Nr. C 221/10 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 28. 8. 89 
3.3.3. In dit verband wijst het Comité op de nood­
zaak van: 
vereenvoudiging en bespoediging van de procedures, 
zodat ook het midden- en kleinbedrijf in sterkere 
Gedaan te Brussel, 12 juli 1989. mate aan het voorgestelde programma kan deel­
nemen, 
kwantificeerbare criteria die bij de regelmatige 
evaluatie van de bij de uitvoering van de projecten 
gemaakte voortgang en bereikte resultaten moeten 
worden gehanteerd. 
De Voorzitter 
van bet Economisch en Sociaal Comité 
Alberto MASPRONE 
Avies over armoede 
(89/C 221/04) 
Op 27 april 1989 heeft het Economisch en Sociaal Comité besloten, overeenkomstig de 
bepalingen van artikel 20, vierde alinea, van het reglement van orde en op basis van het op 
9 maart 1989 door de Afdeling voor sociale aangelegenheden, gezinsvraagstukken, onderwijs 
en cultuur goedgekeurde informatief rapport (!), een advies op te stellen over armoede. 
De Afdeling voor sociale aangelegenheden, gezinsvraagstukken, onderwijs en cultuur, die 
met de voorbereiding van de werkzaamheden ter zake was belast, heeft haar advies op 6 juli 
1989 goegekeurd. Rapporteur was de heer Burnel. 
Het Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn 268e zitting (vergadering van 12 juli 
1989) het volgende advies uitgebracht, dat met algemene stemmen is goedgekeurd. 
1. Structuur van het advies 
Het advies vormt een logisch vervolg op het informatief 
rapport. Het Economisch en Sociaal Comité geeft regel­
matig blijk van zijn institutionele bevoegdheid om zich 
over de economische, sociale en culturele aspecten van 
grote maatschappelijke vraagstukken te buigen. Het is 
dus niet de eerste keer dat het Comité zich bezighoudt 
met armoede; het tracht immers steeds de ernstige geval­
len van ongelijkheid aan de kaak te stellen en aan 
te dringen op actieve beleidsmaatregelen waarbij een 
beroep wordt gedaan op werkelijke solidariteit. Uit­
gaande van het informatief rapport van de Afdeling 
voor sociale aangelegenheden, gezinsvraagstukken, 
onderwijs en cultuur heeft het Comité eerst een advies 
uitgebracht over het communautaire actieprogramma 
op middellange termijn voor economische en maat­
schappelijke integratie van groepen van kansarmen. 
Thans trekt het Comité een politieke conclusie. Zowel 
in het informatief rapport als in het onderhavige advies 
(') Doe. CES fin. van 15 maart 1988. wordt niet de armoede in het algemeen behandeld, maar 
komen voornamelijk gevallen van „bittere armoede" 
aan de orde. Deze keuze betekent niet dat de omvang 
van het probleem wordt onderschat. Gezien de gestadi­
ge verslechtering van de armoedesituaties, gaat de zorg 
van het Comité echter in de eerste plaats uit naar de 
ernstigste gevallen. 
Niettemin luidt de stellige en ondubbelzinnige mening 
van het Comité dat armoede als zodanig in al haar 
oorzaken en gevolgen moet worden bestreden, aange­
zien het hierbij om een onrecht gaat dat een zich op 
humanistische waarden en principes beroepende maat­
schappij niet mag aanvaarden. 
Helaas vertoont armoede de tendens steeds groter te 
worden wanneer er geen maatregelen worden getroffen 
om te voorkomen dat zij ontstaat of toeneemt. 
Uit het feit dat er geen enkele maatschappij tot nog toe 
in staat is geweest, armoede uit te roeien, mag men niet 
concluderen dat het hierbij om een speling van het lot 
28. 8. 89 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 221/11 
gaat waarmee men maar moet „leren leven". Als men 
ervan uitgaat dat de vruchten van de vooruitgang so­
lidair met elkaar moeten worden gedeeld en uiteindelijk 
de mens ten goede moeten komen, dient deze vooruit­
gang tot meer vrijheid en rechtvaardigheid te leiden. 
1.1. Onderwerp 
Bittere armoede. Deze is het gevolg van drie soorten 
van ernstige ontbering: 
— geen of geen menswaardig onderdak, 
— geen financiële middelen: dit komt vooral voor bij 
personen die langdurig of steeds weer opnieuw 
werkloos zijn, 
— geen sociale bescherming en ziekteverzekering. 
Personen die bittere armoede lijden kunnen niet rekenen 
op een sociaal „vangnet". Zij worden gemarginaliseerd 
en vaak uitgesloten van de maatschappij. 
1.2. Doel 
— ervoor te zorgen dat deze personen en gezinnen 
opnieuw ten volle van de in de Universele Verklaring 
van de rechten van de mens erkende rechten en 
middelen gebruik kunnen maken. Hierbij gaat het 
bijvoorbeeld om het recht op vrijheid, rechtvaardig­
heid, toegang tot werk en gezondheidszorg, enz. 
1.3. Maatregelen 
— het Comité geeft voorrang aan drie soorten maatre­
gelen, zonder daarbij te vergeten dat ook andere 
maatregelen belangrijk blijven. 
Deze prioriteiten worden vertaald in rechten: recht 
op onderwijs en opleiding, recht op communicatie en 
informatie, recht op een gegarandeerd minimuminko­
men als steun bij reïntegratie in het beroepsleven en de 
maatschappij. 
2. Inleiding 
2.1. Armoede en bittere armoede 
2.1.1. De Commissie heeft tweemaal — in 1970 en 
in 1985 — geschat hoeveel personen over een inkomen 
beschikten dat lager was dan de helft van het gemid­
delde inkomen in hun land. Daarbij ging het om perso­
nen wier officiële woonplaats zich in één van de lid­
staten bevindt. 
Voor de Gemeenschap in haar huidige samenstelling 
(12 landen) is hun aantal naar schatting van 38 tot 
44 miljoen gestegen, d.w.z. van 11,8% tot 14% van de 
bevolking. Aangezien het bij deze schatting om aanzien­
lijke aantallen gaat, acht het Comité het bijzonder 
betreurenswaardig dat de Commissie niet over voldoen­
de middelen beschiktom de structuur van de genoemde 
gegevens nader te onderzoeken. 2.1.2. Bij deze schattingen van de Commissie plaatst 
het Comité twee opmerkingen en drie conclusies. 
2.1.2.1. Twee opmerkingen: 
a) De gegevens van elke lid-staat zijn het gemiddelde 
van onderling zeer uiteenlopende situaties, omdat 
zowel personen met een gering of zeer gering inko­
men als personen zonder inkomen in aanmerking 
zijn genomen. 
b) Het statistisch inkomensplaatje verschilt eveneens 
van land tot land. De leefwijze en -omstandigheden 
zijn niet overal dezelfde. Armoede wordt niet overal 
op dezelfde wijze ervaren. De solidariteit binnen het 
gezin verschilt van geval tot geval. Gevallen van 
armoede worden op verchillende wijze aangepakt. 
In hun verscheidenheid oefenen maatregelen m.b.t. 
sociale zekerheid, bijvoorbeeld werkloosheids- of 
ouderdomsvoorzieningen of vergoedingen van ge-
zinslasten, grote invloed uit op de mate en de ont­
wikkeling van gevallen van armoede. 
2.1.2.2. Drie conclusies: 
a) Ondanks de tussen 1970 en 1985 getroffen nationale 
en communautaire maatregelen zijn de verschillen 
niet kleiner geworden; het aantal personen dat over 
een gering of zeer gering inkomen beschikt, dan wel 
geen inkomen heeft is immers duidelijk toegenomen 
(+15,75%, d.w.z. +6 miljoen personen ofwel 
1,9% van de bevolking). 
b) Tussen 1970 en 1985 is de samenstelling van de in 
armoede levende bevolking veranderd. Over het 
algemeen is de groep ouderen relatief gezien kleiner 
geworden, terwijl het aantal werklozen en één-ou­
dergezinnen zeer sterk is toegenomen. Als er geen 
krachtige maatregelen worden genomen, valt als 
gevolg het aanhoudend hoge werkloosheidspercen­
tage in de EG een verduurzaming van de gevallen 
van bittere armoede te vrezen. 
c) Hoe belangrijk het „inkomen" ook mag zijn, toch 
is dit niet de enige factor die in aanmerking moet 
worden genomen als men zoekt naar de oorzaak 
van bittere armoede en de versnelling van het proces 
dat daartoe leidt. Het is duidelijk dat er veel oorza­
ken zijn en dat zij een onderling versterkend effect 
hebben^). 
2.2. Gezien de feiten stelt het Comité het volgende 
2.2.1. Bittere armoede is, ongeacht ideologische of 
ethische overwegingen, vooral een realiteit met vele 
gezichten, die niet zelden verborgen en onopgemerkt 
blijft. Deze gedachte dient bij alle maatregelen ter be­
strijding van oorzaken en gevolgen van armoede de 
doorslag te geven. 
(') Zie informatief rapport en paragraaf 3.2.4. 
Nr. C 221/12 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 28. 8. 89 
2.2.2. Bittere armoede mag niet aan een speling van 
het lot worden toegeschreven of beschouwd worden als 
één van de onontkoombare gevolgen van vooruitgang 
en ontwikkeling; anders gaat men nl. in het bestaan 
ervan berusten. Een dergelijke houding heeft het Comité 
altijd unaniem van de hand gewezen. 
2.2.3. Niemand kan a priori verantwoordelijk wor­
den gesteld voor het feit dat hij arm is. Armoede bete­
kent zoveel lijden en is een dusdanig onrecht dat nie­
mand die er het slachtoffer van wordt, dit zichzelf 
zou kunnen toewensen. Onkundigheid van zijn sociale 
rechten speelt hierbij een rol, waarvan de betekenis 
moeilijk te beoordelen valt als men zelf het geluk heeft, 
normaal van deze rechten gebruik te kunnen maken. In 
geen geval mag men te snel iemand veroordelen: voor 
een arme die men zorgeloosheid zou kunnen verwijten 
gelden vaak genoeg verzachtende omstandigheden die 
hun oorzaak vinden in de gezinssituatie of een sociale, 
psychologische of fysieke achtergrond hebben. 
2.2.4. De Commissie heeft terecht gewezen op het 
grote aantal personen dat alleen vanwege geldgebrek in 
een kwetsbare positie verkeert, zonder dat enige andere 
factor een rol speelt. 
Uit de beschikbare statistieken kan niet precies worden 
opgemaakt hoeveel personen in bittere armoede leven, 
maar in het licht van de in de lid-staten geregistreerde 
gegevens kan een aantal van 6 a 10 miljoen als een 
aannemelijke schatting worden beschouwd. 
3. Maatregelen 
Het Comité stelt drie soorten maatregelen voor, waarbij 
het vaak teruggrijpt op of uitgaat van aanbevelingen 
die het reeds eerder heeft gedaan. 
De hoofdoorzaken van bittere armoede worden meestal 
verward met de gevolgen ervan die elkaar versterken en 
beïnvloeden. Hierbij gaat het vooral om werkloosheid, 
gebrek aan algemene en beroepsopleiding, gebrek aan 
onderdak, onvermogen om te communiceren en infor­
matie te verkrijgen, grote schulden — vaak als gevolg 
van gebrek aan informatie, soms van misleidende re­
clame, het uiteenvallen van de gezinsstructuur en de 
ongeschiktheid of ontoereikendheid van de middelen en 
methodes van sociale zekerheid (incl. ziekteverzeke­
ring). 
Veel van deze oorzaken wegen nog zwaarder voor 
gehandicapten, uit arme landen afkomstige bui­
tenlanders, geïsoleerde bejaarden en in het,algemeen 
voor personen die afkomstig zijn uit een probleemmilieu 
of -gezin of die leven in economisch zwakke gebieden 
met onvoldoende sociale voorzieningen. 
3.1. Maatregelen om verandering te brengen in de 
houding tegenover armoede 
3.1.1. Op het individuele en collectieve vlak: aange­
zien de bestrijding van bittere armoede een enorme 
uitdaging vormt, kan niemand zich aan zijn solida-
riteitsplicht onttrekken. Daarom moet worden gewezen op de rol van onderwijs 
en opvoeding in burgerplicht, moraal en sociaal gedrag, 
en de verantwoordelijkheid van het gezin — waar­
binnen in de eerste plaats de elementaire solidariteit 
moet spelen —, de school en de media. 
3.1.2. Op het politieke vlak: ook al is individuele 
liefdadigheid onontbeerlijk, toch kan deze nooit als 
vervanging dienen voor de politieke wil die alleen op 
de overtuiging en een duidelijk engagement van de 
burgers kan steunen. 
Alleen wetgevende en budgettaire beleidsbeslissingen 
die tastbare resultaten opleveren kunnen de oorzaken 
van grote armoede geheel of gedeeltelijk wegnemen en 
de gevolgen ervan opvangen. 
Bij een in menselijk en maatschappelijk opzicht zo 
zwaarwegend en onduldbaar probleem als bittere ar­
moede, moet men zich steeds weer kritisch afvragen 
waar men mee bezig is en de resultaten van eerder 
gevoerd beleid objectief beoordelen. Waar structurele 
hervormingen op hun plaats zouden zijn, kunnen con­
juncturele lapmiddelen het probleem hooguit tijdelijk 
verdoezelen, maar het niet met wortel en tak uitroeien. 
3.2. Permanente maatregelen 
3.2.1. Individuele gevallen van bittere armoede (van 
personen of gezinnen) moeten worden opgespoord en 
als zodanig worden erkend, waarbij niet mag worden 
vergeten dat verborgen of niet onmiddellijk in het oog 
springende noodgevallen gemakkelijk over het hoofd 
worden gezien. 
Hier hebben scholen, plaatselijke sociale en gezond­
heidsdiensten, en allerlei soorten instellingen en organi­
saties die ter plekke actief zijn (wijk, dorp, enz.) een 
doorslaggevende rol te spelen. 
3.2.2. De grote armoede dient in alle lagen van de 
bevolking en overal in de Gemeenschap in kaart te 
worden gebracht, zodat de omvang, de kwantitatieve 
ontwikkeling en de ernst ervan kunnen worden beoor­
deeld. 
De publieke opinie kan weliswaar warm worden ge­
maakt voor een bepaalde gedachte, maar zij zal pas 
tot daden bereid zijn wanneer zij met feiten wordt 
geconfronteerd; er moet dus informatie over concrete 
gevallen zijn en er moeten nauwkeurige en unaniem 
gekozen doelstellingen worden vastgelegd. 
3.2.3. Het aantal gevallen van bittere armoede mag 
dan per land variëren, elk afzonderlijk geval blijft altijd 
een ernstige zaak. Geen enkele staat mag zich dus aan 
zijn verantwoordelijkheid t.o.v. de slachtoffers ont­
trekken. 
Voor de probleemgevallen in de diverse landen worden 
door de betrokken lid-staat en zijn instellingen wel 
oplossingen gevonden en gefinancierd, maar daarnaast 
is ook Europa rechtstreeks verantwoordelijk voor de 
solidaire bestrijding van grote armoede, overeenkom­
stig de geest en de letter van de verdragen en in het 
28. 8. 89 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 221/13 
licht van de waarden en principes die ten grondslag 
liggen aan de Gemeenschap en die de bron zijn van 
haar sociale doelstellingen (*). 
Dit moet ertoe leiden dat: 
a) Het aspect „bittere armoede" systematisch in alle 
discussies op economisch, sociaal en cultureel gebied 
aan de orde wordt gesteld. 
Wanneer het erom gaat personen en gezinnen weer 
in staat te stellen, gebruik te maken van de essentiële 
rechten waarover alle burgers beschikken, moet er 
in de eerste plaats iets worden ondernomen tegen 
de uitsluiting van mensen, en wel in het kader van 
de normale beleidsmaatregelen (werkgelegenheid, 
onderdak, communicatie, opleiding, gezondheid, 
enz.). 
b) De regelmatige uitwisseling van informatie en erva­
ringen tussen de lid-staten wordt geïntensiveerd. 
c) De begrippen „armoede" en „bittere armoede" als 
op feiten steunende realiteit nauwkeuriger worden 
gedefinieerd. 
d) De specifieke communautaire programma's sneller 
worden uitgevoerd doordat hiervoor de nodige fi­
nanciële middelen worden vrijgemaakt (2). 
3.2.4. Voor de bestrijding van de belangrijkste oorza­
ken van bittere armoede, die reeds eerder zijn ge­
noemd (3), zijn permanente maatregelen nodig. 
Dit geldt: 
a) Voor werkloosheid: in dit verband wordt dus ver­
wezen naar de vroegere aanbevelingen en 
standpunten van het Comité ter zake, die hun vol­
ledige geldigheid behouden. 
Zolang het werkloosheidspercentage hoog blijft, zal 
de belangrijkste risicofactor van grote armoede 
blijven bestaan. 
Welk kwaad men ook wil uitroeien — met name 
werkloosheid — als men de oorzaken niet bestrijdt, 
lost men uiteindelijk niets op. Daardoor zal men 
telkens opnieuw moeten beginnen, terwijl de gevol­
gen van het probleem steeds zwaarder zullen wegen. 
Hoe belangrijk de factor „werkloosheid" ook is, 
toch zijn er ook andere oorzaken van grote invloed, 
temeer daar deze vaak verband met elkaar houden, 
door elkaar lopen en zichzelf in stand houden. Dit 
geldt voor: 
b) Onderdak. Gebrek aan onderdak is een zeer duidelijk 
teken van marginalisatie en uitsluiting van de sa­
menleving en van het beroepsleven. Personen zonder 
vaste woonplaats kunnen meestal geen gebruik ma-
(') Zie advies van het ESC over de sociale grondrechten in de 
Europese Gemeenschap (PB nr. C 126 van 23. 5. 1989). 
(2) Zie advies van het ESC over het voorstel voor een besluit van 
de Raad tot vaststelling van een communautair actieprogram­
ma op middellange termijn voor economische en maatschap­
pelijke integratie van groepen van kansarmen (PB nr. C 159 
van 26. 6. 1989). 
(?) Zie informatief rapport, par. 1.5. ken van de normale rechten. Gewoonlijk kunnen zij 
geen werk vinden, afgezien van enkele zeer onzekere 
of door liefdadige organisaties aangeboden baantjes. 
c) Het uiteenvallen van het traditionele gezin, waarvan 
niet te zeggen valt of het hierbij om oorzaak of 
gevolg gaat. Een dergelijke situatie heeft een indi­
recte invloed op de versnelling van het verarmings­
proces, omdat hierdoor de elementaire solidariteit, 
waarop men spontaan een beroep zou moeten kun­
nen doen wanneer men in moeilijkheden verkeert, 
sterk afneemt. 
d) De ontoereikendheid en de ongeschiktheid van de 
stelsels en het beleid inzake sociale zekerheid waar­
door maar al te vaak gezinnen worden uitgesloten 
die — i.v.m. de risico's die zij lopen — juist behoefte 
zouden hebben aan bijzonder actieve aandacht (uit­
keringen en sociale begeleiding). 
3.3. Prioritaire maatregelen 
In het logische verlengde van het informatief rapport 
adviseert het Comité, aan drie soorten maatregelen 
prioriteit toe te kennen. 
3.3.1. Algemeen vormend onderwijs en 
algemene en beroepsopleiding 
3.3.1.1. Analfabetisme en functionele ongeletterd­
heid dienen drastisch te worden bestreden. 
Het Comité steunt de Organisatie van de Verenigde 
Naties voor onderwijs, wetenschap en cultuur 
(UNESCO) die het initiatief genomen heeft om de aan­
dacht van de internationale gemeenschap in 1990 te 
vestigen op het ernstige maatschappelijke probleem van 
analfabetisme en ongeletterdheid. 
3.3.1.2. Daartoe dienen maatregelen te worden geno­
men om oorzaken en gevolgen van falen op school 
tegen te gaan. 
— Deze oorzaken kunnen verband houden met onge­
schikte onderwijsmethoden, gebrek aan studie­
keuzevoorlichting en de ontoereikendheid van de 
middelen die de school ter beschikking staan. 
— Andere oorzaken houden verband met de maat­
schappelijke of gezinsachtergrond: opleiding en 
voorlichting van de ouders, onderdak, gezinsinko­
men, relatie tussen ouders en leerkrachten, enz. 
3.3.1.3. Het Comité heeft zich zeer vaak uitgespro­
ken over het belang van met name: 
— de verhouding tussen school en beroepsleven, 
— de school- en beroepskeuzevoorlichting, 
— alternerend theoretisch en praktisch onderwijs, 
— permanente scholing. 
Het Comité onderschrijft nog eens de standpunten en 
aanbevelingen die het in dezen reeds heeft geformuleerd. 
Nr. C 221/14 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 28. 8. 89 
3.3.1.4. Jongeren die falen op school komen over 
het algemeen uit gezinnen waarvan de ouders dezelfde 
moeilijkheden hebben ondervonden. De problemen 
worden tegenwoordig nog groter door de enorme hoe­
veelheid te verwerven kennis en de levensomstandighe­
den (b.v. de invloeden van de „consumptiemaat­
schappij"). 
Deze jongeren worden dus al tijdens hun schooltijd door 
de neerwaartse spiraal van de mislukking gegrepen. De 
school — die de verschillen juist zou moeten uitvlakken 
— wordt voor hen zo de eerste fase van het marginali­
satieproces. Het rechtstreekse gevolg ervan is dat jonge­
ren in opstand komen of zich juist in zichzelf terugtrek­
ken en geïsoleerd raken. Leerlingen die op school vol­
komen falen, staat na hun schooltijd slechts werkloos­
heid of onzeker werk zonder toekomst te wachten. 
3.3.2. Communicatie en informatie 
3.3.2.1. Dit zijn essentiële rechten: de vrije mens 
moet met zijn gelijken kunnen communiceren; door 
informatie houdt een mens contact met het dagelijkse 
leven en het bestaan als burger. Zonder informatie heeft 
men geen vrijheid van keuze. 
Wie niet beschikt over de mogelijkheid om te commu­
niceren, verliest dus zeer gemakkelijk zijn autonomie 
en raakt gemarginaliseerd. 
3.3.2.2. De bevoegdheid informatie te verstrekken is 
onlosmakelijk verbonden met de verantwoordelijkheid 
ten opzichte van de ontvangers van de informatie, en 
met name van de allerarmsten die grote moeilijkheden 
hebben om zaken te begrijpen en om voor hun proble­
men gehoor en begrip te vinden. 
Daarom moeten degenen die beroepshalve in alle secto­
ren : media, overheidsinstellingen en -diensten, onder­
wijs, enz., informatie c.q. voorlichting verstrekken, een 
actieve rol spelen in de strijd tegen de oorzaken en 
gevolgen van sociale en culturele uitsluiting. Dat bete­
kent dat het — met name ambtelijke — taalgebruik 
moet worden vereenvoudigd, dat de opvang beter moet 
worden en dat het contact met de allerarmsten beslist 
een persoonlijker karakter dient te krijgen. 
3.3.3. Een sociaal minimum gericht op 
integratie 
Hierbij gaat het om twee doelstellingen die elkaar 
aanvullen: 
3.3.3.1. Er moet een gegarandeerd inkomen worden 
verstrekt waarmee personen en gezinnen niet alleen in 
hun dagelijks brood kunnen voorzien, maar ook hun 
essentiële taken en behoeften kunnen vervullen. 
3.3.3.2. Tegelijkertijd dient er voor de ontvangers 
van een dergelijke „differentiële uitkering" een sociale 
en scholingsbegeleiding te komen, met het doel te berei­
ken dat zij stap voor stap weer in de samenleving 
worden geïntegreerd (indien nodig weer leren zelf­
standig hun dagelijks leven te leiden, en reïntegratie in 
het beroepsleven). Dit geldt voor personen die tot de 
beroepsbevolking behoren en lichamelijk en geestelijk 
tot leren en werken in staat zijn. 3.3.3.3. Aan een dergelijke uitkering, waarvan bij de 
strijd tegen marginalisatie veel moet worden verwacht, 
zijn natuurlijk bepaalde voorwaarden en beperkingen 
verbonden: 
— de hoogte van de uitkering moet zodanig zijn dat 
deze de ontvangers aanmoedigt zich in te spannen 
en te gaan werken, 
— de voorwaarden voor toekenning moeten eenvoudig 
zijn, zodat zij voor de doelgroep gemakkelijk te 
begrijpen zijn; anders valt te vrezen dat de rechtheb­
bende personen en gezinnen niet van hun rechten 
gebruik kunnen maken, 
— de sociale begeleiding dient aangepast te zijn aan de 
situatie en gericht te zijn op doelstellingen die voor 
de doelgroep herkenbaar, reëel en meetbaar zijn, 
— de toekenning van een uitkering en de maatschappe­
lijke integratie moeten op het niveau van de indi­
viduele gevallen plaatsvinden. Het belang van plaat­
selijke initiatieven en diensten krijgt zo de nodige 
nadruk, 
— de neerwaartse spiraal van de mislukking, die tot 
bittere armoede leidt, moet absoluut worden onder­
broken. Ieder succes, hoe gering dan ook, betekent 
een eerste stap op weg naar reïntegratie, 
— de reïntegratie-inspanning dient uiteindelijk te lei­
den tot het aanbieden van dusdanig werk dat de 
geboekte „vooruitgang" daarbij duidelijk kan 
blijken, 
— wanneer in het kader van de reïntegratie werk wordt 
verricht, dienen hieraan dezelfde garanties te zijn 
verbonden als bij een normale baan. Dergelijk werk 
mag nooit de sociale garanties en verworvenheden 
indirect teniet doen, 
— personen die in verband met hun leeftijd, hun ge­
zondheid of hun geestesgesteldheid geen reïn­
tegratieprogramma kunnen doorlopen, dienen de 
uitkering en hulp te ontvangen die in hun situatie 
nodig zijn. 
4. Conclusies 
4.1. Vrijheid en politieke en sociale democratie zijn 
onverenigbaar met grote maatschappelijke ellende. 
4.2. Doel is, de allerarmsten te helpen om het weer 
zonder voortdurende bijstand te kunnen stellen door 
ze zelf, naar gelang van hun mogelijkheden, te laten 
ontdekken hoe ze van hun vrijheid en hun verantwoor­
delijkheid t.o.v. zichzelf, hun gezin en de samenleving 
gebruik kunnen maken. 
4.3. Een ieder die — in welke vorm dan ook — 
„macht" uitoefent, heeft de plicht de helpende hand uit 
te steken naar de allerarmsten. 
4.4. Of de bestrijding van bittere armoede succes 
heeft, is grotendeels afhankelijk van de manier waarop 
reële gevallen van armoede worden aangepakt. Daarom 
28. 8. 89 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 221/15 
is de hulpverlening op plaatselijk niveau (gekozen verte­
genwoordigers, overheidsinstellingen, maatschappelijk 
werkers, allerlei soorten verenigingen en organisaties, 
enz.) zo bijzonder belangrijk. De daar ontplooide activi­
teiten die van vitaal belang zijn voor het opsporen van 
bittere armoede en het verlenen van hulp bij reïntegra­
tie, dienen concreet te worden aangemoedigd. 
4.5. Alhoewel het Comité zich in zijn advies bepaalt 
tot bittere armoede en tot het grondgebied van Europa, 
wil het toch op de drie volgende punten wijzen: 
4.5.1. Bittere armoede is het eindpunt van een proces 
dat uit meer of minder, al dan niet snel op elkaar 
volgende en snel verlopende fasen bestaat. 
Daarom moeten gevallen van armoede van meet af aan 
worden opgespoord en aangepakt, zonder te wachten 
tot deze ernstige vormen aannemen. 
4.5.2. Het is een feit dat bepaalde personen, gezinnen 
en bevolkingsgroepen kwetsbaar zijn. Wie dit feit ne­
geert of onderschat, neemt het risico dat het verarmings­
proces op gang komt en steeds sneller verloopt totdat 
het dieptepunt is bereikt. 
Gedaan te Brussel, 12 juli 1989. De Commissie heeft dus terecht alarm geslagen door 
de jongste cijfers betreffende de toename van het aantal 
personen met een gering inkomen (al dan niet uit werk 
in loondienst) bekend te maken. 
4.6. Het is onaanvaardbaar dat 6 a 10 miljoen perso­
nen in onze maatschappij zonder pardon met bittere 
armoede worden geconfronteerd. 
Toch mag dit niet doen vergeten dat buiten onze 
grenzen miljoenen vrouwen, mannen en kinderen de 
hongerdood sterven. 
Dit is een probleem dat op den duur zeer zwaarwegende 
gevolgen zal hebben en door het Comité in verschillende 
adviezen aan de orde is gesteld. Het ESC heeft b.v. 
aangedrongen op de uitbreiding van de technische steun 
en het gebruik van de voedseloverschotten, en gewezen 
op de prijs van grondstoffen en de door de schuldenlast 
van de allerarmste landen veroorzaakte problemen. 
Het Comité vraagt zich af of het geen tijd is om de 
discussie die thans over bittere armoede in Europa 
gevoerd wordt, uit te breiden om daarbij de armoede 
in de hele wereld te betrekken, en over de verschijnings­
vormen, de oorzaken, de gevolgen en de middelen ter 
bestrijding ervan na te denken. Daartoe moet Europa 
een werkelijke Gemeenschap worden die haar eigen 
tegenstellingen onder controle heeft. 
De Voorzitter 
van bet Economisch en Sociaal Comité 
Alberto MASPRONE