970=100 
350 
300 
250 • 
200 -
150 • 
100 
50 Rs«e arbeidskosten 
(deflator pi» 
verwelkende tnduetne) 
'MMarMktakorten 
(deflator pn> 
consumons) ' 350 
300 
250 
200 
150 
100 
50 
1970 1973 1976 1979 1982 1985 1988 1991 1970 1973 1976 1979 1982 1985 1988 1991 
81 Italië 
Index: 1970=100 
350 82 Verenigd Koninkrijk 
Index: 1970=100 
350 
300 • 
250 • 
200 • 
150 • 
100 
50 ' Belle aieeldetaulen 
(deflator prik 
verwediende hdustne) 
' Reste ertioldsfcosten 
(deflator prik 
consumptie) 350 
300 
250 
200 
150 
100 
50 
1970 1973 1976 1979 1982 1985 1988 1991 1970 1973 1976 1979 1982 1985 1988 1991 
83 Verenigde Staten 84 Japan 
Index: 1970=100 
350 
300 
250 
200 
150 
100 
50 Reeto «Mdskosten 
(deflator prat 
verwelkende Industrie) 
Reële erbektskosMi 
(deltator prik 
consumptie) 350 
300 
250 
200 
150 
100 
50 Index: 1970=100 
350 
1970 1973 1976 1979 1982 1985 1988 1991 1970 1973 1976 1979 1982 1985 1988 1991 
-74 
Hoofdstuk 3 Economische groei en werkgelegenheid 
Tegelijkertijd waren er in stijging 
van de reële lonen, gemeten in 
termen van consumptieve bes­
tedingsmogelijkheden, enkele 
verschillen tussen landen, met een 
gemiddelde stijging in deze hele pe­
riode van iets meer dan 2% per jaar 
in Frankrijk en Duitsland, ruim 
2,5% per jaar in Italië en iets meer 
dan 3% in het VK. 
Sinds 1980 zijn de verschillen gro­
ter. Terwijl in de jaren zeventig de 
reële arbeidskosten in alle vier de 
landen met een vergelijkbaar per­
centage zijn gestegen (met ca. 3% 
per jaar), was tussen 1980 en 1991 
de stijging van de reële arbeidskos­
ten in alle landen, behalve het VK, 
aanzienlijk lager. In deze laatste 
periode zijn in Frankrijk de reèle 
arbeidskosten met slechts iets meer 
dan 1% per jaar gestegen, in 
Duitsland met nog geen 2% en in 
Italië met ca. 2% per jaar. Alleen in 
het VK stegen zij met ongeveer 3% 
per jaar, vrijwel even veel als in het 
voorafgaande decennium. 
Deze verschillen houden gedeelte­
lijk verband met verschillen in 
produktiviteitsstijging in deze pe­
riode. Maar aangezien die in Italië 
groter was dan in het VK, houden 
zij ook verband met verschillen in 
prijsstijging van produkten van de 
verwerkende industrie ten opzichte 
van die van goederen en diensten 
voor consumptie. In Italië is de prijs 
van industrieprodukten veel min­
der gestegen dan in het algemene 
inflatietempo, met name in de jaren 
tachtig, terwijl in het VK beide min 
of meer in een gelijk tempo stegen. 
Een bepaalde stijging van het reële 
produktloon was dus in koopkracht­
termen in Italië veel minder waard 
dan in het VK. Stijging van de reële 
produktlonen in de verwerkende in-
dustrie in het tempo van de 
produktiviteitsgroei hield dus in 
Italië een veel sterkere loonmati­
ging in dan in het VK. 
De loonmatiging was ook in 
Frankrijk groot, waar zowel de reële 
produktlonen in de verwerkende in­dustrie als de reële arbeidskosten in 
koopkrachttermen met bijna 2% per 
jaar minder zijn gestegen dan de 
produktiviteit. 
De relatie tussen de produktiviteits­
stijging en de groei van het reële loon 
in de verwerkende industrie in de VS 
en in Japan lag iets anders, al zijn er 
enkele soortgelijke ervaringen als in 
Europa. In het bijzonder zijn de reële 
produktlonen (de gemiddelde lonen, 
gedefleerd met de prijs van industrie­
produkten) tussen 1970 en 1991 in de 
VS, net als in Europa, vrijwel geheel 
in lijn met de produktiviteit gestegen; 
in de jaren zeventig zijn de lonen iets 
sneller gestegen dan de produktiviteit 
en sindsdien iets langzamer (gra­
fiek 80). 
In Japan daarentegen zijn tussen 
1970 en 1991 de reële produktlonen 
in de verwerkende industrie met ca. 
1% meer gestegen dan de produkti­
viteit — 6% tegen 5% — met als 
gevolg een vermindering van het 
aandeel van de winst in de toege­
voegde waarde, hoewel na 1980 
beide met ongeveer hetzelfde per­
centage zijn gestegen (grafiek 84). 
Net als in Italië zijn echter de reële 
arbeidskosten (in koopkrachtter­
men) veel minder gestegen dan de 
reèle produktlonen — met 3% in 
plaats van 6% — nauwelijks meer 
dan het communautaire gemiddel­
de en minder dan in het VK 
Dit houdt net als in Italië verband 
met de veel langzamer stijging van 
de prijs van industrieprodukten 
dan van de consumptie. Dit was ook 
in de VS het geval. Daar zijn in de 
periode van 1970 tot 1991 de reële 
arbeidskosten in de verwerkende 
industrie gemiddeld slechts met 1% 
per jaar gestegen en na 1980 met 
minder dan 1% per jaar. Tussen 
1985 en 1991 zijn de reële arbeids­
kosten in de verwerkende industrie 
zelfs in het geheel niet gegroeid, 
hoewel de reële produktlonen met 
hetzelfde percentage stegen als de 
produktiviteit. De mate van loon­
matiging was dus zowel in de VS als 
in Japan aanzienlijk. Arbeidskosten per 
eenheid produkt 
in de verwerkende 
industrie 
Uit bovenstaande analyse kan 
men afleiden dat de laatste 20 jaar 
de reële produktlonen in de 
verwerkende industrie in de 
Gemeenschap, net als in de VS en 
Japan, vrijwel in hetzelfde tempo 
zijn gestegen als de produktiviteit 
en sinds 1980 iets minder. Dit bete­
kent dat de reële arbeidskosten per 
eenheid produkt in de periode als 
geheel onveranderd zijn gebleven, 
hoewel zij de laatste tien jaar iets 
zijn gedaald. Het betekent ook dat 
de nominale arbeidskosten per een­
heid produkt vrijwel even veel zijn 
gestegen als de prijs van de produk­
ten van de verwerkende industrie, 
en sinds 1980 wat minder. Aange­
zien de prijzen van deze produkten 
in de afzonderlijke landen met 
verschillende percentages zijn 
gestegen, verschillen echter de no­
minale arbeidskosten per eenheid 
produkt, gemeten in de nationale 
munteenheden. 
In nationale valuta gemeten zijn de 
nominale arbeidskosten per een­
heid produkt in de Gemeenschap 
tussen 1970 en 1991 gemiddeld met 
iets minder dan 7,5% gestegen, hoe­
wel in de tweede helft van de 
periode toen de inflatie daalde, met 
slechts ca. 3,5% (grafiek 85). In de 
VS daarentegen zijn in de periode 
als geheel de prijzen van industrie­
produkten met minder dan 4% per 
jaar gestegen en na 1982 nauwe­
lijks meer. Het verschil tussen de 
Gemeenschap en de VS is in de ja­
ren tachtig, vergeleken met de jaren 
zeventig, dus slechts weinig kleiner 
geworden. 
In Japan zijn de nominale arbeids­
kosten per eenheid produkt tussen 
1970 en 1991 gemiddeld met 
slechts 3% per jaar gestegen en het 
grootste deel van deze stijging was 
geconcentreerd in de eerste vijf 
75 
Hoofdstuk 3 Economische groei en werkgelegenheid 
jaar van die periode. Na 1975 zijn 
de nominale arbeidskosten per 
eenheid produkt slechts marginaal 
gestegen en in de jaren tachtig zijn 
zij licht gedaald. Tussen 1975 en 
1991 was er een tamelijk constant 
verschil tussen het percentage in 
de Gemeenschap en dat in Japan 
van ca. 4% per jaar. 
Op zichzelf betekenen deze ver­
schillen in inflatie een gestage 
verslechtering van de concurren­
tiepositie van communautaire 
producenten ten opzichte van hun 
voornaamste concurrenten in de 
rest van de wereld. Voor een groot 
deel zijn de verschillen echter ge­
compenseerd door aanpassing van 
de wisselkoersen, vooral ten aan 
zien van Japan. 
Gemeten in een gemeenschappe­
lijk munteenheid — in dit geval de 
ecu — zijn de arbeidskosten per 
eenheid produkt in Japan tussen 
1970 en 1991 derhalve in een snel­
ler tempo gestegen dan in de 
Gemeenschap (grafiek 86). Dit was 
vooral in de periode tot 1986 het 
geval, toen de stijging van de ar­
beidskosten per eenheid produkt 
in Japan meer dan 2% per jaar 
groter was dan in de Gemeen­
schap. Tussen 1986 en 1991 zijn de 
arbeidskosten per eenheid produkt 
in Japan — in ecu's — echter ge­
daald, waardoor een groot deel van 
het eerdere verlies aan concurren­
tievermogen ten opzichte van de 
Gemeenschap werd hersteld. 
Het feit dat de nominale arbeids­
kosten per eenheid produkt in de 
verwerkende industrie in Japan 
constant lager waren dan in de 
Gemeenschap is dus teniet gedaan 
door de wisselkoersschommelin­
gen tussen de ecu en de yen. Deze 
schommelingen en niet zozeer de 
hoogte van de loonstijgingen of de 
produktiviteitsstijging, hebben in 
de allereerste plaats de wijziging 
in het concurrentievermogen van 
de Europese fabrikanten ten 
opzichte van hun Japanse tegen­
hangers bepaald. Bovendien zijn de wisselkoersbewe­
gingen verre van gelijkmatig 
geweest. Op verschillende momen­
ten in de afgelopen 20 jaar hebben 
zij de relatieve concurrentiepositie 
van de Europese en de Japanse fa­
brikanten sterk laten fluctueren. Zo 
zijn in Japan tussen 1978 en 1981 
de arbeidskosten per eenheid pro­
dukt (in ecu) in de verwerkende 
industrie vergeleken met die in de 
Gemeenschap met 30% gedaald, 
waardoor het verlies aan concurren­
tievermogen in de voorafgaande 
acht jaar meer dan goed is gemaakt. 
Vervolgens zijn zij tussen 1982 en 
1985 relatief gezien met bijna 40% 
gestegen, en tussen 1986 en 1991 
met 30% gedaald. In deze periode 
zijn de Japanse nominale arbeids­
kosten per eenheid produkt (in yen) 
relatief weinig veranderd, terwijl 
die in de Gemeenschap tussen 1982 
en 1991 gestaag zijn gestegen met 
ca. 3% per jaar. 
De omvang van de fluctuaties in 
arbeidskosten per eenheid produkt 
in de VS is, gemeten in ecu, verge­
lijkbaar geweest, hetgeen eveneens 
in duidelijk contrast is met de 
relatieve stabiliteit van dezelfde 
kosten gemeten in de nationale 
munteenheid. Nadat in de VS de 
arbeidskosten per eenheid produkt 
in de jaren zeventig in de verwer­
kende industrie waren gedaald, zijn 
zij in verhouding tot die in de 
Gemeenschap tussen 1980 en 1985 
met meer dan 50% gestegen. Ver­
volgens zijn zij in de drie daarop 
volgende jaren met meer dan 
40% gedaald. 
Deze extreme schommelingen in 
concurrentievermogen zijn vrijwel 
geheel te wijten aan schommelin­
gen in de wisselkoersen, met name 
tussen de dollar en de yen, en eco­
nomisch gezien kan men ze heel 
moeilijk verklaren. Het is nog moei-
lijker ze te compenseren met 
wijzigingen in produktiviteits- of 
loonstijging. 
Op de lange termijn plegen bewe­
gingen in de wisselkoersen zich echter aan te passen aan verschil in 
inflatie. Tegelijkertijd compenseren 
wisselkoersbewegingen op de lange 
termijn meestal ook verschillen in 
concurrentievermogen en handels­
resultaten, die niet direct verband 
houden met de kosten per eenheid 
van produktie. De waardering op 
lange termijn van de yen ten opzich­
te van zowel de ecu als de dollar en 
de relatieve stijging van de arbeids­
kosten per eenheid produkt die 
daardoor is veroorzaakt, is in hoge 
mate gevolg van het succes van 
Japanse fabrikanten op de wereld­
exportmarkt. Omgekeerd houdt de 
waardevermindering van de dollar 
op lange termijn verband met de 
achteruitgang van de handels­
resultaten van de Amerikaanse 
producenten in verhouding tot hun 
Europese en Japanse rivalen. 
Arbeidskosten 
per eenheid produkt 
in de Lid-Staten 
Dit duidelijk verschil in het gedrag 
van de arbeidskosten per eenheid 
produkt, gemeten in de eigen munt­
eenheid of in ecu, is ook binnen de 
Gemeenschap een feit. Sinds 1970 
bestaan er aanzienlijke verschillen 
in inflatie tussen de Lid-Staten, die 
hebben geleid tot even grote ver­
schillen in de stijging van de 
arbeidskosten per eenheid produkt, 
hoewel de inflatie sedert 1980 over­
al is vertraagd en de verschillen 
minder groot zijn geworden. 
Tussen 1970 en 1991 zijn in Italië 
de nominale arbeidskosten per een­
heid in de verwerkende industrie 
gemiddeld met 10% per jaar geste­
gen, en in het VKmet meer dan 9%, 
meer dan twee keer zo veel als in 
Duitsland (slechts 4% per jaar) en 
duidelijk uitgegaan boven de stij­
ging in Frankrijk (7% per jaar) 
(grafiek 89). In elk van deze geval­
len houden, zoals hierboven 
opgemerkt, deze verschillen in hoge 
mate verband met vergelijkbare 
verschillen in het inflatietempo. 
-76 
Hoofdstuk 3 Economische groei en werkgelegenheid 
Nominale arbeidskosten per eenheid produkt 
in nationale valuta en in ecu's in de Gemeenschap, 
de VS en Japan, 1970-1991 
85 EUR-7, VS en Japan: nationale 
munteenheden 
Index: 1970=100 
800 
600 86 EUR-7, VS en Japan: ecu 
400 Y 
200 Y 800 
600 
400 
200 800 
600 
400 
200 Index: 1970=100 
800 
600 
400 
i 200 
-I 1. I, -L. 
1970 1973 1976 1979 1982 1985 1988 1991 1970 1973 1976 1979 1982 1985 1988 1991 
87 Lid-Staten: nationale munteenheden 88 Lid-Staten: ecu 
Index: 1970*100 
800 
600 Y 
400 
200 Y Index: 1970*100 
800 r 
600 
400 
200 Y 600 
600 
400 
200 
1970 1973 1976 1979 1982 1985 1988 1991 1970 1973 1976 1979 1982 1985 1988 1991 
77 
Hoofdstuk 3 Economische groei en werkgelegenheid 
Wanneer echter gemeten wordt 
in ecu in plaats van in de nationale 
munteenheden, ontstaat een 
radicaal ander beeld. De waarde­
vermindering van de Italiaanse lira 
ten opzichte van andere munteen­
heden gedurende een groot deel van 
deze periode, heeft de hoge inflatie 
van Italië meer dan goed gemaakt. 
Als gevolg hiervan zijn in Italië de 
arbeidskosten per eenheid tussen 
1970 en 1991 minder gestegen dan 
in enig ander groot communautair 
land (grafiek 88). Daarentegen 
heeft de sterkte van de Duitse mark 
de lage inflatie in Duitsland meer 
dan gecompenseerd, waardoor de 
arbeidskosten per eenheid produkt 
van de Duitse fabrikanten, gemeten 
in ecu, in deze periode meer geste­
gen zijn dan die in andere delen van 
Europa en in een soortgelijk tempo 
als die in Japan. 
Aanpassingen van de wisselkoersen 
binnen de Gemeenschap en daar­
buiten hebben dus de verschillen in 
inflatie in ruime mate gecompen­
seerd. In ecu gemeten bedroeg in de 
periode van 1970 tot 1991 het ver­
schil tussen de vier grote landen in 
gemiddelde stijging van de arbeids­
kosten per eenheid produkt slechts 
iets meer dan 1% per jaar, tegen­
over 6% per jaar gemeten in 
nationale munteenheden. 
Wanneer de inflatie tussen de lan­
den grote verschillen vertoont, zoals 
gedurende de gehele periode het ge­
val is geweest, kan het achterwege 
blijven van een aanpassing van de 
wisselkoers een snelle verslechte­
ring van de concurrentiepositie 
veroorzaken. Zo is de Italiaanse lira 
tussen 1988 en 1991 gehandhaafd 
op een constante waarde ten opzich­
te van de ecu, als onderdeel van het 
EMS-beleid, terwijl de Italiaanse 
inflatie hoger was dan in de meeste 
andere Europese landen en, wat 
nog belangrijker was, op een mo­
ment waarop de reële produktlonen 
in de verwerkende industrie in 
Italië met bijna 20% stegen in ver­
houding tot die in de rest van 
Europa in deze periode van drie jaar. Dit heeft bijgedragen tot de 
druk op de wisselkoers die in sep­
tember 1992 te groot bleek. 
Niettemin moet erkend worden dat, 
hoewel de wisselkoersbewegingen 
althans op de lange termijn een 
doeltreffend aanpassingsmechanis­
me lijken te zijn geweest om het 
effect van differentiële inflatie te­
niet te doen, het gebruik ervan niet 
noodzakelijkerwijs zonder gevolgen 
is. Aangezien de devaluatie de prijs 
van de import, gemeten in nationale 
munteenheid, verhoogt, worden ook 
de produktiekosten hoger, terwijl 
het inflatiepercentage stijgt. Als bo­
vendien de lonen stijgen in het 
tempo van de inflatie en de winst­
marges gelijk blijven, gaat deze 
stijging door, met als gevolg de 
noodzaak van een nieuwe devalua­
tie en mogelijk de aanvang van een 
inflatiespiraal wanneer lonen en 
prijzen elkaar verder omhoog jagen. 
Om dit risico te vermijden hebben 
de landen gepoogd door verstandig 
monetair en fiscaal beleid zo veel 
mogelijk stabiele wisselkoersen te 
handhaven. Dit heeft ertoe geleid 
dat de meeste verantwoordelijkheid 
voor aanpassing op de lonen is afge­
wenteld en de afgelopen tien jaar is 
er, zoals hierboven aangegeven, al­
thans in de verwerkende industrie, 
algemeen gestreefd naar loonmati­
ging. Deze benadering heeft de 
inflatie in de Gemeenschap helpen 
verminderen. 
-78-
Deel II 
Deel II Follow-up van het Witboek over groei, 
concurrentievermogen en werkgelegenheid: 
achtergrondanalyse van de belangrijkste 
terreinen van arbeidsmarktbeleid 
Hoofdstuk 4 Mobiliteit, arbeidsverloop en arbeidsmarktflexibiliteit 
Hoofdstuk 5 Veranderingen in de arbeidstijd 
Hoofdstuk 6 Arbeidskosten, sociale lasten en belastingen 
Hoofdstuk 7 Werkloosheid en arbeidsmarktbeleid 
Hoofdstuk 8 Waar is de werkgelegenheid gestegen en waar gedaald? 
79 
Deel II 
80-
Deel II 
Deel II Groei, concurrentievermogen en 
werkgelegenheid: achtergrondanalyse van de 
belangrijkste terreinen van arbeidsmarktbeleid 
Als reactie op de analyse in het 
Witboek, Groei, concurrentiever­
mogen, werkgelegenheid, van de 
Commissie dat eind 1993 is gepu­
bliceerd en de strategie die in dat 
stuk wordt uitgestippeld, heeft de 
Europese Raad zeven actiegebie­
den vastgesteld waarop de 
Lid-Staten actief moeten worden. 
Het accent in dit deel van het ver­
slag ligt op deze gebieden. 
De volgende hoofdstukken bieden 
achtergrondinformatie en analyse 
ten aanzien van vijf van deze actie­
gebieden en wel: 
- arbeidsmarktflexibiliteit — in 
hoofdstuk 4, waar de mobili­
teit van arbeid tussen sectoren 
wordt besproken; 
- de reorganisatie van de arbeids­
tijd in ondernemingen — in 
hoofdstuk 5, waarin recente 
veranderingen in de arbeids­
tijd worden besproken; 
- gerichte vermindering van de 
indirecte arbeidskosten — in 
hoofdstuk 6, waarin de omvang 
van de werkgeversbijdragen aan de sociale lasten en het gat 
tussen de arbeidskosten en het 
netto-loon van werknemers aan 
de orde komen; 
- een beter gebruik van collec­
tieve middelen voor bestrijding 
van de werkloosheid — in 
hoofdstuk 7, waarin de wij­
ziging van de problemen 
waarmee het arbeidsmarkt­
beleid te maken krijgt, en de 
omvang en verdeling van de 
middelen, worden besproken; 
- stimulering van werkgelegen­
heid als gevolg van andere 
vereisten — in hoofdstuk 8, 
waarin nieuwe gebieden van 
werkgelegenheidsgroei in de 
Gemeenschap worden bespro­
ken. 
Daarnaast wordt in hoofdstuk 7 in 
ruime mate het probleem van de 
jeugdwerkloosheid behandeld, een 
bijzonder punt van zorg in het 
Witboek. De Europese Raad heeft, 
als een van de voornaamste punten 
van actie waarop de Lid-Staten 
zich moeten richten, met name ge­
wezen op de noodzaak er voor te zorgen dat jongeren toegang heb­
ben tot voldoende opleiding om 
hun kans op het vinden van werk 
te vergroten. 
Voor zover deze beschikbaar zijn 
worden vergelijkbare gegevens en 
informatie uit de hele Gemeen­
schap gebruikt om bepaalde 
kwesties te verduidelijken en de 
discussie te verrijken. Deze gege­
vens zijn echter verre van 
compleet. Veel kwesties, zoals 
veranderingen in de interne 
arbeidsorganisatie van onderne­
mingen, lenen zich in ieder geval 
niet gemakkelijk voor een kwanti­
tatieve analyse. Bovendien werpen 
de beschikbare gegevens op be­
paalde belangrijke kwesties 
— zoals de groei van nieuwe terrei-
nen van werkgelegenheid — 
slechts een beperkt licht. Niette­
min is zo veel mogelijk gebruik 
gemaakt van de beschikbare gege­
vens om het inzicht in deze zaken 
te vergroten en daardoor bij te 
dragen aan verdieping van de dis­
cussie over onderwerpen waar 
echte en gewettigde verschillen 
van mening over bestaan, meer 
dan over de feiten. 
81 
Deel II 
82 
Hoofdstuk 4 Mobiliteit, arbeidsverloop en arbeidsmarktflexibiliteit 
Hoofdstuk 4 Mobiliteit, arbeidsverloop 
en arbeidsmarktflexibiliteit 
Achter veranderingen in de werkgelegenheid gaan grote 
stromen schuil van mensen die een baan krijgen, een baan 
verliezen of van baan veranderen. De omvang van deze 
bewegingen varieert met het tempo waarin nieuwe banen 
ontstaan, maar is in sommige Lid-Staten altijd groter dan 
in andere en voor vrouwen veel groter dan voor mannen. 
Inleiding 
Europese producenten opereren op 
markten met steeds meer concur­
renten, thans vaak wereldmarkten, 
waar het van doorslaggevend be­
lang is zich aan voortdurende 
veranderingen in marktomstandig­
heden en technologie aan te passen 
en ervoor te zorgen dat de geleverde 
produkten qua kwaliteit, ontwerp, 
service en prijs aantrekkelijk zijn. 
Een dergelijk vermogen tot aanpas­
sing is niet alleen afhankelijk van 
de kennis, het oordeel en de organi­
satorische know-how van degenen 
die de besluiten nemen in onder­
nemingen, maar ook van de 
vakbekwaamheid en het aanpas­
singsvermogen van het aanwezige 
personeel en van de mogelijkheid 
nieuwe personeelsleden met de ver­
eiste vaardigheden aan te kunnen 
trekken. 
Men is algemeen van oordeel dat in 
veel delen van Europa onvoldoende 
aan deze voorwaarden wordt vol­
daan, dat ondernemingen zich niet 
snel genoeg aan andere eisen aan­
passen, dat het moeilijk is 
werkmethoden en arbeidstaken te 
wijzigen en dat het maar al te vaak 
onmogelijk is mensen met de juis­
te vaardigheden aan te trekken. 
Meestal krijgt zowel de interne als de externe arbeidsmarkt hiervan de 
schuld, omdat men van mening is 
dat deze niet flexibel genoeg is om 
het bedrijfsleven in staat te stellen 
zijn produktie en zijn personeelsbe­
stand op de meest rendabele wijze 
te organiseren en mensen aan te 
nemen en te ontslaan wanneer en 
waar dat nodig is. 
Het op dit gebied aanwezige mate­
riaal is echter voor het grootste 
deel anekdotisch van aard en in de 
praktijk is het niet gemakkelijk 
na te gaan in hoeverre een star­
re arbeidsmarkt in verschillende 
delen van de Gemeenschap 
schadelijk is voor het concurrentie-
vermogen van de Europese 
producenten en de verplaatsing in 
de weg staat van arbeidskrachten 
en kapitaal tussen verschillende 
produktiecentra om te reageren op 
veranderingen in de vraag en de 
mondiale concurrentie. 
Een groot probleem hierbij is dat 
het begrip 'flexibiliteit van de ar­
beidsmarkt' moeilijk te definiëren is 
en dus moeilijk te meten. De enige 
uitvoerbare methode van onderzoek 
is trachten te begrijpen hoe de ar­
beidsmarkt in elk deel van de 
Gemeenschap functioneert door af­
zonderlijke aspecten stuk voor stuk 
te bestuderen en vervolgens de 
stukjes samen te passen. De gehanteerde analyse is geba­
seerd op de communautaire 
arbeidskrachtentelling (AKT). Er 
zij echter op gewezen dat hiermee 
alleen de externe arbeidsmarkt 
wordt bestreken en niet de interne 
binnen ondernemingen, die even 
belangrijk is, maar nog moeilijker 
te evalueren wat flexibiliteit be­
treft. Dit hoofdstuk vestigt de 
aandacht op: 
- het proces van het scheppen 
en vernietigen van arbeids­
plaatsen; 
- de in- en uitstroom van de 
werkgelegenheid; 
- de mate van arbeidsmobi-
liteittussen sectoren van 
bedrijvigheid; 
- het totale arbeidsverloop. 
In- en uitstroom van 
de werkgelegenheid 
Achter cijfers over de verandering 
in de totale werkgelegenheid van 
het ene op het andere jaar gaan veel 
grotere stromen schuil van mensen 
die werk krijgen en verliezen. Hier 
gaat het erom de omvang van deze 
stromen te onderzoeken en na te 
gaan hoe zij in de loop van de tijd 
-83 
Hoofdstuk 4 Mobiliteit, arbeidsverloop en arbeidsmarktflexibiliteit 
Gegevens over mobiliteit tussen sectoren 
en het arbeidsverloop 
De gegevens voor de analyse in dit hoofdstuk zijn afkomstig uit de 
communautaire Arbeidskrachtentellingen van de betreffende jaren in de 
periode 1983 tot en met 1992. In beginsel hebben z\j betrekking op de 
antwoorden van respondenten op vragen over hun positie op de arbeids­
markt in het voorafgaande jaar; gevraagd is of zij werkten en zo ja, in 
welke sector volgens de 1-cijferige NACE code, of dat z\j werkloos waren 
of economisch inactief. 
De gebruikelijke voorbehouden zijn op dit soort gegevens van toepassing, 
aangezien zij gebaseerd zijn op persoonlijke herinneringen van gebeur­
tenissen van een jaar daarvoor, die niet altijd nauwkeurig behoeven te 
zijn. Niettemin schynen de ontleende cijfers van jaar tot jaar redelijk 
consistent te zijn, hetgeen enige waarborg is voor hun betrouwbaarheid. 
De in het laatste deel van dit hoofdstuk gebruikte gegevens over het 
arbeidsverloop zyn gebaseerd op de antwoorden op vragen die voor het 
eerst in de AKT1992 zijn gesteld; gevraagd is hoe lang de respondenten 
hun huidige betrekking hadden. De analyse heeft specifiek betrekking op 
diegenen, waarvoor dat minder dan eenjaar is. 
89 In- en uitstroompercentages en werkgelegenheidsgroei 
in de Gemeenschap (EUR8), 1984 tot 1992 
10 r % van de werkenden 
-5 r 
•10 10 
-5 
•10 
1984-85 1985-86 1986-87 1987-88 1988-89 1989-90 1990-91 1991-92 veranderen en tussen verschillende 
delen van de Gemeenschap ver­
schillen. De gegevens bestrijken de 
periode van 1983 t/m 1992, met in 
het begin jaren met een geringe 
groei van de werkgelegenheid, aan 
het eind jaren met een dalende 
werkgelegenheid en halverwege de 
periode jaren met een aanzienlijke 
netto hoeveelheid nieuwe arbeids­
plaatsen (zie het kader voor 
een toelichting op de gebruikte 
gegevens). 
In de landen tezamen was in de hele 
periode 1983 t/m 1992 gemiddeld 
iets meer dan 7% van de werkzame 
personen in de enquête eenjaar eer­
der werkloos of inactief, waarvan de 
helft omdat nog onderwijs werd ge­
volgd of een opleiding genoten 
(grafiek 89). 
Hoewel wat meer mensen werk vin­
den in jaren met een sterke groei 
van de werkgelegenheid is het ver­
schil tussen jaren van economisch 
herstel en recessie kleiner dan men 
zou verwachten. De grootste in­
stroom werd in 1989 waargenomen, 
toen de werkgelegenheid met 2% 
toenam en 7,6% van de werkzame 
personen het jaar daarvoor werk­
loos of inactief was. Dit is echter 
slechts een procentpunt hoger dan 
in 1991, toen de werkgelegenheid 
enigszins daalde. Bovendien was de 
instroom in de jaren met sterke 
groei tussen 1987 en 1990 — toen de 
werkgelegenheid met meer dan 2% 
per jaar groeide — gemiddeld 7,4% 
en het was nog steeds 7% van de 
werkzame personen toen de werk­
gelegenheid met slechts 0,5% per 
jaar steeg. 
In jaren waarin de werkgelegenheid 
weinig is gegroeid, is het percentage 
werkenden dat een baan had na 
werkloos of inactief te zijn geweest, 
niet veel lager dan in jaren met een 
sterke groei van de werkgele­
genheid. Al is het verschil in 
instroompercentage klein, voor de 
betrokkenen, d.w.z. de werklozen 
en inactieven, is het echter groot. 
Een verschil van een procentpunt in 
84-
Hoofdstuk 4 Mobiliteit, arbeidsverloop en arbeidsmarktflexibiliteit 
de instroom komt overeen met een 
verschil van 10 à 15% in het aantal 
werklozen. 
Gegeven het geringe verschil in in­
stroom in de werkgelegenheid van 
jaar op jaar, moet er tegelijkertijd 
een groter verschil in uitstroom 
zijn. Uit de cijfers blijkt inderdaad 
dat in de onderzochte periode het 
aandeel in de werkgelegenheid van 
hen die uitstroomden en werkloos of 
inactief werden, twee maal zo sterk 
varieerde als het aandeel van de 
instromers. In de jaren met een 
sterke groei van de werkgelegen­
heid was gemiddeld 5,3% van de 
mensen die het jaar tevoren werk 
hadden, zonder werk op het ogen­
blik van de enquête, met als laagste 
cijfer 4,9% in 1990. Dit kan men 
vergelijken met een gemiddelde van 
6,7% in de andere jaren en een 
maximum van 7,3% in 1992. 
Typerend is dus dat jaren met een 
geringe groei van de werkgelegen­
heid eerder samengaan met een 
hoog uitstroom- dan met een 
laag instroompercentage. Onge­
veer tweederde van het verschil in 
veel en weinig groei van de werkge­
legenheid van het ene op het andere 
jaar is toe te schrijven aan verschil 
in uitstroom en ongeveer eenderde 
aan verschil in instroom. 
Deze conclusies blijven ongewijzigd 
als men de analyse uitbreidt tot 
Spanje en Portugal, voor welke lan­
den alleen voor de periode vanaf 
1986 gegevens beschikbaar zijn. 
Een voortdurend hoog instroomper­
centage in Spanje gedurende deze 
periode, gepaard gaande met een 
dienovereenkomstig hoog uit-
stroompercentage (zoals hieronder 
verduidelijkt) vergroot echter de 
stromen baanvinders en -verlie­
zers in de Gemeenschap. Voor de 
tien landen van de Gemeenschap 
zonder Italië en Nederland bedroeg 
het deel van de werkzame personen 
dat een jaar eerder werkloos of in­
actief was in elk van de jaren tussen 
1986 en 1992 gemiddeld iets 
meer dan 8% — ongeveer 1 op 12 — met dezelfde kleine variatie als voor 
de acht landen. 
Veranderingen in de 
werkgelegenheid van 
mannen en vrouwen 
Tussen 1984 en 1992 is de werkge­
legenheid van vrouwen aanzienlijk 
harder gegroeid dan die van man­
nen. In de periode als geheel is het 
aantal werknemers in de acht Lid-
Staten waarvoor een volledige 
reeks gegevens beschikbaar is, met 
ca. 8% gestegen. Ongeveer twee 
derde van deze groei kwam voor re­
kening van vrouwen. Bovendien 
was de kloof tussen de groei van de 
werkgelegenheid van vrouwen en 
van mannen in de jaren met een 
geringe netto groei van het aantal 
banen aan het begin en het eind van 
de periode, bijzonder groot — 90% 
van de groei van het aantal werken­
den in die periode kwam voor 
rekening van vrouwen — terwijl in 
de jaren met een sterke netto ba­nengroei er betrekkelijk weinig ver­
schil tussen beide bestond. 
Dit patroon vindt men terug in de 
cijfers van de bruto in- en uitstroom 
van de werkgelegenheid. Voor de 
acht Lid-Staten was het percentage 
werkzame vrouwen dat een baan 
had na werkloos of inactief te zijn 
geweest, permanent hoger dan het 
percentage werkzame mannen; tus­
sen 1984 en 1992 gemiddeld 9% 
voor vrouwen tegen nog geen 6% 
voor mannen (grafiek 90). Het per­
centage vrouwen dat in enig jaar 
uittrad was tegelijkertijd ook hoger, 
met name tijdens jaren met een 
relatief sterke groei van de werkge­
legenheid. Een sterke groei van de 
werkgelegenheid van mannen bete­
kent dus meestal dat er minder hun 
baan kwijt raken dan dat er meer 
werk hebben gevonden. 
Dat de werkgelegenheid van man­
nen minder stabiel is, komt omdat 
mannen in vergelijking met vrouwen 
veel meer in de industrie werken, 
waar de produktie gevoeliger is voor 
90 In- en uitstroompercentages van mannen en vrouwen 
in de Gemeenschap (EUR8), 1984 tot 1992 
% van de werkenden 
12 r Instroom Uitstroom 
! Mannen B Vrouwen I Mannen ÜJ Vrouwen 
-4 h 
-12 -i 12 
H 8 
M -8 
-12 
1984-85 1985-86 1986-87 1987-88 1988-89 1989-90 1990-91 1991-92 
Hoofdstuk 4 Mobiliteit, arbeidsverloop en arbeidsmarktflexibiliteit 
het tempo van economische groei 
dan in de dienstverlening. Derhal­
ve fluctueren van jaar tot jaar 
schepping en vernietiging van 
arbeidsplaatsen in de industrie meer 
dan in de dienstverlening. Boven­
dien is er, gezien de lange termijn 
daling van de werkgelegenheid in de 
industrie, werkelijk alleen in jaren 
met een relatief sterke groei sprake 
van enige netto groei van banen in 
die sector. 
De relatie met 
de werkloosheid 
De omvang van de in- en uitstroom 
van de werkgelegenheid wordt 
enerzijds beïnvloed door het heer­
sende niveau van de werkloosheid 
en heeft anderzijds aanzienlijke ge­
volgen voor het probleem van het 
zonder werk zijn. Onder overigens 
gelijke omstandigheden geldt dat 
hoe hoger de werkloosheid is, des te 
groter de kans dat iemand, die op 
het ogenblik van de enquête werk 
heeft, het jaar daarvoor werkloos was. Op grond hiervan mag men 
dus verwachten dat in delen van de 
Gemeenschap met een hoog werk­
loosheidspercentages de instroom 
in de werkgelegenheid groot is. 
De omstandigheden behoeven ech­
ter niet gelijk te zijn. In het 
bijzonder verschilt in de Gemeen­
schap de tijd die een werkloze nodig 
heeft om een baan te vinden, en dus 
de kans dat iemand in twee achter­
eenvolgende enquêtes wordt geteld 
als werkloos. Evenzo dingen niet 
alleen werklozen naar een arbeids­
plaats, maar ook jongeren die voor 
het eerst de arbeidsmarkt betreden 
en zij die opnieuw de arbeidsmarkt 
betreden na een tijd inactief te zijn 
geweest; dit laatste geldt met name 
vrouwen die verantwoordelijkhe­
den hebben ten opzichte van hun 
gezin. 
Wanneer deze laatste verschillen 
buiten beschouwing worden gela­
ten, levert vergelijking van de 
instroom met het werkloosheids­
percentage een aanwijzing op voor 
91 Instroompercentages in de Lid-Staten, gemiddeld 
1984-87,1987-90 en 1990-92 
% van de werkenden 
20 
15 r 
10 r 20 
15 
10 
B DK D GR E F IRL L P UK 
I geen gegevens, NL gegevens niet betrouwbaar het gemak waarmee iemand zonder 
baan werk kan vinden en, ander­
som, van de mogelijke omvang van 
het probleem van langdurige werk­
loosheid. Met andere woorden, hoe 
groter de instroom in verhouding 
tot het werkloosheidspercentage is, 
des te groter zal het werkloosheids-
verloop zijn, of des te korter de 
gemiddelde werkloosheidsduur. Is 
de instroom in verhouding tot de 
werkloosheid klein, dan betekent 
dit daarentegen dat een groot deel 
van de werklozen binnen een jaar 
geen werk zal vinden (of als het wel 
wordt gevonden het voor het einde 
van het jaar weer verloren is). De 
werkloosheid betreft in dit geval, 
vergeleken met het eerstgenoemde 
geval, slechts een betrekkelijk klei­
ne groep mensen. 
Veranderingen in 
werkgelegenheid 
in de Gemeenschap 
Het op communautair niveau waar­
genomen patroon van mensen die 
een baan krijgen en anderen die 
hun baan verliezen—d.w.z. van het 
relatief toenemend aantal dat een 
baan krijgt wanneer de werkgele­
genheid groeit en het relatief 
afnemend aantal wanneer die 
daalt- is ook in afzonderlijke Lid-
Staten terug te vinden. Niettemin 
verschilt de grootte van de stromen 
in beide richtingen aanzienlijk tus­
sen de landen en er bestaat maar 
heel weinig verband met verschil­
len in werkgelegenheidsgroei. 
Hoewel er enige relatie bestaat met 
verschillen in werkloosheid, is deze 
in geen geval overal gelijk. 
Gedurende de periode van 1984 
t/m 1992 waren de stromen 
betrekkelijk groot in het VK, 
Frankrijk, Denemarken. Ierland 
en vooral in Spanje (in dit geval 
vanaf 1986) en betrekkelijk klein 
in België, Griekenland, Portugal 
(ook vanaf 1986), Luxemburg en 
vooral Duitsland (grafiek 91). (Hoe­
wel ook in Nederland de stromen 
86 
Hoofdstuk 4 Mobiliteit, arbeidsverloop en arbeidsmarktflexibiliteit 
aanzienlijk waren, lijken de cij­
fers onaannemelijk hoog voor 
vrouwen; bijna een op de drie werk­
zame vrouwen schijnt in elk jaar 
tussen 1987 en 1992 een jaar eerder 
werkloos of inactief te zijn geweest. 
Dit in tegenstelling tot een cijfer 
van 9 à 10% in 1983 en 1985, het­
geen een gevolg kan zijn van de 
ontwikkeling in de AKT na 1987 
— dan EBB genoemd — meer los 
werk van enkele uren per week te 
registreren). 
Tot de eerstgenoemde groep beho­
ren de twee landen, Spanje en 
Ierland, waar de werkloosheid ge­
durende deze hele periode veel 
groter was dan het communautaire 
gemiddelde. Maar zij omvat ook 
twee landen, Frankrijk en het VK, 
waar de helft van de tijd de werk­
loosheid onder het gemiddelde lag 
en een land, Denemarken, waar de 
werkloosheid voortdurend, behalve 
in 1991 en 1992, onder het commu­
nautaire gemiddelde lag, en in de 
meeste jaren zelfs aanzienlijk. De 
laatstgenoemde groep, waar de in-
en uitstromen gering waren, omvat 
landen met in de meeste jaren de 
laagste werkloosheidspercentages 
— Luxemburg, Duitsland en 
Portugal — en Griekenland, waar 
het percentage ook beneden het 
communautaire gemiddelde lag, 
maar ook België, waar in vijf van de 
acht jaren de werkloosheid boven 
het gemiddelde lag. In sommige 
gevallen is bovendien het verschil 
tussen de landen in omvang van de 
in- en uitstromen veel groter dan 
het verschil in werkloosheid. 
Het verschil tussen de landen met 
de grootste stromen in de eerstge­
noemde groep en die met de kleinste 
in de laatstgenoemde groep was ca. 
twee tot drie maal. In Spanje was 
gemiddeld bijna 17% van de wer­
kenden in de jaren met sterke groei 
van de werkgelegenheid tussen 
1987 en 1990 het jaar daarvoor 
werkloos of inactief, een percentage 
slechts iets onder het gemiddelde 
werkloosheidspercentage. In tegen­
stelling daarmee was dit cijfer slechts 5% of minder in elk van de 
landen in de groep met een laag 
instroompercentage. Dit betreft ook 
Griekenland en België waar 5% 
aanzienlijk onder beneden het 
werkloosheidspercentage in deze 
periode is. 
In laatstgenoemde twee landen 
schijnt het voor werklozen dus aan­
zienlijk moeilijker geweest te zijn 
om werk te vinden dan in Spanje. 
Dit wordt weerspiegeld in het hoge 
niveau van de langdurige werkloos­
heid in België, waar gemiddeld 
bijna 65% van de werklozen in deze 
periode meer dan een jaar zonder 
werk was, tegen iets meer dan 50% 
in Spanje. Het wordt ook weerspie­
geld in de veel grotere toename van 
de werkgelegenheidsgraad in deze 
periode in Spanje, vergeleken met 
België of Griekenland, waar de in-
treding of herintreding van 
vrouwen op de arbeidsmarkt signi­
ficant minder voorkwam dan in 
andere Zuidelijke Lid-Staten. 
Tegenover grote verschillen in 
de instroom van de werkgelegen­
heid staan even grote verschillen 
in de uitstroom. In België en 
Griekenland, evenals in Duitsland 
en Portugal, heeft tussen 1987 en 
1990 gemiddeld slechts ca. 3 à 4% 
van de mensen zijn baan verloren 
en is werkloos of inactief geworden, 
niet veel meer dan het natuurlijk 
percentage dat met pensioen gaat. 
Ter vergelijking, in Spanje bedroeg 
dit cijfer 13%. 
Tussen Spanje en Ierland is de 
tegenstelling even groot. In het 
laatstgenoemde land, waar de 
werkloosheid maar iets kleiner was 
dan in Spanje, was de instroom 
slechts ongeveer 8%, ca. de helft van 
het Spaanse percentage. Hier staat, 
net als in België, een hoog percent­
age langdurige werkloosheid 
tegenover: gemiddeld was 60% van 
de werklozen in die periode eenjaar 
of langer zonder werk. 
Hoewel in het VK gedurende de ge­
hele periode van 1984 t/m 1992 het werkloosheidspercentage hoger 
was dan in Duitsland, schijnen de 
kansen voor iemand zonder werk 
— werkloos of inactief — om een 
baan te vinden er groter geweest te 
zijn dan in Duitsland. In het VK 
was tussen 1984 en 1989 elk jaar de 
instroom 10 à 12%, twee tot drie 
maal zo hoog als in Duitsland, waar 
dit percentage de meeste jaren 
slechts 3 à 4 bedroeg. Zelfs in 1991, 
toen de werkgelegenheid in het VK 
met meer dan 2% daalde, bedroeg 
de instroom van voormalig werklo­
zen of inactieven nog altijd ca. 8% 
van alle werkzame personen. Bo­
vendien bleef de uitstroom relatief 
groot, meer dan 7%, zelfs in jaren 
met een grote groei van de werkge­
legenheid, aanzienlijk boven het 
percentage van 2 à 3% in Duitsland. 
Ook hier staan hoge percentages 
langdurige werkloosheid tegenover. 
Ondanks de betrekkelijk geringe 
werkloosheid in Duitsland, was in 
de gehele periode meer dan 45% van 
de werklozen minstens een jaar 
zonder werk, zelfs in 1991 nadat 
zeven jaar lang de werkgelegenheid 
was gegroeid. Daar tegenover was 
in 1991 dit cijfer in het VK tot onder 
de 30% gedaald. Bovendien hadden 
in Duitsland de werklozen, meer 
dan elders, niet alleen te maken 
met concurrentie van mensen die 
tevoren inactief waren of onderwijs 
volgden, maar ook van nieuwe im­
migranten uit het Oosten. 
In Frankrijk lag de instroom 
slechts iets lager dan in het VK, bij 
8 à 9% van de werkenden, hoewel 
de netto toename van het aantal 
werkenden in de meeste jaren 
(nooit veel meer dan 1%, tegen 3% 
in 1988 en 1989 in het VK) veel 
kleiner was. Het percentage baan-
verliezers per jaar was dus vrijwel 
gelijk aan dat in het VK. Net als in 
het VK stond tegenover het relatief 
hoge percentage baanvinders en 
-verliezers, een betrekkelijke ge­
ringe langdurige werkloosheid die, 
ondanks de lage groei van de werk­
gelegenheid in 1991, tot onder 40% 
van het totale aantal werklozen 
87-
Hoofdstuk 4 Mobiliteit, arbeidsverloop en arbeidsmarktflexibiliteit 
92 Instroompercentages per grote sector in de 
Gemeenschap (EUR8), gemiddeld 1984-87,1987-90 en 
1990-92 
0 2 4 6 8 10 12 
0 2 4 
EUR8 = B, DK, D. GR, F, IRL, L, UK 8 10 12 
% van de werkenden 
93 Instroompercentages per grote sector in de Lid-Staten, 
gemiddeld 1984-92 
Landbouw 
Nijverheid 
Dienstverlening 
0 5 10 
1 geen gegevens, NL gegevens niet betrouwbaar 15 20 
% van de werkenden was afgenomen (minder dan in 
Duitsland). 
Introom per sector 
De instroom in de werkgelegenheid 
in de dienstverlening van voormalig 
werklozen of inactieven was in de 
gehele periode van 1984 tot 1992 
groter dan in andere sectoren, als 
gevolg van het hogere tempo waarin 
per saldo banen ontstonden. Voor 
de acht landen van de Gemeen­
schap waarvoor een volledige reeks 
gegevens beschikbaar is, was ge­
middeld net iets minder dan 8% van 
de werkzame personen in de dienst-
verlening het jaar daarvoor 
werkloos of inactief (grafiek 92). De 
variatie tussen de jaren was gering 
(ca. een half procentpunt tussenja­
ren waarin de werkgelegenheid met 
2,5% of meer en jaren waarin deze 
met 1% of minder toenam). Voor 
deze acht landen plus Spanje en 
Portugal was tussen 1986 en 1992 
de gemiddelde instroom in de 
dienstverlening iets meer dan 8,5% 
van de werkenden, met eenzelfde 
klein verschil tussenjaren met een 
sterke en een geringe groei. 
Voor de acht landen van de Ge­
meenschap was de instroom in de 
industrie met ongeveer 5,5% meer 
dan twee procentpunten lager dan 
in de dienstverlening, als gevolg 
van het lagere tempo van de netto 
banengroei, maar slechts anderhalf 
procentpunten lager, 6,5 à 7%, als 
Spanje en Portugal worden meege­
rekend. In Spanje zijn immers in 
deze periode meer werklozen en in-
actieven in de nijverheid gaan 
werken dan in de dienstverlening 
(grafiek 93). In de meeste jaren was 
dat ook het geval in Griekenland en 
Portugal, landen die net als Spanje 
een minder grote verschuiving van 
werkgelegenheid van de industrie 
naar de dienstverlening hebben 
meegemaakt, dan andere commu­
nautaire landen. 
In deze drie landen was de instroom 
van vrouwen zowel als mannen in 
-88 
Hoofdstuk 4 Mobiliteit, arbeidsverloop en arbeidsmarktflexibiliteit 
de industrie groter dan in de dienst­
verlening, een verschijnsel dat 
gedurende een aantal jaren ook in 
Denemarken en in België kon wor­
den waargenomen. 
Wellicht onverwacht was de in­
stroom in de landbouw van mensen 
zonder baan in de Gemeenschap als 
geheel vrijwel hetzelfde als in de 
industrie. Dit is in strijd met het 
vaak voorkomende beeld van de 
landbouw als een sector waar maar 
weinig mensen werk vinden en 
waar de enige echte mobiliteit men-
sen betreft die de landbouw 
verlaten, hetzij omdat zij ontslagen 
worden, hetzij omdat zij de pensi­
oengerechtigde leeftijd bereiken. 
Voor de acht landen van de 
Gemeenschap was 5,5 à 6% van de 
werkenden in de landbouw eenjaar 
eerder werkloos of inactief en voor 
die landen plus Spanje en Portugal 
6 à 7%. Bovendien hebben naar ver­
houding in deze periode in een 
aantal landen in het Noorden van 
de Gemeenschap meer werklozen 
een baan gevonden in de landbouw 
dan in de industrie. Dat gold voor 
Frankrijk, waar in deze jaren ge­
middeld 8,5% van de werkenden in 
de landbouw eenjaar eerder werk­
loos of inactief was, ongeveer 1,5% 
meer dan in de industrie, en in 
Duitsland, waar het gemiddelde 
4,5% bedroeg, tegen iets meer dan 
3% voor de industrie. 
In deze twee landenwas dus, gezien 
het netto banenverlies in deze sec­
tor, het percentage van de mensen 
die de landbouw verlieten aanzien­
lijk groter dan in andere sectoren 
van bedrijvigheid. 
Ook in het VK was in de helft van 
de jaren van de periode de instroom 
van voormalige baanlozen in de 
landbouw groter dan in de indus­
trie, hoewel hier, anders dan in de 
beide andere landen, het aantal 
werkzame personen in de landbouw 
tussen 1984 en 1991 minder is ge­
daald dan in de industrie. Terwijl in 
Frankrijk en Duitsland de grotere 
instroom in de landbouw dan in de industrie zowel voor vrouwen als 
voor mannen gold, gold dat in het 
VK bovendien alleen voor mannen. 
In elk jaar van deze periode, behal­
ve in 1985, maar vooral in jaren 
waarin de werkgelegenheid daalde 
of slechts gering groeide, was een 
groter deel van de mannen werk­
zaam in de landbouw een jaar 
eerder zonder werk, dan in de in­
dustrie het geval was. 
In de Zuidelijke Lid-Staten, waar de 
landbouw veel meer werk verschaft, 
hoewel dat snel minder wordt, 
was in deze periode de instroom in 
de sector aanzienlijk kleiner dan in 
de industrie. Dit was met name 
het geval in Griekenland en in 
Portugal, waar elk jaar slechts 2% 
of minder van de werkenden in de 
landbouw eenjaar eerder geen werk 
had. Het gold ook voor Spanje en 
voor Ierland. In eerstgenoemd land 
was het percentage elk jaar echter 
meer dan 10%, hetgeen wijst op een 
groot verloop in deze sector en in 
laatstgenoemd land 5 à 6%, hoewel 
dit voor een groot deel het gevolg was van een buitengewoon grote in­
stroom van vrouwen. 
In Ierland was in de meeste jaren 
van deze periode meer dan één op 
vier van alle in de landbouw werk­
zame vrouwen, in sommige jaren 
meer dan één op drie, eenjaar eer­
der werkloos of inactief, vergeleken 
met slechts ca. 3% van de mannen 
en veel meer dan in de industrie en 
de dienstverlening. (Een soortgelijk 
patroon is duidelijk waarneembaar 
in Nederland, waar dezelfde hoge 
cijfers ook in andere sectoren 
worden gevonden en waar aan de 
betrouwbaarheid van de gegevens 
wordt getwijfeld.) Het instroomper­
centage in de landbouw schijnt dus 
voor vrouwen uitzonderlijk hoog te 
zijn, hetgeen mede gezien het hoge 
uitstroompercentage betekent dat 
het banenverloop onder vrouwen 
groot is. 
Binnen de dienstverlening hebben 
handel en horeca een grote 
instroom van werklozen en inactie-
ven. Gemiddeld was voor de hier 
94 Instroompercentages per 1-cijferige NACE-bedrijfstakcode 
in de Gemeenschap (EUR8), gemiddeld 1984-92 
Handel, horeca 
Gezondheid, onderwl|s, overige 
Banken, zakelijke dienstverlening 
Textiel, kleding, overige 
Bouwnijverheid 
Landbouw 
Openbaar bestuur 
Metaalnijverheid 
Vervoer en communicatie 
Chemie en mijnbouw 
Energie en water 
EUR8 = B, DK. D, GR, F, IRL, L, UK 10 12 
% van de werkenden 
-89-
Hoofdstuk 4 Mobiliteit, arbeidsverloop en arbeidsmarktflexibiliteit 
besproken acht landen van de 
Gemeenschap in de jaren tussen 
1989 en 1994 ca. 10% van de werk­
zame personen in de handel en 
de horeca eenjaar daarvoor zonder 
werk of inactief, en met Spanje 
en Portugal meegerekend ca. 11% 
(grafiek 94). Dit geldt vrijwel in alle 
Lid-Staten, waarbij in Spanje de in­
stroom 17 à 18% bereikt en in het 
VK 14 à 15%. Het geldt met name 
ook voor vrouwen, voor wie het 
gemiddelde percentage nieuwe 
werkenden voor de acht commu­
nautaire landen ca. 12% bedroeg 
(13% met Spanje en Portugal mee­
gerekend), hoewel het cijfer voor 
mannen ook hoger was dan in ande­
re sectoren, gemiddeld 8 à 9% 
(grafiek 95). 
De categorie overige dienst­
verlening, die onderwijs en 
gezondheidszorg alsmede een di­
verse persoonlijke dienstverlening 
omvat, is nauwelijks minder be­
langrijk voor het vinden van werk 
hoewel, anders dan in de handel en de horeca, het aantal werkzame 
personen tussen 1984 en 1992 er 
flink is toegenomen. In de periode 
als geheel was in de acht landen 
van de Gemeenschap 8 à 9% van de 
werkenden in deze sector een jaar 
eerder werkloos of inactief (met 
Spanje en Portugal erbij 9 à 10%). 
Binnen de nijverheid had de sector 
overige verwerkende industrie, die 
hoofdzakelijk de vervaardiging 
van produkten zoals voedings- en 
genotmiddelen, textiel, kleding en 
schoenen alsmede de bouwnijver­
heid omvat, in deze periode 
constant een naar verhouding gro­
tere instroom dan andere sectoren, 
hoewel ook dit geen sectoren waren 
waar de werkgelegenheidsgroei 
dienovereenkomstig hoog was. In 
deze twee sectoren was in de acht 
landen van de Gemeenschap elk 
jaar gemiddeld 6 à 7% van de wer­
kenden tussen 1984 en 1992 een 
jaar eerder werkloos of inactief 
(8 à 9% met Spanje en Portugal 
meegerekend). 
95 Instroompercentages van mannen en vrouwen per 1-
cijferige NACE-bedrijfstakcode in de Gemeenschap 
(EUR8), gemiddeld 1984-92 
0 2 4 6 8 10 12 
Vervoer en communicatie 
Chemie, mijnbouw 
Energie en water 
0 2 
EUR8 = B, DK, D, QR, F, IRL, L, UK 8 10 12 
% van de werkenden In beide gevallen waren boven­
dien, net als voor alle andere 
sectoren, de instroomcijfers voor 
vrouwen hoger dan voor mannen, 
aangezien in deze periode in de 
acht communautaire landen ge­
middeld 9 à 10% van de vrouwen 
die in deze sectoren werkten een 
jaar eerder geen werk had (10 à 
11% met Spanje en Portugal erbij), 
vrijwel hetzelfde percentage als in 
de dienstverlening — al leverde dit 
in de bouwnijverheid betrekkelijk 
weinig nieuwe banen op (in de 
Gemeenschap als geheel werkten 
in deze sector in 1992 slechts 
800.000 vrouwen). 
Mobiliteit tussen 
sectoren 
Zoals de afgelopen paar jaar al 
regelmatig is gezegd, is een belang­
rijk gevolg van het toenemende 
tempo van technologische vooruit­
gang in productieprocessen en de 
voortdurende veranderingen in de 
structuur van de economische acti­
viteit, dat men er niet meer vanuit 
kan gaan zijn gehele arbeidsleven 
in één baan door te brengen. Velen 
kunnen verscheidene malen tijdens 
hun arbeidsleven verplicht worden 
iets anders te gaan doen en zich 
nieuwe vaardigheden eigen te ma­
ken. Zowel de bereidheid als het 
vermogen van de beroepsbevolking 
om zich op deze manier aan te pas­
sen, zijn waarschijnlijk belangrijke 
factoren van het economisch 
concurrentievermogen. 
Directe gegevens over de omvang 
van veranderingen van baan zijn 
moeilijk te verkrijgen. Gegevens 
over beroepen (zoals uiteengezet 
wordt in hoofdstuk 8) behoren tot de 
arbeidsmarktindicatoren die het 
minst vergelijkbaar zijn tussen lan­
den. Bovendien is er een tekort aan 
cohortgegevens, waarmee het ge­
drag van individuen kan worden 
gevolgd en geanalyseerd. 
De analyse is hier gebaseerd op ver­
andering van baan van werkenden 
-90 
Hoofdstuk 4 Mobiliteit, arbeidsverloop en arbeidsmarktflexibiliteit 
tussen sectoren van bedrijvigheid 
tussen twee AKTs, waarbij de sec­
toren worden gedefinieerd op 
1-cijferig NACE-niveau, hetgeen er 
in wezen op neerkomt dat de econo­
mie in elf grote categorieën van 
nijverheid en dienstverlening 
wordt verdeeld (zoals vermeld in 
grafiek 95). Dit is geen volledig be­
vredigende basis voor een analyse, 
aangezien een aantal categorieën 
zeer uiteenlopende activiteiten 
omvat — gezondheidszorg en on­
derwijs worden bij voorbeeld 
ingedeeld bij persoonlijke dienst­
verlening zoals haarverzorging, de 
groot- en kleinhandel bij de horeca 
en de mijnbouw bij de chemische 
industrie, waarbij onderlinge ver­
andering van baan niet wordt 
geregistreerd. De overstap tussen 
soortgelijke banen in verschillende 
groepen wordt bovendien wel gere­
gistreerd, al is door de mate van 
aggregatie van de hier afgebakende 
sectoren de kans klein dat banen 
gelijk zijn, maar die tussen verschil­
lende banen in dezelfde sector 
worden dat niet. geen doet veronderstellen dat een 
sterke werkgelegenheidsgroei de 
mobiliteit tussen sectoren 
bevordert. 
Wanneer men in dit geval ook 
Spanje en Portugal erbij betrekt, 
worden de cijfers marginaal lager, 
aangezien in beide landen de 
sectorale mobiliteit beneden het 
communautaire gemiddelde ligt 
— in beide landen met iets meer 
dan 3% in de meeste jaren, ondanks 
hun relatief hoge werkgelegen­
heidsgroei. Griekenland en Ierland 
hebben ook lage mobiliteitspercen­
tages; in het eerstgenoemde land 
wisselde in deze periode slechts ca. 
2% per jaar van sector, terwijl in 
Ierland nog geen 1% per jaar was, 
het laagste in de Gemeenschap 
(grafiek 97). 
In de meer ontwikkelde landen van 
de Gemeenschap is de mobiliteit 
meestal groter; de voornaamste uit­
zondering is België, waar het 
percentage werkenden dat in deze periode van sector wisselde vrijwel 
gelijk was aan dat van Griekenland 
(iets meer dan 2%). Ook in 
Duitsland echter was het gemiddel­
de slechts ca. 2%, ver beneden het 
communautair gemiddelde. Daar­
tegenover was het cijfer in het VK, 
Frankrijk en Denemarken gemid­
deld 5% en in het VK, waar de 
mobiliteit van werknemers tussen 
sectoren de meeste jaren het hoog­
ste van de Gemeenschap was, zelfs 
bijna 6%. (In Nederland, waar aan 
deze cijfers minder getwijfeld wordt 
dan aan die van de instroom, was de 
gemiddelde mobiliteit tussen secto­
ren van 1987 tot 1992 iets minder 
dan 4%.) 
In de meeste landen is, net als op 
communautair niveau, een ten­
dens merkbaar dat de sectorale 
mobiliteit stijgt met de werkgele­
genheidsgroei, hoewel dit niet in 
alle gevallen bijzonder duideUjk is. 
In het VK bij voorbeeld is in 1991 
en 1992 gemiddeld 5% van de wer­
kenden van de ene sector naar een 
Niettemin geven de cijfers althans 
een indicatie van de omvang van 
baanverandering en de manier 
waarop deze binnen de Gemeen­
schap verschilt en in de tijd 
verandert. Als gevolg van de ruime 
definitie van sectoren, zijn de 
feitelijke mobiliteit tussen be­
drijfstakken en is, meer nog, de 
omvang van baanwisselingen on­
derschat (hieronder worden enige 
gegevens vermeld over baanwisse­
lingen in 1992). 
Voor de acht Lid-Staten waarvoor 
gegevens over de gehele periode 
beschikbaar zijn, is tussen 1983 en 
1992 gemiddeld per jaar 4% (een 
op 25) van de ene sector van 
bedrijvigheid naar de andere over­
gestapt (grafiek 96). Dit cijfer 
varieerde echter van onder de 4% 
in de eerste jaren van de periode, 
toen de groei gering was (net als in 
1992), tot meer dan 5% (een op 20) 
in 1990 na een periode van sterke 
groei van de werkgelegenheid, het-96 Mobiliteit van werkenden tussen bedrijfstakken en groei 
van de werkgelegenheid (op 1-cijferige NACE-code) in de 
Gemeenschap (EUR»), gemiddeld 1984-92 
ider _ % van de werkenden 5 r 
4 r T 5 
H 4 
H 3 
•i 2 
H 1 
1984-85 1985-86 1986-87 1987-88 1988-89 1989-90 1990-91 1991-92 
EUR8 - B, DK, D, QH, F, IRL, L, UK 
-91-
Hoofdstuk 4 Mobiliteit, arbeidsverloop en arbeidsmarktflexibiliteit 
97 Mobiliteit van werkenden tussen bedrijfstakken (op 1-
cijferige NACE-code) in de Lid-Staten, gemiddeld 1984-
87,1987-90 en 1990-92 
8 r 
6 h 
4 r % van de werkenden 
T 8 
H 6 
B DK D GR E 
I geen gegevens IRL NL UK 
98 Mobiliteit van werkenden tussen grote sectoren in de 
Gemeenschap (EUR8), gemiddeld 1984-87,1987-90 en 
1990-92 
% van de werkenden _ 6 6 f 
Landbouw 
Nijverheid 
Dienstverlening 
1984-87 1987-90 1990-92 1984-87 1987-90 1990-92 1984-87 1987-90 1990-92 
EUR8 = B, DK, D, GR, F, IRL, L, UK andere vertrokken, in jaren dus 
waarin de werkgelegenheid meer 
dan 2% daalde, vergeleken met een 
gemiddelde van 7% in de jaren 
tussen 1987 en 1990, toen de 
werkgelegenheid aanzienlijk 
steeg. Anderzijds was in Duitsland 
het gemiddelde mobiliteitsper­
centage in de jaren met sterke 
groei tussen 1987 en 1990 vrijwel 
hetzelfde als in de daaraan vooraf­
gaande drie jaar of de daarop 
volgende twee jaar, toen de groei 
van de werkgelegenheid veel min­
der sterk was. 
Mobiliteit per sector 
Zoals te verwachten was zijn aan­
zienlijk minder mensen in de 
landbouw gaan werken dan in an­
dere sectoren. In de Gemeenschap 
als geheel (voor de tien zowel als 
voor de acht landen) is tussen 1984 
en 1992 gemiddeld slechts ca. 1,5% 
van de werkzame personen in de 
landbouw uit andere sectoren af­
komstig (grafiek 98). Voor Ierland 
en Griekenland was dit nog geen 1% 
en voor België slechts marginaal 
hoger (grafiek 99). In het VK daar­
entegen is het percentage gestegen 
tot 4% aan het begin van de jaren 
negentig (van ca. 2,5% in het mid­
den van de jaren tachtig), terwijl 
het in Denemarken over de gehele 
periode genomen gemiddeld 
2,5% beliep. 
Het hoge cijfer voor het VK kan een 
gevolg zijn van het feit dat dit land 
als vrijwel enige in de Gemeenschap 
de werkgelegenheid in de landbouw 
in deze periode enigszins zag stij­
gen, hoewel het ook een gevolg kan 
zijn van het feit dat er heel weinig 
mensen werkten, slechts ca. 2% van 
alle werkenden. Niettemin lag ook 
in Nederland, waar de werkgele­
genheid in de landbouw ook toenem 
en het aandeel van de sector in de 
totale werkgelegenheid niet veel 
hoger was dan in het VK, de gemid­
delde mobiliteit naar deze sector 
ongeveer op het communautaire 
gemiddelde. 
92 
Hoofdstuk 4 Mobiliteit, arbeidsverloop en arbeidsmarktflexibiliteit 
Ondanks de sterke verschillen in 
werkgelegenheidsgroei waren de 
intersectorale mobiliteit in de 
nijverheid en de dienstverlening 
tussen 1983 en 1992 ongeveer ge­
lijk. Voor de acht landen van de 
Gemeenschap is in deze periode ge­
middeld per jaar iets meer dan 4% 
van de werkenden in de vijf indus­
triële sectoren gedurende het jaar 
via baanverwisseling daar terecht 
gekomen. (Hieronder vallen zowel 
de personen die uit de ene industri­
ële sector naar de andere gingen als 
die welke uit de dienstverlening of 
uit de landbouw afkomstig waren.) 
Voor de vijf sectoren van de dienst­
verlening was het gemiddelde 4,5%. 
Voor de industrie tendeerde het 
percentage dat van sector wissel­
de in jaren met een sterke groei van 
de werkgelegenheid hoger te zijn; 
tussen 1987 en 1990 beliep het per­
centage bijna 5%, tussen 1983 en 
1987 was het nog geen 4%. In de 
dienstverlening was het verschil 
minder groot, maar toch aanwezig. 
In beide sectoren lijkt de mobiliteit 
mettertijd te zijn gestegen, maar 
niet veel. per jaar in Ierland, hoewel het voor 
de dienstverlening in België niet 
veel hoger was. 
In de afzonderlijke sectoren van in­
dustrie en dienstverlening vertoont 
de instroom van hen die elders werk 
hadden een significant ander pa­
troon dan van hen die werkloos of 
inactief waren. Voor de laatstge­
noemde groep was de grootste 
instroom in bedrijfstakken zoals de 
textielindustrie en de kleinhandel. 
Voor hen die al werk hadden, lag de 
grootste instroom in de financiële en 
zakelijke dienstverlening, waar het 
percentage werkenden met eenjaar 
eerder een baan in een andere sector, 
tussen 1986 en 1992 in de Gemeen­
schap gemiddeld meer dan 6%; per 
jaar was. In het VK was het gemid­
delde meer dan 9%, in Duitsland nog 
geen 3% (grafiek 100). Bovendien 
was in de industrie de instroom in de 
machine-industrie, net als in de ove­
rige verwerkende industrie, in deze 
periode gemiddeld ca. 5% per jaar (in 
Denemarken en het VK 7 à 8%, in 
Duitsland, nog geen 3%). Als ander uiterste vertoonde het 
openbaar bestuur de kleinste in­
stroom van mensen uit andere 
sectoren; het percentage bedroeg 
tussen 1986 en 1992 gemiddeld 
slechts ca. 3% per jaar in de 
Gemeenschap als geheel, hoewel 
het in het VK 4% en in Ierland nog 
geen 1% per jaar bedroeg. 
Mobiliteit van 
mannen en vrouwen 
In de Gemeenschap in haar geheel 
was in de periode van 1984 tot 
1992 de mobiliteit tussen de secto­
ren van vrouwen groter dan die 
van mannen. Het verschil was ech­
ter klein: het gemiddelde voor 
vrouwen bedroeg iets meer dan 4%, 
voor mannen 4% (grafiek 101). 
Bovendien komt het verschil 
voor het grootste deel voor reke­
ning van één land, het VK, waar de 
intersectorale mobiliteit onder 
vrouwen in deze periode gemiddeld 
bijna 1,5 procentpunt groter was 
dan onder mannen (6,5% van de 
Ook voor beide sectoren afzonder­
lijk is het verschil in mobiliteit 
tussen de Lid-Staten, die voor het 
totaal en voor de landbouw aanwe­
zig bleek, aantoonbaar. Er is sprake 
van een hoge mate van overeen­
komst in relatieve mobiliteit tussen 
de verschillende landen voor elke 
sector. 
In het VK, Denemarken en 
Frankrijk was, zowel in de industrie 
als in de dienstverlening, de inter­
sectorale mobiliteit hoger dan 
elders in de Gemeenschap, waarbij 
in elk van beide eerstgenoemde lan­
den het mobiliteitspercentage 
tussen 1986 en 1992 gemiddeld 6 à 
7% per jaar bedroeg en in Frankrijk 
5,5%. Ook in Ierland, Griekenland, 
België en Duitsland lag het mobili­
teitspercentage in beide sectoren 
ver beneden het gemiddelde: in elk 
van deze landen bedroeg het ca. 2% 
per jaar of minder en slechts ca. 1% 99 Mobiliteit van werkenden tussen grote sectoren in de 
Lid-Staten, gemiddeld 1984-92 
% van de werkenden 
4 r 
DK O QR I F IRL U NL P UK 1 DK D OH E * RL L NL P UK i K SOU I PIRLLM.PUK 
I geen gegevens; E, NL, P 1986-92 
-93 
Hoofdstuk 4 Mobiliteit, arbeidsverloop en arbeidsmarktflexibiliteit 
100 Instroompercentages van bedrijfstakken op NACE 1-
niveau uit andere sectoren in de Gemeenschap (EUR8) 
gemiddeld 1984-92 
Banken, zakelijke 
dienstverlening 
Handel, horeca 
Textiel, kleding, overige 
Metaalnijverheid 
Vervoer en communicatie 
Chemie en mijnbouw 
Gezondheid, onderwijs, 
overige 
Bouwnijverheid 
Energie en water 
Openbaar bestuur 
EUR8 = B, DK, D, GR, F, IRL, L, UK 4 6 
% van de werkenden 
101 Intersectorale mobiliteit van mannen en vrouwen in de 
Lid-Staten, gemiddeld 1984-92 
8 r 
6 r % van de werkenden 
-i 8 
EUR11 B DK 0 GR E F IRL L NL P UK 
I geen gegevens; EUR11, E, NL, P gemiddeld 1986-92 werkende vrouwen is per jaar van 
de ene sector naar de andere over­
gestapt, tegen iets meer dan 5% 
van de werkende mannen). Voor 
alle andere landen was er weinig 
verschil in mobiliteit van mannen 
en vrouwen, of was de mobiliteit 
onder mannen groter. 
Op sectoraal niveau openbaart 
zich een interessant en ietwat on­
verwacht patroon. In de landbouw 
is de mobiliteit onder mannen gro­
ter dan onder vrouwen in alle 
landen behalve het VK, waar het 
aandeel van vrouwen die het afge­
lopen jaar uit andere sectoren 
kwamen gemiddeld meer dan 4% 
bedroeg, en Denemarken en Ier­
land in de laatste jaren van de 
periode. In de industrie was de 
mobiliteit echter duideUjk groter 
onder vrouwen dan onder man­
nen; in de acht landen van de 
Gemeenschap gemiddeld in de pe­
riode bijna 1 procentpunt groter 
(voor de tien landen iets minder). 
Dit gold bovendien voor de meeste 
jaren in alle landen, met uitzonde­
ring van Griekenland, Portugal en 
Spanje; in het laatste geval 
slechts in de helft van de jaren 
(grafiek 102). 
In de dienstverlening is echter 
het omgekeerde het geval. Hoewel 
de verschillen niet zo duidelijk zijn 
als in de industrie, was in de mees­
te landen de mobiliteit onder 
mannen in de periode van 1984 
tot 1992 groter dan onder vrou­
wen (grafiek 103). Vrijwel de enige 
uitzondering is het VK, waar naar 
verhouding meer vrouwen die al 
werk hadden dan mannen zijn 
overgestapt naar een sector van 
dienstverlening, hoewel ook hier 
het verschil veel kleiner was dan in 
het geval van de industrie. 
Mobiliteit naar 
leeftijd 
De kans dat iemand van de ene 
sector overstapt naar de andere 
neemt af met de leeftijd. In de 
94-
Hoofdstuk 4 Mobiliteit, arbeidsverloop en arbeidsmarktflexibiliteit 
Gemeenschap is van de jongeren 
beneden 25 jaar tussen 1984 en 
1992 gemiddeld iets meer dan 7% 
per jaar van sector veranderd; dit 
cijfer is tussen 1989 en 1990, aan 
het eind van de periode met een 
sterke groei van de werkgelegen­
heid, tot 9% gestegen (grafiek 104). 
In Denemarken was het percen­
tage meer dan 10 en in het VK en 
Frankrijk niet veel lager, terwijl het 
daarentegen maar iets meer dan 2% 
bedroeg in Ierland, niet veel meer 
dan 3% in Griekenland en nog geen 
4% in Duitsland. 
Van werkzame personen tussen 
25 en 49 jaar stapte in de acht 
landen van de Gemeenschap ge­
middeld 4% over van de ene sector 
naar de andere; in 1990 steeg dit 
tot 5%, maar in 1992 daalde het 
weer tot beneden de 4%. Soort­
gelijke verschillen zijn er tussen 
de Lid-Staten, waarbij het VK, 
Frankrijk en Denemarken de 
grootste mobiliteit hebben met 5% 
of meer per jaar en Ierland de laag­
ste met nauwelijks 1% per jaar, 
hoewel deze keer samen met België 
en Griekenland. 102 Intersectorale mobiliteit van mannen en vrouwen in de 
industrie in de Lid-Staten, gemiddeld 1984-92 
% van de werkenden 
10 r T 10 
EUR11 B DK D GR E F IRL L NL P UK 
I geen gegevens; EUR11, E, NL, P gemiddeld 1986-92 
Het gemiddelde percentage van 
werkenden van 50 jaar en ouder 
dat van sector veranderde, be­
droeg in de acht Lid-Staten van de 
Gemeenschap ca. 2% per jaar; in 
België en Ierland alsmede in 
Nederland ligt dit cijfer iets boven 
0,5% per jaar. In Frankrijk was het 
gemiddelde echter bijna 3% per 
jaar en in het VKen Spanje was het 
niet veel lager. 
Vrijwel hetzelfde variatiepatroon 
is in dit geval van toepassing op 
mannen en vrouwen. 
De kans dat iemand van een baan 
in de ene sector overstapt naar een 
baan in de andere neemt dus met 
ca. 50% af bij de overgang van de 
leeftijdsklasse van 15 t/m 24 jaar 
naar die van 25 t/m 49 jaar en met 
nog eens ongeveer 50% wanneer de 
leeftijdsklasse van 50 jaar en ou­
der wordt bereikt. 103 Intersectorale mobiliteit van mannen en vrouwen in de 
dienstverlening in de Lid-Staten, gemiddeld 1984-92 
8 r % van de werkenden 
EUR11 B DK 0 GR E F IWL L NL P UK 
I geen gegevens; EUR11, E, NL, P gemiddeld 1986-92 
95 
Hoofdstuk 4 Mobiliteit, arbeidsverloop en arbeidsmarktflexibiliteit 
104 Intersectorale mobiliteit per leeftijdsgroep in de Lid-
Staten, gemiddeld 1984-92 
% van de werkenden 
12 r 
10 r 
8 r n 12 
H 10 
H 6 
H 4 
0 ••••UBBBKMHHUBBHUBI^»^^»^^»^^»^^»^^».^^»^^™ 0 
EUR11 B DK D GR E F IRL L NL P UK 
I geen gegevens; EUR11, E, NL. P gemiddeld 1986-92 
105 Arbeidsverloop en werkgelegenheidsgroei in de 
Gemeenschap (EUR8), 1984-1992 
% van de werkenden 
12 r 
10 T 12 
H 10 
^ 8 
H 6 
H 2 
1984-85 1985-86 1986-87 1987-68 1988-1 
EUR8 - B, DK, D, QR, F. IRL, L, UK 1989-90 1990-91 1991-92 Arbeidsverloop 
De hierboven besproken cijfers over 
de instroom uit werkloosheid of inac­
tiviteit en de verwisseling van baan 
tussen sectoren, leveren tezamen 
een globale indruk van de omvang 
van het arbeidsverloop in de 
Gemeenschap. Zij tonen met name 
het aantal werknemers dat op een 
gegeven moment in een bepaalde 
sector werkt, maar niet eenjaar eer­
der. Tussen 1984 en 1992 heeft in de 
acht communautaire landen waar­
voor volledige gegevens beschikbaar 
zijn, gemiddeld 11% van de werkne­
mers — meer dan een op de negen — 
in het voorafgaande jaar een nieuwe 
baan gevonden. Voor de tien commu­
nautaire landen (inclusief Spanje en 
Portugal) is dit percentage in de pe­
riode van 1986 tot 1992 tot 12%, of 
een op acht, gestegen (grafiek 105). 
Het percentage is ook in de jaren 
met sterke groei tussen 1987 en 
1990 gestegen — tot 13% voor de 
tien communautaire landen en tot 
bijna 12% voor de acht, vergeleken 
met een gemiddelde van nog geen 
11% in de andere jaren. Gemiddeld 
60% van de mensen die een nieuwe 
baan hadden gevonden was eerder 
werkloos of inactief, 40% was werk­
zaam in een andere sector. 
Gezien het feit dat de gegevens over 
intersectorale mobiliteit alleen de 
mensen betreffen die tussen grote 
sectoren van bedrijvigheid zijn ge­
wisseld, is het duideUjk dat het 
werkelijke percentage dat elk jaar 
een nieuwe baan vindt en de om­
vang van het arbeidsverloop hoger 
zijn. Er blijkt uit de cijfers echter 
dat op de communautaire arbeids­
markt als geheel een flinke mate 
van fluïditeit aanwezig is. 
Niettemin varieert de omvang van 
het arbeidsverloop duidelijk tussen 
de Lid-Staten. Spanje heeft het 
grootste percentage verloop met een 
gemiddelde van ruim 18% per jaar 
— bijna één op de vijf mensen die in 
de periode van 1986 tot 1992 in een 
96-
Hoofdstuk 4 Mobiliteit, arbeidsverloop en arbeidsmarktflexibiliteit 
bepaalde sector werkten en daar 
een jaar eerder niet werkten (gra­
fiek 106). Het VK heeft op een na 
het hoogste percentage, met een 
gemiddelde van bijna 16% — één 
op zes — in die zelfde periode, ter­
wijl Frankrijk en Denemarken, de 
enige twee andere landen boven 
het communautair gemiddelde, 
met gemiddeld 13% daar iets ach­
ter kwamen. 
Hoewel Spanje en het VK het zelfde 
grote arbeidsverloop hebben, zijn de 
redenen hiervoor zoals hierboven 
aangegeven, zeer verschillend. Ter­
wijl in Spanje het grote verloop 
vrijwel geheel het gevolg is van de 
instroom van mensen, die werkloos 
of inactief waren, en de intersecto­
rale mobiliteit er lager was dan het 
communautaire gemiddelde, heeft 
het VK een relatief grote instroom 
van voormalig werklozen of inactie-
ven, maar ook van baanwisselaars. 
Frankrijk en Denemarken zijn wat 
dat betreft hetzelfde. 
Aan het andere uiterste staan 
Duitsland en Griekenland, de 
landen met het geringste arbeids­
verloop; in dezelfde periode 
gemiddeld minder dan 7% van de 
werkzame personen — een op 
de 15 — nieuw in de sector, terwijl 
dat in België met iets meer dan 7% 
slechts weinig hoger was. (Er zij op 
gewezen dat in deze periode in 
Duitsland een groter deel van de 
arbeidsplaatsen dan elders bezet 
kan zijn door immigranten; mensen 
die een jaar tevoren in het geheel 
niet in dat land hadden gewoond en 
hier dus buiten beschouwing blij­
ven. Wanneer de immigranten wel 
zouden worden meegeteld, zou dat 
echter nog geen 0,5% toevoegen aan 
het percentage baanvinders in een 
jaar, zodat dit voor de vergelijkin­
gen weinig verschil maakt.) 
Arbeidsverloop per 
sector 
Op sectoraal niveau is het ar­
beidsverloop het geringst in de landbouw, zoals te verwachten was 
gezien de grote, voortdurende ver­
mindering van de werkgelegenheid 
daar. Zelfs in deze sector zijn nieuw 
intredenden echter verre van zeld­
zaam. Voor de acht communautaire 
landen was tussen 1984 en 1992 
gemiddeld 7% van de werkzame 
personen in deze sector een jaar 
daarvoor er niet werkzaam; de 
meesten (80%) waren voordien 
werkloos of inactief. Tegelijkertijd 
heeft meer dan 10% van de werkers 
de sector elk jaar verlaten (gra­
fiek 107). 
De verschillen tussen de landen zijn 
echter aanzienlijk. In Spanje be­
droeg de instroom in de landbouw 
tussen 1986 en 1992 gemiddeld 
meer dan 13%, terwijl het in het VK 
in dezelfde periode meer dan 11% 
per jaar was. Daarentegen beliep 
het gemiddelde voor Griekenland 
slechts 2% en voor Portugal en 
België 3%. 
Voor de industriële sectoren be­
droeg tussen 1984 en 1992 in de acht communautaire landen de in­
stroom gemiddeld 10%, meer dan 
11% als Spanje en Portugal worden 
meegerekend, terwijl de uitstroom 
nauwelijks lager was. Spanje had 
ook hier het hoogste percentage, 
met tussen 1986 en 1992 een gemid­
delde instroom in de industrie van 
meer dan 20%; het VK, Frankrijk en 
Denemarken waren de enige ande­
re landen met een percentage dat 
voortdurend boven het communau­
taire gemiddelde lag (met 12 à 14%), 
hoewel dit een aantal jaren ook voor 
Portugal gold; Ierland kwam niet 
ver beneden het gemiddelde uit. 
Aan de andere kant van de schaal 
had Duitsland met een gemiddelde 
van bijna 6% de laagste instroom in 
de industrie van mensen, die daar 
eenjaar eerder nog niet werkten. 
Zoals te verwachten, had de dienst­
verlening het hoogste percentage 
nieuwkomers; gemiddeld 11% is 
tussen 1984 en 1992 in de acht com­
munautaire landen in een sector 
van de dienstverlening komen 
106 Arbeidsverloop in de Lid-Staten, gemiddeld 1984-92 
% van de werkenden 
20 r 
16 r 
12 h 
8 h 20 
16 
12 
D GR B P 
I, NL geen gegevens; E, P 1986-92 IRL DK UK 
-97 
Hoofdstuk 4 Mobiliteit, arbeidsverloop en arbeidsmarktflexibiliteit 
107 Arbeidsverloop naar grote sectoren in de Lid-Staten, 
gemiddeld 1984-92 
% van de werkenden 
20 r 
H Landbouw 
15 r 
10 r 20 
15 
10 
EUR10 B DK D GR E F IRL L 
I, NL geen gegevens; E.P 1986-92; EUR10 1987-92 P UK werken ( 14% als Spanje en Portugal 
worden meegerekend). Er verliet 
echter ook een hoger percentage een 
dienstverleningssector dan een in­
dustriële sector; dit was gelijk aan 
dat van de landbouw; dat wil zeggen 
dat de kans dat in een gegeven jaar 
iemand in een sector van de dienst­
verlening zijn baan kwijt raakte 
vrijwel even groot was als voor ie­
mand in de landbouw. 
Dezelfde verschillen in arbeids­
verloop tussen de Lid-Staten als 
voor de industrie gelden voor de 
dienstverlening. Spanje had de 
grootste instroom in een sector van 
de dienstverlening, tussen 1986 en 
1992 heeft daar gemiddeld 19% van 
de mensen werk gevonden in de 
dienstverlening. Het VK had het op 
een na het hoogste percentage, 
met een gemiddelde van bijna 
17% in die zelfde periode, in dit 
geval hoger dan Frankrijk (15%) of 
Denemarken (14%); Duitsland had 
samen met België het laagste per­
centage, gemiddeld slechts ca. 7%. 
Arbeidsverloop van 
mannen en vrouwen 
108 Arbeidsverloop van mannen en vrouwen in de 
Gemeenschap (EUR8), 1984 tot 1992 
% van de werkenden 
20 r 
15 h 
10 r 20 
15 
10 
0 l^™-^^«-^^™-^^»-^"> 0 
1984-85 1985-86 1986-87 1987-88 1988-89 1989-90 1990-91 1991-92 
EUR8 = B, DK, O, QR, F, IRL, L, UK Gemiddeld vormden in de periode 
van 1984 tot 1992 in de Gemeen­
schap in haar geheel mannen een 
groter deel dan vrouwen van de 
personen met een nieuwe baan. 
Het verschil was echter heel klein: 
mannen 51% en vrouwen 49%. 
Gezien echter de verhouding tus­
sen mannen en vrouwen in de 
beroepsbevolking — meer dan 60% 
mannen, minder dan 40% vrou­
wen — zijn vrouwen gemiddeld 50% 
mobieler dan mannen, of dat nu in­
treding of herintreding op de 
arbeidsmarkt betrof of een overstap 
van de ene sector naar de andere 
(grafiek 108). Bovendien is, gedeel­
telijk als gevolg van het groeiende 
aandeel van vrouwen in de beroeps­
bevolking, het aandeel van vrouwen 
in de baanveranderingen in deze pe­
riode aanzienlijk toegenomen. 
Tussen 1989 en 1992 hebben vrou­
wen dan ook een groter deel van het 
98 
Hoofdstuk 4 Mobiliteit, arbeidsverloop en arbeidsmarktflexibiliteit 
arbeidsverloop voor hun rekening 
genomen dan mannen. 
Het arbeidsverloop van vrouwen 
bedroeg in het jaar 1990 met 
hoge groei meer dan 15% en tussen 
1987 en 1990, toen een groot aantal 
nieuwe banen werd geschapen, ge­
middeld net iets minder dan 15%. 
Zelfs in recessiejaren, zoals 1991 en 
1992, lag het arbeidsverloop nog al­
tijd rond 13%. Het arbeidsverloop 
van mannen lag alleen in jaren met 
een sterke werkgelegenheidsgroei 
boven de 10% en daalde in 1992 tot 
beneden de 9%. 
Het duidelijke verschil in arbeids­
verloop van mannen en vrouwen 
geldt voor alle Lid-Staten, maar 
vooral voor Ierland, waar het ge­
middelde voor vrouwen in elk van 
de jaren tussen 1984 en 1992 ca. 
14% van de werkenden beliep, het 
dubbele van dat van mannen (gra­
fiek 109). In het VK en Luxemburg 
was het jaarlijkse arbeidsverloop 
van vrouwen ca. 50% groter dan van 
mannen, terwijl alleen in Portugal 
en Griekenland het verschil tussen 
de beide minder dan 20% bedroeg. 
Gevolgen voor 
de flexibiliteit 
Het trekken van conclusies over 
flexibiliteit van de arbeidsmarkt uit 
deze gegevens kan slechts met veel 
voorbehoud gebeuren. 
Hoewel de instroom van mensen 
die werkloos of inactief waren in 
sommige landen, in het bijzonder 
Spanje, het VK, Frankrijk en 
Denemarken, veel groter is dan in 
andere, zoals Duitsland, België, 
Griekenland en Portugal, kan een 
deel van het verschil worden 
toegeschreven aan een uiteenlo­
pend niveau van werkloosheid. Dit 
is duidelijk het geval voor Spanje, 
vergeleken met Portugal of 
Duitsland; het geldt echter minder 
voor Spanje, vergeleken met 
Ierland of België of voor het 
VK, Frankrijk of Denemarken ten opzichte van de meeste andere lan­
den. Hier schijnt het verloop onder 
de werklozen groter te zijn geweest 
dan elders, en de kans dat iemand 
die werkloos was een arbeidsplaats 
vond, dienovereenkomstig groter. 
De implicatie van dezelfde grote 
verschillen in mobiliteit tussen 
de sectoren schijnen minder 
ondubbelzinnig te zijn. De beroeps­
mobiliteit in sectorale in plaats 
van ruimtelijke zin is duidelijk 
groter in het VK, Frankrijk en 
Denemarken, dan in andere delen 
van de Gemeenschap en duidelijk 
kleiner in Duitsland, België 
en Griekenland. In Griekenland 
houdt dit verband met de omvang 
van de landbouwsector, waar het 
percentage nieuwkomers zeer 
klein is. In Duitsland kan de gerin­
ge sectorale mobiliteit ten dele 
het gevolg zijn van het systeem 
van beroepsopleiding dat men 
moet volgen alvorens in een be­
paalde sector te gaan werken. Hoe 
dit ook zij, men kan zeggen dat de 
externe arbeidsmarkt in de eerste drie genoemde landen veel 
flexibeler is dan in de drie laatst­
genoemde landen. 
Anderzijds behoeft flexibiliteit in 
deze zin niet noodzakelijkerwijs 
een grotere efficiëntie te betekenen. 
In alle drie eerstgenoemde landen 
was, net als in Spanje, een groot 
deel van de werkzame personen in 
een sector het jaar daarvoor niet in 
die sector of in het geheel niet 
werkzaam. Een groot deel is dus 
nieuwkomer, waarvan de produkti­
viteit waarschijnlijk lager is dan 
van meer ervaren werkers. 
Bovendien zijn er aanwijzingen dat 
niet in opleiding wordt geïnvesteerd 
als het verloop groot is; onderne­
mingen die opleidingen financieren 
zijn dan minder zeker er de vruch­
ten van te kunnen plukken. Een 
meer fundamentele kwestie is dat 
arbeidsmarktflexibiliteit in alge­
mene zin en in brede betekenis 
alleen volledig kan worden geëvalu­
eerd door zowel naar de interne als 
de externe arbeidsmarkt te kijken, 
109 Arbeidsverloop van mannen en vrouwen in de Lid-
Staten, gemiddeld 1984-92 
25 % van de werkenden 
20 h 
15 
10 r 1 25 
H 20 
15 
10 
B DK D GR E F IRL L P UK 
I, NL geen gegevens; E, P 1986-92 
99 
Hoofdstuk 4 Mobiliteit, arbeidsverloop en arbeidsmarktflexibiliteit 
wat er op neerkomt dat tegelijker­
tijd moet worden gekeken naar 
het aanpassingsvermogen van de 
arbeidsorganisatie binnen de 
ondernemingen. In sommige Lid-
Staten met geringe mobiliteit 
tussen sectoren, Duitsland en 
België met name, schijnt de interne 
arbeidsmarktstructuur goed ont­
wikkeld te zijn, met investering in 
opleidingen als belangrijk element. 
Arbeidsverloop 
binnen sectoren 
De bovenstaande analyse heeft 
betrekking op verandering van 
baan tussen sectoren en laat ver­
anderingvan baan binnen dezelfde 
sector buiten beschouwing. De 
AKT 1992 verstrekt hierover voor 
het eerst enige gegevens, aange­
zien gevraagd is hoe lang de 
respondent bij zijn huidige bedrijf 
is. Wanneer men alle antwoorden 
verzamelt van mensen die minder 
dan eenjaar in het huidige bedrijf 
werken, krijgt men een indicatie van het aantal baanwis sela ars en 
baanvinders die werkloos of inac­
tief waren, hoewel ook hierbij 
altijd nog de mensen buiten be­
schouwing blijven die binnen 
dezelfde onderneming van baan 
veranderen. 
De resultaten bevestigen in het 
algemeen de bovenstaande bevin­
dingen in de zin dat landen met een 
hoog arbeidsverloop tussen secto­
ren, ook een hoog arbeidsverloop 
binnen sectoren hadden, en 
vice versa voor landen met een 
laag arbeidsverloop. Voor de 
Gemeenschap in haar geheel was 
ca. 17% van de werkenden — onge­
veer een op de zes — een jaar 
eerder niet op de huidige plaats 
werkzaam (grafiek 110). Dit laat 
zich vergelijken met het eerder ge­
noemde cijfer van iets minder dan 
11%, exclusief mobiliteit binnen 
sectoren (in hetzelfde jaar), 
hetgeen betekent dat baanveran­
dering binnen dezelfde sector in 
1992 ca. 6% van het totale aantal 
werkenden beliep. 
110 Personen in de Lid-Staten die sinds het voorgaande 
jaar van baan zijn veranderd, 1992 
% van het totale aantal werkenden Net als in de voorgaande analyse 
hadden Spanje, Denemarken en 
het VK — alsmede Nederland — de 
hoogste percentages werkenden 
zonder dezelfde baan in het jaar er­
voor; in Spanje was dit cijfer Uefst 
28%, hetgeen betekent dat een op 
vier werkenden hetzij begonnen 
was te werken of in het afgelopen 
jaar van arbeidsplaats was veran­
derd, terwijl dat in Denemarken 
een op vijf was. 
Aan de andere kant van de schaal 
bedroeg het verloop in Griekenland 
nog geen 13%, net als in Italië 
(waarvoor geen gegevens beschik­
baar waren in de eerdere analyse) 
en slechts ca. 15% in België, 
Duitsland en Luxemburg, landen 
die ook een gering verloop hadden 
als men de intrasectorale mobiliteit 
buiten beschouwing laat. 
Over het algemeen genomen schijnt 
echter de omvang van de mobiliteit 
binnen sectoren relatief groot te zijn 
in landen met lage mobiliteit tussen 
sectoren. Griekenland, België en 
Duitsland hadden stuk voor stuk 
een lage intersectorale mobiliteit en 
een percentage werknemers iets bo­
ven het gemiddelde, dat van baan 
veranderde binnen dezelfde sector, 
terwijl het omgekeerde zowel voor 
Frankrijk als voor het VK gold. 
Landen met een geringe mobiliteit 
tussen sectoren schijnen dit dus tot 
op zekere hoogte te compenseren 
door een grotere mobiliteit binnen 
sectoren, hoewel dit niet een zelfde 
soort structurele verandering be­
hoeft te betekenen. Bovendien blijft, 
ook nadat rekening is gehouden met 
de intrasectorale veranderingen in 
de werkgelegenheid, het verschil in 
het totale verloop tussen de Lid-
Staten aanzienlijk. 
Landen met een schijnbaar lage mo­
biliteit zouden dat heel goed 
kunnen compenseren met een grote 
mobiliteit binnen de onderneming: 
een flexibele interne arbeidsmarkt 
die een minder flexibele externe 
vervangt. 
- 100-
Hoofdstuk 4 Mobiliteit, arbeidsverloop en arbeidsmarktflexibiliteit 
Vertrouwen in mobiliteit binnen 
ondernemingen om structurele ver­
anderingen te realiseren, kan 
echter beschouwd worden als een 
strategie die grotere risico's mee­
brengt dan realisatie via meer 
externe arbeidsmarktflexibiliteit. 
Anderzijds kan de grotere stabili­
teit die inherent is aan het 
vertrouwen in aanpassing via de in-
terne arbeidsmarkt bij juist 
beleid een grotere produktiviteit 
opleveren. 
101-
Hoofdstuk 4 Mobiliteit, arbeidsverloop en arbeidsmarktflexibiliteit 
-102 
Hoofdstuk 5 Veranderingen in de arbeidstijd 
Hoofdstuk 5 Veranderingen in de arbeidstijd 
De normale werkweek in de Gemeenschap is de laatste 
tien jaar korter geworden, maar in sommige landen veel 
meer dan in andere. Een kortere volledige werkweek is 
wijdverbreid, maar veel mensen maken nog steeds lange 
dagen. Hoewel deeltijdbanen zijn toegenomen, brengen 
die niet altijd een kortere arbeidstijd mee. 
Inleiding 
Al vele jaren is overal in de 
Gemeenschap de gemiddelde ar­
beidstijd van werknemers korter 
geworden; hiermee is een bijdra­
ge geleverd aan de groei van het 
aantal werkenden. De omvang van 
deze verkorting verschilt echter 
aanzienlijk tussen Lid-Staten en 
ook de factoren die er aan ten 
grondslag liggen vertonen grote 
verschillen. 
In dit hoofdstuk worden eerst de 
veranderingen besproken in het 
normale aantal gewerkte uren per 
week gedurende de afgelopen tien 
jaar. Daarbij gaat het om twee za­
ken: in de eerste plaats om de 
veranderingen die zich tussen 
1983 en 1992 overal in de Gemeen­
schap hebben voltrokken in de 
lengte van de volledige werkweek 
en in de tweede plaats om de toe­
name van deeltijdarbeid in deze 
periode. 
Buiten beschouwing blijven de 
eventuele wijzigingen in het aan­
tal gewerkte weken per jaar. De 
algemene trend van langere va­
kanties vormt ook een oorzaak van 
arbeidstijdverkorting. Volledige, 
bijgewerkte en vergelijkbare gege­
vens over per jaar gewerkte uren zijn echter nog niet voor de hele 
Gemeenschap beschikbaar. 
Evenmin wordt in dit hoofdstuk 
aandacht besteed aan de eveneens 
belangrijke kwestie van verande­
ring van werkpatroon in de loop 
van het leven van een werknemer, 
in de vorm van bij voorbeeld vrije tijd voor studiedoeleinden, het be­
hartigen van andere belangen, of 
het verzorgen van een gezin. 
In het tweede deel van dit hoofd­
stuk wordt de omvang van werken 
in het weekend en 's nachts onder­
zocht en de wijze waarop dit in de 
Gemeenschap verschilt. 
111 Verandering in het normaal gewerkte aantal uren per 
week in de Lid-Staten, 1983-92 
% verandering 
2 r 
-2 h 
-4 h 
-6 r 
-8 r 
•10 
-12 h 
-14 -8 
-10 
-12 
•14 
I UK E IRL L F EUR12 P GR DK D B NL 
- 103 
Hoofdstuk 5 Veranderingen in de arbeidstijd 
Veranderingen in 
het gemiddeld aantal 
gewerkte uren per 
week,1983-1992 
Tussen 1983 en 1992 is in de 
Gemeenschap het gemiddeld aantal 
gewoonlijk gewerkte uren per week 
verminderd met iets minder dan 
4%, of ongeveer anderhalfuur (gra­
fiek 111, zie het kader voor 
gegevens over gewerkte uren). Ver­
reweg de grootste vermindering is 
geregistreerd in Nederland, waar 
het gemiddelde aantal uren met 
13% is gedaald, d.w.z. met vier uur 
per week (hoewel een groot deel 
hiervan komt door de andere me­
ting van de werkgelegenheid in 
1987, die heeft geleid tot meer ba­
nen met een korte arbeidstijd). 
Daarentegen bedroeg de verminde­
ring in Italië en het VK 1% of 
minder, d.w.z. minder dan een half 
uur per week , terwijl in Spanje, 
Ierland en Luxemburg, deze ca. 2%; 
beliep. In de overige landen varieer­
de de daling van het aantal uren van 5% of meer in Denemarken en 
Duitsland tot 3% in Frankrijk. 
Over het geheel genomen is het 
moeilijk een duidelijk patroon te 
ontdekken in de relative daling van 
het aantal uren in de periode. Hoe­
wel de vermindering relatief groot 
was in Nederland en Denemarken, 
waar de gemiddelde werkweek be­
trekkelijk kort is, was deze ook 
meer dan gemiddeld in Griekenland 
en Portugal, waar de werkweek 
betrekkelijk lang is, en minder dan 
gemiddeld in Spanje en Ierland, 
waar de werkweek ook lang is. In 
deze periode viel dus geen conver­
gerende ontwikkeling in het 
gemiddeld aantal per week gewerk­
te uren te bespeuren. 
De verminderingen die plaats had­
den zijn in elk land het resultaat 
van een combinatie van factoren. In 
de eerste plaats heeft zich in de 
meeste Lid-Staten een verschui­
ving in de werkgelegenheid 
voorgedaan van de landbouw en de 
industrie naar de dienstverlening. 
Aangezien hot gemiddeld aantal ge-
112 Effect van structurele veranderingen op de wijziging in 
het aantal uren dat normaal per week wordt gewerkt in 
de Lid-Staten, 1983-92 
Verandering in het aantal per week gewerkte uren 3 r 
-1 h 
-2 
-3 r-
-4 r T 3 
H 1 
-2 
I UK E IRL L F EUR12 P QR DK D B NL werkte uren in de dienstverlening 
meestal kleiner is dan in de twee 
andere sectoren, met name in de 
landbouw, zorgt dit op zichzelf al 
voor een verkorting van de gemid­
delde arbeidstijd. 
In de tweede plaats hebben alle Lid-
Staten de laatste tien jaar een 
toenemend aandeel van vrouwen in 
de werkgelegenheid gekregen. In 
elk land werken vrouwen meestal 
korter dan mannen (hoewel in som-
mige landen vrouwen langer 
werken, dan mannen in andere lan­
den). Deze trend zal dus ook hebben 
geleid tot enige daling van het ge­
middelde aantal gewerkte uren, 
hoewel het onduidelijk is of dit ty­
pisch een gevolg is van vrouwen die 
meer zijn gaan werken of van het 
soort banen dat ontstond, d.w.z. ba­
nen die een kortere gemiddelde 
arbeidstijd vergen en toevallig aan 
vrouwen toevielen. Zowel het 
toenemende aandeel van vrouwen 
in de werkgelegenheid als de groei 
van de dienstverlening is gepaard 
gegaan met een toeneming van 
deeltijdarbeid. 
De verkorting van de arbeidstijd in 
bepaalde sectoren van bedrijvig­
heid door het ontstaan van meer 
deeltijd- dan voltijdbanen en de ver­
mindering van het aantal uren per 
week dat in voltijd wordt gewerkt, 
wordt door deze ontwikkelingen 
gemaskeerd. 
Uit ramingen van het effect van bei­
de ontwikkelingen blijkt dat 
gemiddeld zo'n 30% van de vermin­
dering van het aantal gewerkte 
uren in de hele Gemeenschap tus­
sen 1983 en 1992 het directe gevolg 
was van structurele wijzigingen in 
de economie, met andere woorden 
van achteruitgang in de landbouw, 
gekoppeld aan groei van de dienst­
verlening (grafiek 122). In Italië, 
het VK en Ierland kan de gehele of 
vrijwel gehele vermindering van 
het gemiddelde aantal gewerkte 
uren aan dergelijke wijzigingen 
worden toegeschreven, terwijl in 
Spanje en Portugal meer dan de 
104 
Hoofdstuk 5 Veranderingen in de arbeidstijd 
helft van de vermindering van het 
aantal per week gewerkte uren een 
gevolg is van sectorale verschuivin­
gen in bedrijvigheid. In de vier 
landen waar de sterkste verminde­
ring heeft plaatsgevonden 
— Nederland, België, Duitsland en 
Denemarken — was echter maar 
een heel klein deel van de vermin­
dering het resultaat van sectorale 
verschuivingen. 
Hoewel de groei van de werkgelegen­
heid van vrouwen een minder 
belangrijke factor was, kan toch on­
geveer 10% van de totale daling van 
het gemiddelde aantal per week ge­
werkte uren in deze periode hierdoor 
worden verklaard. Absoluut gezien 
was het effect van het groeiend 
aandeel van vrouwen in de werkge­
legenheid op de verkorting van de 
gemiddelde werkweek het grootst in 
België en Nederland, hoewel die in 
beide landen gedurende de periode 
van negen jaar slechts 12 minuten 
bedroeg. Relatief gezien is het effect 
echter het grootst in het VK, waar 
het meer dan 40% van de in totaal 
zeer geringe verkorting van de werk­
week in dat land veroorzaakte (als 
met dit effect en de verschuiving tus-
sen sectoren wordt rekening 
gehouden, is de gemiddelde werk­
week in het VK in deze periode 
langer geworden). Daarentegen was 
deze factor te verwaarlozen in Dene­
marken, Griekenland en Italië, waar 
mannen en vrouwen hetzelfde ge­
middelde aantal uren per week 
werken. 
Wanneer rekening is gehouden met 
de verschuiving in werkgelegen­
heid tussen sectoren en de relatieve 
toename van de werkgelegen­
heid van vrouwen, kenden tussen 
1983 en 1992 slechts vijf van de 
12 Lid-Staten een daling van de ge­
middelde arbeidstijd met meer dan 
een uur per week en slechts een, 
Nederland, een daling van ruim 
twee uur. In het VK en Ierland was 
nadat met deze twee factoren reke­
ning is gehouden, sprake van een 
geringe daling van het gemiddelde 
aantal gewerkte uren. De verdeling 
van de arbeidstijd 
van werknemers 
De hierboven besproken cijfers van 
de gemiddelde arbeidstijd geven 
geen aanwijzingen voor de verde­
ling van dit gemiddelde over de 
werkende bevolking, over het aan­
tal mensen dat normaliter langer 
werkt dan het gemiddelde en over 
het aantal dat korter werkt. Even­
min laten zij zien hoe de verdeling 
van de gewerkte uren mettertijd 
verandert. 
In feite blijkt uit de gedetailleerde 
cijfers over de arbeidstijd, die als 
onderdeel van de AKT zijn verza­
meld, dat een groot deel van de 
werknemers praktische dezelfde ar-
beidstijd heeft en dat in de meeste 
landen van de Gemeenschap een 
standaardwerkweek kan worden 
vastgesteld (hoewel dat in een aan­
tal Lid-Staten, in het bijzonder het 
VK, bijlange na niet het geval is). 
In 1992 werkte 58% van de werk­
nemers in de nijverheid en de 
dienstverlening in de Gemeenschap 
meestal 38-40 uur per week, terwijl 
nog eens 13% 35-37 uur werkte 
(grafiek 113). (De analyse beperkt 
zich hier tot de nijverheid en de 
dienstverlening omdat het moeilijk 
is de normale arbeidstijd in de land­
bouw te meten.) Slechts 6% van de 
mannen had een werkweek korter 
dan 35 uur, hetgeen betekent dat 
23% van de in deze twee sectoren 
werkzame mannen langer dan 
40 uur per week werkte. 
Voor een aanzienlijk deel hiervan 
bedroeg de normale werkweek 
48 uur of meer. 12% van alle man­
nen die in 1992 in de Gemeenschap 
in nijverheid en dienstverlening 
werkte, bijna 7 miljoen in totaal, 
werkte gewoonlijk minstens 48 uur 
per week — met andere woorden 
meer dan het maximum aantal 
uren dat gemiddeld is toegestaan 
in de richtlijn betreffende de Gegevens over 
gewerkte uren 
Gegevens over gewerk­
te uren zijn afkomstig 
uit de communautaire 
arbeidskrachtentelling 
en bevatten het normale 
aantal uren dat de 
respondenten per week 
werken, inclusief alle 
uren betaald of 
onbetaald overwerk 
voorzover gebruikelijk, 
alsmede eventueel 
thuiswerk. Wanneer 
respondenten het nor­
male aantal uren niet 
konden noemen, is het 
gemiddelde genomen 
van de feitehjk gewerkte 
uren in de voorafgaande 
vier weken. 
Vanwege de moeilijk­
heid de gewerkte uren in 
de landbouw te meten 
(er bestaan grote ver­
schillen tussen de qjfers 
van de AKT en die van 
de communautaire land-
bouwenquête) en omdat 
de omvang van de land­
bouw duidelijk verschilt 
tussen de Lid-Staten, 
beperkt de analyse zich 
hoofdzakelijk tot de 
nijverheid en de dienst­
verlening. Daarnaast 
wordt een onderscheid 
gemaakt tussen werkne­
mers en zelfstandigen, 
aangezien voor deze ca­
tegorieën de kwestie 
ietwat verschillend ligt. 
- 105 -
Hoofdstuk 5 Veranderingen in de arbeidstijd 
113 Mannelijke werknemers in de nijverheid en 
dienstverlening naar het normale aantal gewerkte uren 
per week in de Gemeenschap, 1983 en 1992 
% van de werkenden 60 r 
50 
40 
30 
20 
10 H 1992 
Dl983 
P1986, E 1987.NL 1991 -i 60 
50 
40 
30 
H 20 
d 10 
10 10- 15- 20- 25- 30- 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45- 50+ 
14 19 24 29 34 49 
Uren per week 
114 Mannen en vrouwen in loondienst die 48 uur of meer 
werken in de Lid-Staten, 1983 en 1992 
% totaal 
30 r 
20 r 
10 h -i 30 
20 
10 
0 ••«•»»••»»"»— ———————— o 
NL B U 0 E OK F I P E12 IRL <3R UK NL B L D E DK F IP E12 IRL QR UK 
Mannen Vrouwen arbeidstijd (grafiek 114). Tege­
lijkertijd hadden nog eens 
550.000 mannen die in de land­
bouw werkten een normale 
werkweek van minstens 48 uur. 
Hoewel vrouwen in de meeste delen 
van de Gemeenschap korter werken 
dan mannen, werkte in 1992 41% 
van de werkneemsters in de nij­
verheid en de dienstverlening 
normaliter tussen 38 en 40 uur per 
week (grafiek 115). Slechts 10% 
werkte echter langer en slechts 4% 
48 uur per week of meer. Niettemin 
komt dit neer op in totaal zo'n 2 mil­
joen vrouwen, terwijl nog eens 
500.000 vrouwen in de landbouw 
even lang werkten. Iets minder dan 
in totaal 11 miljoen werknemers in 
de Gemeenschap hadden dus in 
1992 een werkweek die langer was 
dan maximaal toegestaan in de 
richtlijn betreffende de arbeidstijd. 
Bijna de helft van de vrouwen in de 
Gemeenschap, 49%, werkte in 1992 
gewoonlijk minder dan 38 uur per 
week en bijna 30% werkte normali­
ter korter dan 30 uur. Een niet 
onaanzienlijk deel, meer dan 4% 
— meer dan 2 miljoen — had boven­
dien een gebruikelijke werkweek 
van korter dan 10 uur. Meer dan de 
helft van hen — meer dan 2% van 
alle werkneemsters in de nijver­
heid en de dienstverlening in de 
Gemeenschap — werkte normali­
ter zes uur of minder per week, 
d.w.z. minder dan een hele dag per 
week. 
Deze vrouwen hebben duidelijk een 
ander soort dienstbetrekking dan 
die welke langer werken, zelfs al 
voldoen zij aan de internationale 
(IAB) standaarddefinitie van werk­
zaam zijn. Hoewel informatie over 
hun aantal van belang is, moet bij 
het analyseren van de werkgelegen­
heidscijfers op één of andere manier 
rekening worden gehouden met 
deze geringe arbeidstijd, misschien 
door deze banen een geringer ge­
wicht toe te kennen dan andere. Dat 
kan van belang zijn bij het trekken 
van vergelijkingen tussen landen, 
106 
Hoofdstuk 5 Veranderingen in de arbeidstijd 
zoals hieronder uiteengezet wordt, 
of bij het evalueren van het tempo 
waarin werkgelegenheid wordt 
geschapen. 
Een diepgaandere vergelijking van 
de arbeidstijd laat zien dat er voor 
mannen in de nijverheid weinig 
verschil met mannen in de dienst­
verlening bestaat in de verdeling 
ervan, terwijl van de vrouwen een 
duidelijk groter deel in de dienst­
verlening minder dan 35 uur per 
week werkt dan in de nijverheid, 
als gevolg van meer flexibele 
regelingen. 
Verschillen in 
arbeidstijden in 
de Gemeenschap 
Hoewel er duidelijke verschillen 
zijn in de verdeling van de arbeids­
tijd tussen de Lid-Staten, is er ook 
een aantal gemeenschappelijke 
kenmerken. Met name werken in 
alle landen mannen meestal langer 
dan vrouwen en heel weinig min­
der dan voltijd. In een aantal 
Lid-Staten werkt een groot deel bo­
vendien lang. Daarnaast verrichten 
in alle Lid-Staten meer vrouwen 
deeltijdarbeid in de dienstverlening 
dan in de nijverheid. Bovendien zijn 
er in de meeste landen voor man­
nen, veel meer dan voor vrouwen, 
min of meer vaste arbeidstijden die 
voor de meeste werknemers gelden 
als een volledige werkweek. 
Mannen in loondienst 
In vijf landen in de Gemeenschap 
— drie Zuidelijke Lid-Staten, 
Griekenland, Spanje en Italië, plus 
Ierland en Luxemburg — bedroeg 
in 1992 de normale werkweek 
voor mannen 40 uur. In vier ervan 
werkte meer dan de helft van 
alle werknemers gewoonlijk zo 
lang — 75% in Spanje, 88% in 
Luxemburg — terwijl dat in Ierland 
voor 40% gold (grafieken 119, 120, 
123, 122 en 124). In Frankrijk was de normale werk-
week 39 uur (54% had deze 
arbeidstijd) (grafiek 121). 
In drie Lid-Staten — België, 
Duitsland en Denemarken — be­
droeg de normale werkweek in 1992 
tussen 37 en 38 uur, in de twee 
eerstgenoemde landen dichter bij 
38 uur en in Denemarken 37 uur 
(grafieken 116,117 en 118). 
In een Lid-Staat, Nederland, schij­
nen mannen hetzij 40 uur per week 
(32% van het totaal) of 38 uur per 
week (38%) te werken. (Grafiek 125 
— met gegevens voor 1991, vanwe­
ge problemen met de gegevens 
voor 1992.) 
In de andere twee Lid-Staten 
— Portugal en het VK—is een min­
der duidelijk patroon zichtbaar. 
In beide landen en met name het 
VK was de normale werkweek be­
duidend langer dan elders in de 
Gemeenschap. In Portugal werkte 
in 1992 27% van de werknemers meestal 40 uur per week, terwijl 
26% een 44-urige werkweek had en 
26% een werkweek van 45 uur of 
meer van wie 8% normaliter min­
stens 50 uur per week werkte 
(grafiek 126). 
Het VK heeft echter verreweg de 
langste arbeidstijden voor werkne­
mers in de nijverheid en de 
dienstverlening van de Gemeen­
schap. Slechts 32% van de 
werknemers in het VK had in 1992 
een normale werkweek van minder 
dan 40 uur en nog eens 13% een van 
40 uur. Voor 55% van de werkende 
mannen in het VK — significant 
meer dan waar dan ook elders in de 
Gemeenschap — was de normale 
werkweek dus langer dan 40 uur. 
Voor 39% van hen bedroeg deze 
zelfs 45 uur of meer en voor 22% 
50 uur of meer (grafiek 127). 
Het is dan ook niet vreemd dat het 
VK het land is dat het meest door 
de bepalingen van de richtlijn be­
treffende de arbeidstijd wordt 
115 Werkneemsters in nijverheid en dienstverlening naar 
het normale aantal gewerkte uren per week in de 
Gemeenschap, 1983 en 1992 
% van de werkenden 
60 r 
50 
40 r 
30 r 
20 H 
10 h 60 
H 50 
A 40 
H 30 
20 
H 10 
<10 10- 15- 20- 25-30-35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45- 50+ 
14 19 24 29 34 49 
Uren per week 
107 
Hoofdstuk 5 Veranderingen in de arbeidstijd 
Mannen in loondienst in de nijverheid en de dienstverlening verdeeld 
naar het normale aantal gewerkte uren per week in de Lid-Staten, 
1983 en 1992 
lia Mannen - België 
% van de werkenden 
90 
60 
30 
< 10- 15- 20- 25- 30- 35 36 37 36 38 40 41 42 43 44 45- 50+ 
10 14 19 24 29 34 48 
Uren per week 117 Mannen - Denemarken 
% van de werkenden 
90 r 
60 
30 
0 MMm—m«ii umin • i i wmrnm 0 
< 10- 18. 20- 25- 30- 35 36 37 36 39 40 41 42 43 44 45- 50+ 
10 14 19 24 29 34 49 
Uren per week 
118 Mannen - Duitsland 
% van de werkenden 
90 
60 
30 M 1992 
O 1983 
•H_«__-^ 90 
60 
30 
< 10- 15- 20- 25- 30- 35 36 37 36 38 46 41 42434445-50+ 
10 14 19 24 29 34 48 
Uren |ier week 119 Mannen - Griekenland 
% van de werkenden 
0 i „ i m^mmmmm-mmiuu urn « mmmm 0 
< 10-15-20-25-30- 35 36 37 36 38 40 «1 42 43 44 45-50+ 
10 14 19 24 28 34 49 
Uren per week 
120 Mannen - Spanje 
% van de werkenden 
90 
60 H 1992 
Dl987 
- Geen gegevens 1983-86 
30 Y i 90 
< 10- 15- 20- 25- 30- 35 36 37 36 38 40 41 42 43 44 45- 50+ 
10 14 19 24 29 34 49 
Uren per week 121 Mannen - Frankrijk 
% van de werkenden 
< 10- 15- 20- 25- 30- 35 36 37 36 39 40 41 42 43 44 45- 50+ 
10 14 19 24 29 34 49 
Uren per week 
-108-
Hoofdstuk 5 Veranderingen in de arbeidstijd 
Mannen in loondienst in de nijverheid en de dienstverlening verdeeld 
naar het normale aantal gewerkte uren per week in de Lid-Staten, 
1983 en 1992 
122 Mannen - Ierland 
% van de werkenden 
90 
60 
30 B 1992 
D 1983 90 
60 
30 
< 10- 15- 20- 25- 30- 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45- 50+ 
10 14 19 24 29 34 49 
Uren per week 123 Mannen - Italië 
% van de werkenden 
90 r T 90 
< 10- 15- 20- 25- 30- 35 36 37 36 38 40 41 42 43 44 45- 50+ 
10 14 19 24 29 34 49 
Uren per week 
124 Mannen • Luxemburg 
% van de werkenden 
90 
60 
30 Y M 1992 
O 1983 -I 90 
60 
30 
< 10- 15- 20- 25- 30- 35 36 37 36 39 40 41 42 43 44 45- 50+ 
10 14 19 24 29 34 48 
Uren per week 125 Mannen - Nederland 
% van de werkenden 
90 
60 
30 • 1991 
O 1983 90 
H 60 
L _ — i • • ^ 
< 10- 18- 20- 28- 30- 35 36 37 36 38 40 41 42 43 44 45- 50+ 
10 14 18 24 29 34 49 
Uren per week 30 
126 Mannen - Portugal 
% van de werkenden 127 Mannen - Verenigd Koninkrijk 
90 
60 
30 m 1992 
D 1986 
Geen gegevene 1963-65 90 
60 
30 
< 10- 15- 20- 25- 30- 35 36 37 36 39 40 41 42 43 44 45- 50+ 
10 14 19 24 29 34 49 
Uren per week % van de werkenden 90 r 
60 
30 • 1992 
D1983 90 
60 
30 
< 10- 18- 20- 25- 30- 35 36 37 36 39 40 41 42 43 44 45- 50+ 
10 14 19 24 29 34 49 
Uren per week 
109-
Hoofdstuk 5 Veranderingen in de arbeidstijd 
Vrouwen in loondienst in de nijverheid en de dienstverlening verdeeld 
naar het normale aantal gewerkte uren per week in de Lid-Staten, 
1983 en 1992 
128 Vrouwen - België 
„. % van de werkenden 
90 
60 
30 B 1992 
O 1983 90 
60 
30 
< 10-15- 20- 25- 30- 35 38 37 36 39 40 41 42 43 44 45- 50+ 
10 14 19 24 29 34 49 
Uren per week 129 Vrouwen - Denemarken 
% van de werkenden 
< 10- 15- 20- 25- 30- 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45- 50+ 
10 14 19 24 29 34 49 
Uren per week 
130 Vrouwen - Duitsland 
% van de werkenden 
< 10- 15- 20- 25- 30- 35 36 37 36 39 40 41 42 43 44 45- 50+ 
10 14 19 24 29 34 49 
Uren per week 131 Vrouwen - Griekenland 
% van de werkenden 
< 10- 18- 20- 28- 30- 35 36 37 36 38 40 41 42 43 44 48-50+ 
10 14 18 24 28 34 48 
Uren per week 
132 Vrouwen - Spanje 
% van de werkenden 
90 
60 
30 1992 
Ü1987 
Geen gegevens 1963-66 
< 10- 15- 20- 25- 30- 35 36 37 38 38 40 41 42 43 44 45- 50+ 
10 14 19 24 29 34 49 
Uren per week 133 Vrouwen - Frankrijk 
% van de werkenden 
90 
60 
30 M 1992 
• 1983 90 
60 
30 
< 10- 15- 20- 25- 30- 35 36 37 36 39 40 41 42 43 44 45- 50+ 
10 14 19 24 29 34 49 
Uren per week 
110 
Hoofdstuk 5 Veranderingen in de arbeidstijd 
Vrouwen in loondienst in de nijverheid en de dienstverlening verdeeld 
naar het normale aantal gewerkte uren per week in de Lid-Staten, 
1983 en 1992 
134 Vrouwen - Ierland 
% van de werkenden 
90 
• 1992 
O 1983 
30 
0 mmmÊmmmmmmmmmmmmmmm^mm^mi 0 
< 10- 15- 20- 25- 30- 35 36 37 38 38 40 41 42 43 44 45- 50+ 
10 14 19 24 29 34 49 
Uren per week 90 
60 135 Vrouwen - Italië 
% van de werkenden 90 
60 
30 
0 •"-^e™_»M_j»e^iM 0 
< 10- 18- 20- 25- 30- 35 36 37 38 38 40 41 42 43 44 45- 50+ 
10 14 19 24 29 34 49 
Uren per week 
136 Vrouwen - Luxemburg 
% van de werkenden 
90 r 
1992 
I D 1983 
30 r 60 
30 
< 10- 15- 20- 25- 30- 36 36 37 3B SB 40 41 42 4344 45-50+ 
10 14 19 24 29 34 48 
Uren per week 137 Vrouwen - Nederland 
% van de werkenden 
90 
60 
30 • 1991 
O 1983 
Qeen gegeven* 1992 90 
-I 60 
30 
« 10- 15- 20- 25- 30- S« 36 S7 18 39 40 41 42434448-80+ 
10 14 19 24 29 34 48 
Uren per week 
138 Vrouwen • Portugal 
% van de werkenden 139 Vrouwen - Verenigd Koninkrijk 
90 
60 
30 • 1992 
O 1986 
" Qeen gegeven* 1963-65 60 
30 
0 eHüB^BlBWMHHÜ^H 0 
< 10- 15- 20- 25- 30- 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45- 50+ 
10 14 19 24 29 34 49 
Uren per week % van de werkenden 
90 r 
60 
30 • 1992 
O 1983 90 
60 
30 
0 «^mmmmi Q 
< 10-15-20-25-30-3536 37 383840 41 42434448-50+ 
10 14 19 24 29 34 49 
Uren per week 
111-
Hoofdstuk 5 Veranderingen in de arbeidstijd 
beïnvloed. In 1992 werkte 28% van 
de mannen in het VK 48 uur of 
langer, 50% meer dan het land met 
het op een na hoogste percentage, 
Griekenland, en meer dan drie maal 
zo veel als op vier na alle Lid-Staten 
(Ierland, Portugal en Italië plus 
Griekenland). Wel 44% van alle 
werknemers die meestal 48 uur per 
week werkten, werkte in het VK. 
Anderzijds werkte slechts een 
gering deel van de mannen in de 
meeste Lid-Staten minder dan 
35 uur per week. Alleen in 
Denemarken en Nederland was dit 
in 1992 meer dan 10% en in het 
eerstgenoemde land maar net. In 
Nederland bedroeg het percentage 
echter 18% en 6% had een normale 
werkweek van minder dan 10 uur 
(4% in Denemarken, 2% in het VK 
en minder dan 1% elders). 
Vrouwen in 
loondienst 
In de meeste landen bestaat een 
nauwe band tussen de normale ar­
beidstijd van mannen en vrouwen. 
Voor vrouwen met een voltijdbaan 
kunnen de landen dus in dezelfde 
categorieën worden verdeeld als 
voor mannen geschiedde. Voor 
Griekenland, Spanje, Italië, Ierland 
en Luxemburg, was de normale 
werkweek voor werkneemsters in 
1992 dan ook 40 uur (grafieken 131, 
132,135,134 en 136), voor Frankrijk 
39 uur (grafiek 133), voor België, 
Duitsland en Denemarken 37 of 
38 uur (grafieken 128,130 en 129) en 
voor Nederland 38 of 40 uur (gra­
fiek 137). Steeds was het percentage 
vrouwen met deze arbeidstijd lager 
dan het percentage mannen, als ge­
volg van het feit dat in de Noordelijke 
landen een relatief groot deel niet 
in voltijd werkte, met name in 
Nederland (een uitgebreidere 
analyse van de deeltijdarbeid wordt 
hieronder gegeven). 
Voor de beide andere landen, 
Portugal en het VK, is net als voor 
mannen het patroon van de arbeids-tijd gevarieerder. In Portugal 
schijnt in 1992 de normale werk­
week voor vrouwen hetzij 35 uur 
(16% van het totaal), hetzij 40 uur 
(22%) of 44 uur (18%) te zijn ge­
weest (grafiek 138). 
In het VK is er nog minder unifor­
miteit in de gewerkte uren in 
voltijd. In dat land werkte slechts 
31% van de vrouwen normaal tus­
sen 37 en 42 uur per week, terwijl 
bijna 12% langer werkte — 9% 
werkte 45 uur per week of langer — 
terwijl 41% normaal korter dan 
30 uur per week werkte (gra­
fiek 139). Van hen werkte één op de 
vijf, of 8% van alle werkneemsters, 
in 1992 korter dan 10 uur per week; 
meer dan de helft hiervan had een 
baan voor zes uur per week of 
korter. 
In het VK moet dus bij beschouwin­
gen over de werkgelegenheidsgraad 
rekening worden gehouden met de 
vele Ideine' banen. Dit geldt nog 
sterker voor Nederland, waar bijna 
15% van de werkneemsters normaal 
korter dan 10 uur per week werkte 
en van hen net iets minder dan de 
helft zes uur per week of minder. Ook 
in Denemarken was het percentage 
vrouwen dat minder dan 10 uur per 
week werkte met 6% aanzienlijk, 
terwijl van de overige landen het al­
leen in Duitsland meer dan 3% was. 
Veranderingen in de 
arbeidstijd, 1983-1992 
De voornaamste verandering in het 
patroon van de arbeidstijd in de af­
gelopen tien jaar op communautair 
niveau is de vermindering van het 
aantal uren van voltijdbanen met 
één of twee per week. Dat geldt zo­
wel voor mannen als voor vrouwen. 
In 1983 had 51% van de werk­
nemers in de Gemeenschap een 
normale werkweek van 40 uur, ter­
wijl 16% gewoonlijk 37-39 uur per 
week werkte. Negen jaar later, 
in 1992, werkte slechts 29% van de 
werknemers normaliter 40 uur per week, terwijl 36% 37-39 uur per 
week werkte. 
Aan de bovenkant van de schaal 
was het percentage mannen dat 
meer dan 40 uur per week werkte 
slechts marginaal gedaald, van 24 
naar 23%, terwijl onderaan de 
schaal het percentage dat norma­
liter korter dan 35 uur per week 
werkte, iets steeg van 4 naar bij­
na 6%. 
Niettemin is, ondanks de geringe 
daling van het aantal mannen dat 
meer dan 40 uur per week werkte, 
het percentage mannen dat in de 
nijverheid en dienstverlening een 
baan had van 48 uur per week of 
langer tussen 1983 en 1992, van 10 
naar 12% gestegen. Er was ook 
sprake van een marginale stijging 
van dit percentage voor vrouwen, 
zodat de tendens van lange arbeids­
tijden eerder stijgend dan dalend is. 
Voor vrouwen was, net als voor 
mannen, de duidelijkste ontwikke­
ling in deze periode een geringe 
daling van de gewerkte uren in een 
normale voltijdbaan. In 1983 had 
33% van de werkneemsters in de 
Gemeenschap een normale werk­
week van 40 uur en 17% een van 
37-39 uur. In 1992 werkte slechts 
17% van de vrouwen normaliter 
40 uur per week, terwijl 29% 37-
39 uur werkte. In beide jaren 
werkten vrijwel dezelfde percen­
tages langer dan 40 uur per week 
(10%), terwijl er een geringe stij­
ging was van het percentage dat 
korter dan 30 uur per week werkte 
(27% tegenover 29%) — en een even 
geringe stijging van minder dan 
10 uur per week. 
Veranderingen in 
de arbeidstijd in de 
Lid-Staten, 1983-1992 
In Duitsland, Denemarken en 
Nederland is de verkorting van de 
werkweek voor voltijdbanen in de 
negen jaar tot 1992 het duidelijkst. 
112 
Hoofdstuk 5 Veranderingen in de arbeidstijd 
In deze landen is zowel voor man­
nen als voor vrouwen de normale 
arbeidstijd per week teruggebracht 
van 40 naar 38 uur of minder. In 
Duitsland had bijvoorbeeld 87% 
van alle werknemers in 1983 een 
normale werkweek van 40 uur, in 
1992 nog maar 19%, terwijl 56% 37 
of 38 uur werkte. In Denemarken 
werkte 75% van de werknemers in 
1983 40 uur per week, in 1992 nog 
maar 6% en 62% had een werkweek 
van 37 uur. In Nederland werkte in 
1983 80% van de mannen gewoon­
lijk 40 per week, in 1991 32%. 
In België, Italië en Luxemburg is 
een zelfde, doch minder duidelijke 
tendens waarneembaar, terwijl in 
Frankrijk de voornaamste verande­
ring een kleine vermindering 
schijnt te zijn geweest van het per­
centage mannen met een 40-urige 
werkweek (van 15 naar 11%) en een 
kleine stijging van het percentage 
dat 39 uur per week werkt (van 49 
naar 54%). 
In Spanje is er weinig verandering 
(hoewel in dit geval de cijfers slechts 
de periode van 1987-1992 bestrij­
ken), terwijl zowel in Griekenland 
als in Portugal sprake was van een 
grote daling van het aantal mannen 
dat gewoonlijk meer dan 40 uur per 
week werkte. In laatstgenoemd 
land was dat het duidelijkst; daar 
daalde het percentage mannen dat 
45 uur per week of langer werkte 
van 58% in 1986 tot slechts 26% zes 
jaar later. Ten slotte zijn in het VK, 
in tegenstelling tot alle andere Lid-
Staten, lange arbeidstijden tussen 
1983 en 1992 toegenomen. In het 
eerstgenoemde jaar werkte 51% 
van de mannen gewoonlijk langer 
dan 40 uur per week; in 1992 was 
dit gestegen tot 55%. Bovendien is 
het percentage werknemers met 
een werkweek van 45 uur of langer 
van 33% gestegen tot 39%. Een ver­
gelijkbare stijging valt in deze 
periode in het VK waar te nemen 
van het aandeel van mannen met 
gewoonlijk 48 uur of langer werk 
per week — van 22 naar 28%. Het 
VK staat hierin overigens geenszins alleen; nog zeven Lid-Staten verto­
nen een toenemend aandeel van 
dergelijke banen, een behoorlijke 
toeneming — met drie procent­
punten of meer — in Ierland, Italië 
en Portugal, en een toeneming 
met twee procentpunten in 
Denemarken en Frankrijk. In fei­
te vertoonde tussen 1983 en 1992 
alleen Nederland een daling 
— meer dan een procentpunt — 
van het percentage banen van 
48 uur of langer per week. 
In de afzonderlijke landen geldt voor 
vrouwen vrijwel hetzelfde patroon 
van verandering — of gebrek aan 
verandering — als voor mannen. In 
Duitsland werkte in 1983 60% van 
de werkneemsters gewoonlijk 40 uur 
per week, in 1992 slechts 13%. In 
Denemarken en Nederland werkte 
ca. 40% zo in het eerstgenoemde jaar, 
en in het laatstgenoemde jaar nog 
maar 3% in Denemarken en nog 
geen 15% in Nederland. In België, 
Ierland en Italië was de daling van 
dezelfde aard, hoewel op geringere 
schaal; in Italië werd een daling van 
het percentage vrouwen dat 40 uur 
per week werkte, gecompenseerd 
door een stijging van het percentage 
met 36 uur. 
In Frankrijk, Spanje en Luxemburg 
is de normale arbeidstijd voor vrou­
welijke voltijdwerkers heel weinig 
veranderd, terwijl in Griekenland 
een significante verschuiving is op­
getreden tussen vrouwen die 40 uur 
per week werkten en vrouwen die 
langer werkten (46% van de werk­
neemsters had in 1992 een normale 
werkweek van 40 uur tegen 30% in 
1983). Ook in Portugal is het per­
centage vrouwen met een baan van 
45 uur of meer per week gedaald en 
het percentage dat 40-44 uur per 
week werkte gestegen (41% van de 
werkneemsters werkte in 1983 nor­
maliter 45 uur of langer per week en 
nog maar 14% in 1992, terwijl het 
percentage dat 40-44 uur werkte 
steeg van 22 naar 47%). 
In het VK, ook nu in tegenstelling 
tot andere Lid-Staten, zijn er teke­nen die wijzen op een stijging van 
het percentage vrouwen in banen 
waar lang gewerkt wordt. In 1992 
had 9% van de werkneemsters in 
het VK een baan met een werkweek 
van meer dan 45 uur, tegen 6% 
negen jaar later, terwijl het per­
centage vrouwen dat korter dan 
35 uur per week werkte praktisch 
onveranderd bleef. 
Net als voor mannen is in het VK 
het relatieve aantal werkneem­
sters dat 48 uur of langer per week 
werkte, tussen 1983 en 1992 geste­
gen (van 3 naar 6%). In dit geval 
vertoonden echter slechts vier an­
dere Lid-Staten — Denemarken, 
Griekenland, Ierland en Italië — 
een stijging van het percentage 
vrouwen dat zo lang werkte en 
slechts een, Griekenland, waar de 
stijging vergelijkbaar was met die 
in het VK 
Zelfstandigen 
Het grootste verschil in arbeidstijd 
bestaat niet tussen sectoren—afge­
zien van de landbouw — of tussen 
mannen en vrouwen, maar tussen 
zelfstandigen en werknemers. 
Een groot deel van het relatief grote 
aantal mensen dat lang werkt, 
bestaat uit zelfstandigen. In de 
Gemeenschap als geheel werkte in 
1992 51% van de als zelfstandige 
werkende mannen in nijverheid en 
dienstverlening en 32% van de als 
zelfstandige werkende vrouwen ge­
woonlijk 48 uur per week of langer 
(grafiek 140). Zelfstandigen vorm­
den dus bijna de helft van allen 
die in de Gemeenschap zeer lang 
werkten. 
Uit deze cijfers kan men afleiden 
dat het werken als zelfstandige lan­
ge arbeidstijden meebrengt om 
zakelijk succes te kunnen behalen 
of misschien zelfs een behoorlijk in-
komenspeil (zie hoofdstuk 7, waar 
blijkt dat zelfstandigen eerder on­
der de armoedegrens vallen dan 
loontrekkenden). Anderzijds heb­
ben zelfstandigen misschien meer 
113 
Hoofdstuk 5 Veranderingen in de arbeidstijd 
140 Zelfstandigen (mannen en vrouwen) in de Lid-Staten 
die per week 48 uur of langer werken, 1983 en 1992 
„ °/o totaal 100 r 
80 h 1983 • 1992 
P1986,E 1987 
60 h 
40 h 
20 100 
H 80 
H 60 
40 
20 
E IRL I P UKE1ZDK L QR D NU F B £ IRl I P UK E12 DK L QR D NI F B . 
Mannen Vrouwen voldoening van hun werk dan werk­
nemers en zijn zij daarom bereid 
langer te werken. Wat de reden ook 
is, in 1992 werkte slechts 12% van 
de als zelfstandige werkzame 
mannen in de nijverheid in de 
Gemeenschap korter dan 40 uur per 
week (grafiek 141) en minder dan 
35% van de vrouwen (grafiek 142). 
Tegelijkertijd werkte in 1992 echter 
5% van de als zelfstandige werken­
de vrouwen in de nijverheid 
gewoonlijk minder dan 10 uur per 
week, een iets hoger cijfer dan voor 
werkneemsters. 
Een hoog percentage van de zelf­
standigen werkt in alle Lid-Staten 
zeer lang. In slechts een land 
— Spanje — werkte minder dan 
40% van de als zelfstandige werk­
zame mannen in de nijverheid in 
1992 48 uur per week of langer en 
in slechts drie landen — Ierland, 
Italië en Portugal — was het per­
centage kleiner dan 30%. In 
Nederland, Duitsland, Luxemburg 
en België was het meer dan 60% 
— in België zelfs bijna 70%. 
141 Zelfstandigen (mannen) in nijverheid en 
dienstverlening in de Gemeenschap naar het normale 
aantal uren per week, 1983 en 1992 
% van de werkenden 50 
40 
30 
20 
10 r M 1992 
O 1983 
P 1986. E 1987, NL 1991 50 
40 
30 
20 
10 
<10 10-14 15-19 20-24 25-29 30-34 35-39 40-44 45-49 50+ 
Uren per week De cijfers voor als zelfstandige 
werkzame vrouwen zijn voor de 
meeste landen ook hoog. In België 
en Luxemburg lag het percentage in 
1992 boven 50%, terwijl het in 
Griekenland, Frankrijk en Portugal 
40% of hoger was. Alleen in 
Nederland en in Ierland lag het per­
centage onder de 20. 
Veranderingen 
in de arbeidstijd 
van zelfstandigen, 
1983-1992 
Voor zowel als zelfstandige werkza­
me vrouwen als mannen, waren de 
veranderingen in het patroon van 
de arbeidstijd minder duidelijk dan 
voor de werknemers. Voor mannen 
was er een geringe daling van het 
deel dat 50 uur of langer en 35-
39 uur per week werkte, gekoppeld 
aan een stijging van het deel dat 
114 
Hoofdstuk 5 Veranderingen in de arbeidstijd 
40-49 uur per week werkte. Voor 
vrouwen was de verandering duide­
lijker, met naar verhouding meer 
vrouwen die gewoonlijk 40 uur of 
langer per week werkten en minder 
vrouwen die minder dan 40 uur 
werkten. 
Op het niveau van de afzonderlijke 
Lid-Staten was het patroon van ver­
andering gemengd: de helft van de 
landen vertoonde een daling van 
het percentage mannelijke zelfstan­
digen dat zeer lang werkte en acht 
landen kenden een daling van het 
percentage vrouwelijke zelfstandi­
gen met een zeer lange arbeidstijd; 
in beide gevallen was de daling in 
Ierland bijzonder duidelijk. 
Deeltij darbeid 
en gewerkte uren 
Algemeen wordt aangenomen dat 
deeltijdarbeid in de Gemeenschap 
is toegenomen en bovendien dat er 
ruimte is voor uitbreiding ervan als 
middel om het aantal werkenden in 
die Lid-Staten, waar de deeltijdar­
beid nog weinig ontwikkeld is, te 
vergroten. Een groot deel van de 
discussie over deeltijdarbeid heeft 
echter vaak plaats zonder een dui­
delijke definitie van wat er onder 
wordt verstaan. 
Zo eenvoudig mogelijk gezegd: deel­
tij darbeid betekent minder uren per 
week werken dan in voltijd. Aange­
zien echter het aantal uren in 
voltijdbanen sterk kan verschillen, 
zowel per land krachtens bestaande 
conventies en arbeidsgewoonten, 
als per beroep, is deeltijdarbeid ver­
enigbaar met een ruime variatie in 
werkelijk gewerkte uren. In sommi­
ge gevallen, waar een normale 
voltijdbaan een lange arbeidstijd 
meebrengt, kan deeltijdarbeid bete­
kenen dat men even lang werkt als 
een voltijdwerker in een ander be­
roep of een andere onderneming. 
De term deeltijdarbeid kan ook wor­
den gebruikt ter onderscheiding 
van voltydarbeid om aan te geven dat een persoon in kwestie niet een 
voltijdbaan heeft en daarom andere 
— en vaak ongunstiger — arbeids­
voorwaarden en -omstandigheden, 
en niet zozeer dat het gaat om 
minder uren per week. Een deeltijd­
werker volgens die formule kan in 
de praktijk een arbeidstijd hebben 
die niet zo veel verschilt van die van 
een voltijdwerker. 
Deze verschillen in gebruik bemoei-
lijken de vergelijking van de 
omvang van deeltijdarbeid tussen 
landen en de interpretatie van de 
veranderingin de tijd. De hierboven 
gepresenteerde gegevens over ge­
werkte uren verschaffen echter een 
duidelijk beeld van degenen in de 
verschillende Lid-Staten die een 
kortere werkweek hebben dan de 
standaardwerkweek, en laten zien 
hoe de aantallen in de afgelopen 
tien jaar zijn gewijzigd. Daarnaast 
geeft vergelijking van de cijfers over 
gewerkte uren met gegevens over 
werken in deeltijd, die zijn verkre­
gen uit arbeidskrachtentellingen en 
enquêtes onder bedrijven — de ge­bruikelijke bronnen — een aanwij­
zing voor het aantal uren per week 
dat in verschillende delen van de 
Gemeenschap als deeltijdarbeid 
wordt beschouwd. 
Vrouwen met 
deeltij darbeid 
Hoewel veel mannen deeltijdar­
beid verrichten, zijn het de 
vrouwen die de grote meerderheid 
(85%) vormen van de deeltijdwer­
kers in de Gemeenschap. Volgens 
de AKT 1992 werkte 31% van de 
werkneemsters in nijverheid 
en dienstverlening in deeltijd 
(d.w.z. naar aanleiding van de des­
betreffende vraag hebben zij hun 
werk als deeltijdarbeid betiteld). 
In dezelfde enquête bleek 29% van 
de vrouwen gewoonlijk minder dan 
30 uur per week te werken en nog 
eens 6% tussen 30 en 35 uur per 
week. Hieruit kan men afleiden 
dat iets meer dan tweederde van 
de vrouwen in de Gemeenschap 
met een baan van 30-34 uur per 
142 Zelfstandigen (vrouwen) in nijverheid en 
dienstverlening in de Gemeenschap naar het normale 
aantal uren per week, 1983 en 1992 
% van de werkenden 50 
40 
30 
20 
10 h m 1983 
D 1992 
P1986, E1987, NL1991 I 50 
H 40 
H 30 
20 
10 
0 msammmsMmmmmmmMMMMMmBMmmmmmmmmmmBmammsmmmmmmmmjeammmmmsa Q 
<10 10-14 15-19 20-24 25-29 30-34 35-39 40-44 45-49 50+ 
Uren per week 
115 
Hoofdstuk 5 Veranderingen in de arbeidstijd 
week vond dat voltijd- in plaats 
van deeltijdarbeid verricht werd 
(grafiek 143). 
Daarnaast werkte iets meer dan 4% 
van alle werkneemsters in de nij­
verheid en dienstverlening, zoals 
hierboven vermeld, normaliter kor­
ter dan 10 uur per week en meer 
dan de helft hiervan zes uur of kor­
ter. Als men deze vrouwen buiten 
beschouwing laat omdat zij in een 
wat aparte categorie van werkgele­
genheid vallen, kan men zeggen dat 
in 1992 iets meer dan 25% van de 
vrouwen in deeltijd werkte (10 tot 
30 uur per week). 
Het aantal vrouwen dat als deeltijd-
werkende wordt gekwalificeerd 
verschilt enorm binnen de Ge­
meenschap: van 59% in Nederland 
en 44% in het VK tot slechts 8% 
in Italië en Portugal en 6% in 
Griekenland. Het verschil in aan­
tal dat tussen 10 en 30 uur per week 
werkt is, hoewel nog steeds groot, 
echter veel kleiner. Dat is een 
gevolg van de verschillende conven­ties in de Lid-Staten wat onder het 
begrip deeltijdarbeid moet worden 
verstaan. 
Zo schijnen in Ierland en Spanje 
alle vrouwen die normaal minder 
dan 30 uur per week werken in 1992 
als deeltijdwerker beschouwd te 
worden (het percentage met een 
dergelijke baan is even groot als het 
percentage gekwalificeerd als deel­
tijdwerker). In Frankrijk en het VK 
werden banen van minder dan 
30 uur ook zo beschouwd plus bijna 
de helft van de banen met een 
arbeidstijd van 30-34 uur per week. 
In Denemarken, Duitsland en 
Nederland schijnen de meeste vrou­
wen die 30-34 uur per week werken 
als deeltijdwerkers te zijn be­
schouwd, tezamen met hen die 
minder dan 30 uur werken. 
In zeven landen geven beide cij­
fers dus gelijke uitkomsten. In 
Nederland, het VK en Denemarken 
werkte echter, zoals reeds vermeld, 
een groot aantal als deeltijdwerker 
gekwalificeerde vrouwen minder 
143 Deeltijdwerksters en vrouwen met een deeltijdbaan in 
de Lid-Staten, 1992 
70 % van de werkenden 
B werkt 30 - 34 uur 
H werkt 0-10 uur 
H werkt 10-29 uur 
I waargenomen als 
deeltijdwerker 
40 
30 r T 70 dan 10 uur per week. Wanneer zij en 
de vrouwen die gewoonlijk 30 uur 
per week of langer werken worden 
uitgesloten — omdat die min of meer 
voltijdarbeid verrichten — wordt het 
aantal dat in deeltijd werkt veel 
lager dan het gebruikelijke aantal 
'deeltij dwerkers'. 
In Nederland werkte 36% van de 
werkneemsters in 1992 10-29 uur, 
tegenover de 59% die was gekwali­
ficeerd als deeltijdwerker, in het 
VK 33% tegenover 44% en in 
Denemarken 23% tegenover 37%. 
In de overige vier van de zeven lan­
den waren de verschillen minder 
groot, maar in elk van de gevallen 
was het percentage vrouwen dat 
10-29 uur per week werkte duide­
lijk lager dan dat van vrouwen 
die als deeltijdwerkers waren 
gekwalificeerd. 
In de resterende vijf Lid-Staten—de 
Zuidelijke landen minus Spanje, 
plus België en Luxemburg — is de 
situatie geheel anders, omdat een 
aanzienlijk aantal van hen die in 
1992 minder dan 30 uur per week 
werkten, waren gekwalificeerd als 
voltijd- en niet als deeltijdwerkers. 
Dit geldt met name voor Italië, 
Griekenland en Portugal, waar het 
percentage vrouwen dat als deeltijd­
werkers werd beschouwd de helft of 
minder bedroeg van hen die 10-
29 uur werkten. 
Wat de gebruikelijke arbeidstijd be­
treft is er dus veel minder verschil in 
het arbeidspatroon van vrouwen in 
die landen vergeleken met de rest 
van de Gemeenschap, dan uit cijfers 
over deeltijdarbeid lijkt te volgen. 
Het percentage vrouwen dat in 1992 
in België 34 uur of minder per week 
werkte was vrijwel hetzelfde als in 
het VK, behalve dat er veel minder 
vrouwen korter dan 10 uur per week 
werkten (in het VK werkte 33% van 
de vrouwen 10-29 uur, in België 32%; 
in het VK werkte 6% 30-34 uur, in 
België 6%). Maar in België was 
slechts 30% van de vrouwen gekwa­
lificeerd als deeltijdwerker, tegen 
44% in het VK. 
116 
Deeltijdarbeid in Nederland Hoofdstuk 5 Veranderingen in de arbeidstijd 
In Nederland komt deeltijdarbeid veel vaker voor dan in 
andere Europese landen. Gemiddeld doen ca. vyf werkenden 
het equivalent van wat in de meeste andere Lid-Staten het 
werk van vier voltijdwerkers is. Ongeveer een derde van alle 
werknemers werkt parttime, de meesten van hen vrouwen, 
met name in de dienstverlening en in laaggekwalificeerde 
banen. De groei van deeltijdarbeid ligt voor mannen in de 
nijverheid en voor hooggekwalificeerde banen echter boven 
het gemiddelde. 
De verscheidenheid in regeling van de arbeidstijd houdt 
verband met de afwezigheid van overheidsregulering. Over 
het algemeen worden er, hoewel er geen wettelyke of finan­
ciële stimulansen bestaan om de groei van deeltijdarbeid te 
bevorderen, geen grote beperkingen opgelegd aan de schep­
ping van deeltijdbanen in vergelijking met voltijdbanen. 
Voor een werkgever zijn er in wezen drie overwegingen voor 
het besluit of een baan een voltijd- of deeltijdbaan moet zyn: 
- de drukte van het werk over de week 
omvang van pieken in de vraag; d.w.z. de 
- de mogelijk hogere produktiviteit van werkne­
mers die zoveel uur per week werken als ze zelf 
willen en daardoor meer gemotiveerd kunnen 
zyn; 
- de potentieel hogere overheadkosten van partti­
mers (wat betreft kantoorruimte, management en 
opleiding). 
Voor een werknemer is het motief voor deeltijdarbeid, dat 
hij of zij meer tijd heeft voor andere verplichtingen (zoals 
huishoudelijke taken en kinderverzorging) en voor vrije­
tijdsactiviteiten. Veel mensen zouden het aantal uren dat zij 
per week werken graag willen variëren in de verschillende 
stadia van hun leven . 
Het aantal werkenden is sterk gegroeid door de deeltijdar­
beid. Het Centraal Planbureau heeft berekend dat de groei 
van de deeltydarbeid het aantal werkenden tussen 1979 en 
1990 met 300.000 heeft doen toenemen. Hoewel de recente 
recessie heeft geleid tot een daling van de werkgelegenheid 
in voltijd equivalenten, is het aantal werkenden vanwege de 
voortdurende groei van deeltijdarbeid niet gedaald. 
De historische verklaring voor de groei van deeltydarbeid is 
te vinden in de reactie op de situatie in de jaren zestig toen de vraag naar arbeidskrachten te groot was. Tot dan toe was 
de participatie van vrouwen in Nederland vergeleken met 
andere landen heel gering en werkgevers waren gedwongen 
vrouwen op maat gesneden banen aan te bieden {afhankelijk 
van de gezinstaken en de beperkte mogelijkheden voor 
kinderopvang), hetgeen in de praktijk neerkwam op deel­
tijdbanen. Sindsdien is deeltydarbeid een aanvaard 
verschijnsel op de arbeidsmarkt geworden; zij heeft zich 
ontwikkeld van het aanbieden van tweederangs banen aan 
gehuwde vrouwen tot volledig acceptabele banen voor alle 
vrouwen en steeds meer mannen. Steeds meer werkgevers 
maken gebruik van parttimers als de beste oplossing voor 
het voldoen aan bijzondere arbeidsbehoeften in plaats van 
als tweede keus, zoals in de jaren zestig. 
Sinds 1980 steunt de overheid het gebruik van deeltijdar­
beid door onderzoek, voorlichting, dialoog met de sociale 
partners en een wetgeving, die gericht is op het opheffen van 
verschillen tussen contracten voor deeltijdarbeid en voltyd­
arbeid. In veel opzichten hebben arbeidscontracten voor 
deeltijdarbeid dezelfde wettelijke status en voorwaarden 
(bescherming tegen ontslag, sociale zekerheid, pensioen 
enz.) als die voor voltijdarbeid. 
Er zyn nooit financiële prikkels (of belemmeringen) van 
welke aard ook ten aanzien van deeltydarbeid gegeven, 
omdat die de keuzevry'heid van werkgevers en werknemers 
zou verstoren en zo de economische efficiëntie misschien 
verkleinen. In 1993 heeft het parlement voornamelijk om die 
redenen de invoering van een wettelyk recht van werkne­
mers op deeltydarbeid verworpen. 
Tussen de sociale partners groeit de consensus over de 
waarde van deeltijdarbeid en zy zijn overeengekomen deze, 
zowel kwalitatief als kwantitatief, te bevorderen. 
Het reeds grote aantal deeltijdbanen in Nederland groeit 
nog steeds betrekkelijk snel, ten dele gestimuleerd door een 
vermindering van het vooroordeel tegen dergelijke banen en 
de verdwijning van culturele belemmeringen. 
Uit recent onderzoek blijkt dat 21% van de mannen en 23% 
van de vrouwen liever korter wil werken dan nu en tegen 
hetzelfde uurloon, terwijl 14% van de werknemers langer 
zou willen werken. Het gevolg is dat 110.000 extra banen 
van 32 uur zouden kunnen worden geschapen als alle werk­
nemers zoveel uren werken als zy willen. 
117 
Hoofdstuk 5 Veranderingen in de arbeidstijd 
Een veel hoger percentage vrouwen 
werkte in België tussen 10 en 30 uur 
per week dan in Denemarken, waar 
een aanzienlijk groter percentage 
vrouwen is gekwalificeerd als 
deeltijdwerker. 
Ook in Italië verschilde het percent­
age vrouwen met een deeltijdbaan 
nauwelijks van dat in Frankrijk 
— normaliter werkte in beide lan­
den 20% 10-29 uur — maar toch 
waren in Frankrijk bijna drie maal 
zo veel vrouwen als deeltijdwer­
ker gekwalificeerd als in Italië. 
Bovendien waren de percentages 
die 10-29 uur per week werkten in 
Portugal, Griekenland, en Spanje 
vrijwel gelijk, al was slechts de 
helft ervan als deeltijdwerker 
gekwalificeerd. 
Met name in het Zuiden was 
dus — net als in België en 
Luxemburg — het voornaamste 
verschil met de rest van de Gemeen­
schap niet zozeer gelegen in het 
relatieve aantal vrouwen dat in 
deeltijd werkte, maar in de manier 
van kwalificeren. Met andere woor­den, grote aantallen zijn ingedeeld 
als voltijdwerkers die in andere lan­
den als deeltijdwerkers zouden 
worden beschouwd. 
Mannen met 
deeltijdarbeid 
In 1992 was slechts 4% van de 
mannen in nijverheid en dienst­
verlening in de Gemeenschap als 
deeltijdwerker gekwalificeerd, ver­
geleken met 4% die gewoonlijk 
minder dan 30 uur per week werkte 
en 1% die minder dan 10 uur per 
week werkte. 
Dezelfde verschillen in deeltijd­
arbeid zijn ook van toepassing op 
mannen en de Lid-Staten kunnen 
dan ook op dezelfde wijze worden 
ingedeeld als voor deeltijdarbeid van 
vrouwen geschiedde, met Frankrijk 
als enige uitzondering. Zo is in 
het Noorden van de Gemeenschap, 
behalve in België, Luxemburg en 
Frankrijk, maar tezamen met 
Spanje, een deeltijdbaan in het alge­
meen gelijk aan een baan van korter 
144 Deeltijdwerkers en mannen met een deeltijdbaan in 
de Lid-Staten, 1992 
25 r 
20 -
15 h 
10 Y-
5 r % van de werkenden 
werkt 30 - 34 uur 
werkt 0-10 uur 
werkt 10-29 uur T 25 
H 20 
15 
10 dan 30 uur per week, hoewel in een 
aantal landen, met name Nederland, 
sommigen die 30 uur of langer per 
week werken, geklassificeerd 
worden als deeltijdwerkers (gra­
fiek 144). 
In de Zuidelijke Lid-Staten met 
uitzondering van Spanje, maar 
tezamen met België, Frankrijk en 
Luxemburg wordt een deel van de 
mannen die minder dan 30 uur 
werken in de nijverheid en de 
dienstverlening als voltijdwerker 
gekwalificeerd. Qua aantal gewerk­
te uren is er dus, net als bij de 
vrouwen, veel minder verschil in 
het percentage deeltijdarbeid tus­
sen deze landen en de rest van de 
Gemeenschap, dan de gebruikelijke 
cijfers doen vermoeden. 
Hoewel in Griekenland en België 
in 1992 minder dan 2% van de 
mannelijke werknemers was gekwa­
lificeerd als deeltijdwerker tegen 6% 
in het VK, werkte een hoger percen­
tage tussen 10 en 30 uur per 
week (5%) in de eerste twee genoem­
de landen dan in het laatstgenoemde 
land (4%). Zo had ook Italië prak­
tisch hetzelfde aantal mannen met 
deze arbeidstijd als het VK, maar 
werd nog geen derde deel van hen als 
deeltijdwerker gekwalificeerd. 
Bovendien had in Nederland en 
Denemarken, waar deeltijdarbeid op 
de gebruikelijke wijze gemeten veel 
belangrijker is dan elders (meer dan 
15% en 10% van de werknemers in 
resp. de nijverheid en de dienstverle­
ning), slechts de helft van deze 
'deeltijdwerkers' een baan met een 
aantal uren van 10-29 per week; een 
aanzienlijk percentage (resp. 6% en 
4%) had namelijk een baan van min­
der dan 10 uur per week. 
Veranderingen 
in deeltijdarbeid, 
1983-1992 
Het deel dat normaliter 10-29 uur 
per week werkt in de nijverheid en 
118 
Hoofdstuk 5 Veranderingen in de arbeidstijd 
de dienstverlening is in de Gemeen­
schap tussen 1983 en 1992 veel 
minder gestegen dan het percen­
tage 'deeltijdwerkers'. Met andere 
woorden, een flink deel van de ogen­
schijnlijke groei van deeltijdarbeid 
is te danken aan het feit dat meer 
banen als deeltijdarbeid zijn be­
schouwd, in plaats van aan een 
toename van het aantal mensen 
met een deeltijdbaan. 
In de negen jaar tot 1992 is het 
aantal werkneemsters in de nijver­
heid en de dienstverlening in de 
Gemeenschap, gekwalificeerd als 
deeltijdwerker, toegenomen van 
26% van het totaal tot 31%. In de­
zelfde periode is het percentage 
vrouwen met een deeltijdbaan in 
deze twee sectoren slechts gestegen 
van 23 tot 25% (grafiek 145). Tege­
lijkertijd is het percentage vrouwen 
met een baan van minder dan 
10 uur en met een baan van 30-
34 uur iets gestegen (in beide 
gevallen met minder dan 1%). 
Terwijl in alle Lid-Staten, behalve 
Denemarken en Griekenland, het 
aantal vrouwen dat als deeltijd­
werkster werd gekwalificeerd, 
tussen 1983 en 1992 als deel van 
het totaal is toegenomen en in de 
meeste gevallen aanzienlijk, was 
in slechts vijf landen de groei van 
het percentage met een baan van 
10-29 uur meer dan 2 procentpun­
ten. De grootste toename was in 
België, waar het percentage vrou­
wen dat 10-29 uur werkte, is 
gestegen van 23 tot 32%, terwijl in 
Nederland waar volgens de gebrui­
kelijke maatstaf een aanzienlijke 
stijging is vastgesteld, de toename 
aanzienlijk kleiner was, van 33 
naar 36%;. 
In Duitsland, Spanje, Ierland, 
Portugal en het VK was sprake van 
hetzij een kleine stijging van het 
percentage dat 10-29 uur per week 
werkte of een geringe daling, 
terwijl in Denemarken en 
Griekenland de daling groot 
was (bijna 12 procentpunten in 
Denemarken). Voor mannen daarentegen was er 
tussen 1983 en 1992 in alle Lid-
Staten, behalve Griekenland, 
sprake van een stijging van het 
percentage werknemers dat 10-
29 uur werkte — met meer dan 
1 procentpunt in België, Frankrijk, 
Nederland en het VK 
Uit bovengenoemde analyse moet 
men afleiden dat de cijfers over 
deeltijdarbeid met de nodige voor­
zichtigheid moeten worden 
bekeken, vooral bij vergelijkingen 
tussen de Lid-Staten, of wan­
neer beleidsconclusies worden 
getrokken. 
Bijbanen 
De interpretatie van de boven­
staande analyse wordt mogelijk 
beïnvloed door het feit dat de cijfers 
over arbeidstijden alleen op de eer­
ste baan betrekking hebben. Het is 
mogelijk dat sommige mensen die 
weinig uren per week werken nog 
een tweede, of misschien een derde baan hebben. In de praktijk heeft 
slechts een heel gering aantal werk­
nemers en werkneemsters gemeld 
dat er sprake was van meer dan één 
baan (voor beide geslachten in 1992 
slechts ca. 3%) — althans volgens 
de AKT. Bijbanen zijn dus lang niet 
belangrijk genoeg om de conclusies 
te beïnvloeden. 
Niettemin bestaat althans voor 
vrouwen de tendens dat het aantal 
met een bijbaan toeneemt naar 
mate het aantal gewerkte uren in 
de eerste baan kleiner is. Ongeveer 
7% van de vrouwen met een eerste 
baan van minder dan 10 uur per 
week had in 1992 een bijbaan 
— waarin zij gemiddeld nog eens 
acht uur werkten—vergeleken met 
minder dan 4% van hen die een 
baan van meer dan 20 uur hadden 
en minder dan 2% van hen met een 
voltijdbaan (grafiek 146). Tegelij­
kertijd bestaat de tendens dat de 
weinige mensen met een bijbaan in 
deze bijbaan langer werken als er 
meer dan een paar uren in de eerste 
baan wordt gewerkt. 
145 Mannen en vrouwen met een deeltijdbaan vanlO-29 uur 
in de Lid-Staten, 1983 en 1992 
% van de werkenden 
40 
30 
20 h 
10 r 40 
30 
20 
10 
0 — — ••• • •—— 0 
QR P I E L IRL F B E12 D DK UK NL QR P I E L IRL F B E12 D DK UK NL 
Mannen Vrouwen 
119-
Hoofdstuk 5 Veranderingen in de arbeidstijd 
146 Vrouwen met een bijbaan, naar gewerkte uren in de 
eerste baan, in de Gemeenschap, 1992 
% vrouwen met een bijbaan 
20 r 
15 h 
10 r % vrouwen met een 
bijbaan 
Gewerkte uren in de 
bijbaan Gemiddeld per week gewerkte _Q 
uren in de bijbaan n 
15 
10 
<10 10- 15- 20- 25- 30- 35- 40- 45- 50+ 
14 19 24 29 34 39 44 49 <10 10- 15-20-25-30- 35- 40- 45- 50+ 
14 19 24 29 34 39 44 49 
Geen gegevens E en L Gewerkte uren in de eerste baan De tendens dat vrouwen vaker een 
bijbaan hebben als zij in hun eerste 
baan weinig uren werken, is alge­
meen in de gehele Gemeenschap. 
Hij is met name duidelijk aanwe­
zig in Frankrijk, Nederland en 
Portugal; in elk van deze landen is 
de kans dat vrouwen die minder 
dan 20 uur per week werken in hun 
eerste baan een bijbaan hebben, 
vier maal zo groot als voor vrouwen 
met een voltijdbaan (grafiek 147). 
Slechts in Frankrijk en Portugal 
echter had meer dan 10% van de 
vrouwen met een baan van minder 
dan 20 uur in 1992 een bijbaan. 
Onder mannen daarentegen komt 
een bijbaan het meest voor 
naast een 'normale' deeltijdbaan 
— tussen 15 en 30 uur per week 
(grafiek 148). Ca. 10% van deze 
deeltijdwerkers had in 1992 in de 
Gemeenschap een bijbaan, waarin 
zij gemiddeld ca. 16 uur per week 
werkten. Deze mannen werkten 
dus in deze twee banen samen in 
feite de volle arbeidstijd. 
147 Vrouwen met een bijbaan, naar gewerkte uren in de 
eerste baan, in de Lid-Staten, 1992 
% vrouwen met een bijbaan 30 r 
25 
20 
15 
10 Gebruikelijke aantal uren per week 
in de eerste baan 
• <20 • 20-34 B 35-44 13 45+ 30 
25 
20 
15 
10 
EUR10 B DK D QR 
Geen gegevens E en L IRL NL P UK Dit patroon is echter minder 
typerend binnen de Gemeenschap 
dan dat voor vrouwen. Hoewel 
het voor vijf Lid-Staten geldt 
— Denemarken, Duitsland, 
Griekenland, Italië en Neder­
land — was de kans in de andere 
zeven landen dat mannen die in 
hun eerste baan minder dan 20 uur 
per week werkten een bijbaan 
hadden, veel groter dan van hen die 
langer werkten (grafiek 149). Maar 
alleen in Portugal, Denemarken, 
Frankrijk en Nederland had 
meer dan 10% van de in deeltijd 
werkende mannen in 1992 een 
bijbaan. 
Ongebruikelij ke 
arbeidstijden 
Een extra dimensie van de arbeids­
tijd betreft het moment tijdens de 
dag, de week of het jaar waarop 
het werk feitelijk wordt verricht. 
Veruit de meeste werknemers in de 
Gemeenschap werken normaliter 
120 
Hoofdstuk 5 Veranderingen in de arbeidstijd 
zo tussen acht uur 's morgens en 
zeven uur 's avonds — vroeger in de 
Noordelijke Lid-Staten, later in 
de Zuidelijke—van maandag tot en 
met vrijdag, met een paar weken 
vakantie per jaar, meestal 's zo­
mers. In een aantal landen groeit 
echter de belangstelling om dit typi­
sche patroon flexibeler te maken en 
beter aan te passen aan enerzijds de 
specifieke omstandigheden van 
werkgevers en anderzijds die van 
werknemers. 
Vanuit het ene standpunt gezien 
worden alle uren die gewerkt 
worden buiten de normale arbeids­
tijden, zoals 's nachts of in de 
weekends, als onsociaal beschouwd. 
De lange termijn ontwikkeling in de 
ontwikkelde landen was juist het 
werk dat op dergelijke tijden wordt 
verricht, te verminderen. 
Vanuit een ander standpunt gezien 
kan het werk dat tijdens onsociale 
uren wordt verricht de economische 
efficiëntie vergroten doordat instal­
laties en machines gedurende een 
langere tijd kunnen worden ge­
bruikt (in bepaalde processen, zoals 
de staalbereiding, is het inderdaad 
noodzakelijk dat de installatie con­
tinu blijft werken). Het is ook 
mogelijk zo op elk moment van dag, 
week of jaar aan de vraag van de 
consument naar dienstbetoon te 
voldoen. Bovendien geeft het de 
mensen meer keuzevrijheid ten 
aanzien van de uren en dagen waar­
op zij werken, zodat zij hun vrije tijd 
beter kunnen organiseren. 
Uit het laatste gezichtspunt bezien 
kan meer werk op onsociale uren 
dus worden beschouwd als een te­
ken van grotere flexibiliteit van het 
produktiesysteem en een situatie 
die niet ten nadele van de werkne­
mers behoeft te zijn — mits zij 
uiteraard willen meewerken aan de 
aanpassing van arbeidstijden. 
Tot nu toe was het moeilijk ge­
gevens te verkrijgen over het 
aantal mensen dat op abnormale 
uren werkt in de Gemeenschap. 148 Mannen met een bijbaan, naar gewerkte uren in dé 
eerste baan, in de Gemeenschap, 1992 
% mannen met een bijbaan 
20 r 
15 Gemiddeld per week gewerkte 
10 H •X 20 
15 
10 
<10 10- 15-20-25-30-35-40-45-50+ <10 10- 15- 20- 25- 30- 35- 40- 45- 50+ 
14 19 24 29 34 39 44 49 14 19 24 29 34 39 44 49 
Geen gegevens E en L Gewerkte uren in de eerste baan 
149 Mannen met een bijbaan, naar gewerkte uren in de 
eerste baan, in de Lid-Staten, 1992 
_. % mannen met een bijbaan 
30 r 
25 h 
20 h 
15 r 
10 r 30 
H 25 
H 20 
H 15 
H 10 
H 5 
EUR10 B OK D GR F IRL 
Geen gegevens E en L NL P UK 
121 
Hoofdstuk 5 Veranderingen in de arbeidstijd 
Gegevens over 
ongebruikelijke 
uren 
De gegevens in dit hoofd­
stuk zijn gebaseerd op de 
antwoorden van responden­
ten in de communautaire 
Arbeidskrachtentellingl992. 
Nachtarbeid wordt gedefi­
nieerd als werk dat wordt 
verricht tijdens de uren 
waarop gewoonlijk wordt ge­
slapen, hetgeen betekent dat 
de persoon in kwestie een ab­
normaal slaappatroon heeft. 
Iemand die gewoonlijk 's 
nachts werkt is iemand die 
ten minste de helft van de 
dagen in de vier weken 
voorafgaande aan de enquê­
teperiode 's nachts heeft 
gewerkt; iemand die inciden­
teel 's nachts werkt heeft 
minstens een nacht in de 
voorafgaande vier weken 
gewerkt. 
Werk op zaterdag en werk 
op zondag betreft formele 
werkafspraken; in de enfers 
behoren dus geen personen 
te zitten die op eigen initi­
atiefin het weekend werken. 
Gewoonlijk betekent in dit 
verband twee of meer zater­
dagen in de voorafgaande 
vier weken, incidenteel wil 
zeggen een zaterdag in deze 
periode. 
Niettemin is het mogelijk 
dat, hoewel de gegevens aan 
deze criteria zouden moe­
ten voldoen, er tussen de 
Lid-Staten enige interpreta­
tieverschillen waren bjj het 
uitvoeren van deze enquête, 
vooral omdat dit het eerste 
jaar was waarin deze vragen 
zijn gesteld. In de AKT 1992 zijn echter voor 
het eerst vragen opgenomen over 
nacht- en weekendarbeid, waaruit 
kan worden afgeleid hoe groot dit 
verschijnsel is, wat de verschillen 
tussen de Lid-Staten zijn en in wel­
ke sectoren van bedrijvigheid het 
meest voorkomt (zie voor details 
over de gegevens het kader). 
Nachtarbeid 
In 1992 werkte zo'n 7% van de 
mannelijke werknemers in de 
Gemeenschap — ca. 5 miljoen — re­
gelmatig 's nachts, terwijl 3% van 
de vrouwelijke werknemers — iets 
minder dan 2 miljoen — hetzelfde 
deed (grafiek 150). Daarnaast 
werkte nog eens 11% van de man­
nen en 5% van de vrouwen soms 's 
nachts, hetgeen in totaal betekent 
dat meer dan 16 miljoen werkne­
mers af en toe 's nachts werken. 
Nachtarbeid komt het meest voor in 
het vervoer en de communicatie, 
waar in 1992 14% van de mannen 
regelmatig 's nachts werkte en nog 
eens 20% af en toe, in de sector 
openbaar nut en in de mijnbouw en 
de chemische industrie (tegenwoor­
dig voornamelijk chemie), waar in 
beide gevallen 12% van de mannen 
regelmatig 's nachts werkte. Wan­
neer ook de incidentele nachtarbeid 
wordt meegerekend, is 's nachts 
werken ook belangrijk in het open­
baar bestuur (bijna 30% van de 
mannen werkte soms 's nachts), 
waaronder de politie valt. Afgezien 
van de bouwnijverheid, waar 
duidelijke belemmeringen voor 
nachtarbeid bestaan, komt nacht­
arbeid het minst voor in de 
financiële en zakelijke dienstverle­
ning, maar zelfs daar werkte in 
1992 zo'n 3% van de mannen regel­
matig 's nachts. 
Alleen in de sectoren vervoer 
en communicatie en overige 
dienstverlening — waartoe de ge­
zondheidszorg behoort — werd door 
meer dan 10% van de vrouwen re­
gelmatig of soms 's nachts gewerkt. Het voorkomen van nachtarbeid va­
rieert sterk tussen de Lid-Staten, 
zowel in totaal als in afzonderlijke 
sectoren en vertoont geen duidelijk 
verband met het peil van econo­
mische ontwikkeling of van de 
welvaart. De tendens is juist dat 
regelmatig nachtwerk vaker voor­
komt in de meer ontwikkelde dan in 
de minder ontwikkelde landen, hoe­
wel dat niet altijd het geval is. 
Bovendien zijn in landen met rela­
tief veel mannen die nachtarbeid 
verrichten er ook relatief veel vrou­
wen die dat doen. 
Het percentage mannelijke werk­
nemers dat in 1992 regelmatig 's 
nachts werkte was met 11% in 
Duitsland hoger dan elders in de 
Gemeenschap (in dit cijfer zijn 
de werkenden in de nieuwe deel­
staten inbegrepen), terwijl de 
vrouwen in Duitsland in dit 
opzicht (met 5%) de tweede 
plaats innamen, direct achter 
Denemarken (6%) dat op zijn beurt 
het op één na hoogste percentage 
had van mannen die 's nachts 
werkten (grafiek 151). Daarente­
gen werkte in Nederland slechts 
2% van de mannen regelmatig 's 
nachts en slechts 1% van de vrou­
wen, terwijl het cijfer in Portugal 
voor mannen beneden 1% lag en 
voor vrouwen beneden 0,5% (hoe­
wel dergelijke lage cijfers twijfels 
zaaien over de betrouwbaar­
heid van de Portugese gegevens, 
nog versterkt door het feit dat het 
aantal personen dat incidenteel 's 
nachts werkt praktisch nul 
zou zijn). 
Het relatieve aantal personen dat 
incidenteel 's nachts werkt vertoont 
een even grote variatie in de 
Gemeenschap, althans voor man­
nen. Terwijl in zes Lid-Staten het 
percentage mannen dat soms 's 
nachts werkte ca. 10% of iets meer 
beliep, bedroeg het in het VK wel 
21%, veel hoger dan in elk ander 
land. Aan de onderkant van de 
schaal bedroeg het percentage in 
Spanje, Luxemburg en Nederland 
slechts ca. 6% (Portugal wordt 
- 122 
Hoofdstuk 5 Veranderingen in de arbeidstijd 
buiten beschouwing gelaten omdat 
de cijfers voor dat land kennelijk 
onbetrouwbaar zijn). 
De percentages vrouwen die soms 's 
nachts werkten lagen veel dichter 
bij elkaar: 4 tot 6% in alle landen 
behalve Luxemburg, waar het cijfer 
laag was (2%) en het VK, waar het 
hoog was (8%). 
Deze verschillen, met name die voor 
mannen, zijn een gevolg van de zeer 
verschillende regelingen in dezelfde 
sectoren van bedrijvigheid. In de 
sector 'energie en water' bijvoor­
beeld werkte zowel in Duitsland als 
in het VK ca. 45% van de mannen 
althans incidenteel 's nachts, ter­
wijl in Spanje minder dan 20% dit 
deed en in Nederland slechts 5%. In 
de sector overige verwerkende in­
dustrie (waaronder voedings- en 
genotmiddelen en de textiel- en kle­
dingindustrie vallen), werkte in 
Frankrijk en het VK bijna 30% van 
de mannen althans incidenteel 's 
nachts, terwijl dit cijfer in Spanje en 
Griekenland slechts iets meer dan 
10% bedroeg. In de sector financiële 
en zakelijke dienstverlening werkte 
in Italië, Griekenland, Luxemburg 
en Nederland minder dan 5% van 
de mannen soms 's nachts, ter­
wijl in Frankrijk, Duitsland en 
Denemarken meer dan 10% dat 
deed en in het VK meer dan 20%. 
Werken op zaterdag 
Bijna de helft van de mannelijke 
werknemers in de Gemeenschap 
had in 1992 een baan waarin al­
thans incidenteel op zaterdag werd 
gewerkt, terwijl 20% van de man­
nen gewoonlijk op zaterdag werkte 
(grafiek 152). Het percentage vrou­
welijke werknemers dat gewoonlijk 
op zaterdag werkte was met 25% 
zelfs nog hoger, terwijl nog eens 
17% soms op zaterdag werkte. 
Zoals te verwachten was, kwam 
werk op zaterdag zowel voor man­
nen als voor vrouwen het meest 
voor in landbouw en in handel en 150 Werknemers met nachtarbeid in de Gemeenschap -
naar sector, 1992 
10 20 
Landbouw 
Energie en water 
Delfstoffenwinning en chemie 
Metaalnijverheid 
Overige verwerkende Industrie 
Bouwnijverheid 
Handel, horeca 
Vervoer en communicatie 
Bank- en verzekeringswezen 
Openbaar bestuur 
Overige diensten 
Totaal 
Landbouw 
Energie en water 
Delfatoffenwinnlng en chemie 
Metaalnijverheid 
Overige verwerkende Industrie 
Bouwnijverheid 
Handel, horeca 
Vervoer en communicatie 
Bank- en verzekeringswezen 
Openbaar bestuur 
Overige diensten 
Totaal 30 40 
Mannen 
Vrouwen m Incidenteel 
M Regelmatig 
IRL geen gegevens 
10 20 30 40 
% van de werknemers 
151 Werknemers met nachtarbeid in de Lid-Staten, 1992 
% van de werknemers 
40 
30 
20 h 
10 -i 40 
30 
20 
10 
E10 B DK 0 QR E F I L NL UK Ë10 B DK 0 3R £ F I L NL UK 
Mannen Vrouwen 
- 123 
Hoofdstuk 5 Veranderingen in de arbeidstijd 
horeca. In de laatstgenoemde sector 
werkte bijna de helft van de werk­
neemsters in 1992 gewoonlijk op 
zaterdag en nog eens 20% deed dit 
incidenteel. Zoals eveneens te ver­
wachten was het aandeel van de 
werknemers dat op zaterdag werkte 
hoger in de dienstverlening dan in 
de industrie, hoewel de sector finan­
ciële en zakelijke dienstverlening 
waar slechts 30% van de loontrek-
kenden ooit op zaterdag werkte 
(40% van de mannen en 30% van de 
vrouwen, zoals in de verwerkende 
industrie) daarop een uitzondering 
vormt. 
Dat werken op zaterdag in de 
dienstverlening meer voorkomt dan 
in de industrie vormt de reden dat 
vrouwen vaker regelmatig op zater­
dag werken dan mannen, al werken 
in elke sector afzonderlijk, afgezien 
van de handel en de horeca, naar 
verhouding meer mannen dan 
vrouwen op zaterdag. Aangezien 
vrouwen hoofdzakelijk in de dienst­
verlening werkzaam zijn, is hun 
kans om op zaterdag te werken gro­
ter dan de kans voor mannen, die vaker in de industrie werk­
zaam zijn. 
Het deel van de mannen dat ge­
woonlijk op zaterdag werkt lijkt in 
de Zuidelijke Lid-Staten wat hoger 
te zijn dan in de Noordelijke, iets 
wat voor de meeste sectoren van 
bedrijvigheid geldt — en dus niet 
komt door verschil in de structuur 
van de werkgelegenheid. Zowel in 
Italië als Spanje werkte ca. 30% van 
de mannen normaal op zaterdag en 
in Griekenland iets minder dan 
25%, terwijl in de meeste Noordelij­
ke landen dit cijfer beneden 20% lag 
— en in België beneden 10% — met 
als voornaamste uitzondering het 
VK met 23% (grafiek 153). 
Bovendien werkte in het VK een 
veel hoger percentage mannen dan 
elders in de Gemeenschap soms op 
zaterdag — zo'n 40% van het to­
taal — hetgeen afgezien van de 
landbouw voor alle sectoren van be­
drijvigheid gold. In praktisch elke 
sector werkte in 1992 ca. 60% of 
meer van de mannen gewoonlijk of 
incidenteel op zaterdag, zelfs in de 
152 Werknemers die op zaterdag werken • naar sector, 1992 
20 40 60 
Landbouw 
Energie en water 
Delfstoffenwinning en chemie 
Metaalnijverheid 
Overige verwerkende Industrie 
Bouwnijverheid 
Handel, horeca 
Vervoer en communicatie 
Bank- en verzekeringswezen 
Openbaar bestuur 
Overige diensten 
Totaal 
Landbouw 
Energie en water 
Delfstoffenwinning en chemie 
Metaalnijverheid 
Overige verwerkende industrie 
BouwrN)verheid 
Handel, horeca 
Vervoer en communicatie 
Bank- en verzekehngswezen 
Openbaar bestuur 
Overige diensten 
Totaal 80 
—\ 
Mannen 
m Incidenteel 
H Regelmatig 
IRL geen gegevens 
Vrouwen 
i 
20 40 60 80 
% van de werknemers metaalprodukten- en machine­
industrie en in de bouwnijverheid, 
waar het gemiddelde voor de 
Gemeenschap 35% of minder was. 
Behalve in Italië, waar het gemid­
delde 55%; beliep, werkte in alle 
andere Lid-Staten minder dan 50%> 
van de mannen incidenteel op zater­
dag en in drie landen, België, 
Luxemburg en Portugal, deed min­
der dan 30%) dit. 
Dit duidelijke verschil wij st op grote 
verschillen in arbeidsomstandighe­
den in de Gemeenschap, zelfs in 
sectoren van bedrijvigheid zoals de 
handel en de horeca, waar een wijd 
verbreide behoefte aan dienstverle­
ning op zaterdag bestaat (in de drie 
laatstgenoemde landen bij voor­
beeld, had slechts zo'n 40% of 
minder van de mannen in deze sec­
tor een baan waarbij op zaterdag 
moest worden gewerkt tegen 60% of 
meer in de meeste andere landen). 
De verschillen in het incidenteel op 
zaterdagwerken wijzen ook op gro­
te verschillen in flexibiliteit van 
deze omstandigheden; in Spanje en 
Portugal in het bijzonder waar het 
percentage nog geen 10% bedroeg 
schijnen ze relatief rigide te zijn, 
vooral in vergelijking met het VK, 
Frankrijk en Denemarken, waar 
het 30% of meer beliep. 
De verschillen tussen de Lid-Staten 
in de mate waarin arbeid op zater­
dag voorkomt zijn voor vrouwen 
vrijwel hetzelfde als voor mannen. 
Italië en Spanje hadden in 1992 met 
meer dan 30% het hoogste percen­
tage vrouwen dat normaal op 
zaterdag werkte. In tegenstelling 
tot de Griekse mannen behoorden 
de Griekse vrouwen echter tot de 
categorie waar het minst 'normaal' 
op zaterdag wordt gewerkt in de 
Gemeenschap. Met Portugal en het 
VK behoorde Griekenland tot de 
Lid-Staten waar vrouwen naar ver­
houding minder dan mannen op 
zaterdag werkten. 
Anderzijds werkten in alle Lid-
Staten zonder enige uitzondering 
naar verhouding minder vrouwen 
124 
Hoofdstuk 5 Veranderingen in de arbeidstijd 
dan mannen incidenteel op zater­
dag, hetgeen lijkt te betekenen dat 
de arbeidsomstandigheden voor 
vrouwen minder flexibel zijn dan 
voor mannen. Dit geldt met name in 
het VK en Frankrijk, waar in 1992 
tussen beide percentages een 
verschil bestond van 12 à 15 pro­
centpunten, al werkten daar 
niettemin meer vrouwen inciden­
teel op zaterdag dan elders in de 
Gemeenschap. 
Net als voor mannen is het verschil 
in de omvang van het werken op 
zaterdag tussen de Lid-Staten in 
vrijwel alle sectoren van bedrijvig­
heid terug te vinden, hoewel in alle 
landen het percentage van de werk­
zame vrouwen in handel en horeca 
hoog was — ca. 60% of meer. 
Werken op zondag 
Het aantal werknemers dat in de 
Gemeenschap normaal op zondag 
werkt, is de helft van degenen die 
dat op zaterdag doen. In 1992 had 
ca. 8% van zowel mannen als vrou­
wen een baan die regelmatige 
zondagsarbeid meebracht, in totaal 
een aantal van zo'n 9 miljoen. Nog 
eens 15% — 18 miljoen — werkte 
incidenteel op zondag (grafiek 154). 
Het werken op zondag verschilt 
minder sterk tussen sectoren dan 
het werken op zaterdag. Het per­
centage mannen dat in 1992 
normaal op zondag werkte was in 
zeven van de 11 sectoren van bedrij­
vigheid meer dan 10% en alleen in 
de metaalprodukten- en machine­
industrie, de bouwnijverheid en de 
financiële en zakelijke dienstverle­
ning was het minder dan 5%. Het 
percentage vrouwen dat normaal op 
zondag werkte was in alle sectoren 
lager en lag slechts in drie ervan 
— landbouw, handel en horeca en 
overige dienstverlening — boven 
10%; in zeven andere sectoren was 
het minder dan 5%. Ook hier bete­
kende echter de concentratie van 
vrouwen in de dienstverlening 
— en met name in de handel en horeca en de overige dienstverle­
ning — dat het totale percentage 
vrouwen dat op zondag werkte vrij­
wel gelijk was aan het percentage 
mannen. 
Het patroon van de zondagsarbeid 
in de Gemeenschap verschilt iets 
van dat van de zaterdagsarbeid. In 
het bijzonder zijn er nauwelijks 
aanwijzingen dat zondagsarbeid 
meer of minder belangrijk is in het 
Zuiden dan in het Noorden. Italië, 
waar werken op zaterdag het meest 
voorkomt, had in 1992 een van de 
laagste percentages vrouwen en 
mannen met regelmatig werk op 
zondag, terwijl Nederland dat on­
der het gemiddelde scoort voor 
arbeid op zaterdag, bij de landen 
hoorde met de hoogste percentages 
mannen en vrouwen, die normaal 
op zondag werken. 
Zowel voor mannen als voor 
vrouwen was het percentage werk­
nemers dat normaal op zondag 
werkte in 1992 het hoogst in 
Denemarken, met ca. 15% voor de 
mannen en 20% voor de vrouwen; met name het laatste cijfer is aan­
zienlijk hoger dan in andere landen 
(grafiek 155). Aan de andere kant 
van de schaal was het percentage 
in België, Frankrijk, Italië en 
Luxemburg voor beide geslachten 
slechts ca. 5 à 6%. 
Net als bij het werken op zaterdag 
is het percentage werknemers dat 
incidenteel op zondag werkt in het 
VK aanzienlijk hoger dan elders. In 
1992 werkte meer dan 30% van de 
mannen en 17% van de vrouwen 
incidenteel op zondag, met opmer­
kelijk weinig variatie tussen 
sectoren van bedrijvigheid; het per­
centage was voor mannen in de 
machine-industrie — 35% — even 
hoog als in de sector vervoer en 
communicatie of de overige dienst­
verlening en voor vrouwen niet veel 
lager in de sector financiële en za­
kelijke dienstverlening dan in de 
sector handel en horeca. 
Maar liefst 43% van de mannen 
in het VK had dus een baan met 
tenminste af en toe werk op zondag, 
terwijl in de andere landen, 
153 Werknemers die op zaterdag werken in de Lid-Staten, 1992 
% van de werknemers 
80 r 
60 H Incidenteel 
I Regelmatig 
IRL geen gegevens 
40 
20 80 
60 
40 
20 
E11 B DK D QR E F I L NL P UK 
Mannen E11 B DK D GR E F I 
Vrouwen L NL P UK 
125 
Hoofdstuk 5 Veranderingen in de arbeidstijd 
154 Werknemers die op zondag werken in de Gemeenschap 
- naar sector, 1992 
Landbouw 
Energie en water 
Delfstoffenwinning en chemie 
Metaalnijverheid 
Overige verwerkende Industrie 
Bouwnijverheid 
Handel, horeca 
Vervoer en communicatie 
Bank- en verzekeringswezen 
Openbaar bestuu 
Overige diensten 
Totaal 
Landbouw 
Energie en water 
Delfstoffenwinning en chemie 
Metaalnijverheid 
Overige verwerkende Industrie 
Bouwnijverheid 
Handel, horeca 
Venroer en communicatie 
Bank- en verzekeringswezen 
Openbaar bestuur 
Overige diensten 
Totaal 
20 40 60 
% van de werknemers 
155 Werknemers die op zondag werken in de Lid-Staten, 1992 
% van de werknemers 
60 r 
40 h 
20 -i 60 
H 40 
20 
E11 B DK D OR E F I L NL P UK Et1 B DK D QR E F l L NL P UK 
Mannen Vrouwen uitgezonderd Denemarken met 
37%o en Griekenland met 27%, dat 
slechts gold voor de helft of minder 
hiervan. Voor vrouwen waren het 
VK, Denemarken en Nederland de 
enige landen, waar meer dan 20% 
wel eens op zondag werkte. 
Zoals het geval bleek met werken 
op zaterdag, werkten in alle Lid-
Staten naar verhouding minder 
vrouwen dan mannen af en toe op 
zondag, zodat de indruk wordt ver­
sterkt dat zij een regelmatiger 
patroon van werken hebben. Boven­
dien lijkt het erop dat het deel van 
de vrouwen dat ooit op zondag 
werkt lager is in de Zuidelijke Lid-
Staten dan in de Noordelijke. 
Verschillen tussen sectoren in om­
vang van werken op zondag zijn 
overal ongeveer hetzelfde. In alle 
Lid-Staten was het deel van de 
werknemers dat tenminste af en toe 
op zondag werkte laag in de machi­
ne-industrie en de bouwnijverheid 
en hoog in transport en communica­
tie, handel en horeca en overige 
diensten. De grootte van de aan­
delen in de sectoren is echter 
verschillend, in sommige gevallen 
extreem verschillend, zodat er zeer 
uiteenlopende arbeidsomstandig­
heden moeten zijn in de landen. 
In de Beneluxlanden werkte minder 
dan 20% van de werknemers in han­
del en horeca ooit op zondag, terwijl 
in Denemarken en Griekenland 
meer dan 50% van de mannen en 
meer dan 25% van de vrouwen af en 
toe op zondag werken. Dit houdt dui­
delijk verband met verschillende in 
institutionele en sociale gebruiken 
die het behoeftepatroon van consu­
menten — zoals winkelen op 
zondag — beïnvloeden en is niet 
noodzakelijkerwijs een teken van 
minder flexibel werken. Anderzijds 
zijn er voorbeelden van even grote 
verschillen ten aanzien van de ande­
re sectoren van dienstverlening 
alsmede de verwerkende industrie, 
waar variatie in de voorkeur van de 
consument in de landen betrekkelijk 
weinig effect zou moeten hebben. 
126 
Hoofdstuk 5 Veranderingen in de arbeidstijd 
In de machine-industrie werkt in de 
meeste Lid-Staten bijvoorbeeld nog 
geen 10% van de mannen ooit op 
zondag, in sommige gevallen zoals 
Spanje en Portugal minder dan 5%, 
maar in Denemarken 25% en in het 
VK 40%. Ook in de overige dienst­
verlening — waaronder zowel de 
gezondheidszorg als verschillende 
persoonlijke en recreatieve dienst­
verlening vallen — werkt in de 
twee laatstgenoemde landen en in 
Duitsland 35% van de vrouwen in­
cidenteel op zondag, terwijl dat in 
Spanje, Portugal en Italië beneden 
de 20% ligt. 
127-
Hoofdstuk 5 Veranderingen in de arbeidstijd 
128 
Hoofdstuk 6 Arbeidskosten, sociale lasten en belastingen 
Hoofdstuk 6 Arbeidskosten, sociale lasten en belastingen 
In veel Lid-Staten zijn de arbeidskosten voor bedrijven 
aanzienlijk hoger dan het netto loon van de werknemer, 
zelfs bij een laag loon, met mogelijk ongunstige effecten 
op de werkgelegenheid van laag geschoolden. Het gaat 
om het scheppen van meer banen voor deze groep zonder 
dat er meer arme werkenden ontstaan. 
Een kenmerk van de meeste commu­
nautaire economieën is het hoge 
niveau van sociale zekerheid, dat 
door de overheid wordt geboden. Dit 
gaat samen met lasten van bedrij­
ven, door de overheid opgelegd ter 
financiering van stelsels voor sociale 
zekerheid — premiebijdragen van 
werkgevers — die hoger zijn dan in 
andere ontwikkelde landen. Met het 
toenemen van de internationale con­
currentie is de vrees ontstaan dat het 
effect op de arbeidskosten ervan zo 
groot is dat Europese ondernemin­
gen qua concurrentie in het nadeel 
zijn bij ondernemingen in andere 
landen en dat zij er daardoor van 
worden afgehouden personeel aan te 
nemen. 
Ook maakt men zich zorgen over de 
concurrentie tussen producenten in 
de verschillende Europese landen 
vanwege de grote verschillen in om­
vang van de bestaande lasten. Er 
wordt aangevoerd dat in landen 
waar werkgevers aanzienlijke be­
dragen moeten betalen om sociale 
uitkeringen te financieren, steeds 
meer bedrijven werkgelegenheid 
zullen verliezen aan landen waar de 
eisen lager zijn. 
Effecten van de kosten die Europese 
producenten door stelsels voor so­
ciale zekerheid worden opgelegd, 
geven aanleiding tot het stellen van 
minstens vier vragen : - in de eerste plaats, in hoeverre 
de door de Europese werkge­
vers betaalde sociale lasten de 
arbeidskosten verhogen en de 
ondernemingen ervan weerhou­
den meer mensen in dienst te 
nemen; 
- in de tweede plaats, of een an­
dere methode voor het financie­
ren van de sociale zekerheid 
een geringer effect zal sorteren 
op de arbeids- en produktiekos-
ten en daardoor een aansporing 
zou betekenen om de werkgele­
genheid te vergroten; 
- in de derde plaats, of een min­
der uitgebreid, minder royaal 
en dus minder kostbaar sys­
teem van sociale zekerheid de 
arbeidskosten zou verlagen. 
- in de vierde plaats, of een ver­
andering in de premiestructuur 
om de druk op de laagst betaal­
de werknemers te verlichten, 
het aantal werkenden zou doen 
toenemen. 
Als antwoord op deze vragen heeft 
de Commissie een vermindering 
voorgesteld van de sociale premies 
van werkgevers en de belasting op 
arbeid, met name op de arbeid van 
laag geschoolde werknemers, van 
1 à 2% van BBP; het juiste cijfer zal 
echter afhangen van de begrotings­situatie in de afzonderlijke Lid-
Staten. 
Effecten van 
werkgeverslasten 
De mate waarin lasten voor werkge­
vers de arbeids- en produktiekosten 
verhogen kan niet simpelweg wor­
den beoordeeld aan de hand van het 
directe effect. De lasten voor het 
bedrijfsleven kunnen door het be­
drijfsleven zelf worden gedragen 
(waardoor de winst en de prikkel om 
personeel aan te nemen kleiner 
worden), worden doorberekend aan 
afnemers (prijsverhoging) of ver­
haald op het personeel (verlaging 
van het loon). Welke van deze uit­
komsten de overhand heeft, en alle 
drie zullen tot op zekere hoogte 
voorkomen, hangt af van de econo­
mische krachten in de betreffende 
produkt- en arbeidsmarkten. 
In geen van deze gevallen — mo­
gelijke ontmoedigingseffecten 
daargelaten — behoeft sprake te 
zijn van enige beperking van de to­
tale vraag en de produktie in de 
economie, zo lang tegenover de op­
brengst uit heffing even grote 
overheidsbestedingen staan en zo 
lang de wisselkoersen zodanig wor­
den aangepast dat het prijs- en het 
kostenniveau van de landen met 
elkaar in evenwicht blijft. 
129-
Hoofdstuk 6 Arbeidskosten, sociale lasten en belastingen 
De samenstelling van de vraag en 
de produktie zijn echter wel aan 
wijziging onderhevig, aangezien de 
effectieve lasten voor de bedrijven 
veranderen, afhankelijk van de 
kenmerken van de markt waarin ze 
opereren, en de arbeidsintensiteit 
van het produktieproces. Tevens 
vormen toenemende kosten van 
personeel een zekere prikkel om een 
minder arbeidsintensieve produk-
tiemethode te kiezen, voor zover de 
produktietechnieken een dergelijke 
keuze toelaten. 
De door werkgevers betaalde socia­
le lasten lijken in sterke mate te 
worden afgewenteld op werkne­
mers, waardoor de lonen lager zijn 
dan zij anders zouden zijn geweest. 
Zo hebben landen met een vergelijk­
baar produktiviteitspeil (d.w.z. met 
een gelijke toegevoegde waarde per 
werkzame persoon) meestal onge­
veer even hoge arbeidskosten, 
ongeacht de hoogte van de sociale 
lasten van de werkgevers, maar 
kennen ze vaak sterk verschillende 
bruto lonen. De aandelen van de 
arbeidskosten en de winsten in de 
toegevoegde waarde zijn dus ook 
vergelijkbaar, en lijken niet erg te 
worden beïnvloed door de relatieve 
omvang van de werkgeverspremies 
in de totale arbeidskosten. 
Voor zover dit het geval is, zijn het 
de werknemers als groep die voor 
een groot deel de stelsels voor socia­
le zekerheid, die bedoeld zijn hen te 
ondersteunen in geval van ziekte, 
invaliditeit, ouderdom of werkloos­
heid, financieren. Als zodanig 
verschilt hun positie misschien niet 
zo veel van werknemers in andere 
ontwikkelde landen met minder 
goed ontwikkelde overheidsstel-
sels, die voor hun bescherming 
aangewezen zijn op particuliere 
verzekeringen. 
Daartegenover, of daarnaast, kun­
nen bedrijven en met name grote 
ondernemingen, sociale zekerheid 
aan hun personeel bieden op vrij­
willige in plaats van op wettelijke 
basis. Buiten Europa is dit met name het geval in Japan waar de 
grootste ondernemingen hun perso­
neel een sociale zekerheid bieden op 
hetzelfde peil, als in de meest gea­
vanceerde landen van Europa door 
de overheid wordt geboden. Derge­
lijke uitgaven blijken echter niet 
altijd uit de gegevens over indirecte 
arbeidskosten. Hoewel slechts een 
minderheid van de werknemers in 
Japan bij dergelijke ondernemin­
gen in dienst is, zijn dit wel de 
ondernemingen die het meest 
exporteren en waarvoor concurren­
tievermogen op basis van kosten 
belangrijk is. Anderzijds besteden 
grote Japanse ondernemingen op 
uitgebreide schaal aan kleinere on­
dernemingen, als onderaannemers, 
grote delen van het produktieproces 
uit, en de werknemers van deze on­
deraannemers zijn in dit opzicht 
veel minder goed beschermd. 
Tegelijkertijd is er ook een aantal 
Europese landen waarin burgerlij­
ke staat of gezinsomstandigheden 
in het bruto loon tot uitdrukking 
komen. Verder kunnen de gevolgen 
voor de arbeidskosten van wettelij­
ke of van vrijwillige premies wel 
dezelfde zijn, maar hun sociale ge­
volgen sterk verschillen, aangezien 
laaggeschoolde werknemers en 
deeltijdwerkers, in hoofdzaak vrou­
wen, minder van vrijwillige stelsels 
profiteren. 
Het lijkt er niettemin op dat een 
vermindering van de bijdrage van 
de Europese producenten aan de 
kosten van de sociale zekerheid in 
Europa niet zo veel voordeel als wel 
gedacht zal opleveren ten opzichte 
van hun rivalen in andere landen, 
waar overheidsstelsels minder uit­
gebreid zijn, maar private of 
ondernemingsgewijze stelsels ver­
der ontwikkeld. Veel hangt ervan af 
hoe de vermindering wordt gefinan­
cierd en in het bijzonder of die 
vergezeld gaat van een even grote 
beperking van de aan werknemers 
geboden sociale zekerheid, of dat 
andere belastingen worden geheven 
om het verlies aan opbrengsten te 
compenseren. Voor zover de werk­nemers erop achteruitgaan, hetzij 
omdat de reële waarde van de socia­
le zekerheid vermindert, hetzij 
omdat zij meer belasting betalen, 
zullen op termijn de lonen onder 
druk komen te staan om dit verlies 
aan reëel inkomen te compenseren, 
en daarnaast hebben dan de bedrij­
ven de neiging om het vrijwillig 
element in de betaling van uitkerin­
gen te vergroten. Uiteindelijk is het 
verschil in arbeidskosten tussen 
Europa en elders, wanneer de eco­
nomische krachten volledig 
uitgewerkt zijn, misschien maar 
weinig veranderd. 
Hoewel dit op termijn het geval kan 
zijn, kan vermindering van de 
werkgeversbijdragen de arbeids­
kosten helpen verlagen en een 
prikkel vormen om meer mensen in 
dienst te nemen in de periode waar­
in deze aanpassing plaatsvindt, 
hetgeen vele jaren kan duren. 
Het effect op de arbeidskosten van 
een dergelijke ingreep wordt waar­
schijnlijk nog versterkt door het 
feit dat het bedrijfsleven in de 
meeste delen van Europa de werk­
geversbijdragen beschouwt als een 
belangrijke verhoging van hun 
arbeidskosten. Daarnaast verte­
genwoordigen de premies die de 
werkgevers en de werknemers sa­
men betalen, in combinatie met de 
geheven loonbelasting, een aan­
zienlijke 'wig' tussen wat de 
werkgevers betalen om mensen in 
dienst te nemen en wat de werkne­
mers ontvangen als netto loon. Als 
zodanig vormen zij een belangrijke 
stimulans voor zowel werkgevers 
als werknemers om deze betalingen 
te omzeilen door andere regelingen 
te treffen buiten het officiële circuit 
om. Elke verkleining van het ver­
schil tussen de arbeidskosten en het 
netto loon verkleint de stimulans 
om de betaling van heffingen van de 
overheid te vermijden of af te wen­
telen en kan dus leiden tot een 
verkleining van het grijze circuit en 
een stijging van het BBP en 
de officieel geregistreerde werkge­
legenheid. 
130 -
Hoofdstuk 6 Arbeidskosten, sociale lasten en belastingen 
Bovendien behoeven premies en be­
lastingen niet beslist neutraal te 
zijn ten aanzien van de prikkel om 
mensen op verschillende loonni­
veaus en dus op verschillende 
vaardigheidsniveaus te werk te 
stellen en evenmin, zoals hierboven 
opgemerkt, ten aanzien van ver­
schillende soorten geproduceerde 
goederen en diensten. Elke veran­
dering in de premiehoogte kan 
derhalve de samenstelling van 
vraag en produktie veranderen en, 
indien niet evenredig aan de belo­
ning, de werkgelegenheid op 
verschillende loonniveaus. 
Wat dit betreft, kunnen de werkge­
verspremies niet eindeloos worden 
doorgeschoven naar de werkne­
mers. Onderaan de loonschaal 
mogen de inkomsten in de meeste 
gevallen niet worden verlaagd tot 
beneden een bepaald niveau, zon­
der in strijd te zijn met de 
wetgeving op het minimumloon, of 
de gebruikelijke norm voor het be­
staansminimum, of beneden het 
peil van de sociale uitkering voor 
iemand die niet werkt. 
Eveneens is het een feit dat als de 
premies worden doorberekend in 
hogere prijzen of door de onder­
neming worden gedragen, de 
produktiekosten zo hoog worden 
dat zij de bereidheid beïnvloeden 
van de verbruikers om te betalen, of 
de bereidheid van de onderneming 
om mensen in dienst te nemen, die 
slechts een marginale bijdrage aan 
de produktie leveren. Met andere 
woorden, verlaging van de werkge­
versbijdragen kunnen ertoe leiden 
dat marginale produktie winstge­
vend wordt en het te werk stellen 
van minder produktieve werkne­
mers mogelijk wordt. 
Het gaat er hier echter niet om een 
uitgebreid onderzoek in te stellen 
naar het verband tussen sociale 
premies en werkgelegenheid. Het 
gaat erom de hoogte te bestuderen 
van de premies en de belastingen 
die in verschillende delen van de 
Gemeenschap worden geheven en na te gaan wat bij benadering hun 
invloed is op arbeidskosten en netto 
loon en deze te relateren aan de 
hoogte ervan in andere landen. Ook 
gaat het erom de grootte aan te 
geven van de wig tussen de arbeids­
kosten en het netto loon en hoe die 
met de lonen varieert. 
Hoogte van premies 
en belastingen 
De hoogte van de sociale lasten die 
werkgevers betalen — de wettelijk 
verplichte, zowel als de vrijwilli­
ge — verschilt aanzienlijk binnen 
de Gemeenschap. In 1991 varieerde 
deze voor een werknemer met het 
gemiddelde loon in de verwerkende 
industrie van bijna 30% van de ar­
beidskosten in Frankrijk, Italië en 
België tot minder dan 20% in 
Ierland en Luxemburg, minder dan 
15% in het VK en nog geen 5% in 
Denemarken, waaruit een commu­
nautair gemiddelde van ca. 22% 
volgt (grafiek 156; zie het kader 
voor een beschrijving van de ge­
bruikte gegevens). Dit wijkt niet veel af van het per­
centage in de VS voor hetzelfde 
soort werknemer (21%), maar het 
ligt wel boven de 15% van Japan. In 
dat land wordt echter een deel van 
wat in Europa sociale uitkeringen 
zijn en door werkgevers wordt gefi­
nancierd, zoals kinderbijslag, vast 
in het loon verwerkt. De formele 
werkgeversbijdragen in Japan ge­
ven dus een onderschatting van het 
sociale element in het loon aan, 
en verstoort de vergelijking met 
Europa. 
Verschillen in werkgeversbijdragen 
in de Gemeenschap houden hoofd­
zakelijk verband met verschillen in 
wettelijke heffingen op bedrijven 
voor de inzet van arbeid, hoewel zij 
ook een gevolg kunnen zijn van 
niet-verplichte bijdragen van werk­
gevers aan pensioenfondsen van 
werknemers, ziektekostenregelin­
gen en dergelijke. Zulke bijdragen 
zijn, hoewel vaak wel, niet altijd 
geheel vrijwillig, omdat zij in som­
mige landen zijn opgenomen in 
collectieve arbeidsovereenkomsten 
van werkgever en werknemersver-
156 Loonbelasting en sociale premies in de Lid-Staten 
(ongehuwde mannelijke werknemer in de verwerkende 
industrie), 1985 en 1991 
% van de totale arbeidskosten 
60 
50 U Linkerstaaf 1985, rechterstaaf 1991 
40 
30 
20 
10 60 
50 
40 
30 
20 
10 
L UK E GR P E11 
11988, geen gegevens 1985 F IRL DK NL D B 
131 
Hoofdstuk 6 Arbeidskosten, sociale lasten en belastingen 
Gegevens over looninkomen, sociale lasten 
en belastingen 
De gegevens die de grondslag vormen voor de analyse in dit 
hoofdstuk zijn voornamelijk verzameld door Eurostat, aangevuld 
met gegevens over regelingen op het gebied van de sociale lasten, 
die regelmatig in MISSOC worden gepubliceerd. Zn' hebben in de 
eerste plaats betrekking op de belastingen en sociale lasten die in 
elk van de landen moeten worden betaald, op basis van de geldende 
belasting- en premietarieven, voor elk van zes categorieën werkne­
mers, gedefinieerd aan de hand van burgerlh'ke staat, personen ten 
laste en hoogte van looninkomen in verhouding tot het gemiddelde 
loon van een mannelijke handarbeider in de verwerkende industrie 
(ontleend aan Eurostat, Net earnings of manual workers in manu­
facturing industry in the Community). Zij houden geen rekening 
met individuele omstandigheden die verder gaan dan deze basis­
kenmerken en kunnen dus afwijken van de feitelijke bedragen die 
iemand in de praktijk moet betalen. Voor Italië zijn over dit aspect 
geen gegevens beschikbaar, hetgeen betekent dat dit land in de 
analyse buiten beschouwing wordt gelaten. 
In de tweede plaats zijn deze gegevens gecombineerd met cijfers 
over sociale premies betaald door werkgevers uit het door Eurostat 
gepubliceerde loonkostenonderzoek (bijgewerkt tot 1991 — Euro­
stat, Labour costs; updating 1989-1991), waaraan voor elke 
Lid-Staat de gemiddelde werkgeversbijdragen in de verwerkende 
industrie zijn ontleend. De in MISSOC gepubliceerde hoogte van 
de werkgeversbijdragen in de verwerkende industrie bij verschil­
lend niveau van looninkomen, is gebruikt voor het ramen van 
premies over andere dan gemiddelde looninkomens in die landen 
waar de werkgeversbijdrage als percentage van het loon niet con­
stant is (d.w.z. Denemarken, Nederland en het VK). Aangezien 
deze gegevens alleen betrekking hebben op de wettelijke bijdragen, 
is voor alle landen aangenomen dat de vrijwillige bijdragen wel 
proportioneel aan het looninkomen zijn, hetgeen natuurlek in de 
praktijk niet het geval behoeft te zijn. De in de tekst gegeven 
toelichting op verschil in werkgeversbijdragen in verhouding tot 
het looninkomen, zijn gebaseerd op nationale regelingen betreffen­
de de premies. 
De analyse laat buiten beschouwing de belastingen op bestedingen, 
die zich zowel in de praktijk als in principe moeilijk laten opnemen, 
omdat zij vanwege het feit dat zy tot uitdrukking komen in hogere 
prijzen, alsmede door een reeks andere factoren (waaronder mis­
schien ten dele de werkgeversbijdragen zelf) niet op dezelfde wijze 
worden gezien als aftrekposten van het brutoloon. De invloed ervan 
is ook afhankelijk van het bestedingspatroon van de betrokkene. 
De analyse laat tevens grotendeels de ontvangen uitkeringen en 
diensten buiten beschouwing, die gefinancierd worden uit belastin­
gen en premies en die in brede zin als onderdeel van het netto 
inkomen kunnen worden beschouwd. tegenwoordigers. De omvang hier­
van varieert van ca. 40% van de 
totale in het VK en Ierland betaalde 
premie (waar deze voor het grootste 
deel vrijwillig is), 30% in Frankrijk 
en Nederland (waar het meestal in 
de cao is opgenomen), tot minder 
dan 5% in België, Italië en 
Luxemburg. 
In de VS is het niet-wettelijke ele­
ment belangrijker dan in Europa. 
Het beslaat ongeveer een derde van 
de 21% van de niet-loonkosten in de 
arbeidskosten (dus ca. 7% van de 
arbeidskosten). 
In de meeste Lid-Staten zijn de 
werkgeverspremies vele jaren wei­
nig veranderd. In slechts drie 
landen, België, Denemarken en 
Ierland, is tussen 1985 en 1991 de 
premie met meer dan 1% van de 
arbeidskosten gewijzigd. In België, 
het enige land met een significante 
verhoging is de premie voor iemand 
met een gemiddeld loon in de verwer­
kende industrie gestegen van ruim 
24% tot 28% van de arbeidskosten, 
terwijl er ook in Duitsland, Ierland, 
Griekenland en Luxemburg sprake 
was van een verhoging, maar dan 
veel geringer. Daarentegen is in 
Denemarken de premie gedaald van 
7% naar 3% en in het VK van bijna 
17% tot 12%. Voor de Gemeenschap 
in haar geheel was het resultaat dat 
de gemiddelde werkgeverspremie in 
1991 praktisch gelijk was aan die 
van zes jaar eerder. 
Deze stabiliteit is de laatste tijd aan 
verandering onderhevig. In de twee­
de helft van 1993 en de eerste helft 
van 1994 hebben zich in een aantal 
Lid-Staten wijzigingen voorgedaan, 
die meestal bedoeld waren om de 
werkgeverslasten voor ongeschoolde 
of jongere werknemers te verlichten. 
In Japan schijnt de premie tussen 
1985 en 1991 wel te zijn verhoogd, 
maar slechts met ca.1%; van de 
arbeidskosten. 
De verschillen tussen enerzijds de 
Gemeenschap en anderzijds de VS 
132 
Hoofdstuk 6 Arbeidskosten, sociale lasten en belastingen 
en Japan, lijken groter bij de werk­
nemersbijdragen aan de sociale 
lasten en de loonbelasting (omdat 
de loonbelasting sterk wordt 
beïnvloed door individuele omstan­
digheden is het echter moeilijker 
feitelijke tarieven vast te stellen en 
deze tussen landen te vergelijken). 
In de VS en Japan bedroegen deze 
tezamen in 1991 slechts ca.10 à 15% 
van de arbeidskosten, terwijl ze in 
de Gemeenschap gemiddeld meer 
dan 20% beliepen. Samen met de 
werkgeversbijdragen vormen zij 
dus een aanzienlijke wig tussen de 
kosten van de arbeid en het netto 
loon dat de werknemer ontvangt. 
Gemiddeld bedroeg de som van so­
ciale lasten en loonbelasting in 1991 
in de Gemeenschap voor een alleen­
staande met het gemiddelde loon 
van een mannelijke werknemer in 
de verwerkende industrie ongeveer 
45% van de arbeidskosten, d.w.z. zo 
iemand ontving minder dan 55%; 
van wat het de onderneming kost 
om hem te laten werken. 
De grootte van deze wig varieert 
echter aanzienlijk binnen de Ge­
meenschap — in grote lijnen, maar 
niet volledig, in overeenstemming 
met het welvaartspeil, gemeten 
naar het BBP per hoofd. Voor een 
alleenstaande zoals hierboven ge­
definieerd, bedroeg het totaal van 
loonbelasting en premies minder 
dan 35% in Spanje, Portugal en 
Griekenland in 1991, maar meer 
dan 50% in België, Duitsland en 
Nederland en niet veel minder in 
Denemarken en Frankrijk. Ander­
zijds was het totaal met iets meer 
dan 30%; het laagst in Luxemburg, 
terwijl het in het VK 35% was. 
In de meeste Lid-Staten zijn tus­
sen 1985 en 1991 de loonbelasting 
en de werknemerspremies voor 
de sociale zekerheid verlaagd of on­
gewijzigd gebleven. De enige twee 
landen met een grote verhoging 
waren Frankrijk en Denemarken. 
(In laatstgenoemd land was dit 
gedeeltelijk een gevolg van een ver­
schuiving van de belastingdruk van de werkgever naar de werknemer, 
hoewel in totaal de wig tussen de 
arbeidskosten en het netto loon iets 
werd verkleind.) In Luxemburg, het 
VK en Nederland zijn de belastin­
gen voor de werknemers significant 
verlaagd, hetgeen gepaard ging met 
een aanzienlijk verkleining van het 
verschil tussen de arbeidskosten en 
het netto loon. In België daarente­
gen is een verlaging van de 
belasting voor werknemers gecom­
bineerd met een vergroting van de 
wig vanwege de verhoging van de 
werkgeversbijdragen. Dit was ech­
ter maar één van de drie landen 
waar dat gebeurde; de andere wa­
ren Portugal en Frankrijk waar de 
wig in deze periode groter werd. 
Wanneer wordt uitgegaan van een 
alleenstaande met een gemiddeld 
loon, geeft dat slechts gedeeltelijk 
een aanwijzing voor de omvang en 
de variatie van de feitelijke premies 
en tarieven in de Gemeenschap. 
Hoewel premies meestal alleen aan 
het bruto loon zijn gerelateerd, is de 
loonbelasting in de meeste landen 
ook afhankelijk van individuele om­standigheden — met name het aan­
tal personen dat ten laste van het 
inkomen komt. Zo is in alle landen, 
met uitzondering van Griekenland, 
de loonbelasting lager als de per­
soon in kwestie gehuwd is dan 
wanneer deze alleen is. Bovendien 
krijgen in alle landen gezinnen met 
kinderen een toeslag, al zijn de per­
centages verschillend. 
Voor een gehuwde met twee kinde­
ren bijvoorbeeld, die het gemiddeld 
loon van een mannelijk werknemer 
in de verwerkende industrie ver­
diende, was het gemiddeld te 
betalen bedrag aan belasting en 
premies in 1991 in de Gemeenschap 
als geheel 5% van de arbeidskosten 
minder dan voor een ongehuwde, 
en ca. 10% minder wanneer kin­
derbijslag als een compensatie 
voor belasting wordt beschouwd 
(grafiek 157). In België was (gedeel­
telijk in verband met de hoge 
kinderbijslag) dit totaal van belas­
ting en premies 15% lager en in 
Luxemburg en in Denemarken on­
geveer 13%. Anderzijds was in de 
armere landen in het Zuiden van de 
157 Loonbelasting en sociale premies in de Lid-Staten (paar 
met twee kinderen, één salaris), 1985 en 1991 
% van de totale arbeidskosten 
60 r 
50 h 
40 r 
30 r-
20 
10 1 60 
H 50 
40 
30 
20 
10 
L UK E QR P E11 I 
1988, geen gegevens 1985 F IRL DK NL D B 
133 
Hoofdstuk 6 Arbeidskosten, sociale lasten en belastingen 
Gemeenschap het verschil veel 
kleiner: 4% minder in Spanje en 
Griekenland en 6% minder in 
Portugal. 
De effectieve belastingwig is dus 
kleiner voor werknemers met perso-
nen die afhankelijk van hun 
inkomen zijn; in 1991 bedroeg hun 
netto loon in de meeste Lid-Staten 
gemiddeld 65% of meer van de ar-
beidskosten.Tussen 1985 en 1991 is 
voor een alleenstaande de wig klei­
ner geworden, al was in de meeste 
gevallen de vermindering minder 
groot, met als voornaamste uitzon­
deringen Denemarken en Portugal, 
terwijl alleen Griekenland een dui­
delijke vergroting van de wig 
vertoonde. 
Arbeidskosten 
en looninkomen 
De gemiddelde kosten van een man­
nelijke handarbeider in de 
verwerkende industrie varieerden 
in de Gemeenschap van ca. 
2.750 ecu in Duitsland en iets meer dan 2.500 ecu in België, tot ruim 
1.000 ecu in Griekenland en nog 
geen 600 ecu in Portugal — een 
verschil tussen beide uitersten van 
meer dan 4 : 1 (grafiek 158). Dit is 
globaal in overeenstemming met 
het verschil in toegevoegde waarde 
per werknemer. 
Wanneer het gaat om het netto loon 
is het verschil, gemeten in ecu, klei­
ner aangezien het belastingtarief 
en de premiehoogte in de armere 
economieën met een lagere produk­
tiviteit meestal ook lager zijn. 
Hierdoor worden echter verschillen 
in levensstandaard onderschat, 
aangezien in de laatstgenoemde 
landen de werknemers minder roy­
ale sociale uitkeringen en een 
minder goed ontwikkelde gezond­
heidszorg kennen. 
Anderzijds overdrijven de cijfers in 
ecu de verschillen, omdat zij geen 
rekening houden met verschil in 
prij sniveau dat niet worden weerge­
geven in de wisselkoers. Op basis 
van koopkrachtstandaard (KKS) 
zijn de verschillen in netto loon tus-
158 Samenstelling van de maandelijkse arbeidskosten in 
Lid-Staten, 1991 
ecu KKS 
3000 r 
2500 
2000 r 
1500 r 
1000 
500 -i 3000 
2500 
H 2000 
4 1500 
1000 
500 
0 »»»»»»»»»»»^ —"—"" —— ^" 0 
P QR E F UK £11 IRL U DK NL B 0 P OR E F UK E11 IRL L DK NL B 0 
I geen gegevens sen de Lid-Staten veel kleiner : het 
netto maandloon in Luxemburg 
was in 1991 minder dan drie maal 
zo groot als in Portugal. In dat geval 
heeft een ongehuwde mannelijke 
werknemer in de verwerkende in­
dustrie met een gemiddeld loon in 
Spanje een hoger netto loon dan een 
vergelijkbare werknemer in 
Denemarken, hoewel hun levens­
standaard niet gelijkwaardig 
behoeft te zijn. 
De variatie van 
de effectieve 
belastingtarieven 
met de hoogte van 
het looninkomen 
In de meeste landen van de 
Gemeenschap zijn de premies voor 
de sociale zekerheid regressief, het­
geen wil zeggen dat het feitelijke 
tarief daalt naar mate het looninko­
men stijgt. Dat geldt voor zowel de 
werkgevers- als de werknemersbij­
dragen. In tegenstelling hiermee 
staat dat in alle landen de loonbe­
lasting progressief is, dat wil 
zeggen dat deze meer dan evenredig 
stijgt met het looninkomen. 
De mate waarin dit het geval is, 
verschilt echter sterk tussen de Lid-
Staten. Helaas is aan de hand van 
de beschikbare gegevens slechts 
een partiële communautaire analy­
se mogelijk van de mate waarin 
premies en belasting variëren met 
de hoogte van het loon, aangezien 
maar een beperkte reeks looninko-
mens wordt bestreken, namelijk 
van 80 tot 125% van het gemiddelde 
loon van mannen in de verwerkende 
industrie. Hierbij blijven laag ge­
schoolde werknemers onderaan de 
loonschaal buiten beschouwing, ter-
wijl die een groot deel van de 
werklozen uitmaken en het middel­
punt zijn van de aandacht bij het 
scheppen van werk. Bovendien 
blijft een groot deel van de vrouwen 
buiten beschouwing, die in veel lan­
den een gemiddeld loon in de 
verwerkende industrie hebben dat 
134 
Hoofdstuk 6 Arbeidskosten, sociale lasten en belastingen 
minder is dan 80% van het gemid­
delde van mannen, en in de 
dienstverlening, waarin ze hoofdza­
kelijk werken, zelfs nog een lager 
loon. 
Binnen deze relatief geringe varia­
tie van het loon zijn de door de 
overheid van de werkgevers gehe­
ven premies voor sociale zekerheid 
in de meeste Lid-Staten (acht van 
de twaalf) evenredig aan het loon 
(grafiek 159). In drie landen, 
Denemarken, Nederland en Italië 
zijn de premies enigszins regressief 
(hoewel in het laatstgenoemde land 
alleen voor inkomens boven het ge­
middelde), zodat laag betaalde 
werknemers zwaarder worden be­
last dan hoogbetaalde. Dat is vooral 
in Denemarken het geval, waar de 
premies worden vastgesteld in no­
minale bedragen en waar zij dus bij 
stijgend loonniveau relatief sterk 
dalen, hoewel het effect marginaal 
is omdat de premies zo laag zijn. 
Het VK is het enige land in de 
Gemeenschap waar de premiehoog­
te progressief is over de hele 
loonschaal en waar mensen met een 
heel laag loon — en/of een kleine 
baan — niets behoeven te betalen. 
Boven 125% van het gemiddelde 
loon wordt de premie in de meeste 
Lid-Staten echter regressief bij een 
bepaalde loonshoogte. In Duitsland, 
Griekenland en Ierland gebeurt dat 
tussen het gemiddelde en twee 
maal het gemiddelde loon, waarbij 
de premiepercentages voortdurend 
dalen bij stijging van het loonin­
komen, tot bij vier maal het 
gemiddelde het percentage nog on­
geveer de helft is van dat beneden 
het gemiddelde loon. In zowel 
Frankrijk als Italië geldt hetzelfde, 
zij het dat de daling in verhouding 
tot het loon veel minder snel gaat. 
In Spanje en in Luxemburg worden 
de premies pas regressief bij ruim 
twee maal het gemiddelde loon in de 
verwerkende industrie, hoewel de 
daling even sterk is als in de drie 
andere landen. Alleen in België en 
in Portugal is de premie evenredig 
aan het inkomen over de hele loon­schaal en alleen in het VK is de 
premieheffing progressief, maar 
dan alleen marginaal (boven 
anderhalf keer het gemiddelde loon-
inkomen blijft het marginale 
tarief van de werkgeversbijdrage 
constant). 
In negen van de 12 landen van de 
Gemeenschap drukken dus de niet-
loonkosten die door de regering 
worden opgelegd, naar verhouding 
meer op werknemers aan de onder­
kant van de loonschaal dan aan de 
bovenkant. In twee van de overige 
drie landen is de kostenstijging in 
procenten gelijk, waarbij in beide 
gevallen het percentage boven het 
communautaire gemiddelde ligt. 
Het enige land waar differentiële 
bijdragen voor de werkgevers enige 
prikkel vormen om lager betaalde 
werknemers te werk te stellen is 
hetVK. 
In de praktijk, zo schijnt het, is de 
premiestructuur in de meeste lan­
den vastgesteld zonder al te veel 
aandacht voor mogelijke gevolgen voor de werkgelegenheid. De 
klaarblijkelijke reden waarom de 
tarieven regressief zijn is dat de 
sociale uitkeringen waarop de be­
taling van premie recht geeft, 
feitelijk ook regressief zijn in ver­
houding tot het looninkomen, 
omdat er een plafond is vastgesteld 
voor het aan de gerechtigden uit te 
betalen bedrag. Aangezien de uit­
keringen dalen in verhouding tot 
het looninkomen naar mate het 
loon stijgt, vond men het juist dat 
dit ook voor de bijdragen geldt. 
Aangezien momenteel de wettelij­
ke uitkeringen echter nog maar 
zelden een afspiegeling zijn van de 
werkelijke premies die de mensen 
hebben betaald, of die voor hen zijn 
betaald, is de logica van deze stand 
van zaken thans zeer twijfelachtig. 
Zij is nog twijfelachtiger in het 
licht van de grote werkloosheid 
in de meeste van de betrokken 
landen. 
De werknemersbijdragen hebben 
praktisch dezelfde kenmerken als 
de werkgeversbijdragen, omdat zij 
159 Loonbelasting en sociale premies bij 80% en 125% van 
het gemiddelde looninkomen in de Lid-Staten, 1991 
% van de arbeidskosten 
60 
50 r 
40 h 
30 
20 
10 Werkgeversbijdragen 
Werknemersbijdragen 
plus belasting 60 
50 
40 
30 
20 
10 
QR IRL EUR11 DK NL 
Linkerstaaf 80% van het gemiddelde looninkomen, rechterstaaf 125% van het gemiddelde 
looninkomen (mannelijke werknemer In de verwerkende industrie); I geen gegevens 
135 
Hoofdstuk 6 Arbeidskosten, sociale lasten en belastingen 
hetzij evenredig aan het looninko­
men zijn of, in het bijzonder naar 
de bovenkant van de loonschaal 
toe, regressief. Dat geldt in dit 
geval ook voor het VK, waar het 
tarief van de bijdrage duidelijk en 
voortdurend daalt naar mate de 
beloning verder uitstijgt boven het 
gemiddelde loon. 
Anderzijds is de loonbelasting in 
alle Lid-Staten progressief, hoewel 
dit in veel geringere mate het geval 
is binnen het bereik van de loon-
inkomens waarvoor gegevens 
bestaan, dan bij hogere loonni­
veaus. 
Alleen in Griekenland werd het­
zelfde percentage belasting 
geheven van een looninkomen van 
125% van het gemiddelde als van 
een looninkomen van 80% daarvan 
(grafiek 159). In alle andere Lid-
Staten neemt het effectieve 
belastingtarief toe naar mate de 
lonen in dit bereik stijgen, met als 
resultaat dat het tarief van de be­
lasting plus de premie van de sociale lasten progressief is. De 
omvang waarin dit het geval is ver­
schilt echter aanzienlijk binnen 
de Gemeenschap; in 1991 was de 
progressie het duidelijkst in 
Luxemburg, Ierland en Denemar­
ken (in laatstgenoemd land 
maakte de progressieve aard van 
het belastingstelsel de regressieve 
aard van de premies voor sociale 
verzekeringen meer dan goed) en 
het minst in het VK, Portugal, 
Frankrijk en Nederland. 
Bij 80% van het gemiddelde 
looninkomen, maakten in de 
Gemeenschap als geheel voor een 
alleenstaande de belasting en de 
premies tezamen nog altijd 
gemiddeld bijna 45% van de ar­
beidskosten uit, niet veel minder 
dan het percentage bij een gemid­
deld looninkomen. In Nederland, 
Duitsland en België, bedroegen zij 
tezamen meer dan 50%. Bij 125% 
van het gemiddelde looninkomen, 
bleef in de Gemeenschap als geheel 
het totale percentage gemiddeld 
net iets onder 50% van de arbeids-
160 Gemiddelde arbeidskosten van vrouwen vergeleken 
met die van mannen in de Lid-Staten, 1991 
100 
80 
60 
40 
20 % van de gemiddelde arbeidskosten van mannen 
M Werkgeversbijdragen 
H Werknemersbijdragen plus 
belasting 
M Netto loon 
Unkerstaaf 1985, rechterstaaf 1991 -I 100 
80 
60 
40 
20 
IRL UK L D P NL EUR10 B 
E geen afzonderlijke gegevens voor vrouwen; I geen gegevens GR DK kosten en bedroeg het in Duitsland 
en België meer dan 55%. 
Belastingtarieven 
en premies sociale 
lasten voor mannen 
en vrouwen 
In alle Lid-Staten worden alleen­
staande vrouwen voor belasting­
en premiebetaling op dezelfde wij­
ze behandeld als alleenstaande 
mannen. Aangezien in alle landen 
vrouwen gemiddeld minder verdie­
nen dan mannen — in 1991 voor 
handarbeiders in de verwerkende 
industrie in de Gemeenschap als 
geheel ca. 28% minder (hoewel dit 
een verschil is tussen twee gemid­
delden en niet geldt voor mannen 
en vrouwen in hetzelfde beroep) — 
is het belastingtarief voor een 
vrouw met een gemiddeld loonin­
komen meestal lager dan dat van 
een man met een gemiddeld loon­
inkomen, gezien het progressieve 
karakter van het belastingtarief. 
De premiepercentages zijn ge­
lijk, afgezien van Nederland en 
Denemarken waar zij marginaal 
hoger zijn voor vrouwen en het VK 
waar zij iets lager zijn, doordat in 
deze landen de percentages varië­
ren met het inkomen. Gemiddeld 
genomen is dus de wig tussen ar­
beidskosten en netto looninkomen 
vrijwel gelijk, zij het iets lager, aan 
die voor een mannelijke werkne­
mer met de hierboven besproken 
80% van het gemiddelde looninko­
men. 
De hoogte van de arbeidskosten 
voor vrouwelijke werknemers ver­
geleken met die voor mannelijke 
varieert sterk in de Gemeenschap. 
In het geval van handarbeiders in 
de verwerkende industrie, varieer­
den de gemiddelde arbeidskosten 
voor vrouwen van 85% van die van 
mannen in Denemarken, tot iets 
minder dan 80% in Frankrijk, 
slechts 61% in het VK en 59% in 
Ierland (grafiek 160). Soortgelijke 
136-
Hoofdstuk 6 Arbeidskosten, sociale lasten en belastingen 
verschillen bestaan voor werk­
nemers in andere sectoren van 
bedrijvigheid. 
Het netto looninkomen van een 
vrouw met een gemiddeld loon 
vertoont een ietwat ander variatie­
patroon. Het is vergeleken met het 
looninkomen van een man het 
hoogst is in Griekenland en 
Luxemburg, waar het gecombineer­
de percentage van belasting en 
premies betrekkelijk laag is, en het 
laagst in Duitsland en België waar 
dit betrekkelijk hoog is. 
Tussen 1985 en 1991 is in de gehele 
Gemeenschap het gemiddelde 
niveau van de arbeidskosten voor 
vrouwen praktisch gelijk gebleven 
aan dat voor mannen; het is licht 
gestegen in Duitsland en de Bene-
luxlanden en gedaald in Frankrijk, 
maar in alle andere Lid-Staten is 
het vrijwel niet gewijzigd. Het netto 
looninkomen in verhouding tot de 
arbeidskosten is echter in deze pe-
riode marginaal gestegen in 
Denemarken, Nederland en 
Ierland, en meer in het VK en 
Luxemburg, maar gedaald in alle 
andere Lid-Staten. 
Over het geheel genomen is dus 
tussen 1985 en 1991 de verhou­
ding in arbeidskosten voor mannen 
en vrouwen blijkbaar heel weinig 
veranderd en dat geldt ook voor 
de relatieve belastingwig. Aange­
zien de beschikbare gegevens 
beperkt zijn tot het gemiddelde 
looninkomen van vrouwelijke hand-
arbeiders in de verwerkende 
industrie, moet deze conclusie met 
het nodige voorbehoud worden ge­
trokken. De meeste vrouwen 
werken in de dienstverlening en 
verdienen minder dan het gemid­
delde in de verwerkende industrie. 
De meeste werkende vrouwen zijn 
bovendien gehuwd en voor hen 
geldt in een aantal Lid-Staten een 
andere belas tingaanpak. 
Terwijl in de Gemeenschap over het 
algemeen genomen een man en een 
vrouw met een gemiddeld looninko­men die voor belastingdoeleinden 
als een paar worden behandeld, 
vrijwel dezelfde belasting en 
premies betalen als ze als alleen­
staande zouden doen, was in 1991 
in zes van de tien Lid-Staten het 
bedrag dat zij betaalden verschil­
lend (grafiek 161). In Griekenland 
en het VK betaalde een paar 
met een gemiddeld looninkomen 
(d.w.z. het gemiddelde loon van een 
mannelijke handarbeider in de ver­
werkende industrie plus dat van 
een vrouwelijke) minder belasting 
en premies dan een man en een 
vrouw, die afzonderlijk werden be­
handeld. In België en Frankrijk 
betaalden zij echter iets meer en in 
Ierland en Frankrijk aanzienlijk 
meer, omdat hun inkomens voor 
belastingdoeleinden bij elkaar ge­
teld werden en over de som het 
bijpassende belastingtarief werd 
vastgesteld. 
In laatstgenoemde vier landen en in 
het bijzonder in Ierland en Portugal 
schijnt het belastingstelsel gehuw­
de werkende vrouwen dus te discrimineren en kan het hen af­
schrikken om werk te zoeken (of om 
te gaan trouwen). 
Marginale 
belastingtarieven 
De progressie in het gecombineerd 
belasting- en premiepercentage be­
tekent natuurlijk dat het marginale 
tarief in de meeste gevallen boven 
het gemiddelde ligt. Een gevolg 
hiervan is dat naar mate werkge­
vers hun werknemers meer loon 
geven, er steeds minder van de toe­
neming bij de werknemer terecht 
komt en steeds meer bij de overheid, 
waardoor mogelijk zowel de prikkel 
om te werken als de prikkel om een 
grotere produktiviteit te belonen, 
nadelig wordt beïnvloedt. Voor zo­
ver dit het geval is, ontstaat een 
mogelijk conflict tussen overwegin­
gen van economische efficiëntie en 
billijkheid. 
In 1991 was het samengenomen 
marginale tarief in België, het land 
161 Vergelijking van belasting en premies tussen een paar 
en twee alleenstaanden met een gemiddeld 
looninkomen in de Lid-Staten, 1991 
„ % van de arbeidskosten 70 r 
60 Werkgeversbijdragen "l 70 
• Werknemersbijdragen 
plus belasting 
Linkerstaaf alleenstaande man 
+ alleenstaande vrouw, rechter-
50 
40 
30 
20 
10 60 
50 
H 40 
30 
20 
10 
EUR10 B DK D GR F IRL L 
E geen afzonderlijke gegevens voor vrouwen; I geen gegevens NL P UK 
137 
Hoofdstuk 6 Arbeidskosten, sociale lasten en belastingen 
met het hoogste gemiddelde tarief, 
het hoogst; 63% van elke stijging 
van de arbeidskosten vanaf 80% 
van het gemiddelde gaat naar de 
staat (grafiek 162). Eenvoudiger ge­
zegd betekent dit dat als een 
werkgever het netto loon van een 
werknemer wil verhogen, hij bereid 
moet zijn bijna twee maal zo veel als 
wat de werknemer ontvangt aan de 
staat af te dragen. Met andere woor­
den, de totale kosten van een 
loonsverhoging van een werknemer 
zijn bijna drie maal zo groot als de 
verhoging van zijn netto loon 
bedraagt. 
Dit is bovendien de situatie bij een 
relatief laag loon. Naar mate de lo-
nen stijgen tot boven het 
gemiddelde, stijgt ook het margina­
le tarief van de loonbelasting als 
gevolg van het progressieve karak­
ter van de belasting, zodat de som 
van marginale belasting en premie 
tot ruim boven 63% kan stijgen. 
In Ierland lag het marginale ta­
rief iets lager dan in België, zelfs al was het gemiddelde aanzienlijk la­
ger dan in België. Ook in Duitsland 
lag het marginale tarief boven de 
60%. Daarnaast had Luxemburg, 
met het laagste gesommeerde ge­
middelde tarief, een marginaal 
tarief dat hoger was dan in Spanje, 
Portugal, Griekenland en het VK; 
deze vijf landen waren de enige in 
de Gemeenschap met een margi­
naal percentage van minder 
dan 50%. 
Met uitzondering van België, waar 
het totale marginale tarief is ges­
tegen en Frankrijk, waar het 
ongewijzigd bleef, is tussen 1985 en 
1991 het totale marginale tarief in 
alle Lid-Staten verlaagd, hoewel die 
verlaging in Portugal, Spanje en 
Ierland heel klein was. De grootste 
verlagingen, met vijf procent en 
meer, hebben plaatsgevonden in 
Nederland en Griekenland, in 
hoofdzaak vanwege een versoepe­
ling van het belastingstelsel, 
terwijl verlagingen van ca. drie pro­
cent plaatsvonden in Luxemburg en 
het VK, in laatstgenoemd land 
162 Marginaal belastingtarief in de Lid-Staten, 1985 en 1991 
0,8 
0,6 
0.4 
0,2 Werkgeversbijdragen 
Werknemersbijdragen 
plus belasting 
(bij 80% tot 100% van het gemiddelde looninkomen) 1 1 
H 0,8 
0,6 
0,4 
0,2 
GR UK P E L F EUR11 NL DK D IRL B 
Unker staaf 1985, rechter staaf 1991 hoofdzakelijk als gevolg van de la­
gere werkgeversbijdragen aan de 
sociale lasten. 
Deze marginale belastingtarieven 
plus sociale premies zijn in de 
Gemeenschap hoger dan in de VS of 
Japan. In de VS lag het totale mar­
ginale tarief in 1991 rond 40% bij 
het gemiddelde loon van een werk­
nemer in de verwerkende industrie 
(volgens ramingen van de OESO), 
iets lager dan in het VK dat het 
laagste tarief had van alle landen 
van de Gemeenschap, terwijl het in 
Japan slechts 30% beliep. 
In de VS was bovendien voor vele 
werknemers het marginale tarief 
aanzienlijk lager bij lage loonni­
veaus. Dat komt niet alleen omdat 
het tarief van de loonbelasting bij 
een laag loon gering is, maar ook, en 
dat is belangrijker, door de betrek­
kelijk lage wettelijke sociale 
premies die van werkgevers worden 
geheven, en de dienovereenkomstig 
grotere invloed, die werkgevers 
hebben op de hoogte van de niet-
loonkosten van de arbeid. De 
werkgevers in de VS hebben dus de 
mogelijkheid werknemers aan te 
nemen tegen kosten die niet ver lig­
gen boven het netto loon dat zij 
ontvangen, aangezien zij het vrij­
willige element in de sociale 
premies tot een minimum kunnen 
beperken, en dat ook doen, vooral in 
sectoren waar de vakbond slecht of 
in het geheel niet is vertegen­
woordigd. 
Dit gaat in de praktijk vooral op 
voor vrouwen, die vaak op deeltijd­
basis worden aangesteld en niet 
onder een ziektekostenverzekering 
vallen. 
In de meeste Europese landen is dit 
niet mogelijk — of althans niet tot 
voor zeer kort. Aangezien werkge­
vers en werknemers, ongeacht het 
loonniveau, wettelijke premies voor 
de sociale zekerheid te betalen heb­
ben, ongeveer gelijk of iets hoger 
dan bij het gemiddelde loon, wordt 
daarmee een grens gesteld aan de 
138 
Hoofdstuk 6 Arbeidskosten, sociale lasten en belastingen 
mate waarin het niet-loonelement 
in de arbeidskosten kan worden 
verminderd. 
In een aantal Europese landen, 
België, Duitsland, Frankrijk, Italië 
en in het bijzonder Nederland, 
bedraagt de belastingwig zoals hier 
gedefinieerd, nog altijd 35% of meer 
van de arbeidskosten, zelfs in het 
geval van werknemers met een 
loon beneden de grens voor de 
inkomstenbelasting. In het VK 
daarentegen betekenen de lage pre­
mies voor wettelijke bijdragen die 
onderaan de loonschaal worden ge­
heven, dat het niet-loonelement in 
de arbeidskosten, en dus de belas­
tingwig, tot een heel klein bedrag 
kan worden teruggebracht. Dien­
tengevolge zijn in het VK de totale 
kosten van het in dienst nemen 
van mensen aan de onderkant van 
de loonschaal veel lager dan in 
de meeste andere delen van de 
Gemeenschap, ook als buiten be­
schouwing wordt gelaten de 
afwezigheid van een wettelijk mini­
mumloon, dat op zichzelf al een 
ondergrens van de arbeidskosten in 
andere landen vastlegt. 
Zeer onlangs zijn in een aantal lan­
den echter maatregelen getroffen 
om werkgeversbijdragen in de so­
ciale lasten voor lager geschoolden 
en jongeren te verlagen. Gezien het 
feit dat een groot deel van de werk­
lozen ongeschoold is, met geringe 
kwalificaties en een laag onder­
wijsniveau, zijn de kosten van 
werkgelegenheid aan de onderkant 
van de loonschaal van belang voor 
elk beleid dat gericht is op het te­
rugdringen van de werkloosheid. 
Dit is met name erkend in het 
Witboek van de Commissie, Groei, 
Concurrentievermogen, Werkgele­
genheid. 
Tevens is echter erkend dat voorko­
men moet worden dat maatregelen 
de inkomenspositie van de 
zwaksten op de arbeidsmarkt ver­
slechteren. Het beleidsprobleem is 
er voor te zorgen dat de kosten van 
het in dienst nemen van laagge­schoolde werknemers omlaag gaan 
om werkgevers ertoe te bewegen ze 
ook inderdaad aan te nemen, zonder 
grote inkomensdalingen en zonder 
groei van het aantal werkende 
armen. 
Het laatste deel van de doelstelling 
is belangrijk, met name gezien de 
vele mensen in de Gemeenschap 
die al onder de armoedegrens ver­
keren, ondanks dat zij werken en 
een loon verdienen. Voor deze com-
binatie van omstandigheden 
bieden de stelsels voor sociale ze­
kerheid in de meeste Lid-Staten 
geen oplossing. 
Veel van deze mensen zijn vrouwen, 
die in sommige Lid-Staten nog 
steeds aanzienlijk minder verdie­
nen dan hun mannelijke collega's 
en het grootste deel van de laagbe­
taalde werknemers uitmaken. Het 
beleid moet dus niet alleen zorgen 
voor stimulansen om werkgele­
genheid te scheppen, maar ook 
het looninkomen van vrouwen 
beschermen. Laag loon en armoede 
Al is het vrij moeilijk om aan de 
hand van de beschikbare gegevens 
te schatten hoeveel werkenden met 
een laag looninkomen er in de 
Gemeenschap zijn, uit budgeton­
derzoeken blijkt wel dat een laag 
loon in veel Lid-Staten samengaat 
met armoede. (Er zij echter met na­
druk op gewezen dat het gaat om 
voorlopige conclusies, omdat de ge­
gevens waarop ze zijn gebaseerd 
niet tussen Lid-Staten zijn gehar­
moniseerd en zij bovendien eerder 
op bestedingen dan op inkomen be­
trekking hebben — zie het kader 
voor nadere bijzonderheden.) 
Tegen het einde van de jaren 
tachtig had bijna 10% van de huis­
houdens in de Gemeenschap, 
waarvan ten minste één persoon 
werkte, een bestedingsniveau van 
minder dan 50% van het gemiddel­
de bestedingsniveau van een 
huishouden in het betrokken land, 
hetgeen als een indicatie van 
163 Huishoudens in de Lid-Staten met een inkomen 
beneden de armoedegrens naar aantal werkende 
personen, 1988 
% huishoudens met minstens „n persoon die werkt 
15 
10 h 
5 r T 20 
15 
10 
DK NL D UK IRL 8 L F E12 E GR I 
De nummers boven de strepen duiden het nummer van het huishouden aan 
- 139 
Hoofdstuk 6 Arbeidskosten, sociale lasten en belastingen 
Gegevens over armoede 
De gegevens waarop de analyse van lage beloning en 
armoede is gebaseerd, zhn ontleend aan nationale 
budgetonderzoeken in de Lid-Staten. In het bijzonder 
komen ze uit 'Poverty statistics in the late 80s: 
research based on micro-data', een onderzoek ver­
richt voor Eurostat door Aldi J.M. Hagenaars, Klaas 
de Vos en M. Asghar Zaidi van de Faculteit van Eco­
nomische Sociologie en Psychologie van de Erasmus 
Universiteit in Rotterdam (publikatie komt eind 
1994). Hoewel de gegevens achteraf enigszins znn 
geharmoniseerd door Eurostat, bestaan er aanzienlij­
ke verschillen in de wijze waarop de nationale 
enquêtes zijn gehouden, in de omvang van de steek­
proef, en in de gebruikte definities en begrippen. Dit 
betekent dat de uitkomsten slechts als benadering en 
als voorlopig mogen worden beschouwd en als een 
globale indicatie van het aantal huishoudens met 
bestedingen minder dan 50% van het gemiddelde in 
de verschillende Lid-Staten. 
In zes van de Lid-Staten zijn de onderzoeken in 1988 
gehouden, in Luxemburg in 1986/87, in Denemarken, 
Ierland en België in 1987, in Frankrijk in 1989 en in 
Portugal in 1989/90. 
Armoede wordt gedefinieerd in termen van bestedin­
gen van huishoudens minder dan 50% van de 
gemiddelde bestedingen van huishoudens in het be­
treffende land — d.w.z. dat het een relatieve en geen 
absolute maatstaf is. Hoewel de internationaal ge­
bruikelijke definitie van armoede meer op inkomen 
dan op bestedingen betrekking heeft, is het onmoge­
lijk aan de hand van de enquêtes waaruit de gegevens 
zijn afgeleid, een betrouwbare raming van het inko­
men van huishoudens te maken. Aangezien de 
bestedingen in verhouding tot het inkomen in armere 
huishoudens waarschijnlijk hoger z\jn dan in rijkere, 
zal het gebruik van bestedingen als maatstaf 
het aantal huishoudens onder de armoedegrens 
onderschatten. 
Leden van huishoudens worden gewogen om huis­
houdens van verschillende omvang te kunnen 
vergelijken; het hoofd van het huishouden knygt een 
gewicht van 1, het tweede lid van 0,5 en elk volgend 
lid een gewicht van 0,3. relatieve armoede kan worden be­
schouwd. Dit komt overeen met ca. 
zeven en een half miljoen huishou­
dens of ongeveer 19 miljoen mensen 
(grafiek 163). Bovendien werkten in 
bijna 30% van deze huishoudens 
minstens twee personen en ook dan 
waren de lonen nog onvoldoende om 
hun inkomen boven de armoede­
grens te tillen. (Hoewel deze 
analyse betrekking heeft op huis­
houdens, de gebruikelijke eenheid 
voor het meten van armoede, bete­
kent dit niet dat het inkomen of het 
loon van de afzonderlijke leden van 
het huishouden op zichzelf niet van 
belang is, aangezien een laag loon 
het individu afhankelijk maakt van 
het inkomen van de rest van het 
huishouden, en daarmee minder 
zelfstandig.) 
Zoals te verwachten valt zijn de 
werkende armen vooral talrijk in de 
minder ontwikkelde Zuidelijk Lid-
Staten. In 1988 had 19% van de 
Portugese huishoudens met min­
stens één persoon die werkte, een 
inkomen beneden de armoedegrens 
(in bijna de helft van deze huishou­
dens werkten minstens twee 
personen), terwijl dit in Italië 16% 
was, in Griekenland 14% en in 
Spanje 12%. Tegelijkertijd had in 
Frankrijk, met één van de hoogste 
inkomens per hoofd van de 
Gemeenschap, 9% van de huishou­
dens een bestedingspeil dat minder 
dan 50% van het gemiddelde 
bedroeg. 
Anderzijds had in Nederland min­
der dan 4% van de huishoudens 
waarvan minstens één persoon 
werkte bestedingen beneden dat ni­
veau en in Denemarken minder 
dan 3%. 
Laag loon is in geen van de Lid-
Staten de voornaamste bron van 
armoede. In de meeste landen is 
ouderdom en dus uittreding uit be­
taalde arbeid de voornaamste 
oorzaak van bestedingen op armoe-
deniveau. Dit houdt echter voor een 
deel verband met het feit dat toen 
de betrokkene nog werkte, zijn loon 
140-
Hoofdstuk 6 Arbeidskosten, sociale lasten en belastingen 
te laag was om een toereikend ou­
derdomspensioen op te bouwen. Het 
houdt tevens verband met het grote 
aantal vrouwen dat op oudere leef-
tijd alleen achter blijft zonder 
voldoende pensioenrechten om hen 
over de armoedegrens te tillen. 
Niettemin had in 1988 in de 
Gemeenschap in een derde van de 
huishoudens met bestedingen bene­
den de armoedegrens het hoofd van 
het huishouden werk. Dit betekent 
5% van de totale huishoudens in 
de Gemeenschap (grafiek 164). 
Hiervan waren gemiddeld 30% 
huishoudens waar het hoofd zelf­
standig werkte en niet in 
loondienst. Dit is veel hoger dan het 
percentage zelfstandigen in de tota­
le werkgelegenheid (16%), hetgeen 
betekent dat er een veel grotere 
kans bestaat dat een zelfstandige 
een inkomen beneden de armoede­
grens heeft dan een werknemer. 
In de Zuidelijke Lid-Staten is laag 
loon een belangrijker bron van ar­
moede dan in het Noorden. In 1988 
had in meer dan 40% van de huis­
houdens onder de armoedegrens in 
Griekenland, Spanje en Italië het 
hoofd betaald werk, en in Portugal 
meer dan 50%. 
Laag loon was echter ook een be­
langrijke bron van armoede in een 
aantal Noordelijke Lid-Staten. 
Dit is met name het geval in 
Denemarken en Luxemburg; in het 
eerstgenoemde land in de allereer­
ste plaats door het nauwelijks 
bestaan van armoede. Daarentegen 
is in het VK laag loon een relatief 
onbelangrijke oorzaak van een in­
komen beneden de armoedegrens; 
in dit geval door het hoge percent­
age huishoudens met bestedingen 
van minder dan 50% van het gemid­
delde (17% in 1988). 
In de hele Gemeenschap zijn er 
meer huishoudens die met hun be­
stedingen onder de armoedegrens 
vallen vanwege de lage beloning 
dan vanwege werkloosheid of inva­
liditeit. Slechts in vier Lid-Staten 164 In armoede verkerende huishoudens naar sociaal-
economische groep in de Lid-Staten, 1988 
% van het totaal aantal huishoudens 
30 
25 h 
20 
15 
10 10 Gepensioneerd 
El Zonder betaald werk 
M Zelfstandig 
H Werknemer -i 30 
25 
20 
15 
10 
DK NL B L D F EUR12 IRL UK E GR I 
NL, P, UK cijfers voor "zonder betaald werk'omvatten ook de arbeidsongeschikten 
165 In armoede verkerende huishoudens in de Lid-Staten 
waarvan het hoofd werkloos is, 1988 
-i 50 
141-
Hoofdstuk 6 Arbeidskosten, sociale lasten en belastingen 
— België, Nederland en zeer in het 
bijzonder Ierland en het VK, waar 
werkloosheid de voornaamste bron 
van armoede is — was dit niet het 
geval. 
Bovendien wordt zelfs hierdoor het 
probleem van de lage beloning on­
derschat. De meeste mensen met 
een laag loon zijn vrouwen, die 
meestal niet de enige loontrekken­
de in een huishouden zijn en wier 
loon op armoedeniveau dus slechts 
bijdraagt aan de totale bestedingen 
van het huishouden. 
Niettemin brengt zowel in het 
Noorden als in het Zuiden het 
werkloos zijn een grote kans op een 
inkomen onder de armoedegrens 
mee. In 1988 had 30% van de huis­
houdens, waarvan het hoofd 
werkloos was, bestedingen van 
minder dan 50% van het gemiddel­
de; dit percentage bedroeg zelfs 
48% in het VK, iets minder in 
Portugal en meer dan 40% in 
Duitsland en Luxemburg, alsmede 
in Ierland (grafiek 165). Alleen in 
Griekenland — hetgeen misschien 
verbazing wekt — Nederland en 
Denemarken lag dit percentage be­
neden 25%; Denemarken had een 
cijfer van 5%, verreweg het laagste 
in de Gemeenschap. 
De kans dat een huishouden onder 
de armoedegrens valt was in de 
Gemeenschap als geheel meer dan 
vier maal zo groot wanneer het 
hoofd van het huishouden werk­
loos in plaats van werkzaam was. 
Dit lijkt een krachtige stimulans 
aan mensen in de meeste delen van 
de Gemeenschap te geven om 
werkloosheid te vermijden, hoewel 
meer in sommige landen zoals 
België, Duitsland, Ierland en het 
VK, waar de kans in 1988 zeven 
maal zo groot was, dan in andere 
zoals Denemarken, waar die min­
der dan twee maal zo groot was. 
Dit geeft ook aan hoe ernstig de 
gevolgen zijn van verlagingen van 
werkloosheidsuitkeringen voor het 
relatieve bestedingsniveau van 
werklozen. 
142 
Hoofdstuk 7 Werkloosheid en arbeidsmarktbeleid 
Hoofdstuk 7 Werkloosheid en arbeidsmarktbeleid 
Naar mate de kenmerken van de werklozen 
in de Gemeenschap veranderen, moeten de 
arbeidsmarktmaatregelen daaraan worden aangepast. 
De omvang van de uitgaven daaraan varieert sterk 
tussen de Lid-Staten en dat geldt ook voor de rol die 
de arbeidsbureaus spelen bij het helpen van de werklozen 
om werk te vinden. 
De werkloosheid is het voor­
naamste economische probleem 
waarmee de Gemeenschap gecon­
fronteerd wordt. Sinds 1973, toen 
er een eind kwam aan de sterke en 
relatief stabiele economische 
groei in Europa, is de werkloos­
heid geleidelijk gestegen, slechts 
onderbroken tijdens de perio-
del985-1990, van een gemiddelde 
van minder dan 3% tot 11% op 
dit moment. In de 15 jaar voor 
1973 kenden alleen Italië en 
Griekenland een werkloosheid van 
iets meer dan 5%. Sindsdien heeft 
van de communautair landen al­
leen Luxemburg voortdurend een 
percentage lager dan 5% gehad. 
Hoewel de recente stijging van de 
werkloosheid over haar hoogte­
punt heen is en de vooruitzichten 
op korte termijn niet wijzen op veel 
verdere stijging, mag dit in geen 
geval de aandacht van het probleem 
afwenden. De duidelijke les van de 
afgelopen 20 jaar is dat behalve 
Luxemburg geen enkele Lid-Staat 
erin geslaagd is de werkloosheid 
veel terug te dringen en langdurig 
op een laag niveau te handhaven. 
De kans dat dit in de toekomst zal 
gebeuren zonder duidelijke veran­
dering in het beleid of zonder 
radicaal andere omstandigheden is 
gering. Het voornaamste doel in dit hoofd­
stuk is het bestuderen van de 
arbeidsmarktmaatregelen die in de 
Lid-Staten worden getroffen om het 
probleem te verlichten en van de 
omvang van de hulp die de werklo­
zen krijgen bij het zoeken naar 
werk. Er zij op gewezen dat zij 
slechts één aspect vormen van de 
reeks beleidsmaatregelen die nodig 
zijn om de werkloosheid effectief 
aan te pakken, al heeft de Europese 
Raad het belang onderstreept van 
een beter gebruik van overheidsgel­
den op dit gebied. 
In de eerste plaats wordt in dit 
hoofdstuk echter de verandering 
bestudeerd van het werkloosheids­
probleem in de verschillende delen 
van de Gemeenschap. Één van de 
twee belangrijke kenmerken in de 
jaren tachtig was het grote aantal 
jongeren dat werkloos was. In 1985 
was ruim 40% van het totaal aan­
tal werklozen nog geen 25 jaar oud, 
hoewel die slechts ca. 20% van de 
beroepsbevolking vertegenwoor­
digden. Het tweede kenmerk was 
dat langdurige werkloosheid veel 
voorkwam. In 1985 was de helft 
van de werklozen eenjaar of langer 
zonder werk. 
De arbeidsmarktmaatregelen in de 
jaren tachtig zijn steeds meer op deze beide problemen gericht. In de 
eerste deel van het hoofdstuk wordt 
gekeken naar de huidige omvang 
ervan en hoe zij mettertijd veran­
deren. Hierbij wordt nog een 
onderwerp aangestipt waarover in 
het Witboek, later bevestigd door de 
Raad, bezorgdheid is uitgesproken, 
namelijk het grote aantal jonge­
ren in verschillende delen van de 
Gemeenschap zonder voldoende 
opleiding. 
In het tweede deel worden de 
diverse methoden besproken die 
door de werklozen worden toege­
past bij het zoeken naar werk, 
terwijl in het derde deel, zoals hier­
boven aangekondigd, de omvang 
van de overheidsuitgaven aan ar­
beidsmarktbeleid, zowel die voor 
inkomenssteun als die voor meer 
activerende maatregelen, gericht 
op het vergroten van de kans van 
werklozen om werk te vinden. 
Jeugdwerkloosheid 
Het percentage werklozen onder 
jongeren is in de tweede helft van de 
jaren tachtig significant gedaald, 
dank zij het hoge tempo waarin 
nieuwe banen in die periode ont­
stonden, de reeks maatregelen dië 
zijn getroffen om het probleem te 
-143-
Hoofdstuk 7 Werkloosheid en arbeidsmarktbeleid 
Ml Werkloosheidspercentages van jongeren, 1993 
% beroepsbevolking 
EO <15 
15-20 
• 20-30 
• >30 
| | Geen gegevens verlichten en de daling van het aan­
tal personen beneden 25 jaar. 
Tussen 1985 en 1990 is het werk­
loosheidspercentage van jongeren 
met 5 procentpunten gedaald, veel 
meer dan het werkloosheidsper­
centage van personen boven 25 jaar, 
dat betrekkelijk weinig afnam 
(grafiek 166). Sindsdien is de jeugd­
werkloosheid in verhouding tot de 
werkloosheid onder mensen boven 
25jaarheel weinig veranderd. Hier­
achter gaat echter een duidelijk 
verschil schuil in de verandering in 
de werkloosheid van jonge mannen 
en jonge vrouwen. Hoewel het per­
centage werkloze vrouwen jonger 
dan 25 jaar sinds 1990 slechts wei­
nig is gestegen, is dat van jonge 
mannen sterk gestegen—met meer 
dan 5% van de beroepsbevolking — 
en veel sterker dan van oudere 
mannen of vrouwen. Een kloof van 
5% van de beroepsbevolking tussen 
de werkloosheid van jonge mannen 
en jonge vrouwen in 1990 — al en­
kele jaren aanwezig — was in mei 
1994 tot minder dan 2% terugge­
bracht. 
166 Werkloosheid naar geslacht en leeftijd in de 
Gemeenschap, 1983 tot mei 1994 
% van de beroepsbevolking 
30 r 
25 
20 
15 
10 -«"—--. -i 30 
25 
V-—X Vrouwen <25 .<•" 
•* "-•.--..'" f' 
f 
V Mannen <25 /""" *•*'' 
Totaal 
Mannen >25 20 
15 
f) I • • • I • • • • • . I • . • I 1 . . I 1 I • I • I 1 I 1 1 I I I I I I I I I I I Q 
1983 1984 1985 1986 1987 1988 1989 1990 1991 1992 1993 1994 Het percentage jeugdwerkloos­
heid in de Gemeenschap als geheel, 
ca. 21% in mei 1994, blijft aldus 
ruim twee maal zo hoog als het per­
centage van slechts ca. 9% voor 
personen boven 25 jaar . Aan de 
duidelijke vermindering van de 
jeugdwerkloosheid ten opzichte van 
de werkloosheid van personen bo­
ven 25 jaar, die zich tussen 1985 en 
1990 heeft voorgedaan, is dus bij 
het begin van de recessie en de af­
name van de werkgelegenheid een 
einde gekomen. Aangezien het aan­
tal jongeren van 15-24 jaar in deze 
periode in de Gemeenschap is blij­
ven dalen, zoals hieronder zal 
worden uiteengezet, onderstreept 
het feit dat de werkloosheid niet 
dienovereenkomstig is gedaald de 
moeilijkheden die jongeren — en 
met name jonge mannen — hebben 
met het vinden van werk. 
Het percentage jeugdwerkloos­
heid is significant hoger dan het 
144 
Hoofdstuk 7 Werkloosheid en arbeidsmarktbeleid 
werkloosheidspercentage van de 
rest van de beroepsbevolking, afge­
zien van Duitsland waar het in mei 
1994 meer dan 2% lager was, maar 
vooral in Griekenland en Italië, 
waar de jeugdwerkloosheid in het 
eerstgenoemde land ca. 23% en in 
het tweede land 33% bedroeg, een 
verschil ten opzichte van de rest van 
de beroepsbevolking van meer 
dan 4 : 1 (grafieken 167 en 168). 
Ondanks de omvang van de jeugd­
werkloosheid in Spanje waar 
ca. 38% van de beroepsbevolking 
onder 25 jaar werkloos was — veel 
meer dan elders in de Gemeen­
schap — en Ierland waar dit cijfer 
ca. 27% bedroeg — het op twee na 
hoogste cijfer — was het verschil in 
werkloosheidspercentages van jon­
geren en personen boven 25 jaar 
daar kleiner dan gemiddeld in de 
Gemeenschap. 
Hoewel de jeugdwerkloosheid in 
veel delen van het Noorden van de 
Gemeenschap een serieus pro­
bleem blijft, is het nog steeds het 
meest acuut in het Zuiden, waar 
het percentage in veel Spaanse en 
Italiaanse regio's tot 40% stijgt 
(kaart 1). 167 Werkloosheid onder jongeren (<25 jaar) in de Lid-
Staten, 1985,1990 en mei 1994 
% van de beroepsbevolking 
50 r 
40 
30 h 1985 
• 1990 
• mei 1994 
GR juni 1991, NL april 1994 
Veranderingen in 
j eugdwerkloosheid 
en beroepsbevolking 
van jongeren 
De trend in de jeugdwerkloosheid 
van de laatste jaren moet worden 
gezien in het licht van de ontstane 
verandering in het aantal jongeren. 
In de Gemeenschap als geheel is 
tussen 1985 en 1992 — het laatste 
jaar waarvoor gegevens beschik­
baar zijn — het aantal jongeren van 
15-24 jaar — d.w.z. in de arbeids­
geschikte leeftijd — met ca. 1% per 
jaar gedaald (in een iets hoger 
tempo voor vrouwen dan voor man­
nen). In Duitsland is de daling 
het duidelijkst geweest; in dat 
land is het aantal jongeren in deze 
leeftijdsgroep in deze periode 
met gemiddeld 3% per jaar gedaald, 168 Werkloosheid onder personen boven 25 jaar in de Lid-
Staten, 1985,1990 en mei 1994 
% van de beroepsbevolking 
145 
Hoofdstuk 7 Werkloosheid en arbeidsmarktbeleid 
169 Verandering in bevolking en beroepsbevolking van 
15-24 jaar in de Lid-Staten, 1985 tot 1992 
Jaarlijkse verandering (%) 
3 r 
2 r 
-3 F 
-4 r 
D UK B L NL DK EUR12 P F IRL E I GR 
170 Werkloze jongeren als percentage van de 
beroepsbevolking en van de bevolking van 15-24 jaar 
in de Lid-Staten, mei 1994 
40 r % beroepsbevolking (15-24) % bevolking (15-24) -, 40 
% bevolking 
% beroepsbevolking 
30 
20 terwijl het in het VK met meer 
dan 2% per jaar is teruggelo­
pen (grafiek 169). In Italië, Spanje, 
Griekenland en Ierland is het aan­
tal juist toegenomen, hoewel 
betrekkelijk weinig, terwijl het in 
Frankrijk slechts marginaal is 
gedaald. 
Als gevolg hiervan is in de Gemeen­
schap als geheel het deel van de 
bevolking in de arbeidsgeschikte 
leeftijd (15-64 jaar) dat wordt inge­
nomen door jongeren van beneden de 
25 jaar, gedaald van 23% in 1985 tot 
21% in 1992. In Duitsland is het ech­
ter gedaald van 23 tot 18% en in het 
VK van 24 tot 21%. Alleen in Italië is 
in deze periode geen verandering 
in het percentage opgetreden, hoe­
wel de vermindering in Griekenland, 
Spanje, Ierland en Portugal, d.w.z. 
de minst ontwikkelde landen van 
de Gemeenschap, minder dan 
1% beliep. 
Tegelijkertijd vertoonde ook, zoals 
hierboven vermeld, de participa­
tiegraad van zowel mannen als 
vrouwen in deze leeftijdsgroep een 
dalende tendens, met als gevolg tus­
sen 1985 en 1992 een vermindering 
met ca. 2% per jaar van het aantal 
mensen beneden 25 jaar in de be­
roepsbevolking. De daling van de 
participatie was groot genoeg om de 
bevolkingsaanwas op te vangen in 
landen waar deze zich voordeed. In 
Italië is de beroepsbevolking bene­
den 25 jaar in deze periode met 10% 
gedaald, in Portugal met meer 
dan 20% en in Frankrijk met 23%. 
Alleen in Nederland, waar de parti­
cipatie aanzienlijk groeide, is de 
beroepsbevolking in deze leeftijds­
groep toegenomen (in dit geval in 
deze periode met 17%). 
Het gevolg van de daling van het 
aantal economisch actieve jongeren 
is een daling van het aandeel van 
jongeren beneden 25 jaar in de be­
roepsbevolking. In de Gemeenschap 
als geheel daalde deze van 20% in 
1985 tot 16% in 1992; alle Lid-
Staten vertoonden een daling. 
In Duitsland ging de daling van 20 
- 146 
Hoofdstuk 7 Werkloosheid en arbeidsmarktbeleid 
naar 14%, in Frankrijk van 17 naar 
12% en in het VK van 24 naar 19%. 
Zelfs in Nederland, waar de be­
roepsbevolking van jongeren 
toenam, was er in deze periode spra­
ke van een vermindering van 1%. 
Dit behoeft niet beslist een ongun­
stige ontwikkeling te zijn, als deze 
gepaard gaat met een stijging van 
het deel van de jongeren dat langer 
onderwijs blijft genieten of een uit­
gebreidere basisopleiding volgt. 
Wanneer de vrij algemene daling 
van de participatie hiermede ver­
band houdt, kan dit betekenen 
dat deze mensen de beroepsbevol­
king op een hoger kennisniveau 
brengen, wanneer zij tezijnertijd 
de arbeidsmarkt betreden. Ander-
zijds kan de daling van de 
participatie ook alleen maar ver­
band houden met het tekort aan 
beschikbare banen voor jongeren. 
Het is vrij moeilijk om aan de hand 
van de beschikbare gegevens vast 
te stellen welke van deze mogelijk­
heden het beste beschrijft wat er 
gebeurt, deels vanwege verschillen 
tussen de Lid-Staten in hun defini­
ties van onderwijs en opleiding en 
daarmee verschil in vaststelling 
van de status van jongeren in de 
AKT. Deze moeilijkheid geldt ook 
voor de cijfers over het aantal jon­
geren dat wordt beschouwd als 
deel uitmakend van de beroepsbe­
volking. In het bijzonder houden de 
grote verschillen in de participatie-
graad tussen landen mogelijk 
verband met verschillen in de be­
handeling van losse arbeid door 
studenten en/of de wijze waarop 
werkloosheid onder personen be­
neden 25 jaar wordt gedefinieerd. 
Deze moeilijkheden betekenen 
dat bij het trekken van beleids­
conclusies daarbij zowel de 
participatiegraad van jongeren als 
het percentage jeugdwerkloosheid 
met de nodige voorzichtigheid 
moeten worden gehanteerd. 
Hoewel ook niet ideaal, is het 
misschien beter, of althans even instructief, om gezien de problemen 
met het vaststellen van het aantal 
jongeren dat economisch actief is, 
de werkloosheid van personen bene­
den 25 jaar te vergelijken met de 
bevolking in deze leeftijdsgroep in 
plaats van — of evenals — de be­
roepsbevolking. (Idealiter bestaat 
behoefte aan een consistente verde­
ling van jongeren in de Lid-Staten 
over hen die voltij dsonderwij s of 
een voltijdopleiding volgen, een op­
leiding volgen in combinatie met 
arbeid, een volledige of deeltijdbaan 
hebben en hen die geen van deze 
dingen doen en dus werkelijk econo­
misch inactief zijn.) 
Dit geeft een ietwat ander beeld dan 
de werkloosheidspercentages zoals 
gewoonlijk gedefinieerd. Het laat 
met name zien dat, hoewel Spanje 
en Italië in mei 1994 nog altijd de 
hoogste werkloosheid hadden in 
verhouding tot de bevolking in de 
arbeidsgeschikte leeftijd — resp. 20 
en 17% — het verschil tussen deze 
en andere Lid-Staten aanzienlijk 
kleiner is geworden, met een per­
centage voor Ierland van ca. 15% 
en voor Griekenland, Frankrijk, 
Nederland en het VK van ca. 10% 
(grafiek 170). 
Vanwege het geringe aantal jonge­
ren dat tot de beroepsbevolking 
wordt gerekend, waren de percent­
ages van de jeugdwerkloosheid in 
Frankrijk en België hoger dan in 
Nederland en het VK—in het geval 
van Frankrijk duidelijk hoger — 
maar lagen ze in verhouding tot de 
bevolking op vrijwel hetzelfde ni­
veau of lager. Welke van de twee 
percentages beter het probleem van 
de jeugdwerkloosheid weergeeft 
blijft een open vraag totdat uitge­
breidere gegevens beschikbaar zijn. 
Jeugdwerkloosheid 
in verhouding tot de 
totale werkloosheid 
De daling van het aantal jongeren 
komt tot uitdrukking in het aan­deel in de werkloosheid van jonge­
ren beneden 25 jaar. In de 
Gemeenschap als geheel was het 
aandeel van jongeren in de totale 
werkloosheid ca. 32% in mei 1994, 
zo'n 2% minder dan in 1990 en zo'n 
10% minder dan in 1985, toen het 
43% beliep en het probleem van de 
jeugdwerkloosheid het meest 
acuut was (grafiek 171). In die zin 
is de werkloosheid in deze periode 
minder een probleem van jeugd­
werkloosheid geworden, hoewel 
dat voornamelijk te danken is aan 
de daling van het aantal jongeren 
in de beroepsbevolking. 
De omvang van de jeugdwerkloos­
heid en de mate waarin deze is 
veranderd, variëren duidelijk tus­
sen de Lid-Staten. Het probleem 
blijft zeer acuut in Italië, waar in 
mei 1994 iets meer dan de helft van 
de werklozen jonger was dan 
25 jaar. Dit was echter aanzienlijk 
minder dan in 1985, toen het meer 
dan 60% was. De enige andere Lid-
Staat die Italië benadert is 
Griekenland, waar bij de laatste 
telling, in dit geval in 1991 (met de 
Griekse gegevens na die datum 
zijn er problemen), zo'n 45% van de 
werklozen jonger was dan 25 jaar 
— meer dan in 1985. In Italië en 
Griekenland is dus het werkloos­
heidsprobleem meer dan elders in 
de Gemeenschap een probleem van 
jongeren. 
Van de andere Lid-Staten was al­
leen in Ierland, waar het in mei 
1994 rond 36% lag, het aandeel van 
de werkloze jongeren in het totaal 
meer dan een derde. In dat land is 
bovendien het aandeel sinds 1990 
gestegen, het enige land afgezien 
van Nederland en Luxemburg, 
waar dit het geval was.. 
Aan het andere uiterste maakten 
de jongeren beneden 25 jaar in 
Duitsland slechts iets meer dan 
10%^ van het totaal uit; in dat land 
bedroeg het aandeel in 1985 nog 
30%. In geen andere Lid-Staat be­
halve Denemarken was het cijfer 
lager dan 20%. 
147 
Hoofdstuk 7 Werkloosheid en arbeidsmarktbeleid 
171 Werkloze jongeren (<25) als % van alle werklozen in de 
Lid-Staten, 1985,1990 en mei 1994 
% van alle werklozen 
70 r 
60 h 
50 
40 
30 r 
20 
10 70 
60 
50 
H 40 
30 
20 
10 
0 L DK P UK NL EUR12 B F GR IRL I 
GR 1991, NL april 1994 
172 Langdurige werkloosheid (>1 jaar) in de Lid-Staten, 
1985 en 1992 
% van de totale werkloosheid 
1985 • 1992 
E&P 1986, IRL 1991 Langdurige 
werkloosheid 
De langdurige werkloosheid, die in 
de eerste helft van de jaren tachtig 
aanzienlijk is gestegen, schijnt de 
laatste jaren wat minder problema­
tisch te zijn geworden, hoewel het 
nog altijd een ernstig probleem is. 
Het probleem kan, aangezien op het 
moment van schrijven geen gege­
vens beschikbaar zijn na 1992, toen 
de werkloosheid kleiner was dan 
thans, bovendien in 1993 en 1994 
wel groter zijn geworden. 
Tussen 1985 en 1992 is het percen­
tage werklozen dat langer dan een 
jaar zonder werk was, gedaald van 
52 naar 43% (grafiek 172). De da­
ling was vooral sterk in Portugal, 
waar in deze periode het percentage 
langdurig werklozen is verminderd 
van 53 tot 30% en Spanje waar het 
is gedaald van ca. 60 naar 45%. Dit 
houdt verband met de hoge werkge­
legenheidsgroei in beide landen in 
de tweede helft van de jaren tachtig. 
In Griekenland daarentegen, waar 
de werkgelegenheid betrekkelijk 
weinig is toegenomen, is het per­
centage werklozen dat langer dan 
eenjaar zonder werk was, gestegen 
(van 43 naar 50%); dit is de enige 
Lid-Staat waar dit het geval was. In 
Ierland, waar in deze periode de 
werkgelegenheidsgroei ook gering 
was, is de langdurige werkloosheid 
slechts weinig gedaald. 
In de andere Lid-Staten houdt de 
vermindering van het percentage 
langdurig werklozen echter geen 
gelijke tred met de groei van de 
werkgelegenheid. In het bijzonder 
in Nederland, waar de werkgele­
genheidsgroei tussen 1985 en 1992 
het grootste was van de Gemeen­
schap, grotendeels vanwege de 
vermindering van het aantal ge­
werkte uren, lag de daling van de 
langdurige werkloosheid beneden 
het communautair gemiddelde, en 
in 1992 bleef het aandeel met bijna 
50% boven dat gemiddelde. Ook in 
148-
Hoofdstuk 7 Werkloosheid en arbeidsmarktbeleid 
Duitsland, waar de werkgelegen­
heid relatief sterk steeg, is de 
langdurige werkloosheid minder 
gedaald dan in andere Lid-Staten. 
Aangezien de gegevens echter date­
ren uit het voorjaar van 1992 
— toen de AKT werd uitgevoerd — 
laten ze niet zien wat er in de hui­
dige recessie is gebeurd; in de 
meeste delen van de Gemeenschap 
heeft een stijging van de werkloos­
heid in die periode plaatsgevonden. 
Gezien de ervaring uit de vorige eco­
nomische cyclus in de eerste helft 
van de jaren tachtig, toen de piek 
van de langdurige werkloosheid pas 
in 1986 werd bereikt, enige tijd na­
dat de recessie was begonnen, mag 
men verwachten dat het percentage 
langdurig werklozen sinds 1992 is 
gestegen en op dit moment nog aan­
zienlijk stijgt. 
Het werkloosheidspercentage van 
langdurig werklozen onder de 
25 jaar is gedaald, net als het aan­
deel van deze leeftijdsgroep in de 
totale langdurige werkloosheid. In 
1992 was 26% van de personen die 
minstens een jaar zonder werk wa­
ren, jonger dan 25 jaar, tegen 37% 
in 1985. In enkele landen is de da­
ling veel groter, hetgeen een 
duidelijke daling in de langdurige 
jeugdwerkloosheid op lange termijn 
inhoudt. In Luxemburg is het tot 
nul gedaald, terwijl het in Spanje 
gedaald is van 50 tot minder dan 
30%, in Portugal van meer dan 50 
tot iets meer dan 30% en in 
Frankrijk van 30 tot 15%. In alle 
Noordelijke Lid-Staten, met uitzon­
dering van het VK en Ierland was 
het percentage langdurig werklo­
zen beneden 25 jaar in 1992 15% of 
lager en nog geen 10% in Duitsland 
en Denemarken. 
Het probleem van de langdurige 
werkloosheid in het Noorden van 
de Gemeenschap schijnt dus mo­
menteel heel weinig met jongeren 
te maken te hebben en is hoofdza­
kelijk een probleem van oudere 
leeftijdsgroepen. In het Zuiden van 
de Gemeenschap daarentegen is een aanzienlijk percentage van 
de langdurig werklozen nog geen 
25 jaar oud — meer dan 40% 
in Italië en iets minder in 
Griekenland, terwijl het in Spanje 
en Portugal rond 30% blijft. De 
jeugdwerkloosheid en de langduri­
ge werkloosheid houden in die 
delen van de Gemeenschap nog 
nauw verband met elkaar. 
Methoden om werk 
te zoeken 
De methoden die werklozen toepas­
sen om werk te zoeken variëren 
significant in de Gemeenschap. 
Hoewel in een aantal Lid-Staten of­
ficiële arbeidsbureaus de hoofdrol 
spelen, schijnen in andere Lid-
Staten minder officiële methoden 
voor het zoeken naar werk belang­
rijker te zijn. 
Zoals in hoofdstuk 1 is opgemerkt, 
staan in sommige landen van de 
Gemeenschap niet alle of zelfs niet 
eens het grootste deel van de werk­
lozen — met name als het vrouwen 
betreft — ingeschreven bij een 
arbeidsbureau. Zij die niet inge­
schreven zijn, hebben in verreweg 
de meeste gevallen geen contact 
met de arbeidsbureaus en vertrou­
wen op andere methoden om werk 
te vinden. Zelfs wanneer de mensen 
wel bij het arbeidsbureau zijn inge­
schreven, behoeven zij echter nog 
niet in de eerste plaats gebruik te 
maken van de diensten van deze 
bureaus bij het zoeken naar werk. 
Niettemin is in landen waar relatief 
veel werklozen bij een arbeidsbu­
reau staan ingeschreven, de neiging 
bij het zoeken naar werk op deze 
bureaus te vertrouwen, groot. In het 
bijzonder is in Duitsland, Frankrijk 
en Spanje, waar het percentage in­
geschrevenen in 1992 meer dan 
85% van de werklozen bedroeg, door 
de werklozen van de arbeids­
bureaus gebruik gemaakt als 
voornaamste methode om werk te 
zoeken — meer dan 90% in Spanje 
en bijna 90% in Duitsland (hetgeen in beide gevallen betekent dat alle 
geregistreerden dit als hun belang­
rijkste methode hebben gebruikt), 
terwijl in Frankrijk meer dan 80% 
dit deed (grafiek 173). In alle drie 
landen gold dit ook voor vrouwen 
(90%; van de werklozen vrouwen in 
Spanje, 84% in Duitsland en 78% 
in Frankrijk). 
De enige uitzondering op deze ten­
dens vormt België. In dat land 
maakte, ondanks het feit dat 
91% van de werklozen ingeschre­
ven stond bij een arbeidsbureau, in 
1992 slechts 38% van de werklozen 
(met weinig verschil tussen mannen 
en vrouwen) van het arbeidsbu­
reau gebruik als voornaamste 
middel om werk te zoeken. 
In de meeste landen waar het deel 
van de werklozen dat wordt geregi­
streerd relatief klein is, gebruiken 
zelfs naar verhouding weinig van de 
geregistreerden het arbeidsbureau 
als hun voornaamste middel om 
werk te zoeken. Als gevolg hiervan 
heeft slechts in Nederland naast de 
drie bovengenoemde landen een 
flinke meerderheid van de werklo­
zen (63%) hoofdzakelijk gebruik 
gemaakt van de arbeidsbureaus om 
werk te zoeken. In België lag het 
percentage beneden 40%, in het VK 
en Portugal bij ca. 30%, in Ierland 
beneden 20% en in Griekenland bij 
8%. Dit wil niet zeggen dat in deze 
landen het arbeidsbureau niet een 
van de middelen was om werk te 
zoeken, maar wel dat het niet het 
belangrijkste middel was. 
In de meeste landen was het per­
centage vrouwen dat alleen op het 
arbeidsbureau vertrouwde als het 
ging om het zoeken naar werk, vrij­
wel gelijk aan dat van mannen. 
De enige uitzonderingen waren 
Luxemburg en Nederland waar zo'n 
12% meer werkloze mannen dan 
vrouwen dit als hun voornaamste 
methode gebruikten en het VK 
waar 8% meer mannen dit deden. 
Slechts een zeer gering deel 
van de werklozen in de Lid-Staten 
149 
Hoofdstuk 7 Werkloosheid en arbeidsmarktbeleid 
173 Het percentage werklozen in de Lid-Staten dat 
voornamelijk via het arbeidsbureau of een particulier 
bemiddelingsbureau een baan zoekt, 1992 
% van alle werklozen 
100 r 100 
174 Het percentage werklozen in de Lid-Staten dat 
voornamelijk andere methoden voor het zoeken naar 
werk gebruikt, 1992 
100 r % van alle werklozen 100 vertrouwt hoofdzakelijk op 
particuliere uitzend- en bemidde­
lingsbureaus bij het zoeken naar 
werk. In de meeste Lid-Staten, met 
uitzondering van Nederland en 
België waar het dicht bij 10% lag, 
was het deel van de werklozen in 
1992 dat deze bureaus als voor­
naamste middel gebruikte om werk 
te zoeken ca. 2% of lager. Hoewel de 
algemene tendens aanwezig is dat 
meer vrouwen dan mannen gebruik 
maken van particuliere bureaus 
— alleen in Duitsland en Italië was 
het percentage hoger voor mannen 
dan voor vrouwen — is hun aandeel 
nog heel klein. Particuliere bemid­
delingsbureaus, die zich in een 
aantal Lid-Staten snel hebben ont­
wikkeld, lijken dus hoofdzakelijk 
hun clientele te zoeken onder men­
sen die werk hebben in plaats van 
onder werklozen. 
Van de andere, minder formele me­
thoden om werk te zoeken is in de 
Gemeenschap als geheel het lezen 
of plaatsen van advertenties het 
meest verbreid. Er zijn echter grote 
verschillen tussen de Lid-Staten. 
In het VK en Ierland maakt meer 
dan 40% van de werklozen gebruik 
van de krant als voornaamste mid­
del voor het zoeken naar werk 
en in België en Luxemburg meer 
dan 25%, terwijl in Portugal en 
Denemarken, waar ook een min­
derheid van de werklozen gebruik 
maakte van arbeidsbureaus, het 
percentage slechts ca. 15% bedroeg 
(grafiek 174). 
In alle Lid-Staten gebruikte in 1992 
een hoger percentage vrouwen dan 
mannen de krant als voornaamste 
middel voor het zoeken naar werk; 
het verschil was het grootst in het 
VK en Ierland, waar in beide geval­
len meer dan de helft van de 
vrouwelijke werklozen (56% in het 
VK) bij het zoeken naar werk hoofd-
zakelijk van de krant gebruik 
maakte. 
In landen waar geen uitgebreid 
gebruik werd gemaakt van de 
krant, in Portugal en Denemarken 
150-
Hoofdstuk 7 Werkloosheid en arbeidsmarktbeleid 
alsmede in Griekenland en Italië, 
was voor de meeste werklozen, 
naast het arbeidsbureau, het 
rechtstreeks solliciteren bij werk­
gevers de voornaamste methode 
voor het zoeken naar werk. In 
Griekenland en Portugal was ech­
ter voor een aanzienlijk deel van de 
werklozen het vragen aan vrienden, 
verwanten en andere personen een 
vrijwel even belangrijk middel om 
werk te zoeken. In deze twee landen 
vroeg dus meer dan de helft van de 
werklozen — 55% in Portugal en 
70% in Griekenland — aan werkge­
vers of anderen of deze wisten of er 
voor hen werk was. 
Hoewel er verschillen bestaan tus­
sen mannen en vrouwen die van 
deze twee methoden, als hun voor­
naamste middel om werk te zoeken, 
gebruik maakten, zijn deze niet 
groot en evenmin is er sprake van 
stelselmatig verschil tussen 
landen. 
Kortom, de aanwijzingen uit de 
AKT 1992 laten zien dat er in de 
Lid-Staten duidelijke verschillen 
bestaan ten aanzien van de manier 
waarop werklozen werk zoeken en 
dat in het algemeen de minder offi­
ciële en minder georganiseerde 
methoden de overhand hebben. In 
slechts drie landen — Duitsland, 
Spanje en Frankrijk — spelen de 
officiële arbeidsbureaus een hoofd­
rol, hoewel ook in Nederland en 
Italië de meeste werklozen deze als 
hun voornaamste middel van werk 
zoeken gebruiken. In de andere 
Lid-Staten wordt door de mees­
te werklozen meer van allerlei 
tamelijk informele middelen 
gebruik gemaakt, dan van de 
arbeidsbureaus. 
Zoals reeds opgemerkt, behoeft dit 
echter niet te betekenen dat in deze 
laatstgenoemde landen de arbeids­
bureaus niet door vrijwel alle 
werkzoekenden gebruikt worden. 
Het is mogelijk dat zij in veel landen 
uitgebreid zijn gebruikt als secun­
daire methode. Bovendien is het 
mogelijk dat veel werklozen in die landen geprofiteerd hebben van de 
waardevolle steun die de arbeidsbu­
reaus in veel landen verlenen in de 
vorm van beroepskeuzevoorlichting 
en hulp bij sollicitatie, zelfs al 
hebben zij uiteindelijk gebruik 
gemaakt van andere wegen om 
werk te vinden. De cijfers voor de 
uitgaven op dit gebied per werkloze 
waren in 1992 in bijvoorbeeld 
België en het VK, waar een minder­
heid van de werklozen gebruik 
maakte van de diensten van een 
arbeidsbureau, hoger dan in Spanje 
of Italië, waar de meerderheid dat 
deed (zie hieronder). 
Ondanks de afwezigheid van volle­
dig vergelijkbare gegevens voor 
vroegere jaren (de gestelde vragen 
zijn in de AKT 1992 veranderd), is 
het duidelijk dat het gebruik van de 
officiële arbeidsbureaus de laatste 
jaren achteruit is gegaan. Dat komt 
ten dele vanwege de liberalisatie 
van de voorschriften ten aanzien 
van de arbeidsbemiddeling in 
Duitsland en Spanje. Ten dele 
houdt het echter verband met de 
aanzienlijke daling van het percent­
age werklozen — als gedefinieerd in 
de AKT—dat, zoals blijkt uit hoofd­
stuk 1, bij een arbeidsbureau staat 
ingeschreven, hetgeen weer in een 
aantal landen verband houdt met 
de verscherping van de regels voor 
inschrijving. 
Dientengevolge kan het in veel de­
len van de Gemeenschap moeilijker 
worden werklozen bij te staan via 
verbetering van de dienstverlening 
van de arbeidsbureaus. 
Arbeidsmarkt­
maatregelen 
De overheidsuitgaven voor arbeids­
marktmaatregelen die gericht zijn 
op een beter functioneren van de 
markt, d.w.z. het ondersteunen van 
hen die geen werk hebben of, crea­
tiever, het vergroten van hun 
inzetbaarheid, bedroegen in 1992 in 
totaal voor alle Lid-Staten sa­
men ca. 3% van het communautaire BBP. Meer dan de helft van dit 
bedrag was bestemd voor inko­
menssteun voor de werklozen en 
nog eens 10% voor het financieren 
van VUT-regelingen, die erop ge­
richt waren oudere werknemers 
ertoe te bewegen met werken op te 
houden om het aantal voor jongeren 
beschikbare arbeidsplaatsen te ver­
groten (grafiek 175). 
Nog geen 40% van de overheidsuit­
gaven — niet veel meer dan 1% van 
het communautair BBP — is be­
steed aan activerende maatregelen, 
bestemd om meer mensen aan werk 
te helpen. Opleidingsmaatregelen 
en programma's bedoeld om het 
probleem van de jeugdwerkloosheid 
aan te pakken, waren goed voor bij­
na de helft van de uitgaven voor 
activerende maatregelen — alles bij 
elkaar 0,5% van het BBP (niet alle 
Lid-Staten maken onderscheid tus­
sen deze twee posten, zodat het 
moeilijk is ze op communautair ni­
veau te scheiden) — terwijl 
subsidiëring van banen, uitkerin­
gen aan arbeidsongeschikten en 
uitgaven voor arbeidsbureaus de 
rest voor hun rekening namen. Van 
de totale bestedingen aan active­
rend beleid ging 15% (nog geen 0,2% 
van het BBP) naar de arbeidsbu­
reaus, die advies geven en hulp bij 
plaatsing. 
Tussen 1985 en 1992 is betrekkelijk 
weinig verandering gekomen in de 
overheidsuitgaven voor arbeids­
marktbeleid in verhouding tot het 
BBP in de Gemeenschap als geheel. 
Het voor activerende maatregelen 
bestemde deel is echter enigszins 
gestegen, hetgeen gedeeltelijk ver­
band houdt met het iets lagere peil 
van de werkloosheid in laatst­
genoemd jaar, en dus met een 
vermindering van de behoefte aan 
inkomenssteun. De uitgaven voor 
opleiding, jeugdprogramma's en 
gesubsidieerde banen zijn in ver­
houding tot het BBP in deze periode 
aanzienlijk gestegen, hoewel de to­
tale bedragen waarom het hier ging, 
klein waren vergeleken met de 
werkloosheidsuitkeringen. 
151 
Hoofdstuk 7 Werkloosheid en arbeidsmarktbeleid 
175 Collectieve uitgaven voor arbeidsmarktmaatregelen in 
de Gemeenschap (EUR11), 1985,1990 en 1992 
Vervroegde uittreding 
Werkloosheidsuitkeringen 
Gehandicapten 
Subsidiering 
arbeidsplaatsen 
dongeren 
Opleiding 
Arbeidsbureaus 
0,5 1,5 2 
% van het BBP 
176 Collectieve uitgaven voor actief en passief 
arbeidsmarktbeleid in de Lid-Staten, 1985 en 1992 
% BBP Uitgaven in 
de Lid-Staten 
Er bestaan aanzienlijke verschillen 
in overheidsuitgaven voor arbeids­
marktbeleid in de Gemeenschap. 
Aan het ene uiterste beliepen in 
1992 (en 1993) in Denemarken de 
uitgaven bijna 7% van het BBP, bij­
na twee maal zo veel als in enige 
andere Lid-Staat (grafiek 176). 
Ca. 75% van deze uitgaven was 
bestemd voor werkloosheidsuit­
keringen en VUT-regelingen 
— zogenaamde passieve maatrege­
len — hetgeen eerder verband 
houdt met de gulheid van deze be­
talingen in verhouding tot andere 
landen, dan met het aantal werklo­
zen. Niettemin was, hoewel slechts 
25% van de uitgaven voor activeren­
de maatregelen bestemd was, het 
betreffende bedrag in verhouding 
tot het BBP toch nog groter dan 
elders in de Gemeenschap (0,8% 
van het BBP). 
De uitgaven voor activerende maat­
regelen waren ook betrekkelijk 
hoog — ca. 1% van het BBP of meer 
in 1992 — in Duitsland, als gevolg 
van de stijging na de opneming van 
de nieuwe deelstaten en in Ierland, 
in verband met de grote voor de 
opleiding bestemde bedragen uit 
het Sociaal Fonds van de Gemeen­
schap. 
Aan het andere uiterste bedroegen 
de overheidsuitgaven ten behoeve 
van activerend beleid slechts 0,5% 
van het BBP of minder in het VK, 
Luxemburg, Spanje en Griekenland; 
in het geval van Luxemburg houdt 
dat verband met het geringe aantal 
werklozen, in Spanje met de grote 
bedragen die besteed zijn aan inko­
menssteun voor het grote aantal 
werklozen, in Griekenland met het 
gebrek aan middelen en in het VK 
met de afkeer van een beleid dat op 
inmenging is gericht. 
De uitgaven voor passieve maatre­
gelen houden verband met zowel 
het aantal werklozen als de omvang 
152 -
Hoofdstuk 7 Werkloosheid en arbeidsmarktbeleid 
van de betaalde uitkeringen. In 
1992 waren zij hoog in Spanje en 
Ierland — ca. 3% van het BBP — 
vanwege de grote werkloosheid, 
en in België en Nederland — meer 
dan 2% van het BBP — alsmede 
in Denemarken, vanwege de 
hoge gemiddelde werkloosheids­
uitkeringen (een groot deel van de 
werklozen kreeg een uitkering en de 
uitkeringen waren hoog). 
Tussen 1985 en 1992 zijn in acht 
van de 12 Lid-Staten de uitgaven 
voor activerende maatregelen 
gestegen, zeer significant in 
Duitsland, waar het als percent­
age van het BBP is verdubbeld, als 
gevolg van de middelen die 
beschikbaar zijn gesteld om het 
probleem van de aanzienlijke 
werkloosheid in de nieuwe deel­
staten aan te pakken. In drie van de 
overige vier Lid-Staten — het VK, 
Ierland en Luxemburg — zijn de 
uitgaven voor activerende maatre­
gelen in verhouding tot het BBP 
verlaagd, terwijl zij in België onge­
wijzigd zijn gebleven. 
De verdeling van de overheidsuit­
gaven over verschillende soorten 
activerende maatregelen verschilt 
binnen de Gemeenschap eveneens 
sterk. De uitgaven voor opleiding en 
maatregelen ten behoeve van de 
jeugd hebben de overhand in Italië, 
Portugal, Frankrijk en Ierland, 
terwijl de subsidiëring van arbeids-
plaatsen belangrijker is in 
Denemarken, Spanje en België en 
ook in Duitsland een grote omvang 
heeft aangenomen; in laatstge­
noemd land waren als gevolg van 
het werkloosheidsprobleem in het 
Oosten van het land, de uitgaven 
voor zowel opleiding als subsidië­
ring van arbeidsplaatsen in 
verhouding tot het BBP hoger dan 
in enige andere Lid-Staat (gra­
fiek 177). 
Tegelijkertijd zij erop gewezen dat 
het verschil tussen maatregelen ten 
behoeve van de jeugd en subsidies 
in bepaalde landen zeer onduidelijk 
is, aangezien subsidies kunnen wor­den gebruikt als middel om de 
werkgelegenheid van jongeren te 
stimuleren (zo is eind 1993 in België 
een plan ingevoerd waarbij de werk­
gevers vrijgesteld zijn van het 
betalen van sociale premies wan­
neer zij jongeren te werk stellen). 
De uitgaven voor arbeidsbureaus 
bedroegen minder dan 0,2% van het 
BBP in alle landen, behalve in 
Duitsland en België, waar zij nau­
welijks hoger waren. In de vier 
Zuidelijke landen — Griekenland, 
Italië, Portugal en Spanje — alsme­
de in Denemarken, namen de 
uitgaven voor de arbeidsbureaus 
slechts 0,1% van het BBP of minder 
voor hun rekening, en in Frankrijk 
en Ierland was dat niet veel meer. 
In het geval van Griekenland, 
Portugal, Denemarken en Ierland 
kan het lage peil van de uitgaven 
althans ten dele worden verklaard 
uit het feit dat zoals hierboven 
vermeld, in al deze landen het ar­
beidsbureau niet het voornaamste 
middel is van werklozen om werk te zoeken. In Spanje en Frankrijk wor­
den deze bureaus echter gebruikt 
door een grote meerderheid van de 
werklozen en daar is dus het lage 
uitgavenniveau moeilijker te 
verklaren. 
Uitgaven per 
werkloze 
Het is moeilijk de cijfers voor de 
uitgaven in verhouding tot het BBP 
te interpreteren, zonder rekening te 
houden met tussen de Lid-Staten 
bestaande verschillen in de aantal­
len uitkeringsgerechtigden. Het 
verzamelen van consistente gege­
vens hierover is niet gemakkelijk; 
bovendien zijn ook nog andere 
aspecten, zoals de duur van oplei­
dingscursussen, van belang. De 
meest ongecompliceerde benade­
ring is te corrigeren voor het aantal 
werklozen, zelfs al gaan lang niet 
alle uitgaven naar hen toe — van­
zelfsprekend is subsidiëring van 
banen een middel om te voorkomen 
177 Collectieve uitgaven voor actief arbeidsmarktbeleid 
in de Gemeenschap, 1992 
0,75 h 
0,25 h 1 0,75 
0,5 
0,25 
L QR E UK P F 
DK, P 1986; F, IRL, L 1991 NL B IRL D DK EUR12 
153 
Hoofdstuk 7 Werkloosheid en arbeidsmarktbeleid 
dat werkenden werkloos worden, 
terwijl een deel van de uitgaven 
voor opleiding in een aantal Lid-
Staten zowel voor werkenden als 
voor werklozen is bestemd. On­
danks deze overwegingen leveren 
schattingen van de uitgaven per 
werkloze een globale aanwijzing op 
voor de omvang van de inspannin­
gen die in de verschillende 
Lid-Staten gedaan worden op het 
gebied van arbeidsmarktbeleid. 
Zij behoeven echter nog geen 
aanwijzing te vormen voor de 
doeltreffendheid van deze ins­
panningen, die allicht eveneens 
afhankelijk is van andere factoren 
zoals de opzet van de programma's, 
de doeltreffendheid waarmee deze 
gericht worden op de personen die 
ondersteuning nodig hebben en de 
gevolgen voor andere groepen op de 
arbeidsmarkt, die geen hulp krijgen 
(er zijn aanwijzingen dat bij veel 
plannen de werklozen aan werk zijn 
geholpen voornamelijk ten koste 
van mensen die reeds werk had­
den). Deze factoren worden hier 
buiten beschouwing gelaten hoewel zij voor een totale beleidsevaluatie 
van essentieel belang zijn. 
Wat deze maatstaf betreft bestaan 
in de hoogte van de uitgaven enor­
me verschillen in de Gemeenschap. 
Voor zover het gaat om uitgaven 
voor passieve maatregelen (in­
komenssteun plus vervroegde 
uittreding), varieerde het gemiddel­
de niveau per als werkloos 
geregistreerd persoon (de passende 
indicator voor werkloosheid ge­
bruikt in deze context) in 1992 van 
ca. 27.000 ecu in Luxemburg en 
18.000 ecu in Denemarken en 
Nederland tot slechts iets meer dan 
5.000 ecu in Ierland en Spanje, 
ca. 3.000 ecu in Griekenland en 
1.500 ecu in Portugal (grafiek 178 
— let wel: de cijfers voor Italië laten 
de aan de werklozen gedane beta­
lingen buiten beschouwing en zijn 
dus niet met die voor andere landen 
vergelijkbaar). 
Algemeen gesproken is dit verschil 
in overeenstemming met de ver­
schillen in BBP per hoofd, hoewel in 
1992 het gemiddelde peil van de 
178 Uitgaven per werkloze voor passief arbeidsmarktbeleid 
in de Lid-Staten, 1985, 1990 en 1992 
Uitgaven (x 1.000 ecu, tegen prijzen en wisselkoersen van 1992) uitgaven in Frankrijk lager was dan 
wat volgens die maatstaf verwacht 
zou worden en in Nederland iets 
hoger (het BBP per hoofd in ecu is 
in Frankrijk significant hoger dan 
in Nederland). 
Tussen 1985 en 1992 is het gemid­
delde peil van de passieve uitgaven 
per hoofd per werkloze in de 
Gemeenschap als geheel in reële 
termen heel weinig veranderd (te­
gen constante BBP-prijzen en 
constante wisselkoersen, hetgeen 
slechts bij benadering een aanwij­
zing geeft voor de verandering in de 
reële waarde in koopkrachttermen). 
Alleen in Frankrijk en Ierland was 
sprake van een duidelijke vermin­
dering van de reële uitgaven per 
persoon, hoewel dit in geval van 
Frankrijk volledig te danken was 
aan een vermindering van de uitke­
ringen bij vervroegde uittreding. 
Tegelijkertijd was er alleen in 
Spanje, Duitsland en België sprake 
van enige stijging van de gemiddel­
de uitgaven, hoewel dit voor 
Duitsland volledig het resultaat 
was van het feit dat meer geld be­
steed was aan VUT-regelingen, met 
name in de nieuwe deelstaten. 
De gemiddelde uitgaven voor 
activerende maatregelen per werk­
loze variëren op vrijwel dezelfde 
manier als voor de passieve. Het 
peil van de uitgaven in Luxemburg, 
Denemarken en Nederland is veel 
hoger dan het communautaire ge­
middelde en dat in de Zuidelijke 
Lid-Staten veel lager (grafiek 179). 
In dit geval is het echter Spanje, 
met zijn grote aantallen werklozen, 
dat per werkloze het minst uitgeeft 
aan activerende maatregelen. 
Ierland, waar de uitgaven voor 
activerende maatregelen in BBP-
termen ver boven het gemiddelde 
liggen, heeft een significant lager 
peil in termen van aantallen 
werklozen. 
Net als bij de passieve uitgaven is het 
verschil in activerende maatregelen 
in grote lijnen in overeenstemming 
met het BBP per hoofd, hoewel ook 
154 
Hoofdstuk 7 Werkloosheid en arbeidsmarktbeleid 
hier in Frankrijk het peil in 1992 
volgens deze maatstaf lager was en 
in Nederland hoger, een gevolg van 
de grotere inspanningen die in het 
laatstgenoemde land ten aanzien 
van activerende maatregelen zijn 
verricht. 
Tussen 1985 en 1992 zijn in de 
Gemeenschap in haar geheel de ge­
middelde uitgaven per werkloze in 
reële termen gestegen. Alle Lid-
Staten vertoonden in deze periode 
een stijging, behalve Griekenland 
waar sprake was van een kleine da­
ling. Ook hier was de stijging in 
Duitsland bijzonder duidelijk, hoe­
wel de uitgaven per werkloze ook in 
Spanje en Portugal verdubbelden, 
voornamelijk als gevolg van finan­
ciering vanuit de Gemeenschap, al 
bleven ze op een laag niveau. 
Wanneer de aandacht wordt gericht 
op activerende maatregelen die di­
rect gericht zijn op de werklozen 
— opleiding en arbeidsbureaus — 
zien wij dat het peil van de uitgaven 
per persoon in 1992 in de Gemeen­
schap als geheel iets meer dan 
1.500 ecu per persoon bedroeg, 
waarbij de uitgaven voor de arbeids­
bureaus gemiddeld slechts 500 ecu 
beliepen. De uitgaven voor deze 
maatregelen was significant hoger in 
Duitsland dan in enige andere Lid­
staat, met ca. 5.500 ecu per werkloze 
en significant lager in de Zuidelijke 
Lid-Staten van de Gemeenschap 
— met minder dan 500 ecu per per­
soon in Spanje, Griekenland en 
Portugal (grafiek 180). 
Voor deze enger gedefinieerde groep 
activerende maatregelen is de ten­
dens dat de uitgaven variëren met 
het BBP per hoofd — of met het 
vermogen tot financiering — min­
der duidelijk. Niet alleen was het 
uitgavenpeil in Nederland hoger 
dan in Frankrijk, maar het was ook 
in Duitsland hoger dan in Luxem­
burg of Denemarken en in Ierland 
hoger dan in België of het VK. 
In de vier Zuidelijke landen was de 
uitgaven voor arbeidsbureaus per 179 Uitgaven per werkloze voor actief arbeidsmarktbeleid 
in de Lid-Staten. 1985,1990 en 1992 
. Uitgaven (x 1.000 ecu, tegen prijzen en wisselkoersen van 1992) 
15 r T 15 
180 Uitgaven per werkloze voor actief arbeidsmarktbeleid 
voor werklozen in de Lid-Staten, 1985,1990 en 1992 
Uitgaven (x 1.000 ecu, tegen prijzen en wisselkoersen van 1992) 5 r 
m Arbeidsbureaus 
M Opleiding van werkloze 
jongeren 
M Opleiding van werklozen 
EUR11 exclusief I; DK, P 1986; F, IRL, L1991 
1 r 
JLalMJ 
E P GR I UK IRL F EUR11 B DK D NL L 
Linker staaf 1985, middelste staaf 1990, rechter staaf 1992 
155-
Hoofdstuk 7 Werkloosheid en arbeidsmarktbeleid 
werkloze ruim de helft lager dan 
het communautaire gemiddelde, 
net als in Ierland, terwijl het in 
Denemarken niet veel hoger was. In 
al die landen, behalve Spanje en in 
mindere mate Italië, werd van de 
diensten van deze bureaus, zoals 
hierboven gezegd, door de meeste 
werklozen geen gebruik gemaakt 
als voornaamste middel om werk te 
vinden. In Duitsland, Luxemburg 
en Nederland, daarentegen, lagen 
de gemiddelde uitgaven per werklo­
ze bij ca. 1.500 ecu, meer dan twee 
maal het communautaire gemiddel­
de, terwijl zij in België iets boven 
het gemiddelde lagen en in 
Frankrijk en het VK er iets onder. 
Tussen 1985 en 1992 zijn de uit­
gaven voor deze activerende 
maatregelen per werkloze in reële 
termen in de Gemeenschap in totaal 
hoger geworden, hoewel dit hoofd­
zakelijk het gevolg was van de 
aanzienlijke stijging van de uitga­
ven in Duitsland, vooral aan 
opleiding. Ook in België, Spanje, 
Frankrijk, Luxemburg en het VK 
was sprake van een stijging, hoewel 
de stijging in al deze landen zich 
voordeed tussen 1985 en 1990 en de 
reële uitgaven tussen 1990 en 1992 
zijn gedaald, zij het in de meeste 
landen slechts in geringe mate. De 
daling was echter bijzonder uitge­
sproken in het VK, waar in deze 
twee jaren de uitgaven voor oplei­
ding per werkloze in reële termen 
zijn gehalveerd. 
De reële uitgaven voor de arbeids­
bureaus per persoon zijn tussen 
1985 en 1992 slechts weinig geste­
gen, hoewel deze stijging zich 
concentreerde in de periode tussen 
1985 en 1990, waarna een geringe 
daling is opgetreden. Alleen in 
Nederland en Luxemburg schijnen 
de uitgaven voor deze bureaus tus­
sen 1990 en 1992 te zijn gestegen. 
Samengevat, hoewel het soms ris­
kant is verschillen in de hoogte van 
de uitgaven te vergelijken met ver­
schillen in steun aan werklozen, 
kan uit het verschil in uitgaven in de Gemeenschap worden afgeleid 
dat werklozen in sommige landen 
veel meer hulp krijgen van de over­
heid bij het zoeken van werk of bij 
het verbeteren van hun kansen op 
de arbeidsmarkt door opleiding, 
dan in andere landen. Hoewel de 
omvang van de inspanningen over 
het algemeen verband houdt met 
het BBP, kan dit geen verklaring 
vormen voor een groot aantal be­
staande verschillen, die dan ook 
verband lijken te houden met een 
verschillende beleidsaanpak in de 
landen. 
Wat veranderingen in de loop van 
de tijd betreft was, hoewel er aan 
het begin van de jaren negentig op 
communautair niveau sprake was 
van enige stijging van de reële uit­
gaven voor activerend beleid, de 
stijging vrijwel geheel te danken 
aan uitbreiding in Duitsland. In an­
dere landen zijn de uitgaven per 
werkloze licht gedaald. 
156-
Hoofdstuk 7 Werkloosheid en arbeidsmarktbeleid 
Arbeidsmarktsystemen in de Lid-Staten 
De Lid-Staten hebben in het algemeen dezelfde doelstellingen van werkgelegenheid, die als volgt 
kunnen worden samengevat: 
- scheppen van voldoende werkgelegenheid om de werkloosheid op een laag niveau te houden 
— zorgen voor afstemming op elkaar van werk dat bedrijven bieden en behoeften en capaciteiten 
van werkzoekenden, en het vermijden van verschillen tussen beide 
- zorgen voor een voortdurend open toegang tot en blijvend contact met de arbeidsmarkt voor hen 
die werk zoeken 
— zorgen voor een zekere inkomenssteun voor hen die werkloos zijn geworden en niet snel ander 
werk vinden 
— zorgen voor speciale bn'stand voor hen die als gevolg van persoonlijke of maatschappelijke nadelen 
met bhzondere problemen op de arbeidsmarkt worden geconfronteerd en het gevaar lopen 
buitengesloten te worden 
— verhogen van produktiviteit en aanpassingsvermogen van mensen door hen in staat te stellen 
hun mogelijkheden te vergroten via beroepsonderwijs en opleiding 
Het ingewikkelde karakter van arbeidsmarkten en hun centrale rol bij het verwezenlijken van zowel 
sociale als economische doeleinden, betekent dat er aanzienlijke verschillen tussen de Lid-Staten zijn 
in bestaande institutionele, wetgevende, financiële en contractuele regelingen. 
De wijze waarop de doelstellingen van werkgelegenheid worden nagestreefd, de prioriteit die wordt 
gegeven aan verschillende zaken of problemen en het gebruik dat gemaakt wordt van diverse soorten 
instrumenten, brengen een aantal factoren tot uitdrukking: 
- economische en sociale omstandigheden — het peil van de economische ontwikkeling en de mate 
van industrialisatie, de openheid ten opzichte van andere economieën, het niveau van het 
onderwijs en de leeftijdsopbouw van de bevolking in de arbeidsgeschikte leeftijd, de respectieve 
rollen en het belang van particuliere en overheidsondernemingen, de omvang van de collectieve 
werkloosheidsverzekering en de verzekering van andere sociale risico's en de behandeling van 
achterstandsgroepen; 
— culturele en historische tradities in de organisatie van maatschappij en economie — inclusief het 
type rechtsorde, het relatieve gewicht van wettelijke en financiële instrumenten om te stimuleren, 
tradities en gebruiken op het gebied van de arbeidsverhoudingen enz. 
Dergelijke verschillen zh'n bij voorbeeld bepalend voor: 
— de mate waarin bedrijven gebruik maken van de externe arbeidsmarkt om hun dynamiek te 
bewaren en zich aan te passen aan veranderingen in de vraag in plaats van hun personeelsbestand 
te herstructureren; 
- de mate waarin de beroepsopleiding is geïntegreerd, niet alleen in de overgang van school naar 
arbeidsleven, maar ook in algemenere zin, zoals arbeidsverhoudingen of hele produktiesystemen; 
- de manier waarop stelsels voor sociale zekerheid van invloed zijn op de schepping van werkgele­
genheid, en de manier waarop zij worden gefinancierd. 
Beleid van de Lid-Staten op het gebied van werkgelegenheid en werkloosheid wordt meestal 
vergeleken ten aanzien van: 
- hun resultaten — het peil van de werkloosheid, de omvang van de langdurige werkloosheid, de 
omvang van de deeltijdarbeid of het werken als zelfstandige enz. 
— de vorm of inhoud van de maatregelen — zoals maatregelen om langdurig werklozen te helpen of 
om jongeren aan werk te helpen; 
- de doeltreffendheid van onderdelen van het systeem — zoals beroepsopleiding of arbeidsbemid­
deling. 
Voor een zinvolle vergelijking van resultaten in de verschillende Lid-Staten moeten deze maatregelen 
echter niet afzonderlek worden bekeken en begrepen, maar in de context van de totale bevordering 
van de werkgelegenheid in de afzonderlijke Lid-Staten. 
Hoewel het totaal van maatregelen en instanties in de verschillende Lid-Staten als een geïntegreerd 
systeem moet worden beschouwd, betekent dit niet dat er altijd sprake is van consistentie en 
samenhang. In werkelijkheid staan deze systemen vaak onder spanning en zijn ze in beweging. 
- 157 -
Hoofdstuk 7 Werkloosheid en arbeidsmarktbeleid 
Vaak ondervinden zij tegenslag als gevolg van verandering in attitudes, alsmede van regeringswis­
selingen en wijzigingen in de heersende politieke opvattingen. 
Het accepteren van verschillen tussen de Lid-Staten houdt niet in dat alle systemen even goed zijn. 
Evenmin betekent het dat geen rekening hoeft te worden gehouden met bredere, met name commu­
nautaire beleidsoverwegingen. 
Met eerbiediging van de keuzen of voorkeuren van de Lid-Staten, is het derhalve gewettigd om: 
— de doeltreffendheid van de verschillende nationale systemen te beoordelen op hun vermogen 
nationale en communautaire doelen te bereiken, inclusief de negatieve en de positieve effecten 
van bepaalde beleidsmaatregelen; 
— te overwegen of het mogelijk is verschillende elementen uit verschillende nationale systemen te 
mengen om het totale resultaat te verbeteren, of dat de systemen in wezen autonoom zijn en elkaar 
uitsluiten; 
— Lid-Staten te stimuleren samen te werken bij het ontwikkelen van beleid ten einde de kosten zo 
laag mogelijk te houden en de voordelen van onderzoek en ontwikkeling voor beleid en maatre­
gelen zo groot mogelyk te maken, alsmede om er voor te zorgen dat de verschillende nationale 
systemen verenigbaar zyn, waar interactie nodig is. 
Hoewel verscheidenheid binnen de algemene Europese traditie een oud en diepgeworteld goed is, kan 
het proces van economische convergentie tussen de Lid-Staten mogelijk het naar elkaar toe groeien 
van arbeidsmarktsystemen stimuleren. Belangrijk hierby zijn: 
— het openen van de interne markt, de verdere globalisering van markten en het openbreken van 
overheids- of semi-overheidsmonopolies — stuk voor stuk versterken deze punten de krachten 
van de markt en beperken daardoor de mogelijkheden van regeringen (of verhogen de kosten) om 
tussenbeide komen om werkgelegenheids- of sociale doelen na te streven; 
— de toeneming van de participatie van vrouwen in betaalde arbeid in de Zuidelijke Lid-Staten naar 
mate deze landen zich ontwikkelen, waardoor de vraag naar een gevarieerder arbeidspatroon, 
waaronder deeltijdarbeid, toeneemt. 
Anderzijds kan een dergelijke convergentie leiden tot verschillen in beleidsacties wanneer Lid-Staten 
(en hun regio's, gemeenten, ondernemingen en werknemers) expliciet of instinctief hun positie 
bepalen ten opzichte van de nieuwe economische omstandigheden en nieuwe strategieën en beleids­
vormen ontwikkelen (diversificatie, rationalisatie, aanpassing enz.) om inkomens- en/of 
werkgelegenheidsperspectieven te verbeteren. 
Voor de Gemeenschap is een belangrijke rol weggelegd bij het bieden van een kader waarbinnen de 
Lid-Staten vryelyk de middelen kunnen kiezen die zij willen gebruiken om werkgelegenheidsdoelen 
na te streven. 
De Gemeenschap heeft als speciale taak ervoor te zorgen dat: 
— nationale systemen geen resultaten opleveren of functioneren op een manier die in strijd is met 
de algemene werkgelegenheidsdoelstellingen elders in de Gemeenschap; 
— systemen niet functioneren op een manier die in strijd is met algemeen overeengekomen normen 
— zoals het toestaan van kinderarbeid of het weigeren van vakbondsrechten; 
— de Lid-Staten niet gaan proberen binnen hun grenzen werkgelegenheid te scheppen of in stand 
te houden, hetzij door maatregelen die de concurrentie verstoren via verlaging van overeengeko­
men normen, met name op sociaal gebied, hetzy door het geven van financiële impulsen die in 
strijd zijn met de concurrentieregels voor overheidssteun; 
— net zoals vrij verkeer bestaat van kapitaal, goederen en diensten, er ook daadwerkelijk sprake is 
van vrij verkeer van arbeid tussen de Lid-Staten — uiteindelijk zodanig dat werknemers een echte 
keuze kunnen maken voor een arbeidsklimaat waarin ze willen werken. Dit betekent in de 
praktijk dat de Gemeenschap moet helpen de gezondheid en veiligheid te verbeteren, juist van de 
werkomgeving, en ernaar streven de omstandigheden op dit gebied te harmoniseren en bereikte 
verbeteringen in stand te houden. 
In dit opzicht moet het juiste evenwicht worden gevonden tussen eerbiediging van de arbeidsmarkt­
systemen in de Lid-Staten — waarbinnen die hun nationale doelen nastreven — en eerbiediging van 
communautaire doelstellingen en normen, zoals overeengekomen in het Verdrag en in verschillende 
politieke beslissingen die de Raad in de loop van de tijd heeft genomen. 
158-
Hoofdstuk 8 Waar is de werkgelegenheid gegroeid en waar gedaald? 
Hoofdstuk 8 Waar is de werkgelegenheid gegroeid en waar 
gedaald? 
De structuur van de werkgelegenheid in de Gemeenschap 
verandert snel. Terwijl vele vormen van dienstverlening 
overal toenemen, zijn er aanzienlijke verschillen in het 
aandeel van de verschillende activiteiten, hetgeen het 
moeilijk maakt in het algemeen aan te geven op welke 
terreinen mogelijkheden voor het scheppen van 
werkgelegenheid liggen. 
Inleiding 
De brede sectorale verschuivingen 
die zich op de lange termijn in de 
Gemeenschap in de werkgelegen­
heid hebben voorgedaan, zijn be­
kend. Als gevolg hiervan nemen ac­
tiviteiten in de dienstverlening 
thans 64% van de totale werkgele­
genheid voor hun rekening en zorgen 
ze voor zo'n 82 miljoen banen in de 
Gemeenschap. Niettemin blijft de 
werkgelegenheid in de nijverheid be­
langrijk, aangezien deze verant­
woordelijk is voor ca. 31% van het 
totaal, of 39 miljoen banen, terwijl de 
landbouw thans slechts 6% van de 
werkgelegenheid, of ca. 7 miljoen ba­
nen, voor haar rekening neemt. 
Deze brede veranderingen — te 
weeg gebracht door veranderingen 
in de vraag alsmede in technologie 
en produktiviteit—zijn gepaard ge­
gaan met een groei van de werkge­
legenheid op zulke uiteenlopende 
gebieden als medische diensten en 
zorgverlening, kunst en cultuur, 
toerisme en milieubescherming. 
Deze gebieden, waarbij in veel ge­
vallen sprake is van een ingewik­
kelde interactie tussen private en 
publieke belangen, behoren thans tot de belangrijkste bronnen van 
nieuwe banen. 
Bovendien is als gevolg van de ver­
anderende interactie tussen gezins-
en arbeidsleven en de groeiende 
participatie van vrouwen op de ar­
beidsmarkt, een veel groter scala 
van activiteiten beschikbaar geko­
men voor het verrichten van betaal­
de in plaats van onbetaalde arbeid. 
Tegelijkertijd ondergaat de aard van 
het werk voortdurend verandering 
— met bij voorbeeld een toenemende 
behoefte aan goede contactuele 
eigenschappen in plaats van licha­
melijke kracht — onder de allesom­
vattende invloed van de informatie­
technologie, die thans een integraal 
deel uitmaakt van veel moderne eco­
nomische bedrijvigheid. 
Ondanks de omvang van deze veran­
deringen bestaat er een gebrek aan 
uitgebreide, vergelijkbare gegevens 
over. In het bijzonder is er te weinig 
informatie over nieuwe sectoren en 
banen, vergeleken met de uitvoerige 
gegevens over de werkgelegenheid in 
sectoren waarin van achteruitgang 
sprake is, zoals de landbouw en de 
ijzer- en staalindustrie. Bovendien 
arriveren veel van de gegevens die wel beschikbaar zijn, met een vertra­
ging van minstens enkele jaren en 
soms nog veel langer. 
Het herstel van het informatie-even-
wicht tussen verschillende sectoren 
en de verbetering van de kwaliteit 
van de gegevens over gebieden van 
werkgelegenheidsgroei, blijven de 
hoogste prioriteit genieten. Onlangs 
zijn echter nieuwe gegevens beschik­
baar gekomen die licht werpen op 
deze kwesties, met name op veran­
deringen in de werkgelegenheid die 
sinds 1985 hebben plaatsgevonden. 
In dit hoofdstuk worden deze nieuwe 
gegevens gebruikt en de resultaten 
vergeleken met andere, meer geaggre­
geerde data die voor een langere perio­
de beschikbaar zijn, ten einde voorlo­
pige conclusies te trekken over: 
- de omvang van de werkgele­
genheid in verschillende activi­
teiten in diverse delen van de 
Gemeenschap; 
- de voornaamste gebieden van 
groei van de werkgelegenheid 
in de laatste jaren; 
- de mate waarin structurele 
verschillen in werkgelegenheid 
159-
Hoofdstuk 8 Waar is de werkgelegenheid gegroeid en waar gedaald? 
Gegevens over de werkgelegenheid 
De gegevens over de werkgelegenheid op gedetailleerd bedrijfstak-
kenniveau — NACE 2-cijferige indeling — zyn ontleend aan de 
, AKT en dus gebaseerd op slechts een steekproef van de werkenden. 
Om die redenen zullen de cijfers, des te fijner de onderverdeling 
wordt, des te minder betrouwbaar zyn. Dat geldt met name voor 
bedrijfstakken waar het aantal werkenden klein is. (Meer gedetail­
leerde en meer betrouwbare cijfers zijn beschikbaar voor de 
werkgelegenheid in de nijverheid, maar deze zijn minder up-to-
date, bestrijken niet alle Lid-Staten in even groot detail en laten 
de dienstverlening, waar de groei van de werkgelegenheid voor het 
grootste deel heeft plaatsgevonden, buiten beschouwing.) 
Voor de Gemeenschap in haar geheel is de foutenmarge echter 
waarschijnlijk beperkt, aangezien de omvang van de steekproef 
dan absoluut gezien veel groter is en eventuele fouten op het niveau 
van de Lid-Staten elkaar kunnen opheffen. Voor een groot land, te 
weten Italië, zijn echter op dit gedetailleerde niveau geen verge­
lijkbare gegevens beschikbaar, terwijl voor Portugal — waarvoor 
wel gegevens aanwezig zijn — ze voor bepaalde bedrijfstakken van 
jaar op jaar zo veel variëren dat ernstige twijfel rijst aan hun 
betrouwbaarheid als indicator voor veranderingen in de tijd. 
Ten einde toch de beschikking te hebben over een serie volledige 
gegevens voor de Gemeenschap in haar geheel voor 1992, zijn voor 
Italië de cijfers op het niveau van de 2-cijferige NACE-indeling 
afgeleid van de wel beschikbare cijfers op NACE-1 niveau (voor elf 
sectoren) volgens de verdeling van NACE-1 over NACE-2 bedrijfs­
takken in de rest van de Gemeenschap. Hoewel het niet 
waarschijnlijk is dat deze veronderstelling in de meeste gevallen 
juist is, zal de fout voor de communautaire totalen betrekkelijk 
klein zijn — en zeker kleiner dan voor de meeste eerdere ramingen 
die op dit niveau van detaillering zijn gemaakt. 
Voor Portugal zyn de gegevens voor 1992 opgenomen in de commu­
nautaire totalen voor 1992, hoewel zij mogelijk meer als indicatief 
moeten worden beschouwd dan die voor de andere landen. 
De analyse van de werkgelegenheidsgroei is dus voor het grootste 
deel beperkt tot tien communautaire landen. 
De gegevens die gebruikt zijn om de structuur van de werkgelegen­
heid te vergelijken met die in de VS, Japan en de EVA-landen, zijn 
ontleend aan door de OESO gepubliceerde reeksen op basis van een 
indeling in grote sectoren volgens ISIC (International Standard 
Industrial Classification). Hierbij waren enige ramingen noodza­
kelijk om trendbreuken op te heffen voor sommige landen, met 
name enkele Lid-Staten en de EVA-landen. Niettemin zullen de 
cijfers een redelijk betrouwbare indicatie geven van de rela­
tieve veranderingen die zich in de periode 1970-1991 hebben 
voorgedaan. tussen de Lid-Staten blijven be­
staan of kleiner worden, naar 
mate de Gemeenschap verder 
integreert; 
- de vraag of werkgelegenheids­
groei in de verschillende secto­
ren wordt beïnvloed door veran­
deringen in het economisch 
klimaat of dat de trends zowel 
in goede als in slechte jaren on­
veranderd blijven; 
- de mate waarin de veel bespro­
ken verandering in de vraag 
van laag geschoolde naar hoog 
geschoolde banen werkelijk 
plaatsvindt; 
- de vraag of er duidelijke ver­
schillen bestaan tussen de ta­
ken die mannen en vrouwen 
verrichten. 
In dit hoofdstuk worden de beschik­
bare gegevens gepresenteerd, eerst 
over de relatieve omvang van ver­
schillende sectoren als bron van 
werkgelegenheid in 1992 en de ver­
schillen die tussen de Lid-Staten 
bestaan. Vervolgens worden in de­
tail de structurele veranderingen in 
de werkgelegenheid besproken die 
zich tussen 1985 en 1992 in de 
Gemeenschap hebben voorgedaan, 
waarbij afzonderlijk wordt gekeken 
naar de periodes met sterke en gerin­
ge groei. In de derde plaats wordt een 
vergelijking getrokken tussen de 
sectorale veranderingen in de werk­
gelegenheid op lange termijn in de 
Gemeenschap met die in andere ont­
wikkelde delen van de wereld. In de 
vierde plaats wordt het materiaal 
over beroepsveranderingen en wijzi­
ging #n in de vraag naar vaardighe­
den besproken. 
Structuur van de 
werkgelegenheid in de 
Gemeenschap in 1992 
Hoewel bekend is dat de dienst­
verlening thans de voornaamste 
bron voor werkgelegenheid in de 
160-
Hoofdstuk 8 Waar is de werkgelegenheid gegroeid en waar gedaald? 
Gemeenschap is, is het minder be­
kend, in de eerste plaats omdat tot 
nu toe geen consistente gegevens 
bekend waren, wat de relatieve om­
vang is van verschillende activitei­
ten binnen de dienstverlening — of 
zelfs binnen de nijverheid — en hoe 
deze tussen de Lid-Staten verschilt. 
In deze paragraaf wordt dus geke­
ken naar het aantal mensen dat 
in 1992 in verschillende activitei­
ten werkzaam was en de verschil­
len daarin tussen de Lid-Staten. 
Op breed sectoraal niveau wordt de 
achteruitgang in de landbouw geïl­
lustreerd met het feit dat daar thans 
minder werkgelegenheid in de 
Gemeenschap als geheel is dan in de 
bouwnijverheid — waar in 1992 zo'n 
7,5% van alle werkzame personen 
werkte. Bovendien geldt dit voor alle 
Lid-Staten behalve Griekenland, 
Ierland, Portugal en Spanje, waar 
het aantal mensen in beide sectoren 
ongeveer gelijk was, ongeveer 10% 
van het totaal (grafiek 181). 
Aan de andere kant van het spec­
trum zijn in de zakelijke dienstver­
lening, de snelst groeiende activi­
teit in de Gemeenschap, thans bijna 
even veel mensen werkzaam — in 
1992 bijna 7 miljoen (meer dan 5% 
van de totale werkgelegenheid) — 
als in de landbouw en significant 
meer dan in de machine- en elektro­
technische industrie tezamen. Dit 
geldt in alle Lid-Staten, behalve 
in Duitsland waar de machine­
industrie veel belangrijker is dan in 
de rest van de Gemeenschap. Tege­
lijkertijd is de werkgelegenheid in 
de zakelijke dienstverlening in de 
meer ontwikkelde landen groter 
dan in de minder ontwikkelde; zij 
nam in Nederland meer dan 7,5% 
van het totale aantal werkenden 
voor haar rekening, ca. 6% van het 
totaal in Frankrijk en het VK, 
maar nog geen 3,5% in Spanje, 
Griekenland, Portugal en Portugal. 
Andere zich snel ontwikkelen­
de diensten zijn ook belangrijke 
leveranciers van werkgelegen­
heid geworden. In 1992 waren in de Gemeenschap meer dan 2 miljoen 
mensen werkzaam in de sector re­
creatie, kunst en cultuur — even 
veel als in de hele automobielindus­
trie en meer dan in de kleding- en 
schoeiselindustrie. Reisbureaus 
hadden meer dan anderhalf miljoen 
mensen in dienst, bijna twee maal 
zo veel als de kantoormachine- en 
instrumentenindustrie tezamen, 
terwijl bijna even veel mensen in 
reinigingsdiensten en milieubeheer 
werkten. 4,5 miljoen mensen werk­
ten in de maatschappelijke dienst­
verlening — waaronder niet onder-
wijs en gezondheidszorg, maar 
religieuze organisaties, werkgever­
sfederaties en vakbonden vallen — 
1 miljoen meer dan in de voedings-
en genotmiddelenindustrie. Boven­
dien werkten 50% meer mensen in 
de persoonlijke dienstverlening zo­
als haarverzorging en chemi­
sche reiniging, dan in de ijzer- en 
staalindustrie. 
Verschillen in samenstelling van de 
activiteiten, zelfs tussen landen op 
een zelfde peil van economische ont­
wikkeling, laten duidelijk zien de 
moeilijkheid om algemeen geldende 
conclusies te trekken over gebieden 
van potentiële werkgelegenheid, en 
over de klaarblijkelijke invloed van 
institutionele, culturele en sociale 
factoren, alsmede over specifiek 
sterke en zwakke punten. 
Zo is een sterk punt van Duitsland 
het grote aandeel van de machine­
industrie in de werkgelegenheid. 
Het aandeel van de machine-, elek­
trotechnische en automobielindus­
trie in de werkgelegenheid was in 
1992 in Duitsland meer dan de helft 
groter dan in de andere Lid-Staten. 
Als gevolg hiervan werkt bijna 40% 
van alle mensen, die in de Gemeen­
schap in deze bedrijfstakken werk­
zaam zijn in Duitsland, exclusief 
de nieuwe deelstaten, en veel 
meer dan 40% als die wel worden 
meegerekend. 
De overheersing in de genoemde 
sectoren van de metaalnijverheid 
heeft echter ook tot gevolg dat een relatief groot deel werkt in de ijzer­
en staalindustrie en in de metaal-
produktenindustrie, ook in dit geval 
ruim de helft meer dan in de rest 
van de Gemeenschap. 
Daarentegen nemen deze bedrijfs­
takken in de minder ontwikkelde 
Lid-Staten slechts een zeer gering 
deel van de werkgelegenheid voor 
hun rekening. Dat geldt met name 
voor Griekenland, met in 1929 
slechts 1% van de totale werkgele­
genheid in de machine- en elektro­
technische industrie en de automo­
bielindustrie, tegen meer dan 6% in 
de rest van de Gemeenschap, en 
voor Portugal, waar deze bedrijfs­
takken slechts 2% van de werkgele­
genheid bevatten. Ter vergelijking: 
in Griekenland was 5% werkzaam 
in de textiel-, kleding- en schoeisel­
industrie en in Portugal 8%, in 
beide landen aanzienlijk meer 
dan de ruim 2% in de rest van de 
Gemeenschap. 
Binnen de dienstverlening lijkt de 
omvang van de detailhandel, net als 
van de kleding- en schoeiselin­
dustrie, ook omgekeerd evenredig 
aan het peil van economische ont­
wikkeling te zijn; deze neemt in 
Denemarken en Frankrijk een be­
trekkelijk klein deel van de werkge­
legenheid voor zijn rekening, resp. 
7% en 8%, tegen 10% in de rest van 
de Gemeenschap en meer dan 11% in 
Spanje, Italië en het VK Een deel, 
maar niet meer dan een deel, van de 
verklaring voor dit verschil is te vin­
den in het feit dat een betrekkelijk 
groot deel van de bevolking van 
Denemarken en Frankrijk werkt en 
dat dus een gegeven aantal mensen 
in de detailhandel om te voorzien in 
de plaatselijke behoeften, een klei­
ner deel van de werkgelegenheid uit­
maakt, dan in Spanje en in Italië. In 
het VK kan de grote werkgelegen­
heid in deze sector mogelijk voor een 
deel worden verklaard door het grote 
beroep dat op deeltijdwerkers wordt 
gedaan, aangezien het gemiddeld 
aantal per persoon gewerkte uren er 
ruim 10% onder het communautair 
gemiddelde ligt. 
161 
Hoofdstuk 8 Waar is de werkgelegenheid gegroeid en waar gedaald? 
181 Verdeling van de werkgelegenheid over NACE 2-cyferige bedrijfstakken in de Lid-Staten, 1992 
Landbouw 
% van het totaal 
25 r 
EUR12 DK QR 
Energie en water 
% van het totaal 5 
Elektriciteit, gas. vwter -— 
Mijnbouw, oüerafflnage, 0 
nucleaire brandstoffen EUR12 DK 
Delfstoffenwinning, chemie 
% van het totaal l\ li 
GR 
Chemische produkten, 
kunstvezel» 
Niet-metaaJhoudende 
delfstoffen 
Metaalprodukten 10 
EUR12 DK 
Metaalnij verheid 
% van het totaal 
Instrumentenind. 
Overige transportmiddelen 
Automobielen en onderdelen 
Elektrotechnische Industrie 
Kantoormachines 
Machinebouw 
Metaalprodukten NL UK 
NL UK 
NL UK 
EUR12 DK NL UK 
Overige verwerkende industrie 
% van het totaal 20 
15 Y 
Overige verwerkende Industrie 
Rubberen kunststoi 
Papier- en grafcche ind. 
Hout- en meubellnd. 
Leder, schoenen, kleding 
Textiel 
Voedbigs- en genotmiddelei , BMliSai 
EUR12 B DK D GR E F IRL I L NL P UK 
Bouwnijverheid 
% van het totaal 
EUR12 B DK D GR E F IRL L NL P UK 
162 
Hoofdstuk 8 Waar is de werkgelegenheid gegroeid en waar gedaald? 
181 Verdeling van de werkgelegenheid over NACE 2-cyferige bedrijfstakken in de Lid-Staten, 1992 
Handel, horeca en reparatie 
% van het totaal 
Reparatie 
gebruiksgoederen en 
auto's 
Kleinhandel 
Groothandel, schroothandel, 
tussenpersonen 
EUR12 B DK 
Vervoer en communicatie 
% van het totaal Communicatie 
Hulpbedrijven, reisbureaus 
Luchtvervoer 
Binnenvaart, zeevaart 
Ander vervoer over land 
Spoorwegen EUR12 
Financiële en zakelijke 
dienstverlening % van het totaal 
Verhuren en leasen 
roerend goed 
Zakelijke dienstveriening, 
onroerende goederen 
Verzekeringen (behalve 
sociale verzekering) 
Bank- en kredietwezen 
Overige dienstverlening 
% van hot totaal 
Huisboudeflke diensten 
Persoonlijke diensten 
Recreatie en cultuur 
Overige openbare diensten 
Gezondheids- en 
veterinaire diensten 
Onderzoek en ontwfokeling 
Onderwijs 
Reiniging, begraleniswezen 
EUR12 B DK D GR E F IRL 
Openbaar bestuur 
% van het totaal 
EUR12 B D QR 
163 
Hoofdstuk 8 Waar is de werkgelegenheid gegroeid en waar gedaald? 
Werkgelegenheid in de 
dienstensector in Duitsland 
Duitsland neemt een ietwat afwijkende 
positie in wat de werkgelegenheid in 
de dienstverlening betreft. Het aandeel 
van de beroepsbevolking in de diensten 
is veel kleiner dan verwacht mag wor­
den, gezien het geavanceerde karakter 
van de Duitse economie en het inkomen 
per hoofd. Terwijl Duitsland (met uit­
zondering van de nieuwe deelstaten) op 
grond hiervan wat het aandeel van de 
diensten in de werkgelegenheid betreft 
ver boven het communautair gemiddel­
de zou moeten liggen, ligt het er in 
werkelijkheid beneden. Er wordt wel 
verondersteld dat dit niet meer dan een 
statistische illusie is en dat in Duitsland 
vrijwel dezelfde banen bestaan als in 
andere landen, maar dat deze in de 
industrie te vinden zijn en niet in gespe­
cialiseerde diensten. 
De cijfer!* verlenen geen steun aan deze 
opvatting. Men kan eruit afleiden dat 
in werkelijkheid in Duitsland minder 
diensten worden verricht dan in andere, 
vergelijkbare Europese landen — often 
minste dat minder mensen in de dienst­
verlening werkzaam zijn, hetgeen 
het resultaat zou kunnen zijn van een 
grotere produktiviteit in de dienst­
verlening in Duitsland dan elders. 
Het voornaamste verschil in sectorale 
verdeling van de werkgelegenheid in 
Duitsland en andere landen ligt niet 
zozeer in de zakelijke dienstverlening, 
waarvan de arbeidsplaatsen van de nij­
verheid kunnen zijn afgesplitst, met een 
aandeel in de werkgelegenheid dat 
maar iets onder het communautaire ge­
middelde ligt — maar in sectoren als 
onderwijs, recreatie, kunst en cultuur 
en horeca. 
In de twee eerstgenoemde secto­
ren vertoonde Duitsland tussen 
1985 en 1992 echter een sterkere 
groei van de werkgelegenheid dan 
de rest van de Gemeenschap en ver­
kleinde aldus enigszins het verschil 
in werkgelegenheidsstructuur met 
andere ontwikkelde communautaire 
economieën. Hoewel de detailhandel in het ver­
leden een belangrijke bijdrage heeft 
geleverd aan de groei van de werk­
gelegenheid, is de rol van deze be­
drijfstak als bron van nieuwe ar­
beidsplaatsen beperkt geworden 
met het voortschrijden van de 
economische ontwikkeling en de 
verspreiding van efficiëntere 
verkoopmethoden. 
De werkgelegenheid in de overige 
diensten, zoals de horeca, varieert 
ook van land tot land, gedeelte­
lijk vanwege verschil in werkgele­
genheidsgraad en gedeeltelijk van­
wege de omvang van het toerisme. 
Het aandeel van deze sector was 
dus in 1992 betrekkelijk groot 
in Spanje, Griekenland en Ierland 
— 5% of meer van de totale werkge­
legenheid, tegen iets meer dan 
3,5% in de rest van de Gemeen­
schap — en minder dan 3% in 
België, Denemarken, Duitsland 
en Nederland. 
De werkgelegenheid in huishoude­
lijke diensten volgt een zelfde pa­
troon: het percentage van de men­
sen daarin werkzaam is veel groter 
in Spanje en in Portugal — in 1992 
meer dan 2,5% van de werkgelegen­
heid — dan in andere Lid-Staten. 
Afgezien van Spanje en Portugal 
had alleen Frankrijk een percen­
tage groter dan 1. In de meeste an­
dere ontwikkelde landen was het 
0,5% of minder. Het aantal in huis­
houdelijke diensten werkzame per­
sonen in de Gemeenschap beliep 
in 1992 meer dan 1 miljoen; van 
hen werkte bijna 40% in Spanje 
en Portugal en nog eens 20% in 
Frankrijk. 
De maatschappelijke dienstverle­
ning vertoont het tegenovergestelde 
beeld, omdat de werkgelegenheid 
daarin naar verhouding veel belang­
rijker is in de meer ontwikkelde de­
len van de Gemeenschap dan in an­
dere delen, met in Denemarken 8% 
van het totaal en in Nederland bijna 
7% in 1992, tegenover slechts ca. 1% 
in Griekenland en Spanje en slechts 
0,5% in Portugal. 
-164 
Hoofdstuk 8 Waar is de werkgelegenheid gegroeid en waar gedaald? 
Voor de gezondheidszorg geldt het-
zelfde, hoewel de verschillen 
minder extreem zijn. In Nederland 
werkte in 1992 meer dan 8% van de 
werkende bevolking in deze sector 
en in Denemarken en in Frankrijk 
alsmede in Ierland meer dan 
6%, terwijl dit percentage in 
Griekenland en Spanje lager was 
dan 4. Het onderwijs vertoont een 
wisselender patroon. Hier ver­
schilden de percentages van bijna 
11% in Denemarken en 9% in 
België tot ca. 5% in Griekenland, 
Spanje en Italië, terwijl enigszins 
opmerkelijk, dit percentage in 
Duitsland klaarblijkelijk nog 
geen 4% beloopt (zie het kader voor 
een beschouwing over de geringe 
werkgelegenheid in de diensten 
in Duitsland). 
In andere activiteiten binnen de 
dienstverlening, afgezien van het 
vervoer, bestaat ook enige relatie 
met het peil van economische ont­
wikkeling, maar er zijn belangrijke 
uitzonderingen. In het bank- en ver­
zekeringswezen lag, zoals te ver­
wachten, in Griekenland, Spanje en 
Portugal het aandeel in de werkge­
legenheid beneden het communau­
taire gemiddelde, maar dat geldt 
ook voor Frankrijk, terwijl het in 
Ierland boven het gemiddelde lag. 
In recreatie, kunst en cultuur was 
het aantal werkenden betrekkelijk 
groot in Denemarken en Nederland, 
maar bovenal in het VK, en betrek­
kelijk klein in België en Duitsland, 
alsmede in Portugal, terwijl het 
aantal in Griekenland en Spanje 
rond het communautair gemiddelde 
lag. In de reisbureaus was de werk­
gelegenheid betrekkelijk groot in 
België en Duitsland, maar ook in 
Griekenland, en betrekkelijk klein 
in Spanje en Portugal, alsmede 
in Frankrijk. 
In de exploitatie van onroerend 
goed is de werkgelegenheid ook ge­
ring in Spanje en Portugal, alsmede 
in Griekenland en Ierland, maar 
evenzeer in Duitsland en België, 
terwijl zij groot is in Frankrijk en 
vooral in het VK In 1992 werkten in 1992 in dat land meer dan 
300.000 mensen in deze bedrijfstak, 
even veel als in de rest van de 
Gemeenschap tezamen en bijna 
even veel als in de gehele lucht­
vaart in de Gemeenschap. Dit 
houdt duidelijk verband met insti­
tutionele en markttechnische ver­
schillen, alsmede met verschillen 
in woningbezit. 
Terreinen van 
werkgelegenheidsgroei 
in de afgelopen jaren 
De veranderingen in de werkgele­
genheid in de periode 1985 tot 1992 
houden verband met structurele 
veranderingen op de lange termijn 
die, zowel in de Gemeenschap als in 
andere ontwikkelde delen van de 
wereld, ertoe hebben geleid dat de 
dienstverlening het grootste deel 
van de werkgelegenheid voor haar 
rekening neemt en de landbouw en 
de industrie een geleidelijk kleiner 
wordend deel. Ten einde de netto groei van het 
aantal banen in periodes van econo­
misch herstel en periodes van reces­
sie te vergelijken, wordt eerst de 
verandering geanalyseerd tussen 
1985 en 1992, toen het totale aantal 
werkenden in de hele Gemeenschap 
met ca. 2% per jaar toenam en daar­
na die tussen 1990 en 1992, toen het 
aantal werkenden praktisch onge­
wijzigd bleef. 
Er zij echter op gewezen dat in deze 
twee periodes de relatieve werkge­
legenheidsgroei tussen de Lid-
Staten aanzienlijk verschilde, ge­
deeltelijk als gevolg van verschillen 
in het tijdstip van de conjunctuur­
cyclus. Het verschil tussen de twee 
periodes was bij voorbeeld veel dui­
delijker in het VK, waar de achter­
uitgang eerder inzette en meer uit­
gesproken was, dan in Duitsland of 
België waar in 1991 sprake was van 
een flinke groei. 
Het grootste deel van de werk­
gelegenheidsgroei tussen 1985 
en 1990 komt voor rekening van de 
182 Werkgelegenheidsgroei in de Lid-Staten naar grote 
sectoren, 1985-90 
Gemiddelde jaarlijkse verandering (als % van de werkgelegenheid in 1985) 
4 r 
H Landbouw H Nijverheid M Dienstverlening 
3 r 
2 h -1 4 
EUR12 B DK D GR E F IRL L NL P UK 
- 165 -
Hoofdstuk 8 Waar is de werkgelegenheid gegroeid en waar gedaald? 
183 Verandering van de werkgelegenheid in de Gemeenschap 
in bedrijfstakken op tweecijferig NACE-niveau, 1985-90 en 
1990-92 
-8 
0 4 
Gemiddelde jaarlijkse verandering in % 
166 
Hoofdstuk 8 Waar is de werkgelegenheid gegroeid en waar gedaald? 
dienstverlening. Het aantal wer­
kenden steeg daar gemiddeld met 
meer dan 2,5% per jaar, terwijl het 
in de rest van de economie met min­
der dan 0,5% per jaar toenam — een 
kleine stijging in de nijverheid die 
ruimschoots werd teniet gedaan 
door de achteruitgang in de land­
bouw. Er waren echter grote ver­
schillen in het tempo van verande­
ring binnen de nijverheid en de 
dienstverlening, alsmede tus­
sen verschillende delen van de 
Gemeenschap. 
In de helft van de Lid-Staten nam 
de dienstverlening tussen 1985 en 
1990 de gehele groei van de werkge­
legenheid (of meer dan dat) voor 
haar rekening. In Ierland en het VK 
was de dienstverlening verantwoor­
delijk voor ca. 90% of meer van de 
netto banengroei, in Duitsland, 
Nederland en Portugal voor 80% en 
in Spanje voor 70% (grafiek 182). De 
laatstgenoemde twee landen, waar 
met uitzondering van Griekenland 
het banenverlies in de landbouw 
zeer aanzienlijk was, waren de eni­
ge landen, afgezien van Duitsland, 
waar meer dan 30% van de nieu­
we arbeidsplaatsen in de nijver­
heid lag: in Portugal 35% en in 
Spanje 44%. 
In de Gemeenschap in haar geheel 
vertoonde de zakelijke dienstverle­
ning tussen 1985 en 1990 de hoog­
ste werkgelegenheidsgroei — 7% 
per jaar — en zij leverde de grootste 
bijdrage aan de groei van de werk­
gelegenheid. Gemiddeld is bijna één 
op de vijf arbeidsplaatsen in die sec­
tor ontstaan; in alle Lid-Staten was 
de groei aanzienlijk. Ook in de 
maatschappelijke dienstverlening 
en recreatie, kunst en cultuur is het 
aantal werknemers gestegen met 
ca. 5% per jaar (grafiek 183). 
Andere activiteiten in de diensten­
sector met een sterke groei van de 
werkgelegenheid in deze periode 
waren reisbureaus en makelaars in 
onroerend goed — met gemiddeld 
meer dan 5% 's jaars — instituten 
voor onderzoek en ontwikkeling en het wegvervoer (bussen, touring­
cars en vrachtauto's) met een tempo 
van ca. 3,5% per jaar. Tezamen ge­
nomen vertoonden deze sectoren in 
de periode een relatief sterke werk­
gelegenheidsgroei in alle Lid-
Staten, met uitzondering van 
Griekenland (grafiek 184). 
Anderzijds vond de grootste daling 
van de werkgelegenheid in de 
Gemeenschap in deze periode ook in 
de diensten plaats, namelijk in de 
zee- en binnenvaart, waar het aan­
tal werkenden tussen 1985 en 1990 
met bijna 6% per jaar is ge­
daald. Ook bij de spoorwegen is over 
het algemeen de werkgelegen­
heid gedaald, zelfs in landen 
als Denemarken, Nederland en 
Frankrijk waar nogal wat nieuwe 
lijnen werden aangelegd; de daling 
bedroeg gemiddeld 3% per jaar in de 
Gemeenschap als geheel. Ook het 
aantal werkenden in de sector repa­
ratie van gebruiksgoederen liep te­
rug, zij het veel minder — de daling 
bedroeg gemiddeld 0,5% per jaar — 
hoewel de daling in de meer ontwik­
kelde landen volledig werd gecom­penseerd door stijgingen in Spanje 
en Griekenland. 
Het banenverlies in de twee ver-
voersectoren was vergelijkbaar met 
dat in de mijnbouw, de ijzer- en 
staalindustrie en de landbouw, met 
in de hele Gemeenschap in deze pe­
riode in elk een daling van 3% of 
meer per jaar, waarbij slechts wei­
nig landen aan groot banenverlies 
ontkwamen. Niet alle landen volg­
den echter dit patroon en zowel in 
Nederland als in het VK is tussen 
1985 en 1990 de werkgelegenheid in 
de landbouw gegroeid. Het VK was 
het enige land met een groei van de 
werkgelegenheid in de ijzer- en 
staalindustrie (gedeeltelijk mis­
schien als gevolg van de massale 
daling in de jaren daarvoor). 
Andere bedrijfstakken die banen­
verliezen vertoonden in de periode 
met een sterke groei van de werk­
gelegenheid van 1985 tot 1990 wa­
ren de kleding- en de schoeiselin­
dustrie, maar niet in Spanje en 
Griekenland, waar de werkgelegen­
heid aanzienlijk groeide (resp. met 
184 Verandering van de werkgelegenheid in de Lid-Staten 
in sectoren van de dienstverlening met sterke, matige 
en geringe groei, 1985-1990 
Gemiddelde jaarlijkse verandering in % 
7 h 
5 r 
3 r -\ 9 
H 7 
EUR10 B DK 
I, P geen gegevens GR IRL NL UK 
- 167 
Hoofdstuk 8 Waar is de werkgelegenheid gegroeid en waar gedaald? 
185 Verandering van de werkgelegenheid in de Lid-Staten in 
industriële sectoren met sterke, matige en geringe groei, 
1985-1990 
Gemiddelde jaarlijkse verandering in % 8 r 
4 h -i 8 
H 4 
-4 
EUR10 B DK 
I, P geen gegevens GR IRL NL UK 
186 Bijdrage van de drie grote sectoren aan de 
werkgelegenheidsgroei in de Lid-Staten, 1990-92 
5 r 
3 h 
1 h 
-1 h 
-3 Y-Gem. jaarlijkse verandering (% van de werkgelegenheid in 1985) 
-5 -i 5 
4 3 
H 1 
H -3 
EUR12 B DK D GR E F IRL I L NL P UK 4% en 5%), de textielindustrie (hoe­
wel niet in Ierland) en de scheeps-
en wagonbouw (hoewel niet in 
Griekenland, Ierland en het VK). 
Dit waren, tezamen met de voe-
dings- en genotmiddelenindustrie 
— waar de daling verre van alge­
meen was — echter de enige indus­
triële sectoren waar het aantal 
werknemers in die periode is ge­
daald. In niet minder dan 14 van de 
22 sectoren in de nijverheid is de 
werkgelegenheid gegroeid. Het per­
centage netto nieuwe arbeidsplaat­
sen in de sectoren kantoormachine-
en andere machine-industrie be­
droeg gemiddeld in de Gemeen­
schap 3% per jaar — meer dan in 
vele sectoren van de dienstverle­
ning — en in de rubber- en kunst­
stofindustrie en in de bouwnijver­
heid bleef het gemiddelde net onder 
dit cijfer. Ierland was het enige 
land met een aanzienlijke daling 
van de werkgelegenheid in de 
bouwnij verheid. 
Tezamen met de automobielindus­
trie, de papier- en de grafische in­
dustrie en de houtindustrie, in wel­
ke bedrijfstakken tussen 1985 en 
1990 de werkgelegenheid overal 
met meer dan 2% per jaar is geste­
gen, zijn deze zeven takken van nij­
verheid met een sterke werkgele­
genheidsgroei verantwoordelijk 
voor bijna een kwart van de totale 
groei van de werkgelegenheid in de 
Gemeenschap in de jaren van her­
stel. Alleen de bouwnijverheid al 
was verantwoordelijk voor meer 
dan 10% van de groei in de hele 
Gemeenschap en voor bijna 25% 
van de aanzienlijke uitbreiding van 
het aantal banen in Spanje en 
voor ca. 20% van de betrekkelijk 
kleine werkgelegenheidsgroei die 
zich in Frankrijk en België heeft 
voorgedaan. 
Afgezien van Griekenland en 
Ierland, was in deze periode het pa­
troon van verandering in de werk­
gelegenheid in de nijverheid, even­
als in de diensten, in alle Lid-Staten 
vrijwel gelijk (grafiek 185). 
168 
Hoofdstuk 8 Waar is de werkgelegenheid gegroeid en waar gedaald? 
Wanneer men alle 14 sectoren in de 
nijverheid waar de werkgelegen­
heid is gestegen samen telt, blijkt 
dat hun bijdrage aan de werkgele­
genheidsgroei in deze periode ge­
middeld 30% bedroeg; in Spanje en 
Duitsland was dat meer dan 40%. 
Hoewel dit duidelijk minder is dan 
de bijdrage van de diensten, vormt 
het niettemin een belangrijk ele­
ment in de banencreatie, waarvan 
de omvang meestal onvoldoende 
wordt onderkend. 
De periode van 
recessie van 1990-1992 
In de relatieve bijdrage van de nij­
verheid en de diensten is echter tij­
dens de recessie in de jaren na 1990 
een grote verandering opgetreden. 
Hoewel tussen 1990 en 1992 het to­
tale aantal werkenden overal in de 
Gemeenschap praktisch constant is 
gebleven, is de werkgelegenheid in 
de nijverheid significant gedaald, 
als toevoeging aan de voortdurende 
achteruitgang in de landbouw. Die 
twee sectoren samen waren gedu­
rende deze twee jaren verantwoor­
delijk voor een daling van de werk­
gelegenheid met bijna 1% per jaar, 
waardoor de gehele groei van de 
werkgelegenheid in de diensten in 
die periode teniet werd gedaan (gra­
fiek 186). 
Alleen België, Duitsland, Luxem­
burg, Ierland en Italië vertoonden 
in deze periode enige groei van de 
werkgelegenheid in de nijverheid 
en alleen in de eerste drie genoemde 
landen was deze groot genoeg om 
het banenverlies in de landbouw te 
compenseren. Alleen in België, 
waar de werkgelegenheidsgroei in 
deze twee jaar groter was dan in de 
vijf voorafgaande jaren — met 
Luxemburg het enige land waar dit 
het geval was — bedroeg de groei 
van het aantal banen in de nij­
verheid gemiddeld meer dan 0,5% 
per jaar. 
Slechts vijf van de 22 sectoren in de 
nijverheid vertoonden tussen 1990 en 1992 enige groei van de werkge­
legenheid en twee daarvan — ijzer 
en staal- en voedings- en genotmid­
delenindustrie — waren bedrijfs­
takken die in de voorafgaande 
periode van algemene groei banen­
verlies hadden geleden. Alle indus­
triële sectoren waar de werkgele­
genheid in de vijf voorafgaande 
jaren met meer dan 2% per jaar was 
gestegen (afgezien van de machine­
industrie waar de werkgelegenheid 
bleef groeien) leden aanzienlijke ba­
nenverliezen. Dat gold vooral voor 
de vervaardiging van kantoorma­
chines, in welke sector het aantal 
werknemers gemiddeld met 6% per 
jaar daalde. 
Terwijl de meeste industriële secto­
ren tussen 1990 en 1992 een daling 
van de werkgelegenheid vertoon­
den, was de ommekeer het duide­
lijkst voor de sectoren met tussen 
1985 en 1990 een sterke groei (met 
meer dan 2% per jaar). Deze ervoe­
ren in de periode 1990-1992 een 
gemiddelde daling van de werk­
gelegenheid van 1,5% per jaar, ver­
geleken met een gemiddelde groei van meer dan 2,5% per jaar in de 
periode van sterke economische 
groei. Daarentegen zijn de sectoren 
in de nijverheid met een middelma­
tige groei (alle andere met een 
positieve werkgelegenheidsont­
wikkeling) overgegaan van een ge­
middelde groei van 1% per jaar op 
een daling van iets minder dan 1,5% 
en de sectoren in verval van een 
gemiddelde daling van 2,5% per 
jaar op een van meer dan 3%. 
In de helft van de tien Lid-Staten 
waarvoor vergelijkingen in de loop 
van de tijd mogelijk zijn — België, 
Duitsland, Spanje, Ierland en boven­
al Luxemburg — is de werkgelegen­
heid in sectoren van de nijverheid 
met sterke groei tussen 1985 en 
1990, in de periode van 1990 tot 1992 
blijven groeien (grafiek 187). Alleen 
in België en in Luxemburg bedroeg 
de gemiddelde groei echter meer dan 
1% per jaar, terwijl in Duitsland de 
werkgelegenheid in sectoren van de 
nijverheid met weinig groei — in het 
bijzonder de ijzer- en staalindus­
trie — harder is gegroeid dan in de 
sectoren met sterke groei. 
187 Verandering van de werkgelegenheid in de Lid-Staten in 
industriële sectoren met sterke, matige en geringe groei, 
1990-1992 
g Gem. jaarlijkse verandering in % g 
4 h 
-4 h H 4 
169 
Hoofdstuk 8 Waar is de werkgelegenheid gegroeid en waar gedaald? 
Van de overige vijf Lid-Staten waar 
de werkgelegenheid in bedrijfstak­
ken met sterke groei daalde, noteer­
den het VK en Nederland een daling 
van meer dan 5% — meer dan in 
sectoren van de nijverheid waar in 
de voorafgaande vijfjaar de werkge­
legenheid veel minder sterk was ge­
groeid of gedaald. 
Anders dan in de nijverheid, is de 
werkgelegenheid in de dienstverle­
ning in de Gemeenschap tussen 
1990 en 1992 blijven groeien. 
Slechts negen van de 25 dienstver­
lenende activiteiten hebben in deze 
periode een daling van de werkgele­
genheid laten zien en twee daarvan, 
de zee- en binnenvaart en de spoor­
wegen, hadden ook al tijdens de 
groeiperiode een daling laten zien. 
Anderzijds hadden zich tussen 1985 
en 1990 drie van deze negen — ma­
kelaars in onroerende goederen, 
reisbureaus en instellingen voor on­
derzoek en ontwikkeling — onder 
de acht snelst groeiende sectoren 
qua werkgelegenheid bevonden. 
Bovendien hadden nog drie van 
deze negen — detailhandel, verze­keringen en huishoudelijke dien­
sten — de voorafgaande vijf jaar 
een groei van meer dan 2% per jaar 
gekend. De overblijvende bedrijfs­
tak in de dienstverlening in de 
Gemeenschap waar de werkgele­
genheid is gedaald, communicatie, 
is van bijzonder gewicht gezien het 
belang van de informatietechnolo­
gische revolutie voor de werkgele-
genheidvooruitzichten op de lange 
termijn. 
Net als in de nijverheid was de ver­
andering in de werkgelegenheid 
tussen de periode van groei en de 
periode van recessie, het grootst in 
de sectoren die het snelst waren ge­
groeid. De activiteiten waar de 
werkgelegenheid tussen 1985 en 
1990 met minstens 3% was geste­
gen, vertoonden een vermindering 
van de groei van de werkgelegen­
heid tussen beide perioden van ge­
middeld meer dan 5,5% per jaar tot 
minder dan 2,5% per jaar (gra­
fiek 188). De activiteiten met een 
geringe groei daarentegen, waar de 
werkgelegenheid tussen 1985 en 
1990 met 2% of minder was geste-
188 Verandering van werkgelegenheid in de Lid-Staten in 
sectoren van de dienstverlening met sterke, een matige 
en geringe groei, 1990-1992 
7 Gem. jaarlijkse verandering in % n 7 
H 5 
H 3 
H -1 
-3 gen, handhaafden nog een gemid­
delde groei van bijna 1,5% per jaar. 
Deze laatste groep activiteiten om­
vat diensten als onderwijs, gezond­
heidszorg en persoonlijke dienst­
verlening (waar de ontwikkeling 
van de vraag in de loop van de tijd 
waarschijnlijk tamelijk stabiel is 
— tenzij regeringen de bestedingen 
als onderdeel van hun begrotings­
beleid willen wijzigen). 
Het patroon van veranderingen op 
het niveau van de Lid-Staten ver­
toont een wisselend beeld. In de 
meeste landen lieten bedrijfstak­
ken die tussen 1985 en 1990 het 
snelst waren gegroeid, tussen 1990 
en 1992 de grootste daling van de 
werkgelegenheidsgroei zien. Drie 
van de landen waar de dienstensec­
tor betrekkelijk onderontwikkeld 
was — Spanje, Griekenland en 
Duitsland — kenden echter een 
voortdurende flinke groei van de 
werkgelegenheid in deze bedrijfs­
takken (in Griekenland met 2,5% 
per jaar, in Duitsland met meer dan 
3% en in Spanje 4%). Dit was echter 
ook in België en Frankrijk het ge­
val, waar de dienstverlening al 
sterk ontwikkeld is. 
Tezelfdertijd was in de meeste Lid-
Staten — met uitzondering van Ier­
land, Luxemburg en het VK — 
sprake van een voortdurende groei 
van de werkgelegenheid in sectoren 
waar vroeger de werkgelegen­
heidsgroei gering was geweest. 
In vijf Lid-Staten gebeurde dat met 
een percentage van 1,5% per jaar 
of meer. 
In de meeste Lid-Staten is tussen 
1990 en 1992 de zakelijke dienst­
verlening een belangrijk terrein 
van werkgelegenheidsgroei gebL-
ven, hoewel de werkgelegenheid ,r> 
de twee landen v/aar deze bedrijf 
tak zich in het verleden het meo~t 
had ontwikkeld, Nickrkuid •„ • h.i 
VK, is gedaald. De detailhandel 
daarentegen, die tussen 1985 en 
1990 de tweede grote banenver­
schaffer was geweest, kende een re-
duktie in de werkgelegenheid in de 
-170 
Hoofdstuk 8 Wâar is de werkgelegenheid gegroeid en waar gedaald? 
helft van de landen en oak een da­
ling in de totale Gemeenschap, ver-
moedelijk als gevolg van de 
vertraging in de consumentenbeste­
dingen. Anderzijds bleef de werkge­
legenheid in het openbaar bestuur, 
het onderwijs, de gezondbeidW.org 
en de maatschappelijke dienstver­
lening — tezamen goed voor ca. 30% 
van de netto nieuwe arbeidsplaat­
sen in de periode daarvoor — in de 
meeste delen van de Gemeenschap 
groeien, met slechts enkele uitzon­
deringen (openbaar bestuur in 
België, Duitsland en Denemarken, 
onderwij s in Luxemburg, Ierland en 
het VK en maatschappelijke 
dienstverlening in Griekenland en 
Ierland). 
Groei van 
de werkgelegenheid 
in de Gemeenschap 
en elders tussen 1970 
en 1991 
Het is onmogelijk de ontwikkeling 
van de werkgelegenheid te vergelij­
ken tussen de Gemeenschap en 
andere delen van de wereld op de­
zelfde gedetailleerde wijze als hier­
boven is gebeurd. Uit gegevens over 
grote sectoren kan echter worden 
afgeleid dat in het algemeen de 
werkgelegenheidsgroei in de 
Gemeenschap in dezelfde sectoren 
is opgetreden als in de VS en Japan, 
alsmede in de EVA-landen en dat 
het patroon van verandering van 
de werkgelegenheid in deze ver­
schillende economieën erg op el­
kaar lijkt. 
Het opvallendste verschil tussen de 
Gemeenschap en de andere gebie­
den — met name de VS en Japan — 
is niet gelegen in de sectoren waar 
de werkgelegenheid is gegroeid of 
gedaald, maar in de omvang van het 
banenverlies in teruglopende 
sectoren. 
Tussen 1970 en 1991 bedroeg de 
werkgelegenheidsgroei in de 
Gemeenschap gemiddeld iets meer dan 0,5% per jaar. Dit was nauwe-
ly ka minder dan de groei in de EVA-
landen, slechte ieU meer dan da 
helft van de groei in Japan «n een 
derde van die in de VS. 
Du gehele netto toename (un rocer) 
van het aantal arbeidsfdaataen in 
dat* 21 jaar kwam voor rekening 
van de dienstverlening, dit alleen al 
meer dan 1% per jaar aan de totale 
werkgelegenheid toevoegde (gra* 
fiek 189). Dit was echter in de EVA-
landen en in Japan, waar ander* 
sectoren verantwoordelijk waren 
voor een geringe daling van de 
werkgelegenheid, precies hetzelfde. 
In de VS heeft de dienstveriening 
zelfs nog mmr bijgedragen tot de 
groei van de werkgelegenheid (bijna 
2% per jaar), maar in dat land is de 
werkgelegenheid elders in de econo­
mie ook enigszins gegroeid. 
Van de nieuwe arbeidsplaatsen in de 
dienstverlening in de Gemeenschap 
lag de helft op Het terrein van de 
gemeenschaps- en persoonlijke dien­
sten: onderwijs, gezondheidszorg en 
openbaar bestuur en werkzaamhe­den zoals haarverzorging of reini­
ging (*met-eommemèle diensten'). 
Dit was ook buiten de Gemeenschap 
het geval. In de VS hebben in deze 
periode alleen deze activiteiten al 
bijna 1% per jaar bijgedragen aan de 
fgruui van do totale werkgelegenheid 
en in de EVA-landen en in Japan ca. 
0,5% per jaar, net als in de Gemeen­
schap (grafiek 190). 
In hoeverre het feit dat een groter 
deel van dergelijke activiteiten in 
de EVA-landen en in de Gemeen­
schap in de publieke sector wordt 
verricht dan in de VS, heeft bijge­
dragen aan het verschil in werkge­
legenheidsgroei, is de vraag. In 
Japan verleent de publieke sector 
zelfs nog minder van dergelijke 
diensten dan in de VS, maar toch 
waa de groei van de werkgelegen­
heid er wat geringer dan in Europa. 
De werkgelegenheid in de particu­
liere gezondheidszorg is bijzonder 
snel gegroeid in de VS, terwijl het 
aantal banen in de persoonlijke en 
huishoudelijke diensten ook veel 
sterker i* gestegen dan in Europa. 
lgf Bijdrage van de drie grote sectoren aan de 
werkgelegenheidagroe* in de Gemeenschap en elders, 
OTft*il 
* f «Tetaa* ""* 
1.8 } 
0,8 
•o* r 
-1 ^ T 2 
1 1,1 
H 0,5 
•0,5 
EURIt «VA VS Japan 
171 
Hoofdstuk 8 Waar is de werkgelegenheid gegroeid en waar gedaald? 
Naast de omvang van de nieuwe 
werkgelegenheid die in de diensten­
sector is geschapen, waren er even 
belangrijke verschillen in andere 
sectoren die hebben bijgedragen tot 
de grotere groei van de werkgele­
genheid in de VS dan in Europa. 
Het gaat hier met name om de land­
bouw; terwijl in die sector de werk­
gelegenheid, die al betrekkelijk 
klein was, de laatste twintig jaar 
vrijwel ongewijzigd bleef, is deze in 
de Gemeenschap en in de EVA-
landen aanzienlijk en continu ge­
daald — in eerstgenoemd geval be­
droeg het gemiddeld banenverlies 
meer dan 400.000 per jaar, of meer 
dan 8 miljoen in de 21 jaar als ge­
heel. In Japan was de daling in de 
landbouw nog groter en kwam die 
neer op een vermindering van de 
totale werkgelegenheid van bijna 
0,5% per jaar. 
In Japan is de werkgelegenheid in 
de nijverheid echter gegroeid met 
bijna hetzelfde percentage als die in 
de landbouw afnam. Ook in de VS is 
de werkgelegenheid in de nijver­
heid gegroeid. In de Gemeenschap is echter, net als in de EVA-landen, 
de werkgelegenheid in de nijver­
heid gedaald en deze kwam nog bij 
de daling in de landbouw. In deze 
twee sectoren tezamen bedroeg het 
banenverlies in de Gemeenschap 
dus ongeveer 750.000 per jaar, 
waardoor het totale verlies aan ba­
nen tussen 1970 en 1991 op bijna 
16 miljoen kwam. Hoewel de groei 
van het aantal banen in de dien­
stensector bijna 1,4 miljoen per jaar 
bedroeg, wat het verlies meer dan 
goed maakte, was in de Gemeen­
schap de totale groei van de werk­
gelegenheid toch kleiner dan in 
Japan en duidelijk kleiner dan in 
de VS. 
De laatste 20 jaar is dus het banen­
verlies in de landbouw en in de nij­
verheid een belangrijke oorzaak 
geweest van de geringe werkgele­
genheidsgroei in de Gemeenschap. 
Het feit dat dergelijke banen hoofd­
zakelijk in de particuliere sector la­
gen, heeft er statistisch gezien toe 
geleid dat de publieke sector een 
grote bron is geworden van nieuwe 
werkgelegenheid. De werkgelegen-
190 Bijdrage van verschillende bedrijfstakken aan de 
werkgelegenheidsgroei in de Gemeenschap en elders, 
1970-91 
-1 -0,5 0 0,5 1 
Nlet-commarcrète diensten 
Handel, hereca 
Financiële dienstverlening 
Verveer en communicatie 
Elektricitert/gas/water 
Bouwnijverheid 
Mijnbouw 
-0,5 0 0,5 1 
Gem. jaarlijkse verandering (% van de werkgelegenheid In 1970) heidsgroei in de private dienstverle­
ning — in de financiële en zakelijke 
dienstverlening en met name in de 
handel en de horeca — is echter 
sterker gegroeid, zowel in Europa 
als in de VS, dan die in de publieke 
dienstverlening. 
Wijzigingen in 
de sectorale groei 
tussen 1970 en 1991 
Wanneer men de jaren tussen 1970 
en 1991 in drie subperioden ver­
deelt, 1970-1980, 1980-1985 en 
1985-1991 ontstaat meer inzicht in 
de groei van de werkgelegenheid on­
der verschillende omstandigheden. 
De totale werkgelegenheidsgroei in 
de Gemeenschap was in de periode 
van 1980-1985 negatief en tus­
sen 1985 en 1991 bijna twee maal zo 
hoog (1,5%) als tussen 1970 
en 1980. 
Gemeenschaps- en persoonlijke 
diensten waren overal in de 
Gemeenschap tussen 1970 en 1991 
belangrijk als bron van werkgele­
genheidsgroei. Met name in de 
meer ontwikkelde landen waren dit 
de gebieden van netto banengroei. 
In elk van de drie subperioden pro­
duceerden de gemeenschaps- en 
persoonlijke diensten elk ongeveer 
even veel extra werkgelegenheid 
(grafiek 191). 
Zowel in de VS als in de EVA-
landen, waar de groei van de werk­
gelegenheid gedurende de hele pe­
riode stabieler was dan in de 
Gemeenschap, was sprake van iets 
meer variatie in de bijdrage van ge­
meenschaps- en persoonlijke dien­
sten aan de algemene groei van de 
werkgelegenheid — in de VS vari­
eerde deze van iets meer dan 0,5% 
per jaar in de eerste helft van de 
jaren tachtig tot 1% per jaar in de 
jaren zeventig. 
De financiële en zakelijke dienst­
verlening waren in elk van de 
drie subperioden eveneens een 
- 172 
Hoofdstuk 8 Waar is de werkgelegenheid gegroeid en waar gedaald? 
191 Bijdragen van bedrijfstakken aan de 
werkgelegenheidsgroei in de Gemeenschap, de EVA-
landen, Japan en de VS, 1970-80,1980-85,1985-91 
Verwerkend» industrie 
Elektriciteit, gas, water 
Bouwnijverheid 
Handel,horeca 
Vervoer, communicatie 
Vervoer, communicatie 
Financiële dienstverlening 
Niet-commerciële diensten 
-1 -0,5 0 0,5 
Jaarlijkse verandering in % van de werkgelegenheid in het basisjaar 
173-
Hoofdstuk 8 Waar is de werkgelegenheid gegroeid en waar gedaald? 
betrekkelijk constante bron van 
nieuwe werkgelegenheid in de 
Gemeenschap. Net als in Japan was 
deze bron tussen 1985 en 1991 be­
langrijker dan voordien, terwijl in 
de VS de voornaamste bijdrage aan 
de groei plaatsvond tussen 1980 en 
1985. In alle landen zijn ook in elk 
van de subperioden banen gescha­
pen in de handel en in de horeca, 
hoewel net als in de financiële 
dienstverlening, de groei in de 
Gemeenschap sterker was in de pe­
riode van 1985 tot 1991, toen de 
totale groei van de werkgelegenheid 
ook groter was. 
Het belangrijkste verschil voor de 
Gemeenschap tussen laatstge­
noemde periode en de beide andere 
was echter de verandering in de 
werkgelegenheid in de nijverheid. 
Tussen 1985 en 1991 was zij een, zij 
het kleine, bron van werkgelegen­
heidsgroei, terwijl zij in beide eerde­
re perioden een bron was van ba­
nenverlies. Ongeveer tweederde 
deel van het verschil in de totale 
werkgelegenheidsgroei tussen de 
eerste en de tweede helft van de 
jaren tachtig en meer dan de helft 
van het verschil tussen de tweede 
helft van de jaren tachtig en de ja­
ren zeventig kunnen uit deze om­
slag worden verklaard. 
Dit geldt eveneens voor de Lid-
Staten afzonderlijk. In alle geval­
len — met uitzondering van 
Nederland, waar de werkgelegen­
heidsgroei aan het eind van de jaren 
tachtig aanzienlijk versnelde, ge­
deeltelijk om statistische rede­
nen — was de voornaamste bron 
van groei de schepping van banen 
(of de reduktie van het verlies 
eraan) in de nijverheid, in plaats 
van in de dienstverlening. In Italië 
en het VK vormen de betere presta­
ties van de nijverheid in de laatste 
periode de verklaring voor het hele 
verschil in werkgelegenheidsgroei 
(zelfs al daalde in het VK de werk­
gelegenheid in de nijverheid) en 
meer dan de helft van het verschil 
in de andere landen. In Nederland 
— de enige uitzondering op deze ontwikkeling — heeft de werkgele­
genheid in de nijverheid ook aan­
zienlijk bijgedragen aan de versnel­
ling van de banengroei, maar is het 
aantal werkenden in de dienstver­
lening, velen van hen in deeltijdar­
beid, nog duidelijker gestegen. (De 
groei van de werkgelegenheid in 
Nederland is echter gedeeltelijk het 
gevolg van de verandering in de me­
thode van het vaststellen van de 
werkgelegenheid in de EBB ten op­
zichte van de AKT.) 
Dit heeft gevolgen voor de toekom­
stige ontwikkelingen in de werkge­
legenheid. Hoewel de nijverheid 
niet beschouwd kan worden als een 
belangrijke directe bron van werk­
gelegenheidsgroei in de komende 
jaren, leveren veranderingen in 
deze sector niettemin een aanzien­
lijke bijdrage aan het percentage 
totale groei van de werkgelegen­
heid. Met andere woorden, hoewel 
de dienstverlening blijft zorgen voor 
de meeste, zo niet alle nieuwe ba­
nen, zal de groei van de totale werk­
gelegenheid ook afhankelijk zijn 
van de omstandigheid of banen el­
ders in de economie verloren gaan. 
Hieruit volgt dat het beleid zich 
op alle sectoren van bedrijvigheid 
moet richten om banengroei te vin­
den en bevorderen. Zelfs binnen de 
nijverheid bestaan immers tussen 
sectoren die groei vertonen en sec­
toren in verval aanzienlijke ver­
schillen in de mogelijkheid om 
werkgelegenheid te scheppen. 
Nijverheid mag niet alleen be­
schouwd worden als verwerkende 
industrie, al maakt deze er het 
grootste deel van uit. Een aanzien­
lijk deel van het verschil van veran­
dering in de werkgelegenheid tus­
sen de eerste en de tweede helft van 
de jaren tachtig was te danken aan 
de bouwnijverheid, waar tussen 
1980 en 1985 banen verloren gin­
gen, maar in de daarop volgende zes 
jaar er bij kwamen. In Spanje nam 
de ommekeer in de bouwnijverheid 
alleen al een verschil in de groei 
van de totale werkgelegenheid van meer dan 1% per jaar tussen deze 
twee periodes voor haar rekening, 
bijna even veel als de ommekeer in 
de verwerkende industrie. 
De veranderende 
behoeften aan 
vaardigheden in 
de Gemeenschap 
Analyses van veranderingen in 
de beroepenstructuur van de werk­
gelegenheid, die zich in het verle­
den in de Gemeenschap hebben 
voorgedaan, zijn alleen globaal mo­
gelijk. Verschillen in die structuur 
tussen Lid-Staten kunnen nog niet 
voldoende betrouwbaar worden 
vastgesteld. 
Gegevens over beroepen zijn moei­
lijk te verkrijgen, gedeeltelijk om­
dat veel banen, vooral die met ver­
schillende taken, niet gemakkelijk 
in een bepaalde categorie kunnen 
worden ondergebracht. Bovendien 
ontstaan steeds banen die vroeger 
niet bestonden, terwijl de aard van 
veel bestaande banen verandert 
met andere produktietechnieken en 
het ontstaan van nieuwe goederen 
en diensten. Het maken van verge­
lijkingen tussen landen brengt een 
nieuwe moeilijkheid mee, niet al­
leen vanwege problemen van verge­
lijkbaarheid van indelingen, maar 
ook omdat het beeld van bepaalde 
banen mogelijk niet hetzelfde is, 
zelfs niet tussen landen met dezelf­
de produktieprocessen. 
Wat wel kan worden gedaan is voor 
de periode 1983 tot 1991 de veran­
deringen te bestuderen die zijn op­
getreden in de relatieve omvang 
van brede groepen beroepen in de 
Lid-Staten. Hoewel deze gegevens 
gebaseerd zijn op de oude, zeer on­
bevredigende beroepenklassifica-
tie (ISCO 68), die inmiddels is ver­
vangen en niet erg vergelijkbaar 
is tussen landen, geven zij niette­
min een redelijke indicatie van 
de veranderingen binnen landen. 
Zij maken tevens vergelijkingen 
174 
Hoofdstuk 8 Waar is de werkgelegenheid gegroeid en waar gedaald? 
mogelijk van de verdeling van be­
roepen over mannen en vrouwen. 
Tussen 1983 en 1991 is het aantal 
mensen dat in de Gemeenschap is 
geklassificeerd als vakspecialist of 
technicus met meer dan 2,5% 
per jaar toegenomen. Daar staat 
een groei van de totale werkgele­
genheid met iets meer dan 1% per 
jaar tegenover, en de groei is signi­
ficant meer dan voor welke andere 
brede beroepsgroep ook. In dezelfde 
periode is de werkgelegenheid in 
agrarische beroepen met zo'n 2 % 
per jaar gedaald, terwijl het pro­
duktie- en transportpersoneel met 
slechts 0,5% per jaar is gestegen. 
Banen voor vakspecialisten en tech­
nici, die in 1983 slechts zo'n 15% 
van het totale aantal banen uit­
maakten, waren derhalve verant­
woordelijk voor ca. 40% van de tota­
le groei van de werkgelegenheid in 
deze periode. Daarentegen namen 
banen van produktie- en de trans­
portpersoneel, die de grootste af­
zonderlijke beroepsgroep vormden 
met een derde van alle banen, min­
der dan 15% van de groei voor hun 
rekening. 
De resulterende verschuiving in de 
beroepenstructuur was dus signifi­
cant en in overeenstemming met 
de verwachtingen, in die zin dat 
sprake was van een duidelijke 
groei van hoger gekwalificeerde 
banen in verhouding tot de minder 
gekwalificeerde. Nog een dimensie 
van het plaatje blijkt echter wan­
neer men de periode opdeelt in 
subperioden overeenkomstig de to­
tale groei van de werkgelegenheid 
— specifiek de jaren van geringe 
groei 1983-1985 en opnieuw 1990-
1991 en de jaren met sterke groei, 
namelijk 1985-1990. 
In beide perioden met geringe groei 
van werkgelegenheid en produktie 
was de verschuiving in banen in de 
richting van vakspecialisten en 
technici veel duidelijker dan in de 
jaren met sterke groei. Tussen 1983 
en 1985 groeide deze beroepsgroep met een percentage dat maar nau­
welijks minder was dan in de daar­
op volgende vijfjaar, en nam 65% 
van alle nieuwe banen die in de 
Gemeenschap ontstonden voor haar 
rekening. In 1991 was deze beroeps­
groep verantwoordelijk voor de hele 
groei van de werkgelegenheid en 
meer; de aantallen namen met bijna 
2% toe, tegenover slechts een mar­
ginale groei van de totale werkgele­
genheid. Het aantal banen van pro­
duktie- en transportpersoneel 
daarentegen daalde in beide perio­
den (grafiek 192). 
Tussen 1985 en 1990 daarentegen, 
toen het aantal banen voor vakspe­
cialisten en technici in een sneller 
tempo toenam dan voor andere be­
roepsgroepen, was het verschil veel 
minder duidelijk. De stijging corres­
pondeerde toen met slechts iets 
meer dan 30% van de totale groei 
van de werkgelegenheid; ongeveer 
evenveel als voor administratieve 
en aanverwante banen. Bovendien 
groeide het produktie- en transport­
personeel in deze periode met 1% 
per jaar, meer dan 20% van alle nieuwe banen. Tezelfdertijd groeide 
het aantal commerciële en dienst­
verlenende banen in een hoger tem­
po dan het totaal. De verschuiving 
in de beroepenstructuur in de rich­
ting van hoger gekwalificeerde ba­
nen was dus in de jaren met een 
sterke groei significant minder 
duidelijk. 
Binnen de meeste afzonderlijke 
Lid-Staten is vrijwel hetzelfde pa­
troon aanwezig. Met uitzondering 
van Ierland en de Benelux-landen, 
was de relatieve groei van banen 
voor vakspecialisten en technici 
veel groter in perioden met een ge­
ringe groei van de werkgelegenheid 
dan tussen 1985 en 1990 (gra­
fiek 193). In beide perioden met ge­
ringe groei was in Duitsland en 
Frankrijk, bij voorbeeld, een aan­
zienlijke meerderheid van de ont­
stane banen voor vakspecialisten en 
technici, terwijl die beroepen in de 
periode met een sterke groei minder 
dan 40% voor hun rekening namen. 
Evenzo is in beide perioden met ge­
ringe groei het produktie- en trans­
portpersoneel in de meeste landen 
192 Groei van de werkgelegenheid in de Gemeenschap 
(EUR 9) naar beroep, 1983-1991 
-0,5 -0,25 0 0,25 0,5 
EUR9 « B, DK, D, QR, F, iRL. u NL, UK Gwn. jaarlijkse verandering (% van ds werkgelegenheid |n het beginjaar) 
175 
Hoofdstuk 8 Waar is de werkgelegenheid gegroeid en waar gedaald? 
193 Groei van de werkgelegenheid van vakspecialisten 
/technici/managers en van andere beroepen in de Lid-
Staten, 1983-91 
Gem. jaarlijkse veranderingen (% van de werkgelegenheid in het beginjaar) 
4 r 
Andere 
Vakspecialisten/technici/-j 3 
managers 
IniUjhU 
-1 r I IjLl H 1 
1983-85 1985-90 1990-91 
-2 
D( D OU E I H. t NL P UI 1) UK D OR E F IRL L NL P UK 8 OK D QR E f IRL L NL P UK 
194 Groei van de werkgelegenheid van mannen in de 
Gemeenschap (EUR9), naar beroep, 1983-91 
-0,5 -0,25 0,25 0,5 0,75 
-0,5 -0,25 
EUR9 - B, DK. D. QR, F. IRL. L, NL. UK 0 0,25 0,5 0,75 1 
Qem. jaarlijkse verandering (% van de werkgelegenheid van mannen in het beginjaar) gedaald, maar tussen 1985 en 1990 
in alle landen gestegen, behalve 
in Denemarken, Frankrijk en 
Luxemburg, in welke landen de 
werkgelegenheidsgroei ver onder 
het communautair gemiddelde lag. 
Uit deze gegevens komen twee be­
langrijke zaken naar voren. In de 
eerste plaats dat in perioden van 
laagconjunctuur en nauwelijks of in 
het geheel niet groeiende werkgele­
genheid, de minder gekwalificeerde 
banen verdwijnen en dat derhalve 
de minst geschoolde werknemers 
het meest te lijden hebben onder 
banenverlies. In dergelijke perio­
den blijven daarentegen de hoogst 
gekwalificeerde banen vrijwel on­
aangetast en in aantal toenemen. 
In de tweede plaats nemen in perio­
den van economisch herstel en veel 
nieuwe banen, minder gekwalifi­
ceerde banen een betrekkelijk groot 
deel van de totale groei van de werk­
gelegenheid voor hun rekening en 
profiteren de minder hoog opgeleide 
werknemers daarvan. De omvang 
van de verandering in de beroepen­
structuur en de verschuiving in de 
richting naar hoger gekwalificeerde 
banen, schijnt derhalve grotendeels 
af te hangen van het economisch 
klimaat en de totale banengroei. 
Terwijl in de Gemeenschap structu­
rele veranderingen in de komende 
j aren de vraag naar hoog geschoolde 
werknemers zullen doen toenemen, 
zal het aantal banen voor laag ge­
schoolde werknemers sterk worden 
beïnvloed door de economische groei 
en het tempo van de banengroei. 
Wanneer de groei gering is worden 
de problemen voor lager geschoolde 
werknemers om hun baan te hou­
den of een nieuwe baan te vinden, 
ernstiger. 
Wanneer daarentegen in de toe­
komst dezelfde groei kan worden 
bereikt als in de periode 1985 tot 
1990, zullen er wellicht minder pro­
blemen van discrepantie tussen ge­
vraagde en aangeboden vaardighe­
den zijn, als soms gedacht wordt. 
- 176 
Hoofdstuk 8 Waar is de werkgelegenheid gegroeid en waar gedaald? 
Bij deze conclusie dient echter te 
worden bedacht dat het aan de hand 
van de beschikbare gegevens alleen 
mogelijk is veranderingen te analy­
seren in zeer brede beroepscatego­
rieën. Binnen deze groepen kunnen 
specifieke vaardigheden die worden 
aangeboden aanzienlijk verschillen 
van de vraag, waardoor grotere dis­
crepantie kan ontstaan. 
Verandering van 
beroep van mannen 
en vrouwen 
De verschuiving in de richting van 
hoger gekwalificeerde banen en de 
verschillen tussen perioden met 
sterke en geringe groei is voor man­
nen zowel als vrouwen aanwezig, 
hoewel zij voor mannen bijzonder 
opvallend is. 
In beide perioden met geringe groei, 
1983-1985 en 1990-1991, namen ba­
nen voor vakspecialisten en technici 
de hele groei van de werkgelegen­
heid voor mannen in de Gemeen­
schap voor hun rekening. In de perio­
de van sterke groei, tussen 1985 en 
1990, kwam minder dan een derde 
deel van de netto nieuwe werkgele­
genheid voor hun rekening. De groei 
van deze banen was kleiner dan in de 
voorafgaande twee jaar en kleiner 
dan voor het produktie- en trans­
portpersoneel, dat in de andere jaren 
een aanzienlijke vermindering van 
de werkgelegenheid had meege­
maakt (grafiek 194). 
Dit patroon herhaalt zich in alle Lid-
Staten behalve België, waar volgens 
de gegevens van de AKT de werkge­
legenheid van mannen tussen 1985 
en 1990 in feite enigszins daalde. Het 
meest extreme geval is het VK, waar 
de werkgelegenheid voor vakspecia­
listen en technici in de periode van 
sterke groei maar voor 20% aan de 
totale banengroei voor mannen bij­
droeg, terwijl het produktie- en 
transportpersoneel dat voor een der­
de en administratief personeel dat 
voor bijna 40% deed. (grafiek 195). 195 Groei van de werkgelegenheid van vakspecialisten 
/technici/managers en van andere beroepen in de Lid-
Staten, mannen, 1983-91 
» Gem. jaarlijkse verandering (% van de werkgelegenheid van mannen in het beginjaar) -
Andere 
Vakspecialisten/technici/ -
managers 
-4 || |B|I I ||I«MIIII| ||i„J III r*i H 2 
H -2 
1983-85 1985-90 1990-91 
DK D QR E F IRL L NL P UK 8 DK 0 OR E F IRL L NL P UK S OK D QR E F IRL L NL P UK 
196 Groei van de werkgelegenheid in de Gemeenschap 
(EUR9) van vrouwen, naar beroep, 1983-91 
-0,5 -0,25 
EUR9 • B. DK. O. QR, F. IRL, L. NL, UK 0 0,25 0,5 0,75 1 
Gem. jaarlijkse verandering (% van de werkgelegenheid van vrouwen In het beginjaar) 
177-
Hoofdstuk 8 Waar is de werkgelegenheid gegroeid en waar gedaald? 
197 Groei van de werkgelegenheid van hoger opgeleiden 
/technici/managers en van andere beroepen in de Lid-
Staten, vrouwen, 1983-91 
Gem. jaarlijkse verandering (% van de werkgelegenheid van vrouwen in het beginjaar) 
6 r _ -i 6 
I Andere 
I Hoger 
4 L. opgeleidenTtechnici/managers 
2 r 
-4 -i -2 
-4 
DK 0 OH E F «L l NL P UK B DK D QR E F IRL L NL P UK B DK D QR E F IRL L NL P UK 
198 Werkgelegenheid naar beroep in de Gemeenschap 
(EUR10), 1992 
Ambachtslieden e.d. 
Administratieve functies 
Technici 
Dienstverlenende functies 
Vakspecialisten 
Eenvoudige beroepen 
Bedieningspersoneel 
machines 
Beleidsvoerders en 
managers 
Agrarische beroepen en 
vissers 
Militairen 
0 
EUR10 = B, DK, D, E, F, I, L, NL, P, UK 10 15 20 
% van de totale werkgelegenheid Voor vrouwen bleef de groei van de 
werkgelegenheid voor vakspecialis-
ten en technici gedurende de gehele 
periode betrekkelijk stabiel en leid­
de die tot ca. 0,5% groei van de tota­
le werkgelegenheid van vrouwen in 
de Gemeenschap. Hoewel dergelij­
ke banen in de periode 1983-1985 
een groter deel van de groei van de 
werkgelegenheid voor hun rekening 
namen dan in de daarop volgende 
vijf jaar, was het verschil maar 
klein (36% tegen 32%). Bovendien 
leverden in de eerdere periode 
met geringere groei, alsmede in de 
periode met sterkere groei, admi­
nistratieve banen de grootste bij­
drage tot de totale groei van de 
werkgelegenheid voor vrouwen 
— in beide gevallen meer dan 40% 
(grafiek 196). 
In 1991 echter, toen de werk­
gelegenheid van vrouwen in de 
Gemeenschap slechts met 0,5% 
steeg en in het VK, Griekenland en 
Denemarken daalde, ging bijna de 
hele netto banengroei naar vakspe­
cialisten en technici. Tegelijkertijd 
daalde de werkgelegenheid voor 
vrouwelijk administratief perso­
neel — in de jaren daarvoor de 
grootste bron van nieuwe banen. 
Deze daling was vooral sterk in het 
VK en Denemarken, hoewel in 
laatstgenoemd land, anders dan in 
het eerstgenoemde, het aantal ba­
nen voor vakspecialisten en technici 
ook afnam. In beide gevallen was 
het verlies aan arbeidsplaatsen on­
der administratief personeel ver­
antwoordelijk voor een daling van 
meer dan 0,5% in de totale werkge­
legenheid van vrouwen in 1991, een 
aanzienlijke omkering van de groei 
in de voorafgaande vijf jaar (gra­
fiek 197). In Griekenland daarente­
gen, waar de werkgelegenheid van 
vrouwen in 1991 ook daalde, was 
deze beroepsgroep de enige die eni­
ge groei vertoonde. 
Helaas betekent de verandering in 
de beroepenklassificatie, hoe gun­
stig ook voor andere doeleinden, dat 
het niet mogelijk is na te gaan of de 
178 
Hoofdstuk 8 Waar is de werkgelegenheid gegroeid en waar gedaald? 
verschuivingen in de beroepen­
structuur die in 1991 aan het licht 
zijn getreden, zich in 1992, toen de 
werkgelegenheid in de Gemeen­
schap daalde, hebben voortgezet. 
Beroepen van 
mannen en vrouwen 
Zoals hierboven opgemerkt, maakt 
de aard van de gegevens het mo­
menteel niet mogelijk om tussen de 
Lid-Staten een betrouwbare verge­
lijking te maken van de beroepen­
structuur van de werkende bevol­
king. Schijnbaar aanzienlijke 
verschillen tussen landen met de­
zelfde sectorale verdeling van de 
werkgelegenheid kunnen waar­
schijnlijk althans voor een deel wor­
den verklaard door statistische ver­
schillen. Voor een analyse van de 
Gemeenschap als geheel, kunnen 
deze inconsistenties elkaar ophef­
fen, zodat een grotere kans bestaat 
dat de waargenomen verdeling van 
de werkgelegenheid over beroepen 
dichter bij de waarheid ligt. 
Uit het nieuwe internationale 
bero epen klassificatie systeem 
(ISCO 88) blijkt dat in 1992 8% van 
de werkenden beleidsvoerder of ma­
nager was, meer dan de helft van 
hen als zelfstandige, 11% was vak­
specialist en 12% technicus. Deze 
drie categorieën samen namen dus 
bijna een derde deel van het totale 
aantal werkenden voor hun reke­
ning (grafiek 198). 
Aan de andere kant van de schaal 
werkte 10% in zogenaamde eenvou­
dige beroepen, 3% had een agra­
risch beroep of was visser, 9% be­
diende een machine en 15,5% was 
ambachtsman of had een verwant 
beroep. De rest had een administra­
tieve functie (13%) of was dienstver­
lener (11%). 
Hoewel in de meeste Lid-Staten het 
aandeel van de banen die als lei­
dinggevend, vakspecialistisch of 
technisch werden ingedeeld rond 
het communautair gemiddelde lag, was het slechts ca. 20% in Italië en 
Spanje, terwijl het in Frankrijk en 
Nederland meer dan 40% was. Het 
is gevaarlijk uit deze verschillen 
veel te willen afleiden tot dat verder 
onderzoek is gedaan of totdat de 
basisgegevens beter vergelijkbaar 
zijn gemaakt tussen de landen. 
Enkele voorzichtige vergelijkingen 
van de verdeling over mannen en 
vrouwen van beroepen in de ver­
schillende delen van de Gemeen­
schap kunnen echter wel worden 
gemaakt, aangezien te verwachten 
valt dat eventuele verschillen in in­
deling tussen de landen voor beide 
geslachten gelden. Terwijl de abso­
lute aantallen mannen en vrouwen 
in de verschillende grove beroeps­
groepen dus onderworpen kunnen 
zijn aan een ruime foutenmarge, 
zijn de verhoudingen waarschijnlijk 
betrouwbaarder. 
In de Gemeenschap als geheel is in 
1992 een aanzienlijk hoger percen­
tage mannen dan vrouwen inge­
deeld als manager of beleidsvoer­
der — 9,5% tegen 6% (grafiek 199). Als de zelfstandigen buiten be­
schouwing worden gelaten, zijn bo­
vendien de verschillen in de positie 
van mannen en vrouwen in alle Lid-
Staten, behalve het VK, ongeveer 
hetzelfde Mannen bezetten meer 
dan twee maal zo vaak dergelijke 
arbeidsplaatsen als vrouwen. In het 
VK is de verhouding iets kleiner 
dan 2 : 1. 
Voor vakspecialisten waren in 1992 
de aandelen in het algemeen voor 
mannen en vrouwen gelijk. Alleen 
in Denemarken, Duitsland en 
Frankrijk was er een groter deel 
van de mannen dan van de vrouwen 
in deze categorie ingedeeld, terwijl 
in België, Spanje en Italië, het deel 
van de vrouwen in deze beroeps­
groep bijna twee maal zo hoog was 
als bij mannen. Wat de technische 
beroepen betreft waren deze landen 
echter, met het VK, de enige waar 
een groter deel van de mannen in 
terecht kwam. 
Deze drie beroepscategorieën voor 
de Gemeenschap tezamen genomen 
blijken in 1992 ongeveer hetzelfde 
199 Beroepen van mannen en vrouwen in de Gemeenschap 
(EUR10), 1992 
10 20 
Ambachtslieden e.d. 
BeoJenlngspersoneel machines 
Vakspecialisten 
Technici 
Beleidsvoerders en managers 
Eenvoudige beroepen 
Administratieve functies 
Dienstverlenend* functies 
Agrarische beroepen en vissers 
Militairen 
Ambachtslieden e.d. 
Bedieningspersoneel machines 
Vakspecialisten 
Technici 
Beleidsvoerders en managers 
Eenvoudige beroepen 
Administratieve functies 
Dienstverlenende functies 
Agrarische beroepen en vissers 
Militairen Mannen 
Werkenden 
Werknemers 
Vrouwen 
0 
EUR10 = B. DK, D, E, F, I, L, NL, P. UK 10 20 
% van de werkgelegenheid voor mannen/vrouwen 
179 
Hoofdstuk 8 Waar is de werkgelegenheid gegroeid en waar gedaald? 
200 Beroepsgroepen van mannen en vrouwen in de Lid-
Staten, 1992 
I Beleidsvoerders, 
vakspecialisten, 
technici I Administratieve en 
dienstverlenende 
functies 
100 I Ambachten en D Agrarische en 
machinebediening eenvoudige beroepen 
% van de werkgelegenheid 
80 I 
60 
40 
20 100 
80 
60 
40 
20 
P l 0 E10 B UK DK F NL 
Mannen E I P L D E10 B UK DK F NL 
Vrouwen 
201 Werkgelegenheid in het midden- en kleinbedrijf naar 
grootteklasse van werkzame personen in de Lid-Staten 
en Japan, 1991 
% van het totaal aantal werkenden 80 r* 
10-19 20-99 
60 
40 
20 11989; 0, F 1990; Japan 1992 en 
grootteklasse 1-4, 5-29,30-99 80 
60 
40 
20 
UK EUR9 DK Japan percentage vrouwen als mannen 
in deze betrekkelijk hooggekwalifi­
ceerde banen te hebben (gra­
fiek 200). 
Bij andere activiteiten zijn de ver­
schillen veel duidelijker. Een veel 
groter percentage van de werkende 
vrouwen dan van de mannen heeft 
een administratieve of dienstverle­
nende functie — gemiddeld onge­
veer drie maal zo groot in alle Lid-
Staten — terwijl het percentage 
vrouwen in eenvoudige beroepen in 
de Gemeenschap eveneens veel ho­
ger was (gemiddeld meer dan 40% 
hoger). Het omgekeerde is het geval 
voor ambachtslieden en verwante 
beroepen en machine-operatoren in 
de industrie, waar mannen de over­
hand hebben. 
Midden- en 
kleinbedrijf 
De meeste mensen in het particulie­
re bedrijfsleven in de Gemeenschap 
werken in kleine ondernemingen. 
Daarin ontstaat ook een groot deel 
van de nieuwe banen, hoewel het 
gebrek aan betrouwbare, consisten­
te gegevens het moeilijk maakt de 
betekenis van deze bedrijven voor 
de werkgelegenheid in de Gemeen­
schap te kwantificeren. Uit de gege­
vens voor enkele landen kan echter 
worden afgeleid dat zij verantwoor­
delijk zijn geweest voor een aan­
zienlijk deel van de extra banen die 
de laatste tien jaar in de particulie­
re sector zijn geschapen. Het feit 
dat kleine ondernemingen een groot 
deel van de werkgelegenheid in de 
dienstverlening, waar veel nieuwe 
banen tot stand kwamen, voor hun 
rekening nemen — handel en hore­
ca, waar zij in de meerderheid zijn, 
overige dienstverlening en financi­
ële en zakelijke dienstverlening — 
laat nog eens zien hoe belangrijk 
zij zijn. 
In 1991 werkte 55% van de werken­
den in de Gemeenschap in onderne­
mingen (dat wil zeggen grotendeels 
exclusief de publieke sector) met 
- 180-
Hoofdstuk 8 Waar is de werkgelegenheid gegroeid en waar gedaald? 
minder dan 100 werknemers en bij­
na 30% in ondernemingen (exclu­
sief de publieke sector) met minder 
dan 10 werknemers (grafiek 201). 
Dat is ongeveer hetzelfde percen­
tage als in Japan in kleine onderne­
mingen werkt (waar de gegevens 
voor iets andere grootteklassen gel­
den en voor 1992 in plaats van 
voor 1991). 
Er bestaan echter tussen de Lid-
Staten grote verschillen in het aan­
deel van kleine ondernemingen; in 
de Zuidelijke landen werkt een veel 
groter deel van de werkende bevol­
king in kleine ondernemingen 
— met name zeer kleine onderne­
mingen — dan in de Noordelijke 
landen, met uitzondering van 
Denemarken. Zo werkte in Spanje 
74% van de werkenden in 1991 in 
een onderneming met minder dan 
100 werknemers en meer dan 46% 
in ondernemingen met minder dan 
10 werknemers, terwijl de percen­
tages in Italië nauwelijks lager wa­
ren (resp. 69% en 43%). Ook in 
Portugal, waar 60% van de werken­
den in een onderneming met min­
der dan 100 werknemers werkte, 
lag het aandeel in de werkgelegen­
heid van kleine ondernemingen 
boven het communautaire gemid­
delde. (Bovendien is dit cijfer waar­
schijnlijk een onderschatting van 
de werkelijkheid omdat zelfstandi­
gen er niet in zijn opgenomen en 
deze meer dan gemiddeld in kleine 
ondernemingen werken — zie voor 
de gegevens het kader.) 
Afgezien echter van Denemarken, 
waar 64% in een onderneming met 
minder dan 100 werknemers werk­
te, ligt het aandeel in de werk­
gelegenheid van kleine onderne­
mingen in elk van de Noordelijke 
Lid-Staten waarvoor vergelijkbare 
gegevens beschikbaar zijn, onder 
het communautaire gemiddelde. In 
België en Duitsland werkte slechts 
46% in ondernemingen met minder 
dan 100 werknemers (17 à 18% 
in ondernemingen met minder 
dan 10), terwijl in het VK en 
Luxemburg het ook minder dan de Gegevens over kleine bedrijven 
De gegevens waarop de analyse van kleine bedrijven is gebaseerd, zijn 
ontleend aan het Europees Statistisch Systeem voor het MKB dat door 
Eurostat in 1990 is opgezet en voor zover mogehjk gebaseerd op gegevens van 
de nationale bureaus voor de statistiek, maar in een aantal gevallen aange­
vuld met gegevens uit andere bronnen. De databank deelt de ondernemingen 
in naar grootte en NACE-categorie. Aangezien er tussen de landen enige 
verschillen in definitie bestaan (bij voorbeeld wat de definitie van een onder­
neming betreft) en slechts een geringe mate van harmonisatie mogely k is, zijn 
er problemen by het trekken van directe vergelijkingen tussen de Lid-Staten. 
De analyse in de tekst geeft dus slechts een indicatie van de positie van 
elk land. 
Bij de verdeling van ondernemingen over grootteklassen van werkgelegenheid 
is in bepaalde gevallen een raming gemaakt wegens het ontbreken van cijfers. 
Voor elk land zijn de meest recente beschikbare gegevens gebruikt, d.w.z. in 
de meeste gevallen voor 1991, in andere gevallen voor 1990 en voor Italië zelfs 
voor 1989. Het feit dat de gegevens op verschillende jaren betrekking hebben 
behoeft de vergelijkingen niet wezenlijk te beïnvloeden, aangezien de groot­
teverdeling van de ondernemingen in één jaar of twee niet erg zal veranderen. 
Gezien het feit dat voor Nederland gegevens over de verschillende grootte­
klassen en over een aantal NACE-categorieën ontbreken, is dit land buiten 
de analyse gehouden. Aangezien er voor Griekenland en Ierland geen gege­
vens over diensten zijn, heeft de analyse voor die sector betrekking op negen 
Lid-Staten en voor de verwerkende industrie op 11. 
Het totaal van de verwerkende industrie is de som van de NACE-categorieën 
(2-23)+3+4. 
Het totaal van de dienstverlening is de som van de NACE-categorieën 
6+7+8+9. De werkgelegenheid is het totale aantal personen, werkzaam in de 
in deze sector ingedeelde ondernemingen. Voor meer bijzonderheden van de 
gegevens zij verwezen naar Enterprises in Europe, Third Report, Euro­
stat, 1992. 
De gegevens voor Japan zijn ontleend aan het Year Book of Labour Statistics, 
1992, gepubliceerd door het Japanse Ministerie van Arbeid. 
Voor de landen specifieke opmerkingen: 
België: gegevens alleen voor werknemers; grootteklasse 0-9 omvat alleen 1-9. 
Denemarken: voor NACE 7 geen gegevens beschikbaar voor de grootteklas­
se 50-99 
Duitsland: gegevens hebben betrekking op 1990. 
Frankrijk: gegevens hebben betrekking op 1990. 
Griekenland: geen gegevens voor grootteklasse 0-9 en NACE 5,7,8 EN 9. 
Ierland: gegevens hebben betrekking op 1990; grootteklasse 0-9 omvat al­
leen 3-9; geen gegevens voor NACE 5,6,7,8 en 9 
Italië: gegevens hebben betrekking op 1989; geen gegevens voor NACE 9; 
grootteklasse 0-9 omvat alleen 1-9. 
Luxemburg: gegevens alleen voor werknemers; grootteklassen 0-9 omvat 
alleen 1-9; 
Portugal: gegevens alleen voor werknemers; grootteklasse 0-9 omvat 
alleen 1-9. 
Japan: gegevens hebben betrekking op 1992; grootteklassen zijn: 1-4, 
5-29 en 30-99. 
181 
Hoofdstuk 8 Waar is de werkgelegenheid gegroeid en waar gedaald? 
202 Werkgelegenheid in het midden* en kleinbedrijf in de 
verwerkende industrie en de dienstverlening naar 
grootteklasse van het aantal werkzame personen in de 
Lid-Staten en Japan, 1991 
% van het totaal aantal werkenden 
Werkenden 80 
60 h 
40 
20 T 80 
H 60 
40 
20 
6 D UK L F Eli P DK I E QR IRL 
Verwerkende industrie Dienstverlening helft was. (In België zijn de gege­
vens echter beperkt tot werknemers 
en zij geven dus waarschijnlijk net 
als voor Portugal een te lage raming 
van de kleine ondernemingen.) 
Het midden- en 
kleinbedrijf in 
verwerkende 
industrie en 
dienstverlening 
Kleine ondernemingen zijn in de 
Gemeenschap in de dienstverlening 
veel belangrijker dan in de verwer­
kende industrie. In 1991 werkte in 
de Gemeenschap als geheel (echter 
met uitzondering van Nederland, 
waarvoor geen vergelijkbare gege­
vens beschikbaar zijn) iets minder 
dan 40% van de werkenden in een 
onderneming met minder dan 
100 werknemers en slechts 12% in 
ondernemingen met minder dan 10 
(grafiek 202). 60% daarentegen van 
de werkenden in de dienstverlening 
werkte in ondernemingen met min­
der dan 100 werknemers en 36% in 
ondernemingen met minder dan 10. 
203 Werkgelegenheidsaandeel midden- en kleinbedrijf per 
bedrijfstak (op NACE 1-niveau) naar grootteklasse van 
werkzame personen, in de Gemeenschap, 1991 
0 20 40 60 80 100 
Bouwnijverheid 
Handel, horeca 
Overige diensten 
Overige verwerkende 
Industrie 
Financiële en zakelijke 
dienstverlening 
Vervoer, communicatie 
Metaalnijverheid 
Delfstoffenwinning, 
chemie 
20 40 60 80 100 
% van het totaal aantal werkenden Hetzelfde verschijnsel ziet men ook 
in Japan, hoewel het verschil tus­
sen verwerkende industrie en 
dienstverlening minder duidelijk is. 
In Japan zijn kleine ondernemin­
gen in de verwerkende industrie be­
langrijker dan in de Gemeenschap 
— in deze sector namen in 1992 de 
ondernemingen met minder dan 
100 werknemers 45% van de werk­
gelegenheid voor hun rekening — 
en iets minder in de dienstverlening 
— waar zij voor 56% van de werkge­
legenheid tekenden. 
Gezien de dominantie van grote on­
dernemingen in Japan, met name 
in de internationale handel, komt 
het grote belang van kleine onder­
nemingen in de verwerkende indus­
trie mogelijk als een verrassing. Dit 
is echter het gevolg van de gewoonte 
van grote industriële concerns om 
aanzienlijke delen van het fabrica­
geproces uit te besteden aan kleine 
- 182 
Hoofdstuk 8 Waar is de werkgelegenheid gegroeid en waar gedaald? 
ondernemingen. Hierdoor zijn deze 
grote concerns in staat te zorgen 
voor flexibiliteit in produktie en in­
novatie die een gevolg zijn van wer­
ken op kleine schaal, en tevens de 
kostenvoordelen te bewaren van 
het assembleren op grote schaal, 
alsmede de voordelen van groot­
schalige marketing en reclame 
— tezamen met de lange-termijn­
voordelen van het promoten van 
een bepaald merk en imago. Deze 
combinatie van flexibiliteit in de 
produktie en stabiliteit in de mar­
keting en het volgen van een be­
drij fs strategie, is uiterst succesvol 
gebleken bij het handhaven van de 
Japanse concurrentiepositie op de 
wereldmarkt, ondanks het aanzien­
lijke kostennadeel van een sterkte 
munt. 
Kleine ondernemingen zijn ook in 
een aantal communautaire landen, 
met name in het Zuiden, belangrijk 
in de verwerkende industrie. In 
Italië, Spanje, Griekenland en 
Portugal namen volgens de jongste 
beschikbare gegevens ondernemin­
gen met minder dan 100 werkne­
mers meer dan de helft van de werk­
gelegenheid in deze sector voor hun 
rekening — in Italië en Spanje 
ca. 60%. Deze cijfers hoeven echter 
geen verband te houden met dezelf­
de soort produktie-organisatie als 
in Japan — hoewel er in het geval 
van Italië enige overeenkomsten 
zijn — maar zullen dat eerder doen 
met de minder ver ontwikkelde 
staat waarin de verwerkende indus­
trie in die landen verkeert en met 
de omvang van bedrijfstakken als 
de kleding- en schoeiselindustrie, 
waar massaproduktie niet zo van 
essentieel belang is als in de me­
taalnijverheid. 
Daarentegen zijn kleine onderne­
mingen veel minder belangrijk in de 
verwerkende industrie in de Noor­
delijke Lid-Staten, waar grote on­
dernemingen de overhand hebben. 
In Duitsland werkte in 1991 slechts 
28% van de werkenden in de ver­
werkende industrie in een onderne­
ming met minder dan 100 werkne­mers en in Luxemburg slechts 22%, 
terwijl het aandeel in het VK min­
der dan een derde bedroeg. 
In de dienstverlening was echter in 
alle Lid-Staten, behalve België 
(waar zoals hierboven opgemerkt 
de cijfers alleen op werknemers be­
trekking hebben en het aandeel van 
kleine ondernemingen dus wordt 
onderschat), de helft van de werkge­
legenheid te vinden in kleine onder­
nemingen. In zes van de negen 
Lid-Staten waarvoor gegevens be­
schikbaar zijn — de uitzonderingen 
zijn het VK en Luxemburg, alsmede 
België — was het percentage 60% of 
meer, in twee — Spanje en Italië — 
meer dan 75%. 
Zoals te verwachten zijn binnen de 
dienstverlening kleine onderne­
mingen bijzonder belangrijk in 
handel en horeca, waar in 1991 be­
drijven met minder dan 100 werk­
nemers meer dan 70% van de be­
treffende werkgelegenheid in de 
hele Gemeenschap voor hun reke­
ning namen, en heel kleine onder­
nemingen met minder dan 10 werk­
nemers bijna de helft (grafiek 203). 
In de twee belangrijke groeisecto­
ren 'overige dienstverlening' (hier 
exclusief gezondheid en onderwijs) 
en financiële en zakelijke dienstver­
lening zijn kleine ondernemingen 
ook grote werkgevers: zij zorgen 
voor 60% van de banen in eerstge­
noemde sector en 50% in de laatst­
genoemde, terwijl 30 à 35% in zeer 
kleine ondernemingen met minder 
dan 10 werknemers werkt. 
Daarentegen zijn in de verwerken­
de industrie heel kleine onderne­
mingen van weinig belang. Zelfs in 
de overige verwerkende industrie, 
waartoe de kleding-, schoeisel- en 
voedings- en genotmiddelenindus­
trie behoren, berustte in 1991 min­
der dan 20% van de werkgelegen­
heid bij ondernemingen met minder 
dan 10 werknemers, terwijl in de 
metaalprodukten- en machine-in­
dustrie het percentage beneden 
10% lag. In de twee laatstgenoemde 
sectoren domineren grote bedrij­ven; 70% of meer van de werkgele­
genheid berust bij ondernemingen 
met 100 werknemers of meer. 
Zelfs al zijn zeer kleine bedrijven 
weinig belangrijk, dan zorgden klei­
ne ondernemingen met minder dan 
100 werknemers in 1991 toch voor 
meer dan de helft van de banen in 
de overige verwerkende industrie. 
Niettemin gaat de verschuiving van 
produktie naar de dienstverlening 
op zichzelf waarschijnlijk gepaard 
met groei van de werkgelegenheid 
in kleine ondernemingen. 
Kleine bedrijven zijn echter zeer 
belangrijk in de bouwnijverheid, 
waar ondernemingen met minder 
dan 10 werknemers in 1991 verant­
woordelijk waren voor meer dan 
40% van de werkgelegenheid in de 
Gemeenschap, en die met minder 
dan 100 werknemers voor bij­
na 80%. 
- 183-
Hoofdstuk 8 Waar is de werkgelegenheid gegroeid en waar gedaald? 
Werkzame personen in NACE 2-cijferige bedrijfstakken in de Lid-Staten, 
1992 (in duizenden) 
EUR12 D_90 GR IRL UK 
Totale werkgelegenheid 
Landbouw 
Energie en water 
Mijnbouw e.d. 
Elektriciteit, gas en water 
Delfstoffenwinning, chemie 
Basismetaal 
Olie- en gaswinning 
Chemische produkten, kunstvezels 
Metaalnijverheid 
Metaal produktenind. 
Machine-Industrie 
Kantoormachine-ind. 
Elektrotechnische ind. 
Automobielen en onderdelen 
Overige transportmiddelen 
Instrumentenind. 
Ov. verwerkende Ind. 
Voedingmiddeienind. 
Textielindustrie 
Leer, schoenen, kleding 
Hout- en meubelind. 
Papier- en graf. ind. 
Rubber- en kunststofind. 
Ov. verwerkende ind. 
Bouwnijverheid 
Handel, horeca en reparatie 
Groothandel, schroothandel, tussenpersonen 
Kleinhandel 
Horeca 
Reparatie van goederen 
Vervoer en communicatie 
Spoorwegen 
Ander vervoer over land 
Binnenvaart, zeevaart 
Luchtvervoer 
HulpbedrIJven, reisbureaus 
Communicatie 
Financiële en zakelijke dtonetvertenlng 
Bankwezen 
Verzekeringen (behalve sociale verzekering) 
Zakelijke dienstverlening, onroerende goederen 
Verhuur en leasing van roerend goed 
Overige dienstverlening 
Openbaar bestuur 
Reiniging, begrafeniswezen 
Onderwijs 
Onderzoek en ontw 
Medische en vet. diensten 
Ov. non-profit diensten 
Recreatie en cultuur 
Persoonlijke diensten 
Huishoudelijke diensten 
Diplomatieke dienst 
Niet vermeld 
Noot: cijfers voor Duitstand zijn exclusief de 133347,1 3770,3 2636,6 29715,0 3680,0 12457,7 22021,4 1133,9 21015,1 164,6 6613,9 4509,1 25629,6 
7810,3 
1877,4 
788,4 
1033,2 
4826,1 
919,2 
1088,9 
1884,1 
13399,4 
2727,2 
2709,4 
405,0 
2603,8 
1766,8 
811,5 
413,4 
13113,3 
2857,1 
1059,6 
1660,3 
1634,7 
2105,6 
988,0 
507,4 
9977,5 
25348,8 
5209,6 
11103,2 
4105,5 
1408,3 
7909.1 
761,2 
2159,7 
188,1 
296,8 
1351,9 
1978,1 
11618,0 
2559,7 
1052,5 
5932,2 
570,8 
37041,0 
8677,1 
1167,0 
6855,2 
369,7 
6393,6 
3901,4 
1791,1 
1330,3 
1108,4 
123,8 
503,7 
nieuwe deelstaten 109,2 
44,2 
14,6 
32,6 
194,5 
55,4 
37,3 
94,1 
322,9 
90,4 
48,8 
15,7 
75,1 
67,9 
14,9 
10,0 
355,3 
115,7 
50,2 
39,0 
52,0 
54,2 
32,0 
12,3 
246,6 
670,8 
129,6 
367,6 
111,7 
61,8 
269,1 
40,2 
79,5 
7,8 
14,5 
57,0 
70,1 
327,5 
97,9 
47,9 
174,2 
6,6 
1230,2 
353,3 
34,8 
335,6 
7,7 
212,3 
148,7 
45,4 
59,8 
19,1 
13,5 
5,8 135,9 
21,5 
2,5 
18,5 
55,6 
8,3 
21,1 
24,1 
202.0 
54,9 
68,3 
0,0 
49,5 
4,7 
18,1 
4,8 
272,9 
102,2 
7,9 
22,3 
45,9 
57,5 
19,3 
16,6 
163,0 
403,4 
125.5 
178,6 
67,6 
27,3 
185,0 
21,7 
54,2 
16,3 
9.8 
34,3 
48,8 
240,7 
69,3 
23,1 
135,4 
10,6 
950,8 
165.3 
32.9 
284.9 
4,6 
172,1 
210,0 
50,4 
18,8 
11,7 
0,0 
18.1 1044,0 
463,6 
244,6 
274,4 
1612,1 
463,1 
315,5 
772,5 
5533,3 
1170,3 
1240,9 
75,3 
1076,8 
818,5 
156,0 
193,6 
2852,7 
622,9 
269,5 
348,9 
506,9 
667,9 
334,1 
102,4 
2059,0 
4965,5 
1018,0 
2817,2 
765,3 
365,0 
1654,0 
253,1 
270,9 
35,0 
62,9 
499,2 
532,9 
2678,4 
751,5 
335,6 
1459,4 
31,9 
7754,5 
2473,8 
273,9 
1305,4 
86,5 
1754,3 
963,7 
333,1 
382,0 
121,3 
60,4 
5,6 804,3 
50,2 
27,7 
36,6 
87,3 
16,7 
30,6 
25,0 
111,7 
46.8 
14,4 
0,0 
19,2 
4,6 
25.1 
0.0 
438,2 
109,1 
42,6 
144,5 
65,6 
38,6 
20,3 
17,4 
245,9 
752,2 
117,2 
387,4 
181,3 
65,5 
250,4 
13,0 
105,5 
31,7 
6,4 
46,0 
47,8 
200,0 
53,5 
22,2 
120,0 
3,9 
739,9 
246,9 
15,5 
188,8 
4,3 
126,0 
34,3 
56,4 
42,4 
24,4 
0,0 
4,6 1256,9 
119,4 
77,1 
79,3 
418,6 
59,1 
185,1 
136,8 
933.6 
351,7 
129,1 
15,8 
147,5 
192,3 
74,9 
22,4 
1387,8 
383,0 
132,6 
293,4 
241,2 
197,6 
99,8 
40,2 
1215.9 
2766,1 
479,3 
1403,0 
665,7 
218,2 
734,5 
57,7 
388,8 
16,9 
30,5 
84,4 
156,2 
737,8 
235,9 
78,0 
403,8 
19,9 
2887,3 
785,0 
192.4 
616,4 
10,9 
466,2 
128,4 
183,5 
141,4 
362,0 
0.0 
1,7 1301,5 
253,3 
106,1 
188,9 
662,4 
115,0 
173,6 
331,2 
1958,0 
545,0 
318,3 
71,0 
477,6 
301,9 
176,0 
68,2 
1947,9 
646,8 
210,8 
228.2 
220,6 
349,1 
196,1 
96,3 
1675,8 
3783,5 
1035,7 
1900,0 
715,0 
132,8 
1345,8 
196,7 
423,1 
17,6 
50,2 
190,5 
465,2 
2098,9 
466,7 
160,3 
1314,7 
157,2 
6959,1 
2024,8 
196,6 
1558,0 
112,9 
1357,5 
853,0 
317,7 
228,7 
293,0 
17,1 
38,8 1656,9 
288,3 
676,0 
1957,8 
2296,2 158,2 
13.6 
7,0 
14,0 
35,6 
1,9 
15,2 
14,2 
73,4 
17,3 
12,0 
8,3 
20,5 
2,5 
3,9 
8,8 
118,6 
43,7 
11.0 
14,0 
16,2 
17,4 
9,2 
5,5 
85.4 
221,3 
40,9 
108,9 
57,0 
9,9 
63,2 
4,4 
19,1 
2,2 
5,1 
9.3 
19,4 
102.8 1491,8 
26,6 
11,3 
57,1 
1,6 
279,7 
65,1 
7,7 
63,4 
3,3 
72,1 
16,6 
21,1 
15,6 
5.3 
0,6 
4,2 0,0 1743,7 
4430,0 
1165,1 
5309,4 
1571,7 10,3 
2.3 
0,0 
1,5 
10,4 
7,9 
2,0 
0,0 
5,1 
1,8 
2,1 
0,0 
0,0 
0,0 
0,0 
0,8 
11,7 
3,2 
0,0 
0,0 
0,8 
1,9 
5,3 
0,0 
17.7 
33,3 
7,2 
15,9 
8,8 
1,1 
11,2 
3,2 
2,7 
0,0 
1,7 
0.0 
3,3 
20,4 
13,3 
1,0 
6,0 
0,0 
42,2 
16,7 
2,4 
7,1 
0,0 
7,1 
3,4 
1,5 
1,6 
0,0 
2,3 
3,1 246,9 
58,8 
50,6 
41,5 
172,0 
0,0 
37,4 
99,1 
406.7 
102,9 
105,3 
0,0 
109,5 
30,4 
47,1 
11,6 
560,7 
172,1 
18.7 
24,3 
40,5 
168,1 
37,0 
98,7 
373,4 
1227,0 
395,9 
576,2 
176,8 
78.2 
409,1 
31,2 
151,7 
19,3 
32,1 
63,2 
111,6 
676,7 
129,0 
59,1 
479,1 
9,6 
2189,7 
485,8 
113,1 
418,9 
28,9 
517,1 
427,3 
122,6 
63,3 
10,8 
0,0 
298,5 517,2 
41,5 
23,4 
33,2 
152,8 
29,9 
58,2 
44,6 
190,3 
70,6 
30,9 
0,0 
41,9 
20,2 
21,8 
4,1 
716,4 
115,5 
130,5 
251,7 
106,6 
65,1 
19,5 
27,4 
367,6 
902,4 
146,2 
468,9 
199,7 
87.5 
219,6 
23,3 
82,2 
7,8 
18,3 
32,3 
54,3 
271,7 
90,6 
25,7 
146.7 
8,0 
1129,7 
324,6 
2,7 
340,3 
10,8 
193,6 
20,7 
46,3 
69,3 
119.6 
0,0 
9,8 569,0 
520.8 
234,9 
312,8 
748,9 
162,1 
212,8 
342,6 
2506,7 
275,5 
739,4 
218,9 
586,3 
323,9 
273,8 
89,0 
2155,1 
542,9 
185,7 
293,9 
338,4 
488,2 
215,5 
90,5 
1783,6 
5193,3 
796,2 
2879,7 
1156,5 
361,0 
1602,0 
116,9 
582,0 
33,6 
65,3 
335,8 
468,6 
2871,6 
625,6 
288,4 
1635,9 
321,6 
7569,6 
1735,7 
295,2 
1736,5 
99,9 
1515,2 
1095,4 
613,3 
307,5 
141,3 
29,9 
113,4 
- 184 
Grafieken 
Grafieken 
1 Percentage werkenden in de Gemeenschap en elders, 1971-1993 27 
2 Werkloosheidspercentages in de Gemeenschap en elders, 1971-1993 29 
3 Werkloosheidspercentages in de Lid-Staten, 1985,1990 en mei 1994 29 
4 Werkloosheid van mannen en vrouwen in de Lid-Staten, 1990 en mei 1994 31 
5 Werkloosheid in de Lid-Staten volgens verschillende definities, 1986 en 1993 31 
6 Het percentage van de werklozen in de Arbeidskrachtentelling dat als zodanig geregistreerd staat, 1986 en 1992 32 
7 Het percentage van de geregistreerde werklozen dat in de Arbeidskrachtentelling als werkloos is waargenomen, 1986 en 1992 33 
8 BBP, 1992-1995 34 
9 Investeringen, 1992-1995 35 
10 Consumptieve bestedingen, 1992-1995 35 
11 Inflatie, 1992-1995 35 
12 Handelsbalans, 1992-1995 36 
ia Werkgelegenheid, 1992-1995 '.)(] 
14 Werkloosheid, 1992-1995 :H; 
15-18 Oorzaken van veranderingen in de beroepsbevolking van de Gemeenschap, van de EVA-landen, van Japan, 
van de Verenigde Staten 44—45 
19-22 Participatiegraad van mannen per leeftijdsklasse in de Gemeenschap en elders, 1960-1992 47 
23-26 Participatiegraad van vrouwen per leeftijdsklasse in de Gemeenschap en elders, 1960-1992 48 
27-38 Participatiegraad van mannen per leeftijdsklasse in de Lid-Staten en elders, 1960-1992 52-53 
39-50 Participatiegraad van vrouwen per leeftijdsklasse in de Lid-Staten en elders, 1960-1992 54-55 
51 Het percentage werkende mannen boven de 55 jaar in de Lid-Staten, 1980, 1986 en 1992 56 
52 Het percentage werkende vrouwen boven de 55 jaar in de Lid-Staten, 1980, 1986 en 1992 56 
53 Het percentage werkende mannen onder de 25 jaar in de Lid-Staten, 1980, 1986 en 1992 57 
54 Het percentage werkende vrouwen onder de 25 jaar in de Lid-Staten, 1980,1986 en 1992 57 
55 Veranderingen in werkgelegenheid en beroepsbevolking in de Gemeenschap, 1985-93 59 
56-59 Groei van werkgelegenheid en BBP in de Gemeenschap, de VS, Japan en de EVA-landen, 1962-1993 62 
60-63 Groei van werkgelegenheid en BBP in Duitsland, Frankryk, het VK en Italië, 1962-1993 65 
64-69 Groei van toegevoegde waarde en werkgelegenheid in de verwerkende industrie en in de niet-verwerkende industrie 
van de Gemeenschap, de VS en Japan, 1962-1993 67 
70-77 Groei van toegevoegde waarde en werkgelegenheid in de verwerkende industrie in Duitsland, Frankryk, Italië en 
het VK, 1962-1993 70-71 
78 Stijging van de produktiviteit en de reële arbeidskosten in de verwerkende industrie EUR-7,1970-1991 73 
79-84 Groei van produktiviteit en reële arbeidskosten in de verwerkende industrie in Duitsland, Frankrijk, Italië, VK, 
VS en Japan, 1970-1991 74 
85-88 Nominale arbeidskosten per eenheid produkt in nationale valuta en in ecu's in de Gemeenschap, de VS en Japan, 
1970-1991 77 
89 In- en uitstroompercentages en werkgelegenheidsgroei in de Gemeenschap (EUR8), 1984 tot 1992 84 
90 In- en uitstroompercentages van mannen en vrouwen in de Gemeenschap (EUR8), 1984 tot 1992 85 
91 Instroompercentages in de Lid-Staten, gemiddeld 1984-87,1987-90 en 1990-92 86 
92 Instroompercentages per grote sector in de Gemeenschap (EUR8), gemiddeld 1984-87,1987-90 en 1990-92 88 
93 Instroompercentages per grote sector in de Lid-Staten, gemiddeld 1984-92 88 
94 Instroompercentages per 1-cijferige NACE-bedrijfstakcode in de Gemeenschap (EUR8), gemiddeld 1984-92 89 
95 Instroompercentages van mannen en vrouwen per 1-cijferige NACE-bedry'fstakcode in de Gemeenschap (EUR8), 
gemiddeld 1984-92 90 
96 Mobiliteit van werkenden tussen bedrijfstakken en groei van de werkgelegenheid (op 1-cijferige NACE-code) 
in de Gemeenschap (EUR8), gemiddeld 1984-92 91 
97 Mobiliteit van werkenden tussen bedrijfstakken (op 1-cijferige NACE-code) in de Lid-Staten, gemiddeld 1984-87, 
1987-90 en 1990-92 92 
98 MobiÜteit van werkenden tussen grote sectoren in de Gemeenschap (EUR8), gemiddeld 1984-87,1987-90 en 1990-92 92 
99 Mobiliteit van werkenden tussen grote sectoren in de Lid-Staten, gemiddeld 1984-92 93 
100 Instroompercentages van bedrijfstakken op NACE 1-niveau uit andere sectoren in de Gemeenschap (EUR8) 
gemiddeld 1984-92 94 
101 Intersectorale mobiliteit van mannen en vrouwen in de Lid-Staten, gemiddeld 1984-92 94 
102 Intersectorale mobiliteit van mannen en vrouwen in de industrie in de Lid-Staten, gemiddeld 1984-92 95 
-185 
Grafieken 
103 Intersectorale mobiliteit van mannen en vrouwen in de dienstverlening in de Lid-Staten, gemiddeld 1984-92 95 
104 Intersectorale mobiliteit per leeftijdsgroep in de Lid-Staten, gemiddeld 1984-92 96 
105 Arbeidsverloop en werkgelegenheidsgroei in de Gemeenschap (EUR8), 1984-1992 96 
106 Arbeidsverloop in de Lid-Staten, gemiddeld 1984-92 97 
107 Arbeidsverloop naar grote sectoren in de Lid-Staten, gemiddeld 1984-92 98 
108 Arbeidsverloop van mannen en vrouwen in de Gemeenschap (EUR8), 1984 tot 1992 98 
109 Arbeidsverloop van mannen en vrouwen in de Lid-Staten, gemiddeld 1984-92 99 
110 Personen in de Lid-Staten die sinds het voorgaande jaar van baan zijn veranderd, 1992 100 
111 Verandering in het normaal gewerkte aantal uren per week in de Lid-Staten, 1983-92 103 
112 Effect van structurele veranderingen op de wijziging in het aantal uren dat normaal per week wordt gewerkt in 
de Lid-Staten, 1983-92 104 
113 Mannelijke werknemers in de nijverheid en dienstverlening naar het normale aantal gewerkte uren per week in 
de Gemeenschap, 1983 en 1992 106 
114 Mannen en vrouwen in loondienst die 48 uur of meer werken in de Lid-Staten, 1983 en 1992 106 
115 Werkneemsters in nijverheid en dienstverlening naar het normale aantal gewerkte uren per week in de Gemeenschap, 
1983 en 1992 107 
116-127 Mannen in loondienst in de nijverheid en de dienstverlening verdeeld naar het normale aantal gewerkte uren 
per week in de Lid-Staten, 1983 en 1992 108-109 
128-139 Vrouwen in loondienst in de nijverheid en de dienstverlening verdeeld naar het normale aantal gewerkte uren 
per week in de Lid-Staten, 1983 en 1992 110-111 
140 Zelfstandigen (mannen en vrouwen) in de Lid-Staten die per week 48 uur of langer werken, 1983 en 1992 114 
141 Zelfstandigen (mannen) in nijverheid en dienstverlening in de Gemeenschap naar het normale aantal uren per week, 
1983 en 1992 114 
142 Zelfstandigen (vrouwen) in nijverheid en dienstverlening in de Gemeenschap naar het normale aantal uren per week, 
1983 en 1992 115 
143 Deeltijdwerksters en vrouwen met een deeltijdbaan in de Lid-Staten, 1992 116 
144 Deeltijdwerkers en mannen met een deeltijdbaan in de Lid-Staten, 1992 118 
145 Mannen en vrouwen met een deeltijdbaan vanlO-29 uur in de Lid-Staten, 1983 en 1992 145 
146 Vrouwen met een bijbaan, naar gewerkte uren in de eerste baan, in de Gemeenschap, 1992 120 
147 Vrouwen met een bijbaan, naar gewerkte uren in de eerste baan, in de Lid-Staten, 1992 120 
148 Mannen met een bijbaan, naar gewerkte uren in de eerste baan, in de Gemeenschap, 1992 121 
149 Mannen met een bijbaan, naar gewerkte uren in de eerste baan, in de Lid-Staten, 1992 121 
150 Werknemers met nachtarbeid in de Gemeenschap — naar sector, 1992 123 
151 Werknemers met nachtarbeid in de Lid-Staten, 1992 123 
152 Werknemers die op zaterdag werken — naar sector, 1992 124 
153 Werknemers die op zaterdag werken in de Lid-Staten, 1992 125 
154 Werknemers die op zondag werken in de Gemeenschap — naar sector, 1992 126 
155 Werknemers die op zondag werken in de Lid-Staten, 1992 126 
156 Loonbelasting en sociale premies in de Lid-Staten (ongehuwde mannelijke werknemer in de verwerkende industrie), 
1985 en 1991 131 
157 Loonbelasting en sociale premies in de Lid-Staten (paar met twee kinderen, één salaris), 1985 en 1991 133 
158 Samenstelling van de maandelijkse arbeidskosten in Lid-Staten, 1991 134 
159 Loonbelasting en sociale premies bij 80% en 125% van het gemiddelde looninkomen in de Lid-Staten, 1991 135 
160 Gemiddelde arbeidskosten van vrouwen vergeleken met die van mannen in de Lid-Staten, 1991 136 
161 Vergelijking van belasting en premies tussen een paar en twee alleenstaanden met een gemiddeld looninkomen 
in de Lid-Staten, 1991 137 
162 Marginaal belastingtarief in de Lid-Staten, 1985 en 1991 138 
163 Huishoudens in de Lid-Staten met een inkomen beneden de armoedegrens naar aantal werkende personen, 1988 139 
164 In armoede verkerende huishoudens naar sociaal-economische groep in de Lid-Staten, 1988 141 
165 In armoede verkerende huishoudens in de Lid-Staten waarvan het hoofd werkloos is, 1988 141 
166 Werkloosheid naar geslacht en leeftijd in de Gemeenschap, 1983 tot mei 1994 144 
167 Werkloosheid onder jongeren (<25 jaar) in de Lid-Staten, 1985,1990 en mei 1994 145 
168 Werkloosheid onder personen boven 25 jaar in de Lid-Staten, 1985, 1990 en mei 1994 145 
169 Verandering in bevolking en beroepsbevolking van 15-24 jaar in de Lid-Staten, 1985 tot 1992 146 
170 Werkloze jongeren als percentage van de beroepsbevolking en van de bevolking van 15-24 jaar in de Lid-Staten, 
mei 1994 146 
171 Werkloze jongeren (<25) als "/« van alle werklozen in de Lid-Staten, 1985, 1990 en mei 1994 148 
172 Langdurige werkloosheid (>1 jaar) in de Lid-Staten, 1985 en 1992 148 
173 Het percentage werklozen in de Lid-Staten dat voornamelijk via het arbeidsbureau of een particulier 
bemiddelingsbureau een baan zoekt, 1992 150 
174 Het percentage werklozen in de Lid-Staten dat voornamelijk andere methoden voor het zoeken naar werk gebruikt, 1992 150 
175 Collectieve uitgaven voor arbeidsmarktmaatregelen in de Gemeenschap (EUR11), 1985, 1990 en 1992 152 
176 Collectieve uitgaven voor actief en passief arbeidsmarktbeleid in de Lid-Staten, 1985 en 1992 152 
186-
Kaart 
177 Collectieve uitgaven voor actief arbeidsmarktbeleid in de Gemeenschap, 1992 153 
178 Uitgaven per werkloze voor passief arbeidsmarktbeleid in de Lid-Staten, 1985, 1990 en 1992 154 
179 Uitgaven per werkloze voor actief arbeidsmarktbeleid in de Lid-Staten. 1985, 1990 en 1992 155 
180 Uitgaven per werkloze voor actief arbeidsmarktbeleid voor werklozen in de Lid-Slaten, 1985, 1990 en 1992 155 
1H1 Verdeling van de werkgelegenheid over NACE 2-cijferige bedrijfstakken in de Lid-Staten, 1992 162-163 
182 Werkgelegenheidsgroei in de Lid-Staten naar grote sectoren, 1985-90 165 
183 Verandering van de werkgelegenheid in de Gemeenschap in bedrijfstakken op tweeàjferig NACE-niveau, 
1985-90 en 1990-92 166 
184 Verandering van de werkgelegenheid in de Lid-Staten in sectoren van de dienstverlening met sterke, 
matige en geringe groei, 1985-1990 167 
185 Verandering van de werkgelegenheid in de Lid-Staten in industriële sectoren met sterke, matige en geringe groei, 
1985-1990 168 
186 Bijdrage van de drie grote sectoren aan de werkgelegenheidsgroei in de Lid-Staten, 1990-92 168 
187 Verandering van de werkgelegenheid in de Lid-Staten in industriële sectoren met sterke, matige en geringe groei, 
1990-1992 169 
188 Verandering van werkgelegenheid in de Lid-Staten in sectoren van de dienstverlening met sterke, 
een matige en geringe groei, 1990-1992 170 
189 Bijdrage van de drie grote sectoren aan de werkgelegenheidsgroei in de Gemeenschap en elders, 1970-91 171 
190 Bijdrage van verschillende bedrijfstakken aan de werkgelegenheidsgroei in de Gemeenschap en elders, 1970-91 172 
191 Bijdragen van bedrijfstakken aan de werkgelegenheidsgroei in de Gemeenschap, de EVA-landen, Japan en de VS, 
1970-80,1980-85,1985-91 173 
192 Groei van de werkgelegenheid in de Gemeenschap (EUR 9) naar beroep, 1983-1991 175 
193 Groei van de werkgelegenheid van vakspecialisten /technici/managers en van andere beroepen in de Lid-Staten, 1983-91 176 
194 Groei van de werkgelegenheid van mannen in de Gemeenschap (EUR9), naar beroep, 1983-91 176 
195 Groei van de werkgelegenheid van vakspecialisten /technici/managers en van andere beroepen in de Lid-Staten, 
mannen, 1983-91 177 
196 Groei van de werkgelegenheid in de Gemeenschap (EUR9) van vrouwen, naar beroep, 1983-91 177 
197 Groei van de werkgelegenheid van hoger opgeleiden /technici/managers en van andere beroepen in de Lid-Staten, 
vrouwen, 1983-91 178 
198 Werkgelegenheid naar beroep in de Gemeenschap (EUR10), 1992 178 
199 Beroepen van mannen en vrouwen in de Gemeenschap (EUR10), 1992 179 
200 Beroepsgroepen van mannen en vrouwen in de Lid-Staten, 1992 180 
201 Werkgelegenheid in het midden- en kleinbedryf naar grootteklasse van werkzame personen in de Lid-Staten en Japan, 1991 180 
202 Werkgelegenheid in het midden- en kleinbedrijf in de verwerkende industrie en de dienstverlening naar grootteklasse 
van het aantal werkzame personen in de Lid-Staten en Japan, 1991 182 
203 Werkgelegenheidsaandeel midden- en kleinbedrijf per bedrijfstak (op NACE 1-niveau) naar grootteklasse van werkzame 
personen, in de Gemeenschap, 1991 182 
Kaart 
Ml Werkloosheidspercentages van jongeren, 1993 144 
187-
Kaart 
Bronnen 
De belangrijkste bron van gegevens is het Bureau voor de Statistiek van de Europese Gemeenschappen (Eurostat) 
en in het bijzonder de Communautaire Arbeidskrachtentelling (AKT). Dit is de enige bron van gegevens over 
werkgelegenheid, werkloosheid en daaraan gerelateerde variabelen, die vergelijkbaar en volledig is voor alle 
Lid-Staten. Omdat het een steekproef onder huishoudens betreft en er een gemeenschappelijke rubricering en 
methodologie aan ten grondslag liggen, staat deze bron los van nationale verschillen in definities, klassificaties, 
administratieve procedures en regelingen. 
Gegevens van nationale bronnen kunnen daarom verschillen van de in dit verslag genoemde cijfers. Dat geldt 
speciaal voor cijfers over de werkloosheid, die in de afzonderlijke landen voornamelijk zijn gebaseerd op registratie 
bij arbeidsbureaus (zie hoofdstuk 1 voor een vergelijking van beide bronnen). 
De AKT werd tussen 1973 en 1981 om het jaar gehouden en heeft sinds 1983 elk jaar plaats. De uitkomsten van 
voor 1983 zijn echter niet geheel vergelijkbaar met de latere. Bovendien zijn door het steekproefkarakter van de 
AKT veranderingen van jaar op jaar, ontleend aan opeenvolgende steekproeven, aan grotere onnauwkeurigheid 
onderhevig dan veranderingen gedurende een langere periode. 
De uitkomsten voor 1992 zijn beschikbaar voor alle Lid-Staten, hoewel op het moment van schrijven van dit rapport, 
sommige data voor Ierland nog niet beschikbaar waren. In sommige grafieken zijn daarom geen gegevens voor 
Ierland opgenomen, of gegevens voor 1991 in plaats van 1992 
In veel gevallen zijn de weergegeven cijfers speciaal voor dit verslag aan AKT of in sommige gevallen aan andere 
bronnen onttrokken door statistici van Eurostat, die veel hulp en advies hebben gegeven bij de voorbereiding van 
het verslag. 
De voorspellingen op korte termijn, samengevat in hoofdstuk 1, zijn opgesteld door het Directoraat-Generaal 
Economische en Financiële Zaken, en vergelijkbaar met die in het Economische Jaarverslag. Dit DG verschafte 
ook de gegevens voor de analyse in hoofdstuk 3. De bronnen van de grafieken en de kaart zijn hieronder vermeld. 
Waar van toepassing is een meer gedetailleerde beschrijving van de gegevens in de kaders van de betreffende 
hoofdstukken gegeven. 
De meeste data die voor Werkgelegenheid in Europa worden gebruikt kunnen ook beschikbaar worden gesteld in 
een voor de computer leesbare vorm en in verschillend (standaard) bestandsformaat. Verzoeken om data dienen 
de grafiek of kaart aan te geven, waarop ze betrekking hebben, en moeten worden gericht aan: 
Commissie van de Europese Gemeenschappen 
DG V/B/l 
Wetstraat 200 
B-1049 Brussel 
In sommige gevallen zal een kleine vergoeding worden gevraagd voor de gemaakte kosten. 
Noot 
Behalve wanneer uitdrukkelijk anders vermeld hebben de data voor Duitsland in dit verslag betrekking op het 
voormalige West-Duitsland (de Bondsrepubliek vóór 3 oktober 1990). 
Met dank aan 
Grafieken en kaart : Alphametrics Ltd. 
Opmaak : Edition & Technology 
Grafieken 
1-2 OESO Labour Force Statistics, (groeivoeten voor 1993 uit OESO, Economie Outlook en Directoraat 
Generaal Economische en Financiële Zaken (DGII)); Eurostat, Geharmoniseerde werkloosheidscijfers 
3-4 Eurostat, Geharmoniseerde werkloosheidscijfers 
5 Eurostat, Geharmoniseerde werkloosheidscijfers; nationale cijfers van de geregistreerde werkloosheid 
6 Eurostat, Enquête naar de arbeidskracht (AKT) 
7 Eurostat, Enquête naar de arbeidskracht (AKT); nationale cijfers van de geregistreerde werkloosheid 
- 188 
Kaart 
8-14 Directoraat Generaal Economische en Financiële Zaken (DGII), Economische prognoses 1994-1995 
15 ILO/UN (Yearbook of Labour Statistics); Eurostat, Enquête naar de arbeidskracht (AKT) 
16-18 ILO/UN (Yearbook of Labour Statistics) 
19 ILO/UN (Yearbook of Labour Statistics); Eurostat, Enquête naar de arbeidskracht (AKT) 
16-18 ILO/UN (Yearbook of Labour Statistics) 
19 ILO/UN (Yearbook of Labour Statistics); Eurostat, Enquête naar de arbeidskracht (AKT) 
20-22 ILO/UN (Yearbook of Labour Statistics) 
23 ILO/UN (Yearbook of Labour Statistics); Eurostat, Enquête naar de arbeidskracht (AKT) 
24-26 ILO/UN (Yearbook of Labour Statistics) 
27-54 ILO/UN (Yearbook of Labour Statistics); Eurostat, Enquête naar de arbeidskracht (AKT) 
55 Directoraat Generaal Economische en Financiële Zaken (DGII); Eurostat, Geharmoniseerde 
werkloosheidscijfers; Eurostat, Enquête naar de arbeidskracht (AKT) 
56-88 Directoraat Generaal Economische en Financiële Zaken (DGII) 
89-155 Eurostat, Enquête naar de arbeidskracht (AKT) 
156-162 Eurostat, Netto lonen van handarbeiders in de verwerkende industrie in de gemeenschap, 1993; 
Eurostat, Arbeidskosten, aanvullingen 1989-1991, Directoraat Generaal Werkgelegenheid, 
arbeidsbetrekkingen en sociale zaken, MISSOC, Sociale zekerheid in de Lid-Staten 
163-165 Hagenaars, de Vos, Zaidi, 'Poverty statistics in the late 80s: research based on micro-data', 
onderzoek voor Eurostat 
166-171 Eurostat, Geharmoniseerde werkloosheidscijfers 
172-174 Eurostat, Enquête naar de arbeidskracht (AKT) 
175-177 ESO 
178-180 OESO, Eurostat, nationale cijfers van de geregistreerde werkloosheid 
181-188 Eurostat, Enquête naar de arbeidskracht (AKT) 
189-191 OESO Labour Force Statistics, 1971-1991 
192-200 Eurostat, Enquête naar de arbeidskracht (AKT) 
201-202 Eurostat, Ondernemingen in Europa, derde rapport, voorlopige versie; Ministry of Labour, Japan, 
Year Book of labour Statistics, 1992 
203 Eurostat, Ondernemingen in Europa, derde rapport, voorlopige versie 
Kaart 
Ml Eurostat, REGIO database 
189 
Kaart 
In eerdere uitgaven van Werkgelegenheid in Europa zijn de volgende 
onderwerpen geanalyseerd: 
Werkgelegenheid in Europa 1989 
Hoofdstuk 3 De werkgelegenheid in Europa en de wereldeconomie 
Hoofdstuk 4 Hoe groei bijdraagt tot de werkgelegenheid 
Hoofdstuk 5 Effect van 1992 voor de sectoriële werkgelegenheid 
Hoofdstuk 6 Kwaliteit van de dienstbetrekkingen — beter of slechter ? KMO en zelfstandigen 
Hoofdstuk 7 Werkgelegenheid van vrouwen 
Hoofdstuk 8 De demografische tijdbom 
Hoofdstuk 9 Beroepsopleiding en werkgelegenheid 
Hoofdstuk 10 Werkloosheid — Een sociaal en een arbeidsmarktprobleem 
Hoofdstuk 11 Informele economie 
Hoofdstuk 12 Technologische ontwikkelingen — Een strategische uitdaging voor de werkgelegenheid 
Hoofdstuk 13 Nieuwe deelgenootschappen bij het creëren van werkgelegenheid — Plaatselijke ontwikkeling 
Hoofdstuk 14 Mobiliteit en de Europese arbeidsmarkt 
Werkgelegenheid in Europa 1990 
Hoofdstuk 4 Lonen en arbeidskosten 
Hoofdstuk 5 Milieu en werkgelegenheid:een nieuw evenwicht in de economische ontwikkeling 
Hoofdstuk 6 Werkgelegenheid voor vrouwen — is het krijgen van een baan gemakkelijker geworden of niet ? 
Hoofdstuk 7 Managementveranderingen in grote ondernemingen 
Hoofdstuk 8 De ontwikkeling van de beroepsopleiding 
Werkgelegenheid in Europa 1991 
Hoofdstuk 4 Europese integratie en regionale arbeidsmarkten 
Hoofdstuk 5 Werkgelegenheid in de landbouwe: achteruitgang en diversificatie 
Hoofdstuk 6 Werkgelegenheid in de nijverheid: een decennium van veranderingen 
Hoofdstuk 7 Tekort aan geschoold personeel: een groeiend probleem in de Gemeenschap ? 
Werkgelegenheid in Europa 1992 
Hoofdstuk 3 De beroepsbevolking van de Gemeenschap: recente groei en toekomstverwachting 
Hoofdstuk 4 Werkgelegenheid in de dienstensector: voortgezette groei 
Hoofdstuk 5 Ontwikkelingen van de werkgelegenheid in Midden- en Oost-Europa 
Hoofdstuk 6 Mannen en vrouwen op de communautaire arbeidsmarkt 
Hoofdstuk 7 Steun voor werklozen: de nationale stelsels van werkloosheidsuitkeringen 
Werkgelegenheid in Europa 1993 
Hoofdstuk 3 De Gemeenschap en de wereldeconomie 
Hoofdstuk 4 Op weg naar een interne Europese arbeidsmarkt ? 
Hoofdstuk 5 Ontwikkelingen op de arbeidsmarkt van stimuleringsgebieden 
Hoofdstuk 6 Werkgelegenheid van vrouwen 
Hoofdstuk 7 Ontslagrecht en aanpassing van het personeelsbestand in de Lid-Staten 
190-

ISSN 0254-1513 
COM(94) 381 def. 
DOCUMENTEN 
NL 04 
Catalogusnummer : CB-CO-94-418-NL-C 
ISBN 92-77-80669-9 
Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen 
L-2985 Luxemburg