Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over het "Voorstel voor een verordening van het Europees Parlement en de Raad inzake onderhandelingen over en de tenuitvoerlegging van overeenkomsten inzake luchtdiensten tussen de lidstaten en derde landen"(1)

(COM(2003) 94 def. - 2003/0044 (COD))

(2003/C 234/06)

Op 14 maart 2003 heeft de Raad besloten het Europees Economisch en Sociaal Comité overeenkomstig artikel 80, lid 2, van het EG-Verdrag te raadplegen over het voornoemde voorstel.

De gespecialiseerde afdeling "Vervoer, energie, infrastructuur, informatiemaatschappij", die met de voorbereiding van de werkzaamheden was belast, heeft haar advies op 26 juni 2003 goedgekeurd; rapporteur was de heer Ghigonis.

Tijdens de 401e zitting op 16 en 17 juli 2003 (vergadering van 16 juli) heeft het Europees Economisch en Sociaal Comité het volgende advies uitgebracht, dat met 119 stemmen vóór, bij 1 onthouding, is goedgekeurd.

1. Inleiding en context

1.1. De afgelopen vijftien jaar heeft de Commissie een omvangrijk programma voor liberalisering en integratie van de luchtvaart doorgevoerd. De Gemeenschap heeft een reeks afzonderlijke markten samengesmolten tot één "binnenlandse" luchtvaartmarkt. Met het vaststellen van het "derde pakket" maatregelen tot liberalisering van de luchtvaart werden de beginselen van het interne markt-programma ook op de luchtvaartsector toegepast.

1.2. Internationale vluchten van en naar de EU worden echter nog steeds geregeld in traditionele bilaterale luchtvaartovereenkomsten, d.w.z. dat de Europese Unie nog geen coherent beleid voor de internationale luchtvaart voert. In haar Witboek "Het Europese vervoersbeleid tot het jaar 2010: tijd om te kiezen" zegt de Commissie dat het de hoogste tijd is voor ontwikkeling van een samenhangend buitenlands beleid voor de luchtvaart, gezien de negatieve effecten van een versnipperde aanpak voor de ontwikkeling van deze sector. De Commissie was altijd al van mening dat dergelijke overeenkomsten de concurrentie tussen de Europese luchtvaartmaatschappijen scheeftrekken en de totstandbrenging van de interne markt belemmeren doordat de investerings- en consolidatiemogelijkheden van de Europese luchtvaartmaatschappijen aan banden worden gelegd (volgens deze overeenkomsten moeten zij namelijk voor meer dan 50 % eigendom zijn van onderdanen van de lidstaat waar zij hun zetel hebben, anders dreigen zij hun internationale verkeersrechten te verliezen). In december 1998 leidde de Commissie een juridische procedure in tegen acht lidstaten wegens schending van het Verdrag. Het ging daarbij om de overeenkomsten waarbij Amerikaanse luchtvaartmaatschappijen verkeersrechten naar, van en binnen het grondgebied van de EU kregen en de nationale luchtvaartmaatschappijen van de acht landen soortgelijke, maar dan zeer beperkte rechten kregen (nationaliteitsclausule). In zijn arrest van 5 november 2002 veroordeelde het Hof van Justitie deze lidstaten omdat zij door dergelijke "open skies"-overeenkomsten met de Verenigde Staten inbreuk maakten op de externe bevoegdheid van de Europese Commissie op het gebied van luchtvaarttarieven op intracommunautaire verbindingen en geautomatiseerde boekingssystemen. Het Hof constateerde bovendien dat de eigendoms- en zeggenschapsbepalingen een schending vormen van het recht van vestiging. Luchtvaartmaatschappijen van andere lidstaten die dergelijke overeenkomsten niet hebben gesloten, worden namelijk gediscrimineerd omdat zij niet op dezelfde wijze behandeld kunnen worden als de nationale luchtvaartmaatschappij in de lidstaat die de overeenkomst afsluit; een dergelijke situatie is krachtens de communautaire regels inzake het recht van vestiging verboden.

1.3. De Commissie heeft nu haar conclusies getrokken uit deze arresten en de balans opgemaakt van de externe betrekkingen van de Gemeenschap op het gebied van het luchtvervoer en de hoofdlijnen en basisprincipes van het externe beleid van de Gemeenschap op dat gebied gepresenteerd. Zij wijst erop dat de arresten van het Hof directe juridische effecten hebben waarmee op korte termijn rekening moet worden gehouden. Zo vallen sommige aangelegenheden die in de desbetreffende overeenkomsten zijn geregeld, nu onder de exclusieve externe bevoegdheid van de Gemeenschap. Bovendien vormen de in bijna alle overeenkomsten opgenomen nationaliteitsclausules een discriminatie naar nationaliteit die in strijd is met het Gemeenschapsrecht.

2. Samenvatting van het voorstel

Voor zaken die onder hun eigen bevoegdheid vallen mogen de lidstaten nog steeds overeenkomsten met derde landen afsluiten of wijzigen mits dit in overeenstemming met het Gemeenschapsrecht gebeurt (de bilaterale overeenkomsten zijn onverenigbaar met het Gemeenschapsrecht en moeten aangepast worden zolang er geen onderhandelingen op het niveau van de Gemeenschap worden gevoerd). Aangezien de afbakening van de bevoegdheden een van de belangrijkste kwesties is, moeten de lidstaten nauw samenwerken met de communautaire instellingen. In het onderhavige voorstel wordt daarom vastgesteld aan welke voorwaarden en verplichtingen de lidstaten zich bij het afsluiten van bilaterale overeenkomsten moeten houden. De lidstaten moeten de algemene Gemeenschapsbelangen in acht nemen en daarom moet er een efficiënte en transparante verificatieprocedure komen. Iedere lidstaat heeft een duidelijke verplichting om de Commissie en de andere lidstaten te informeren over en in kennis te stellen van aanvang en afsluiting van de onderhandelingen. Indien er luchtvaartmaatschappijen bij de onderhandelingen betrokken zijn, moeten alle luchtvaartmaatschappijen in de Gemeenschap gelijk behandeld worden, om discriminatie uit te sluiten en te voorkomen dat nationale ondernemingen worden bevoordeeld. In het algemeen zijn alle regelingen die tot discriminatie op de gemeenschappelijke luchtvaartmarkt kunnen leiden, verboden. De lidstaten moeten bovendien transparante procedures invoeren om de verdeling van verkeersrechten onder de communautaire luchtvaartmaatschappijen op niet-discriminerende wijze te laten verlopen.

3. Opmerking vooraf

Het EESC betreurt ten zeerste dat de Ministerraad op 5 juni jl. een politiek akkoord heeft gesloten zonder het advies van het Comité af te wachten.

4. Algemene opmerkingen

4.1. Naar aanleiding van het bovengenoemde arrest van het Hof van Justitie bevindt de Europese luchtvaartsector zich in een precaire juridische situatie. De lidstaten hebben een groot aantal bilaterale luchtvaartovereenkomsten gesloten met derde landen waarvan sommige bepalingen in strijd zijn met het Gemeenschapsrecht. De Commissie is niet gemachtigd om communautaire onderhandelingen met derde landen te voeren over zaken die onder de bevoegdheid van de Unie vallen en dient nu daarom een verzoek daartoe in (zie punt 2).

4.2. De luchtvaartsector oefent druk uit om dringend een einde te maken aan deze rechtsonzekerheid. Het is voor luchtvaartmaatschappijen namelijk van essentieel belang dat hun overeenkomsten in juridisch opzicht solide zijn, aangezien verkeersrechten deel uitmaken van hun goodwill. Het Comité dringt er daarom op aan dat er zo snel mogelijk een duidelijk rechtskader inzake de onderhandelingen over internationale luchtvaartovereenkomsten wordt ingevoerd. Dit kader moet ervoor zorgen dat de bilaterale luchtvaartovereenkomsten in overeenstemming met het Gemeenschapsrecht worden gebracht zonder dat daarbij afbreuk wordt gedaan aan de verkeersrechten die in deze overeenkomsten zijn vastgelegd.

4.3. Gezien de verdeling van de bevoegdheden tussen de lidstaten en de Commissie op het gebied van onderhandelingen over internationale luchtvaartovereenkomsten als gevolg van de arresten van het Hof van Justitie van 5 november 2002 zou er een eenvoudige, heldere, transparante en efficiënte informatieprocedure ingevoerd moeten worden om zo de onderhandelingen met derde landen, op het niveau van de lidstaten of van de Gemeenschap, op gecoördineerde wijze te laten verlopen.

4.4. De administratieve procedure die de lidstaten dienen te volgen om de Commissie voorafgaande aan de aanvang van de onderhandelingen met derde landen te informeren, zou dan ook zo eenvoudig mogelijk moeten zijn. De Commissie zou overigens over de mogelijkheid moeten beschikken om een lidstaat te waarschuwen indien zij meent dat de onderhandelingen die door die lidstaat worden gevoerd, onverenigbaar zijn met de doelstellingen van de Gemeenschap, zij het dat een dergelijke procedure beperkt zou moeten blijven tot hetgeen noodzakelijk is om een goede coördinatie tussen de lidstaten en de Commissie bij de onderhandelingen op hun respectieve bevoegdheidsterreinen te waarborgen.

5. Bijzondere opmerkingen

Aangezien in de luchtvaartsector nog sprake is van gedeelde bevoegdheden en verantwoordelijkheden schaart het EESC zich in principe achter het initiatief van de Commissie om door middel van een verordening een efficiënte samenwerkings- en raadplegingsregeling voor de lidstaten en de Gemeenschap in te voeren, zodat problemen en verschillen van opvatting van meet af aan aandacht krijgen.

5.1. Artikel 1, lid 2

De administratieve procedures moeten zo licht mogelijk zijn (de eis dat alle details inzake een nieuwe overeenkomst in de zin van artikel 1, lid 1, reeds een kalendermaand voordat een begin wordt gemaakt met de contacten met het betrokken derde land doorgegeven moeten worden, lijkt nogal overdreven).

5.2. Artikel 4, lid 2

De Commissie de mogelijkheid te bieden bezwaar te maken tegen het sluiten van een overeenkomst gaat beslist veel verder dan de legitieme rechten van de Commissie op het gebied van informatie, aanmelding en transparantie. Het Comité geeft er de voorkeur aan dat de Commissie in plaats daarvan de mogelijkheid krijgt om een lidstaat te waarschuwen indien zij meent dat de onderhandelingen die deze lidstaat voert, mogelijk onverenigbaar met de doelstellingen van de Gemeenschap zijn.

Brussel, 16 juli 2003.

De voorzitter

van het Europees Economisch en Sociaal Comité

R. Briesch

(1) De Commissie verzoekt de Raad in dit document ook haar machtiging te verlenen om onderhandelingen te voeren met de Verenigde Staten:

- over de totstandbrenging van een open luchtvaartruimte,

- over de aanwijzing van communautaire luchtvaartmaatschappijen voor internationale routes naar en van derde landen en inzake onder de exclusieve bevoegdheid van de Gemeenschap vallende aangelegenheden.