·Bevorderen van de doeltreffende toepassing van het beginsel van non-discriminatie op grond van geslacht, ras of etnische afkomst, godsdienst of overtuiging, handicap, leeftijd of seksuele geaardheid en eerbiedigen van het beginsel van non-discriminatie op de in artikel 21 van het Handvest bedoelde gronden;

·Bijdragen aan de verdere ontwikkeling van een ruimte waarin gelijkheid en de rechten van personen, zoals die zijn vastgelegd in het VEU, het VWEU en het Handvest en de internationale mensenrechtenverdragen waar de EU partij bij is, worden bevorderd, beschermd en doeltreffend toegepast.

De referentieperiode voor de tussentijdse evaluatie is de eerste helft van de uitvoering van het programma, van 2014 tot en met medio 2017. De evaluatie had betrekking op de jaarlijkse werkprogramma’s van 2014, 2015 en 2016. Het werkprogramma van 2017 werd daarentegen hoofdzakelijk onderzocht wat betreft ontwerp en structuur, maar niet in termen van uitvoering.

Het programma bevordert projecten ter ondersteuning van de lidstaten en relevante belanghebbenden bij het verbeteren van de man-vrouwverhouding op alle terreinen van het dagelijks leven, in het bijzonder bij economische besluitvorming en het bevorderen van gelijke economische zelfstandigheid voor vrouwen en mannen. De financiering in het kader van deze doelstelling is tevens gericht op het bijdragen tot het verkleinen van de kloof tussen mannen en vrouwen wat betreft salarissen, inkomsten en pensioenen.

Het operationele doel van deze specifieke doelstelling is het vergroten van het bewustzijn en een betere uitvoering van de rechten van personen met een handicap dat voor hen zal leiden tot een vermindering van belemmeringen, tot het volwaardig kunnen deelnemen aan de samenleving en tot het genieten van hun rechten. Dit wordt hoofdzakelijk gedaan via exploitatiesubsidies die de activiteiten van communautaire netwerken die opkomen voor de rechten van mensen met een handicap ondersteunen en door aanbestedingsprocedures die gericht zijn op gegevensverzameling en opleidings- en bewustmakingsactiviteiten. In het kader van het jaarlijkse werkprogramma voor 2014 werd met behulp van het programma de Europese gehandicaptenkaart geïntroduceerd om grensoverschrijdend reizen voor personen met een handicap te vergemakkelijken.

Op dit gebied gefinancierde projecten dragen bij tot een betere implementatie van bestaande EU-wetgeving in de lidstaten en tot de verlening van bijstand aan slachtoffers van racisme en vreemdelingenhaat. De gefinancierde activiteiten ondersteunen in het bijzonder de bescherming van vluchtelingen en migranten tegen de toename van populisme, extremisme en onverdraagzaamheid.

Het programma ondersteunt projecten die zijn gericht op het voorkomen en bestrijden van discriminatie op grond van geslacht, ras of etnische afstamming, godsdienst of overtuiging, handicap, leeftijd of seksuele geaardheid. De bevordering van de integratie van Roma is in het bijzonder een belangrijk thema van deze specifieke doelstelling. In dit verband ondersteunt het programma Rechten, gelijkheid en burgerschap de nationale platforms voor de Roma en werkt het nauw samen met EU-lidstaten en hun nationale contactpunten voor de Roma en met maatschappelijke organisaties die zich bezig houden met non-discriminatie en de integratie van de Roma. Het programma financiert tevens de activiteiten van het Europees netwerk van nationale organen voor de bevordering van gelijke behandeling. De kerntaak van dit netwerk omvat de versterking van de samenwerking en uitwisseling van informatie tussen de nationale organen voor de bevordering van gelijke behandeling die door de lidstaten zijn aangewezen voor onderwerpen die verband houden met non-discriminatie.

Zoals bepaald in de verordening gebruikt het programma subsidies voor het uitvoeren van acties, exploitatiesubsidies en acties voor het plaatsen van opdrachten als belangrijkste financieringsmechanismen ter ondersteuning van projecten die verband houden met de doelstellingen ervan. Hoewel subsidies voor het uitvoeren van acties doorgaans een looptijd hebben van twee jaar, via jaarlijkse exploitatiesubsidies, worden door het programma Europese netwerken die actief zijn op de volgende gebieden gefinancierd: non-discriminatie; racisme, vreemdelingenhaat, homofobie en andere vormen van onverdraagzaamheid; een handicap; gelijkheid van vrouwen en mannen; het voorkomen en bestrijden van alle vormen van geweld en het bevorderen van de rechten van het kind.

Wat betreft de doelgroepen, de beoogde groepen die rechtstreeks, door deel te nemen aan de activiteiten van het programma, of indirect van de uitvoering van het programma kunnen profiteren, behoren de overheid, niet-gouvernementele organisaties en andere onderzoeksinstellingen die zich bezig houden met het nastreven van de doelstellingen van het programma ook tot de begunstigden van het programma. Tot de doelgroepen behoren tevens alle burgers, aangezien de doelstellingen en initiatieven van het programma zijn gericht op het stimuleren, het beschermen en het doeltreffend implementeren van gelijkheid en de rechten van personen, in het bijzonder van degenen die bloot zijn gesteld aan discriminatie, onverdraagzaamheid of geweld, met inbegrip van migranten en minderheden.

Op grond van artikel 5 van de verordening ondersteunt het programma een breed scala van activiteiten, zoals analytische werkzaamheden, wederzijds leren, samenwerking, bewustmaking en verspreiding, opleidingsactiviteiten en acties ter ondersteuning van de voornaamste actoren waarvan de activiteiten bijdragen aan de tenuitvoerlegging van zijn specifieke doelstellingen. Het programma ondersteunt tevens organisaties die actief zijn op het gebied van sociale en mensenrechten in Europa, zoals: Europese netwerken; publieke of private organisaties die gewoonlijk niet-commercieel zijn; nationale, regionale en lokale overheden in EU-lidstaten; niet-gouvernementele organisaties; universiteiten en onderzoeksinstellingen, alsmede internationale organisaties.

·Personen in staat stellen om als consumenten of ondernemers binnen de interne markt hun uit de Uniewetgeving voortvloeiende rechten af te dwingen, in het licht van de in het kader van het consumentenprogramma gefinancierde projecten.

Bron: Jaarverslag over de uitvoering van de jaarlijkse werkprogramma’s voor 2014 en 2015, extracties van het project voor 2016. AS (subsidies voor het uitvoeren van acties), ES (exploitatiesubsidies), AANB. (aanbestedingsprocedures), RCHI (bevordering van de rechten van het kind), RCIT (bevordering van de rechten die uit het burgerschap van de Unie voortvloeien), RCON (handhaving van consumentenrechten), RDAP (voorkoming van geweld tegen kinderen, jongeren, vrouwen en andere risicogroepen), RDAT (waarborging van het hoogste niveau van gegevensbescherming), RDIS (bevordering van non-discriminatie), RDIB (bevordering van de rechten van personen met een handicap), RGEN (bevordering van gelijkheid van vrouwen en mannen en gendermainstreaming), RRAC (bestrijding van racisme, vreemdelingenhaat, homohaat en andere vormen van onverdraagzaamheid)

Afbeelding 1: Vastgelegde begrotingsmiddelen per type maatregel en per specifieke doelstelling

In het bijzonder is de vastgelegde begroting voor subsidies verdeeld over de specifieke doelstellingen van het programma, zoals weergegeven in afbeelding 1 hieronder.

Wat betreft het geplande bedrag is de doelstelling van het voorkomen van geweld tegen kinderen de grootste, gevolgd door die van non-discriminatie. Samen slokken deze twee doelstellingen meer dan 20 % van de vastgelegde begroting (26 %) op. In plaats daarvan zijn, altijd wat betreft het geplande bedrag, de kleinste specifieke doelstellingen die van de rechten van het kind, het EU-burgerschap, de bescherming van de consument en gegevensbescherming.

De totale begroting van het programma voor de periode 2014-2020 is 439 473 000 EUR. Het hoogste vastleggingspercentage (94,91 %) werd bereikt in 2016 (zie tabel 1). Volgens de beschikbare bronnen heeft het programma Rechten, gelijkheid en burgerschap ongeveer 23 % van de beschikbare middelen toegekend aan aanbestedingsprocedures, hoewel de opsplitsing tussen zijn specifieke doelstellingen niet homogeen is.

Het programma financiert ook projecten ter ondersteuning van personen die als consument of ondernemer binnen de interne markt hun uit de Uniewetgeving voortvloeiende rechten willen doen gelden. EU-middelen op dit gebied beogen bij te dragen tot een toename van de kennis en bewustwording over de rechten van consumenten, in het bijzonder op de digitale markt.

Het programma financiert projecten, voornamelijk voorlichtingsactiviteiten, die zijn gericht op het bevorderen van de opneming van EU-burgers in het maatschappelijke en politieke leven van de EU. Daarom ondersteunt het projecten die burgers kunnen helpen zich meer bewust te worden van hun uit het burgerschap van de Unie voortvloeiende rechten. Voorlichtingscampagnes betreffende de aan het EU-burgerschap verbonden rechten worden gefinancierd door deze specifieke doelstelling en er ligt een bijzondere focus op hun kiesrecht in het licht van de Europese verkiezingen in 2019.

Met betrekking tot gegevensbescherming is het programma de voornaamste financieringsbron van de EU. De in het kader van deze specifieke doelstelling uitgevoerde activiteiten hangen nauw samen met de in 2016 goedgekeurde hervorming van de gegevensbescherming. Door middel van deze doelstelling streeft het programma ernaar om projecten te financieren die de omzetting en toepassing van de nieuwe wetgeving inzake gegevensbescherming door de lidstaten, en de opleiding van gegevensbeschermingsautoriteiten en functionarissen voor gegevensbescherming in het bijzonder ondersteunen.

De rechten van het kind worden bevorderd door projecten die gericht zijn op kindvriendelijke justitie en op de bescherming van kwetsbare kinderen (zoals kinderen die de pleegzorgsystemen verlaten en kinderen die met de wet in aanraking komen), door in het bijzonder trainingsactiviteiten van de ambtenaren, de niet-gouvernementele organisaties en de advocaten die met hen te maken hebben te ondersteunen.

Het programma financiert voornamelijk projecten die bijdragen tot de bescherming en ondersteuning van de meest kwetsbare slachtoffers van geweld, zoals vrouwen en kinderen, alsmede activiteiten om het bewustzijn te vergroten en om geweld te voorkomen, samen met niet-gouvernementele organisaties die in het veld werkzaam zijn. Het ondersteunt tevens de behandeling van geweldplegers. Het versterken van kinderbeschermingssystemen is een van de prioriteiten van de Commissie en het programma ondersteunt de rechten van migrantenkinderen door internationale organisaties die rechtstreeks voor en met deze kinderen werkzaam zijn, te financieren.

Er kan in het bijzonder worden verwacht dat twee van de vijf doelen die zijn vastgesteld met betrekking tot de algemene doelstelling van het programma, zullen worden bereikt: namelijk die in verband met de loonkloof tussen mannen en vrouwen en die in verband met het bewustzijn van de aan het burgerschap van de EU verbonden rechten. In het bijzonder zal de bijdrage van het programma aan de verwezenlijking van de uitkomsten inzake de bewustmaking van de aan het burgerschap van de EU verbonden rechten waarschijnlijk aanzienlijk zijn, aangezien het programma direct invloed uitoefent door de focus ervan op maatregelen die zijn gericht op het creëren van bewustzijn om verandering mogelijk te maken.

Aangezien de voortgang bij het bereiken van de output en resultaten van het programma tot dusver goed is geweest, is het redelijk om te verwachten dat met het programma ook goede vooruitgang wordt geboekt bij het bereiken van de algemene doelstelling ervan. De belangrijkste analytische moeilijkheid is echter de opsporing en de toewijzing van de verandering in de algemene indicatoren aan de specifieke maatregelen van het programma.

Wat betreft de algemene doelstelling van het programma ("bijdragen aan de verdere ontwikkeling van een ruimte waarin gelijkheid en de rechten van personen, zoals die zijn vastgelegd in het VEU, het VWEU en het Handvest en de internationale mensenrechtenverdragen waar de EU partij bij is, worden bevorderd, beschermd en doeltreffend toegepast") zijn de doelen op basis van vijf indicatoren vastgesteld.

In 2016 werd een terugval in de ontvangen aanvragen vastgelegd, die samenviel met de uitrol van het deelnemersportaal. Deze tendens bracht echter geen noemenswaardige vermindering met zich mee wat betreft goedgekeurde projecten.

In de periode waarop de jaarlijkse werkprogramma's 2014-2016 betrekking hebben, werden 352 projecten gefinancierd. Wanneer het gunningspercentage van oproepen tot het indienen van voorstellen in 2014 en 2015 in aanmerking wordt genomen, schommelt dit gemiddeld voor bijna alle specifieke doelstellingen tussen 7 % en 27 %, wat vrij laag is. Alleen in het kader van de doelstelling van de bevordering van de rechten van personen met een handicap, werd aan vrijwel alle ingediende aanvragen een subsidie toegekend. Het op één na hoogste gunningspercentage (bijna 58 %) werd voor 2014 waargenomen met betrekking tot de specifieke doelstelling van gendergelijkheid.

Afbeelding 2: Aantal toegekende subsidies voor het uitvoeren van acties en exploitatiesubsidies en aantal aanvragen per specifieke doelstelling en per jaar (2014-2015)

Hoewel de specifieke doelstelling van non-discriminatie wordt uitgevoerd via een evenwichtige mix van subsidies voor het uitvoeren van acties, exploitatiesubsidies en aanbestedingsprocedures, wordt de specifieke doelstelling van het bestrijden van geweld voornamelijk uitgevoerd via subsidies voor het uitvoeren van acties.

Voor andere specifieke doelstellingen is de bijdrage ervan daarentegen indirecter. Dit geldt voor de specifieke doelstelling van de bevordering van gendergelijkheid, waarvan het merendeel van de doelstellingen waarschijnlijk niet behaald zal worden aangezien een meer structurele verandering in de arbeidsmarkten en economische structuren vereist is en dat valt buiten de directe invloedssfeer van het programma.

Volgens de resultaten van de evaluatie dragen de activiteiten van het programma in het algemeen bij aan het bereiken van de specifieke doelstellingen ervan, maar is de impact vrij gematigd als gevolg van zowel de beperkte hoeveelheid middelen van het programma (zoals op het gebied van gendergelijkheid en de aan het burgerschap van de EU verbonden rechten), als het feit dat een verandering door vele andere verschillende factoren en beleid wordt beïnvloed.

2.5.Deelnemers en partnerschappen

Dankzij hun netwerk en onderlinge verwevenheid leveren transnationale partnerschappen een essentiële bijdrage tot de doeltreffendheid van het programma. Sterker nog, volgens de meerderheid van de respondenten zijn door de in het kader van het programma ontwikkelde partnerschappen hun organisatorische structuren wat betreft projectuitvoering, duurzaamheid van resultaten en de totale capaciteit verbeterd. Een kleiner aantal begunstigden heeft ook gerapporteerd dat de partnerschappen een gunstige impact hadden op hun capaciteiten om fondsen te werven.

Tevens heeft de evaluatie van de aangegane partnerschappen een passende vertegenwoordiging van begunstigden per soort organisatie (39 % van het totale aantal begunstigden bestond uit non-profitorganisaties, terwijl particuliere entiteiten met winstoogmerk slechts 5 % uitmaakten), en een ongelijke geografische samenstelling van de deelnemende organisaties aangetoond (zoals ook het geval was in de voorgaande programma’s).

Italië (grotendeels) en Spanje (in mindere mate) zijn de landen met het hoogste aantal aanvragende organisaties (ofwel als coördinator, ofwel als partner), gevolgd door Griekenland, het Verenigd Koninkrijk, Roemenië en Bulgarije. Organisaties van dezelfde zes landen zijn goed voor ongeveer 50 % van de gefinancierde subsidies voor acties.

3.Wat heeft het programma Rechten, gelijkheid en burgerschap bereikt?

Zoals uit de evaluatie blijkt, presteert het programma halverwege de looptijd over het algemeen goed wat de specifieke doelstellingen betreft, in termen van doeltreffendheid, efficiëntie, relevantie, coherentie, complementariteit, synergiën en meerwaarde voor de EU. Er zijn verbeteringen nodig, met name wat betreft de billijkheid.

3.1.Doeltreffendheid

Het programma boekt goede vooruitgang bij de verwezenlijking van de algemene en specifieke doelstellingen ervan. Het is echter soms moeilijk om de veranderingen in de algemene indicatoren op te sporen en toe te wijzen aan de maatregelen van het programma zelf, aangezien sommige veranderingen door vele andere verschillende factoren worden beïnvloed. De geselecteerde toezichtindicatoren voor het meten van de resultaten van het programma zijn over het algemeen toereikend, maar er kunnen enkele verbeteringen worden doorgevoerd.

Het belangrijkste resultaat dat bereikt is voor de specifieke doelstellingen is de verbetering van de vaardigheden en competenties van vakmensen. Een andere belangrijke verwezenlijking van het programma is de bijdrage tot een systemische verandering door projectresultaten, met inbegrip van betere instrumenten, procedures, diensten en beleid die voor alle specifieke doelstellingen zijn ontwikkeld.

Volgens de meerderheid van de begunstigden zijn de door de Commissie ondernomen communicatieactiviteiten ter bevordering van het programma grotendeels succesvol geweest en de populariteit van het programma is derhalve toegenomen ten opzichte van de voorgaande programma's. De inspanningen moeten echter worden gehandhaafd om te waarborgen dat alle potentiële aanvragers in alle lidstaten worden bereikt.

Het voordeel van het programma is hoog in vergelijking met de voorgaande programma's, ook wat betreft de ontvangen aanvragen en de toegekende beloningen.

Nog een positieve ontwikkeling was het hoge niveau van de financiële uitvoering van het programma, aangezien de omvang van de financiering waar de aanvragers om verzochten en die werd toegekend met betrekking tot elke specifieke doelstelling in de jaren 2014-2015 iets hoger was dan in de voorgaande programma's.

Gebaseerd op diverse indicatoren en volgens de geënquêteerde en ondervraagde belanghebbenden heeft de evaluatie bovendien positieve vooruitgang aangetoond in de realisatie van verbeteringen van het kennisniveau op het gebied van het EU-recht en het beleid, de rechten en de waarden van de EU. Bovendien hebben de tijdens de activiteiten van het programma aangegane partnerschappen een positieve impact gehad op de vaardigheden en competenties van de begunstigden en de deelnemers aan het programma.

Over de duurzaamheid van de activiteiten van het programma na afloop van de financiering is het meerderheid van de ondervraagde belanghebbenden van mening dat de acties zeer waarschijnlijk kunnen worden gehandhaafd wat betreft het verwerven van nieuwe vaardigheden en competenties, een beter bewustzijn en de ontwikkeling van instrumenten en procedures die langer zullen meegaan dan de projecten. De verwachting dat de opleidingsactiviteiten zouden blijven bestaan na afloop van het project was iets lager. Slechts een derde van de respondenten verwachtte echter dat de partnerschappen die tijdens het project waren gefinancierd zouden blijven bestaan na de financieringsperiode. Ook het percentage belanghebbenden die van mening zijn dat de tijdens de door het programma gefinancierde projecten gevormde partnerschappen hun capaciteiten om fondsen te werven hebben verbeterd, is laag. In het algemeen is er erg weinig bewijsmateriaal over de duurzaamheid van de projectresultaten na afloop van de financiering voorhanden.

Tot slot zegt meer dan 80 % van de geënquêteerden dat het programma (zeer) doeltreffend is bij het tegemoet komen aan de behoeften van de relevante doelgroepen. Meer dan 70 % van de begunstigden van het programma die zijn ondervraagd in de evaluatie is tevens van mening dat het programma zeer doeltreffend is geweest bij het toespitsen op de juiste beleidsterreinen en de meest relevante doelgroepen.