COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN 
MEDEDELING VAN DE COMMISSIE 
Mindeiheidstalen 
inde 
Europese Unie 
Verslag 
1989 - 1993 COM(94) 602 def. 
Brussel, 15.12.1994 

1. INLEIDING 
1.1 In Europa gesproken talen 
1.2 De Europese dimensie 
' 1.3 Initiatieven van het Europees Parlement 
1.4 Begrotingslijn 
1.5 Het Verdrag van Maastricht 
1.6 Het onderwijsbeleid van de Europese Unie 
1.7 Het cultuurbeleid van de Europese Unie 
1.8 Het Europees Handvest 
1.9 Rechten van minderheden 
2. WERKZAAMHEDEN VAN DE COMMISSIE 
2.1 Studie "Euromosaic" 
2.2 Verslagen over de door de Commissie gefinancierde activiteiten 
2.3 Projecten 1989-1993 
fa) Onderzoek 
(b) Onderwijs 
'c) Conferenties 
d) Festivals en culturele manifestaties 
e) Mediaprojecten 
J) Informatie 
g) Studiebezoeken 
(h) Europees Bureau voor minderheidstalen 
CONCLUSIE 
3.1 Een omgeving in beweging 
3.2 Het Verdrag betreffende de Europese Unie 
3.3 Door de Commissie gefinancierde activiteiten 
3.4 - Aanbevelingen 
A 
12) 
1. INLEIDING 
1.1 In Europa gesproken talen 
Behalve de in de Lid-Staten van de Europese Unie gesproken officiële talen spreken 
volgens sommige schattingen tot 40 miljoen Europese burgers de van oudsher in hun 
streek gebruikte minderheidstalen of regionale talen. Zo wordt door circa 7 miljoen 
mensen in Spanje, Frankrijk en Italië (in Alghero op Sardinië) Catalaans gesproken. 
Andere in de Europese Unie gesproken Europese talen zijn onder andere Baskisch (E, F), 
Bretons (F), Corsicaans (F), Fries (NL), Friaulaans (I), Galicisch (E), Occitaans (F), Retro-
Romaans (i), Sardisch (I), Sorbisch (D) en Welsh (UK). Het Iers en het Lëtzebuergesch 
kunnen ondanks hun officiële status in het eigen land aan deze lijst van minder 
verspreide Europese talen worden toegevoegd . 
Een andere categorie taalgemeenschappen die zich in een overeenkomstige positie als 
de sprekers van minderheidstalen bevindt, bestaat uit diegenen die de officiële of 
meerderheidstaal van een buurland spreken, maar die in een land wonen waarin een 
andere taal overheerst. Duitstaligen in België, Denemarken, Frankrijk en Italië bevinden 
zich in deze situatie, net als de Albanees, Kroatisch, Grieks en Sloveens sprekende 
gemeenschappen die reeds lange tijd in Italië wonen. Hoewel deze talen zelf, wegens hun 
officiële status in een ander land, waarschijnlijk niet in verval zullen raken, zijn de taal 
en het bijbehorende culturele erfgoed van deze regio's en landstreken onderhevig aan 
een overeenkomstige druk als die van minderheidstalen. In totaal zijn er meer dan 40 
autochtone, regionale of minderheidstaalgebieden geregistreerd. 
Naast de bovenbeschreven regionale talen zijn ook de van oudsher in heel Europa 
gesproken zigeunertalen en het Jiddisch in aanmerking genomen. 
1.2 De Europese dimensie 
Hoewel er enorme verschillen zijn tussen de precieze status en de positie van de 
taalgemeenschappen, bestaan er een aantal gemeenschappelijke belangen en factoren die 
veel van deze groepen in de Gemeenschap bij elkaar brengen. Sommige gemeenschappen 
onderhouden contact over de grenzen van de Lid-Staten heen, zoals Baskischtaligen in 
Spanje en Frankrijk; andere hebben traditionele culturele en historische banden, zoals 
de Keltische taalgroepen in Frankrijk, Ierland en het Verenigd Koninkrijk. Hoewel deze 
banden ongetwijfeld belangrijk zijn en op interregionaal niveau bevorderd kunnen blijven 
worden, hebben nagenoeg al deze gemeenschappen waarin minderheidstalen worden 
gesproken een aantal diepere belangen gemeen, zowel wat de voortzetting van de 
ontwikkeling van hun taal als wat de verwezenlijking van hun mogelijkheden binnen de 
Europese Unie betreft. 
ibv v> 
Veel taalgemeenschappen kampen met gemeenschappelijke problemen: vele liggen in 
landelijke gebieden, vaak in perifeer gelegen streken, waar de plaatselijke economische 
vooruitzichten zorg baren; de gemeenschappen kunnen met een achteruitgang van het 
gebruik van de taal te kampen krijgen die ten dele het gevolg is van de toegenomen 
invloed van een dominerende taal die in hun midden wordt gesproken. Maar de situatie 
is niet altijd negatief: sommige talen zijn de laatste jaren sterker geworden omdat de 
burgers een vernieuwde vastberadenheid hebben getoond om hun taal te gebruiken en 
te bevorderen en, met name, hun unieke culturele erfgoed aan hun kinderen door te 
geven. 
De Europese dimensie van minderheidstalen werd in eerste instantie door het Europees 
Parlement erkend en bevorderd, dat getracht heeft het gebruik daarvan in een aantal 
gebieden aan te moedigen. Sedert 1983 heeft het Parlement een bescheiden deel van de 
begroting voor projecten voor het behoud en de bevordering van minderheidstalen 
gereserveerd. Deze begroting wordt door de Commissie beheerd en is in het bijzonder 
gebruikt om grensoverschrijdende of paneuropese contacten te leggen en de uitwisseling 
van ervaringen tussen taalgemeenschappen te bevorderen. 
De inwerkingtreding van het Verdrag van Maastricht in 1993 kenmerkt een nieuwe fase 
in de ontwikkeling van Europa, in het bijzonder wat het belang van de Unie voor de 
burger betreft. Het verdrag benadrukt specifiek het belang van de verscheidenheid van 
de Europese culturen en legt in de wet het beginsel vast dat de besluiten zo dicht 
mogelijk bij de burger moeten worden genomen. 
De Duitse eenwording in oktober 1990 zorgde voor een extra taalgemeenschap, de 
Sorbischtaligen van Lausitz. 
1.3 Initiatieven van het Europees Parlement 
De impuls- voor aktie op dit gebied kwam van het Europees Parlement, dat sedert 1979 
een reeks moties en resoluties voor maatregelen ten behoeve van regionale of 
minderheidstaalgemeenschappen1 heeft goedgekeurd. Een verder verslag en ontwerp­
resolutie2 werd opgesteld door de Commissie Cultuur, jeugd, onderwijs en media, met als 
rapporteur het Europees Parlementslid de heer Killilea. Dit verslag werd opgesteld in het 
licht van het handvest Europese regionale minderheidstalen^^ de Raad, en het bevat 
een overzicht van de tegenwoordige positie van taalminderheden in de Europese Unie. Dit 
overzicht berustte op een door de rapporteur bij de overheid uitgevoerde enquête. 
i Als vervolg op de goedkeuring van moties in 1979 en 1980 heeft het Europees Parlement drie 
resoluties aangenomen: Resolutie over een communautair handvest voor regionale talen en culturen 
en een handvest van de-rechten van etnische minderheden (Arfé I, 16X1981), PB nr. C287 van 
9.XI.19B1. blz. 106; Resolutie over maatregelen ten bate van talen en culturen van minderheden 
(Arfé II. 11.11.1983), PB nr. C68 van 14.111.1983, blz. 103; Resolutie over talen en culturen van 
regionale en etnische minderheden in de Europese Gemeenschappen (Kuijpers, 30X1987), PB nr. 
C318 van 30.XI.1987. 
PE201.963/RE1 
In dezelfde periode is door het Europees Parlementslid Von Stauffenberg, in zijn 
hoedanigheid als rapporteur van de commissie juridische zaken en rechten van de 
burger, een verslag en een ontwerp-resolutie betreffende de bescherming van de rechten 
van etnischegroepeh opgesteld, die een ontwerp-handvest omvat. Het Parlementslid de 
heer Alber nam dit werk vervolgens over, maar ook over de ontwerp-resolutie moet het 
Parlement nog in de plenaire vergadering beslissen. Het ontwerp-handvest omvat 
bepalingen inzake de rechten voor het gebruik van een etnische taal4 en onderwijs in de 
etnische taal5. 
De interparlementaire groep voor minderheidstalen bespreekt in de plenaire 
vergaderingen nog steeds de hoofdthema's van het verslag-Alber, het verslag-Killilea, het 
Europese Handvest voor regionale of minderheidstalen, en de voorzieningen voor 
minderheidstalen in de begroting. 
1.4 Begrotingslijn 
De begrotingslijn ten gunste van acties ter bevordering van de ondersteuning van 
minderheidstalen en culturen in de Unie getuigt van de voortdurende ondersteuning door 
het Europees Parlement. De bedragen zijn van 100.000 ecu in 1983 opgelopen tot 
3.500.000 ecu in 1994, zoals blijkt uit onderstaande tabel. 
jaar 
83 
0,1 84 
0,2 85 
0,34 86 
0,68 87 
0,86 88 
1,0 89 
1.0 90 
1,1 91 
2,0 92 
2,5 93 
3,5 94 
3,5 
mecu 
Ondanks de stijging van deze bedragen blijft het totaal van 3,5 miljoen ecu in 1993 en 
1994 bescheiden en blijft de vraag de beschikbare fondsen overtreffen: het aantal 
subsidie-aanvragen is zozeer toegenomen dat de Commissie in 1993 meer dan 180 
projecten heeft kunnen goedkeuren. 
1.5 Het Verdrag van Maastricht 
Het Verdrag van Maastricht betreffende de Europese Unie, dat zijn uitwerking op 
nagenoeg elke activiteit in de Unie zal hebben, zal waarschijnlijk ook van invloed zijn op 
acties op het gebied van minderheidstalen. 
PE204.838 
Artikel 9 
Artikel 10 
Verdrag betreffende de Europese Unie, getekend op 12.11.1992, in werking getreden op 1.XI. 1993. 
.3 
Het verdrag breidt de bevoegdheid van de Unie uit tot cultuur7 en bevat een artikel over 
onderwijs8 waarin wordt verwezen naar de noodzaak het leren van talen te bevorderen. 
Het Verdrag van Maastricht benadrukt ook het belang voor de Europese Unie van het 
behoud van de verscheidenheid van Europese culturen9. Dit beginsel wordt versterkt door 
de subsidiariteitsregel die in het verdrag10 is genoemd en die van toepassing is op alle 
activiteiten van de Gemeenschap met gedeelde bevoegdheid tussen de Gemeenschap en 
de Lid-Staten11. 
1.6 Het onderwijsbeleid van de Europese Unie 
Op het vlak van het binnenlands beleid van de Europese Unie is een aantal praktische 
maatregelen genomen op het gebied van minderheidstalen en -culturen. De Raad en de 
ministers van onderwijs hebben onderwijsprogramma's gesteund voor kinderen van 
migrerende werknemers, ook van buiten de Unie12. Bijzondere aandacht wordt geschonken 
aan het onderwijzen van moedertaal en cultuur aan kinderen. Deze initiatieven werden 
in 1989 aangevuld met een resolutie betreffende het onderwijs aan kinderen van 
zigeuners en reiziger^ die tot projecten heeft geleid als de vervaardiging van didactisch 
materiaal in zigeunertalen. 
In 1989 werd ook het UNGUA-programma1^ gelanceerd met als doel de bevordering van 
het onderwijs in vreemde talen voor internationale communicatie. De talen van LINGUA 
zijn de werktalen van de EU15 en Iers (dat zowel de eerste officiële taal in Ierland is als 
een taal van het Europese Verdrag), en Lëtzebuergesch, dat in het LINGUA-Besluit "de 
taal die wordt gesproken op het hele Luxemburgse grondgebied"16 genoemd. Deze twee 
talen maken deel uit van het LINGUA-programma uit hoofde van hun officiële status in 
deze Lid-Staten; andere minderheidstalen zijn niet opgenomen. 
Hoewel onder het ERASMUS- programma voor hoger onderwijs geen specifieke maatregelen 
zijn voorzren voor minderheidstalen, is een aantal relevante projecten en netwerken 
7 Artikel 128 
8 Artikel 126 
9 Artikel 128 
10 Artikelen A en 3b 
11 Voor verdere bespreking van het Verdrag van Maastricht zie hoofdstuk 3: Conclusie 
12 Resolutie houdende een actieprogramma op onderwijsgebied, PB nr. C38 van 19.11.1976; Resolutie 
betreffende een actieprogramma ten behoeve van migrerende werknemers en hun gezinsleden, PB 
nr. C34 van 14.11.1976; Verklaring van 1.II.1978, R/1832 f/77 (SOC 173) 
13 Resolutie van 22 mei 1989. PB nr. C89 van 21.VI.1989, blz. 3 en 4 
14 Besluit van de Raad van 28.VII.1989 tot vaststelling van een actieprogramma ter bevordering van 
de kennis van vreemde talen in de Europese Gemeenschap (LINGUA), 89/489/EEG, PB nr. L239/24-
32 van 19.8.1989 
Deens, Duits, Engels, Spaans, Frans, Grieks, Italiaans, Nederlands, Portugees. (Vijf van deze talen 
worden gesproken door autochtone minderheidsgemeenschappen in een aantal Lid-Staten: Deens-D; 
Duits-DK, B. F, I; Frans-I; Grieks-I, Nederlands-F). 
LINGUA-Besluit, preambule, 11e overweging 
4 15 
16 
opgezet, bijvoorbeeld op het gebied van studies van het Catalaans en het Welsh. Op basis 
van deze ontwikkelingen op onderwijsgebied maakt het onderwijsprogramma SOCRATES, 
dat de opvolger zal worden van LINGUA en ERASMUS, de weg vrij voor de eventuele 
integratie van projecten voor minderheidstalen. 
1.7 Het cultuurbeleid van de Europese Unie 
Op cultuurgebied werd in een vergadering van 1992 van de Raad en de ministers van 
Cultuur een mededeling van de Commissie betreffende nieuwe vooruitzichten voor de 
actie van de Gemeenschap op cultureel gebied bestudeerd waarbij werd benadrukt dat 
de nationale en regionale verscheidenheid moet worden geëerbiedigd17. De Raad en de 
ministers namen in het bijzonder nota van de ondersteuning van de Unie voor vertalen, 
met name vertalingen uit minder verspreide Europese talen. Het Economisch en Sociaal 
Comité, dat eveneens advies uitbracht over deze mededeling van de Commissie, wees er 
ook op dat de nationale, regionale en lokale kenmerken gerespecteerd moeten worden18. 
Voor het antwoord van het Europees Parlement op de mededeling van de Commissie werd 
door het Parlementslid de heer Barzanti in de Commissie Cultuur, jeugd, onderwijs en 
media, een verslag opgesteld19. Het verslag-Barzanti benadrukte nogmaals het belang van 
verscheidenheid en, met verwijzing naar het Europese pluralisme, van de noodzaak om 
minderheidstalen te verdedigen. Dit punt werd ook naar voren gehaald in verband met 
de bijstand voor vertalingen. 
Nog voor het verslag-Barzanti had het Parlement in 1991 gewag gemaakt van de 
noodzaak het toneel in de Unie te stimuleren in een resolutie waarin expliciet wordt 
gesproken over de wenselijkheid van steunverlening aan werken van vertegenwoordigers 
van minderheidsculturen20. 
1.8 Het Europees Handvest 
De markantste ontwikkeling van de afgelopen jaren in Europa was de goedkeuring in 1992 
door de Raad van Europa van het Europees Handvest voor regionale of 
minderheidstalen"1. In dit document worden de doelstellingen uiteengezet voor de 
verdragsluitende staten met betrekking tot het stimuleren en bevorderen van taal in een 
aantal gebieden waarin taal wordt gebruikt. Onderstaande samenvatting verscheen in het 
Bulletin "Contact*: 
Conclusies van de Raad en de ministers van Cultuur, in het kader van de Raad bijeen, betreffende 
de richtsnoeren voor de culturele actie van de Gemeenschap (C0M(92) 149), Bul. EG 11 -1992,1.3.245. 
Advies van het Economisch en Sociaal Comité, 22.X.1992, Bul. EG 10-1992, 1.3.186. 
Verslag-Barzanti, Europees Parlement, Commissie Cultuur, jeugd, onderwijs en media, PE 201.819, 
resolutie aangenomen op 21.1.1993, betreffende de mededeling van de Commissie "nieuwe 
vooruitzichten voor de actie van de Gemeenschap op cultureel gebied", C0M(92)149. 
Resolutie van het Europees Parlement over het stimuleren van toneel en muziek in de Europese 
Gemeenschap, 25X1991. Bul. EG 10-1991. 1.2.199. 
Raad van Europa. Europees verdrag, serie 148, Straatsburg, 5.X.1992, ISBN 92 871 2210 5 
Volume 9, nr. 2, najaar 1992, Bulletin Contact, een door het Europees Bureau voor minderheidstalen, 
"Het Handvest is een veelomvattend document. Deel II gaat over doelstellingen 
en beginselen. Alle verdragsluitende staten moeten met deel II instemmen. Deel 
III heeft betrekking op maatregelen voor de bevordering van het gebruik van 
regionale of minderheidstalen in het openbare leven. Het behandelt in detail 
onderwijs, rechterlijke en bestuursrechtelijke bevoegdheden en openbare 
diensten, media, culturele activiteiten en faciliteiten, het economische en sociale 
leven en grensoverschrijdende uitwisselingen. De tekst van het verdrag tracht 
een groot scala van nogal verschillende taalsituaties te bestrijken en biedt een 
aantal opties voor de verdragsluitende partijen. Voor elk van de op de datum 
van de ratificatie genoemde talen verplicht de contracterende staat zich 
minimaal 35 leden of subleden [van nagenoeg 100] van deel III van het verdrag 
toe te passen, waarvan ten minste drie betrekking hebben op de artikelen over 
onderwijskundige en culturele activiteiten en faciliteiten." 
In oktober 1993 hadden twaalf staten het handvest ondertekend, waaronder vijf Lid-
Staten van de Europese Unie23. 
1.9 Rechten van minderheden 
Met betrekking tot mensenrechten heeft een belangrijke reeks ontwikkelingen 
plaatsgevonden die van invloed zijn op minderheidstalen en culturen. In de Verenigde 
Naties keurde de algemene vergadering de verklaring van de rechten van personen 
behorende tot nationale, etnische, godsdienstige en taalkundige minderheden in 1992 
goed. Naast de bevestiging van de grondrechten van minderheden, zoals het recht op 
gelijke behandeling en vrijwaring van discriminatie, vereist de verklaring van de staten 
dat zij maatregelen nemen ter bevordering van onder andere talenonderwijs, culturele 
expressie en onderwijs25. De staten worden ook gestimuleerd tot samenwerken en het 
uitwisselen van informatie en ervaringen bij hun behandeling van minderheidskwesties26. 
De veranderingen in Midden- en Oosteuropa in de jaren '90 en de toenemende etnische 
spanning die tot oorlog en conflicten heeft geleid in enkele voormalige communistische 
landen, hebben de aandacht gevestigd op de noodzaak de grondrechten van minderheden, 
met inbegrip van taalminderheden te verdedigen. Het voortouw werd genomen door de 
Conferentie over Veiligheid en Samenwerking in Europa (CVSE) in 1990 ter gelegenheid 
waarvan de staatshoofden en regeringsleiders het handvest van Parijs voor een nieuw 
Europa1 hebben goedgekeurd, waarin specifiek is voorzien dat culturele en taalkundige 
Dublin uitgegeven tijdschrift (uitgaven in DE, EN, FR, IT). 
23 Verdragsluitende staten (in oktober 1993): (EU): Denemarken, Duitsland, Luxemburg, Nederland, 
Spanje; (niet-EU): Oostenrijk, Cyprus, Finland, Hongarije, Liechtenstein, Malta, Noorwegen. 
24 Resolutie 47/135 van 18.12.1992 
25 ibid. Artikel 4 
26 ibid. Artikel 6 
CVSE, Parijs, 21 .XI. 1990, ondertekend door de staatshoofden en regeringsleiders en de voorzitter van 
de Commissie 27 
minderheden zonder discriminatie en in volledige gelijkheid voor de wet moeten worden 
beschermd. Bovendien eist het handvest dat er voorwaarden worden geschapen voor de 
bevordering van taalkundige identiteit. Tijdens de Europese Raad van 1991 in Luxemburg 
gaven de staatshoofden en regeringsleiders van de Europese Unie een verklaring over de 
mensenrechten^ af waarin wordt verklaard dat de bescherming van minderheden 
voorwaarde voor democratie is en het belang wordt benadrukt van het eerbiedigen van 
de culturele identiteit en de noodzaak de rechten van tot minderheden behorende 
personen te handhaven. Dit werd in 1992 in praktijk gebracht door het Besluit van de 
Raad29 dat stelt dat een artikel met een uitdrukkelijke verwijzing naar het eerbiedigen 
van democratische beginselen en mensenrechten moet worden opgenomen in de Europese 
overeenkomsten waarover met Roemenië en Bulgarije wordt onderhandeld30. De opneming 
van een artikel hierover, dat natuurlijk zowel voor de EU als voor het derde land bindend 
is, is nu een gangbare praktijk bij onderhandelingen van alle handels-, samenwerkings-
en associatieovereenkomsten met derde landen. 
De Unie en de Lid-Staten hebben gebruik gemaakt van andere discussiemogelijkheden 
om hun betrokkenheid bij de rechten van minderheden, met inbegrip van taalkundige 
minderheidsgemeenschappen te bevestigen31. Onlangs heeft de Raad van Europa in Wenen 
in oktober 1993 zijn eerste topconferentie gehouden van 32 staatshoofden en 
regeringsleiders voor de goedkeuring (in oktober) van de Verklaring van ffeneif over de 
mensenrechten, die normaal een protocol inzake nationale minderhedenomi&i. Hiermee 
worden de staten verplicht leden van nationale minderheden toe te staan hun cultuur, 
geloof, tradities en gewoonten te ontwikkelen en hun taal in het particuliere en openbare 
leven te gebruiken. De overeenkomst bepaalt ook dat leden van nationale minderheden 
in staat moeten worden gesteld onder bepaalde voorwaarden hun taal bij de 
communicatie met overheidsdiensten te gebruiken. De Commissie die bij de 
topconferentie vertegenwoordigd was, ondersteunde de verklaring van Wenen volledig en 
benadrukte haar wens de banden tussen de EU en de Raad van Europa te versterken, met 
het oog op de toetreding van de EU tot een groter Europees organisme33. 
31 Europese Raad Luxemburg, 28-29.VI.1991, Bijlage V, verklaring over de mensenrechten, Bul. EG 6-
1991. blz. 18 
Verklaring van de Raad van 11.IV.1992, Bul. EG 5-1992, 1.2.12-13 
Artikel 6 van de Europese overeenkomst voor Roemenië (voorstel van 21.XII. 1992) luidt: Het 
respecteren van de door de slotakte van Helsinki en het handvest van Parijs voor een nieuw Europa 
vastgestelde democratische beginselen en mensenrechten, alsmede de beginselen van 
markteconomie, stimuleren het binnenlandse en buitenlandse beleid van de partijen en vormen 
wezenlijke onderdelen van deze overeenkomst. Artikel 6 van de voorgestelde overeenkomst met 
Bulgarije is in overeenkomstige (maar niet identieke) bewoordingen gesteld. 
Zie Verklaring over mensenrechten, democratie en ontwikkeling van de Raad en de Lid-Staten, mei 
1993, Bul. EG 5-1993, 1.3.41; voorbereidingen voor de tweede wereldconferentie van de Verenigde 
Naties over mensenrechten, Wenen, 14-25.VI.1993: de verklaring en het actieprogramma van Wenen 
(juni) behandelt de situatie van minderheden en autochtone bevolkingsgroepen. 
Verklaring van Wenen, topconferentie Raad van Europa, 9.X.1993, SUM(93)2. 
Opmerking van Hans van den Broek, Commissielid voor politieke buitenlandse betrekkingen, tijdens 
de topconferentie van de Raad van Europa, 8-9.X.1993, Wenen. 
7 
Het Europees Parlement heeft zich ook ingezet voor minderheidsgroepen in het debal 
over de mensenrechten34. 
34 Zie Resolutie van het Europees Parlement over mensenrechten, 9.VII.1991, waarin een beroep wordt 
gedaan op de Unie om de mensenrechten zowel binnen als buiten de Europese Gemeenschap te 
eerbiedigen; Resolutie van het EP over de mensenrechten, 12.IX.1991. PB C240 van 16.9.1991, waarin 
onder andere wordt verzocht om een Europese grondwettelijke verklaring en om een mandaat van 
de Commissie voor aanvaarding door de Unie van het Europees Verdrag van de rechten van de 
mens; Resolutie van het EP over de naleving van de mensenrechten in de Europese Gemeenschap, 
11.111.1993, PB Cl 15 van 26.4.1993. Zie ook het eerder genoemde verslag-Alber. 
(3) 
2. WERKZAAMHEDEN VAN DE COMMISSIE 
In 1992-93 moest de Task Force Menselijke Hulpbronnen, onderwijs, opleiding en jeugd 
van de Europese Commissie, die de activiteiten met betrekking tot minderheidstalen en 
culturen financiert, de balans opmaken van de koers van het beleid op dit gebied. Twee 
kwesties vereisten onmiddellijke aandacht. Op de eerste plaats zijn veel van de gegevens 
over minderheidstaalgemeenschappen onbetrouwbaar en is er behoefte aan beter 
vergelijkbare informatie over de sociale, economische, onderwijskundige en linguistische 
situatie van deze gemeenschappen. Op de tweede plaats was er behoefte aan een 
overzicht en een evaluatie van de door de Commissie gedurende de periode van vier jaar 
1989-1993 gefinancierde activiteiten, waarom door het Europees Parlement was verzocht. 
2.1 Studie "Euromosaic" 
De eerste doelstelling bestond uit het actualiseren van informatie en gegevens over de 
talen. In 1984 had de Commissie een uitgebreide studie uitgegeven over de toestand van 
de minderheidstalen, getiteld The Linguistic Minorities in Countries belonging to the 
European Community, in 1990 gevolgd door de publikatie van een overzicht36 van de 
positie van taalminderheden in de drie jongste Lid-Staten, Griekenland, Spanje en 
Portugal. 
Tien jaar nadat de eerste gegevens waren verzameld, bestond er echter duidelijk behoefte 
aan een verdere studie. Er was zowel informatie nodig over de basisgegevens met 
betrekking tot het aantal sprekers als over het gebruik van de talen in verschillende 
gebieden (thuis, op school, op het werk, bij overheidsdiensten, in de handel, in de media 
en bij culturele activiteiten, enz.). Daarnaast moest het sociaal-linguistisch dynamisme 
van een taal worden beoordeeld, dat wil zeggen of de taal of taalgemeenschap zich in een 
toestand van achteruitgang, heropleving of stabiliteit bevindt. Ook moesten in de studie 
de factoren worden bestudeerd die de groei of de achteruitgang van de talen beïnvloeden, 
zoals hun waargenomen status; sociaal-economische factoren; graad van verstedelijking 
en marginalisering; en de gevolgen van interactie of contact tussen twee talen. 
Na een bericht van aanbesteding37 werd het contract toegekend aan een consortium van 
linguistische en sociaal-linguistische deskundigen als vertegenwoordigers van vier van 
de leidende Europese instituten op dit gebied: Eédération des Eo/ers Ruraux, Parijs; 
35 
36 
37 Samenvattend verslag, Istituto della Enciclopedia Italiana, Rome; Bureau voor Officiële Publikaties 
der Europese Gemeenschappen, Luxemburg, 1990, ISBN (EN) 92-825-5850-9; (FR) 92-825-6480; 
(IT) 92-825-5851. 
Linguistic Minorities in the European Economic Community: Spain, Portugal, Greece, Samenvatting 
van het verslag, Miquel Siguan, Universiteit van Barcelona; Bureau voor Officiële Publikaties der 
Europese Gemeenschappen,Luxemburg(1990),ISBN(EN)92-826-0375-X; (FR) 92-826-0371-1; (ES) 
92-826-0376-8. 
PB nr. C291/9 van 7.XI.1992. 
9 
institut Sociolingüistica Ca ta la na, Barcelona; Onderzoekscentrum Meertaligheid, Brussel-
en Research Centre ff a les, Bangor die zich samen Euromosaic noemden. 
De onderzoekers zijn bezig met het verzamelen van gegevens van officiële bronnen, 
publikaties, studies, overleg met deskundigen en interviews met vooraanstaande 
personen. Er is een aantal zeer gedetailleerde vragenlijsten opgesteld en vertaald met 
het oog op het verkrijgen van vergelijkbare gegevens op Europese schaal. Daarnaast 
wordt in bepaalde streken een beperkt aantal empirische studies uitgevoerd. 
De afronding van het verslag is voor de eerste helft van 1994 gepland en de conclusies 
zullen aanbevelingen omvatten voor een beleid ter voortzetting van de bevordering van 
de Europese taalkundige verscheidenheid. 
2.2 Verslagen over de door de Commissie gefinancierde activiteiten 
De Commissie beheert de jaarlijkse begrotingslijn38 ter bevordering van de minder 
verbreide talen en culturen in de Europese Unie sedert 1983. In 1990 is een verslag over 
de periode 1983-1985 gepubliceerd39. 
Het eerste verslag dat werd uitgegeven door het Europees Bureau voor 
minderheidstalen40, omvatte aanbevelingen, waarvan er sedertdien een aantal ten uitvoer 
zijn gelegd. De Commissie heeft in het bijzonder haar steun voor projecten op het gebied 
van onderwijs, informatienetwerken, de media en culturele manifestaties vergroot. 
Daarnaast werd de steun van de Commissie aan de ontwikkeling van het Europees Bureau 
voortgezet en is in Brussel een informatiebureau opgericht. 
Het verslag bevatte ook een aantal algemene opmerkingen over de mogelijkheid de actie 
ten behoeve van minderheidstalen in andere beleidsprogramma's te integreren, zoals 
opvoeding, opleiding, informatie, cultuur, regionale ontwikkeling, landbouw en visserij. 
In bepaalde opzichten is dit gebeurd, in het bijzonder op cultureel gebied. Voor zover 
beleidsmaatregelen, zoals het gemeenschappelijke landbouwbeleid, bijdragen aan het 
economisch welzijn van regionale gemeenschappen, zijn deze natuurlijk ook van nut voor 
de ondersteuning van de veiligheid van de taalgroepen. Specifieke politieke initiatieven 
behoeven evenwel coherente doelstellingen en moeten gebaseerd zijn op correcte 
gegevens, een behoeftenanalyse, raadpleging en een correcte evaluatie van de kosten en 
baten. De uitvoering van parallelle programma's voor taalminderheden is misschien niet 
doeltreffend en. een meer "organieke" benadering waarbij de projecten naar hun 
verdienste worden gefinancierd binnen algemene programma's, zoals bijvoorbeeld bij 
38 
39 
40 Begrotingslijn B3.1006; beheerd door de Task Force Menselijke Hulpbronnen, onderwijs, opleiding en 
jeugdzaken van de Europese Commissie. 
Werkzaamheden van de Gemeenschappen ten behoeve van minder verbreide talen en culturen 1983-
1989, Lucien Jacoby, Europees Bureau YOOT minderheidstalen, Dublin (1990); (DE;EN; FR; IT) ISBN 
1 870675 04 5. 
Het Europees Bureau voor minderheidstalen is een onafhankelijke organisatie die als een bedrijf in 
Ierland geregistreerd staat. 
10 
ERASMUS gebeurt, is misschien de meest geschikte aanpak. Bovendien is sedert het 
verslag van het bureau het Verdrag van Maastricht in werking getreden en moeten nieuwe 
initiatieven van de Commissie rekening houden met het subsidiariteitsbeginsel. 
Het verslag benadrukte de wenselijkheid van ondersteuning van meerjarenprojecten. Dit 
brengt echter een technisch probleem met zich: daar het Parlement en de Raad elk jaar 
over de begroting voor minderheidstalen stemmen, en er derhalve een mogelijkheid 
bestaat dat de begroting niet wordt verlengd, heeft de Commissie niet het recht 
financiële projecten voor meer dan een jaar goed te keuren. De Commissie mag 
natuurlijk een project van een jaar financieren met het vooruitzicht op de voortzetting 
van het project gedurende een aantal jaren, maar het zou onverantwoord zijn 
projectleiders de indruk te geven dat de financiering voor de volgende jaren gewaarborgd 
is. Zolang de jaarbegroting de wettelijke basis voor actie op dit gebied blijft, zal de 
twaalfmaandenregel van toepassing blijven. 
2.3 Projecten 1989-1993 
De Commissie heeft projecten gesteund op het gebied van onderzoek, tweetalig onderwijs, 
conferenties, festivals en culturele manifestaties, mediaprojecten, het Mercator-
informatienetwerk, initiatieven op het gebied van publiciteit, studiebezoeken en de 
activiteiten van het Europees Bureau voor minderheidstalen. 
De begroting is gedurende deze periode van 1 miljoen ecu tot 3,5 miljoen ecu verhoogd. 
Ondanks deze verhoging blijft het totaal zeer laag - statistisch gezien nagenoeg nul in 
verhouding tot de begroting van de Europese Unie - en is het scala en type gefinancierde 
projecten overeenkomstig beperkt. De EU heeft echter bruikbare bijdragen geleverd aan 
initiatieven binnen taalgemeenschappen' die hiervoor dan ook zeer erkentelijk zijn. 
Bovenal heeft de EU de belangrijkste paneuropese projecten bevorderd en aldus 
bijgedragen aan het Europese perspectief van de betrokken gemeenschappen. 
faj Onderzoek 
Meer dan 20 projecten, met inbegrip van de studie Euromosaic en het Mercator-netwerk 
(zie onder), zijn door de Commissie in de periode 1989-93 gesteund. Zij hadden 
rechtstreeks betrekking op 13 taalgemeenschappen, sommige projecten waren voor 
algemene toepassing en een aantal bestond uit vergelijkende studies tussen regio's 
teneinde te bestuderen hoe de ervaring kon worden overgedragen. Het onderzoekwerk 
kan in vier categorieën worden verdeeld: 
a. sociaal-economische en linguistische studies; 
b. taalbeleid; 
c. sociaal-culturele studies; 
d. onderwijs. 
11 
Naast de werkzaamheden van Euromosaic en Mercator, verdienen twee projecten 
bijzondere aandacht. Een is een innovatief project voor de samenwerking tussen 
onderzoekinstituten die zich reeds lang bezighouden met analyses van het taalgebruik 
in vier gebieden waar Baskisch, Iers, Fries of Welsh wordt gesproken. Doel van het 
netwerk is de expertise te delen en de bij het onderzoek gebruikte methodologie en 
vragenlijsten te standaardiseren, en aldus vergelijkbare gegevens te kunnen produceren. 
Het tweede was een studie inzake de ontwikkeling van de Europese dimensie in het 
onderwijs in het kader van minderheidstalen en resulteerde in 1993 in de publikatie van 
een verslag, Burgerschap £000. 
fbj Onderwijs 
Onderwijs blijft de voornaamste door de Commissie gesteunde activiteit. In de periode 
1989-93 werd een aantal nieuwe initiatieven in scholen gelanceerd en werden bestaande 
projecten geconsolideerd. De voortdurende inspanningen van de taalgemeenschappen ter 
bevordering van de tweetaligheid onder jonge kinderen heeft in het bijzonder aanzienlijke 
vruchten afgeworpen. Men beschikt nu over een brede ervaring op dit gebied, met name 
in streken waar Baskisch, Bretons, Catalaans, Fries, Iers en Welsh wordt gesproken 
alsmede in de Duitstalige minderheidsgemeenschappen. In de Elzas werd in 1993 een 
belangrijk regionaal initiatief gelanceerd voor de bevordering van tweetaligheid in Frans 
en Duits (zowel Elzassisch als standaardduits). Dit kenmerkt een van de belangrijke 
ontwikkelingen in het Europese onderwijs in de afgelopen jaren en de voortgang van het 
project zal met belangstelling worden gevolgd. Een door de regionale regering van de 
Elzas en het Europees Bureau voor minderheidstalen mede gesponsorde persconferentie 
en presentatie werd in het Europees Parlement gehouden41. Bij deze gelegenheid 
lanceerde het bureau in Brussel een geïllustreerde promotiebrochure42 over tweetalig 
onderwijs voor ouders, waarin de grondgedachte van tweetaligheid wordt uiteengezet. De 
brochure behandelt de met tweetaligheid samenhangende problemen op een toegankelijke 
en ondogmatische manier en geeft de lezers een inleiding in een aantal onderliggende 
theorieën en resultaten van onderzoek over tweetalig onderwijs. 
Een van de rudimentaire en reeds geruime tijd bekende conclusies van onderzoek naar 
de vaardigheden van tweetalige kinderen is dat zij consequent betere resultaten boeken 
dan eentalige kinderen bij het evalueren en verwerken van gegevens alsmede bij creatief 
en lateraal denken. Dit zijn precies het soort "probleemoplossende" vaardigheden die 
deskundigen op het gebied van menselijke hulpbronnen noodzakelijk achten voor de 
tegenwoordige en toekomstige beroepsbevolking in de Europese Unie indien deze haar 
economische positie in de wereld wenst te handhaven. Dit aspect werd bij herhaling 
benadrukt in de publieke discussie die tot het door de voorzitter van de Commissie in 
1993 voorgelegde witboek inzake groei, concurrentievermogen en werkgelegenheid^ heeft 
geleid. De verwerving van deze vaardigheden is niet afhankelijk van het leren van 
Europees Parlement, Brussel, 21.IX.1993 
The Sound of Europe, living languages 1. S.W. Siencyn, Europees Bureau voor minderheidstalen, 
Dublin, 1993, 40 blzn. ISBN (EN) 90-74851-01-0. (FR) 90-74851-02-9 
Voorgelegd aan de Europese Raad, 10-11 december 1993 
12 
bepaalde talen door jonge kinderen en is ook van toepassing op tweetalige kinderen 
waarvan een taal een minderheidstaal is. Veel van het onderzoek in Europa op dit gebied 
is uitgevoerd met tweetalige kinderen die een minderheidstaal spreken. In dit opzicht is 
een van de weinige natuurlijke voordelen waarvan sprekers van regionale talen kunnen 
profiteren de aan hun gemeenschap inherente motivering om twee moedertalen te leren. 
De Commissie heeft bijgedragen aan een breed scala van innovatieve projecten op 
onderwijsgebied in de hele Unie. Zes gemeenschappen hebben in het bijzonder voordeel 
gehad van zeer succesvolle projecten voor kleuteronderwijs in twee talen. Op het vlak van 
de school is steun verleend aan zowel het lager als het middelbaar onderwijs alsmede aan 
initiatieven voor docentencursussen in de hele Unie. In een project in Frankrijk nam een 
school het initiatief passieve taalvaardigheden in zes verwante talen te doceren, met 
inbegrip van Occitaans en Catalaans. Men merke op dat initiatieven met een sterk 
publiciteitselement en waarbij de ouders en de plaatselijke gemeenschap sterk worden 
betrokken vaak buitengewoon succesvol zijn. 
Van de onderwijsprojecten voor volwassenen dienen de op de gemeenschap gebaseerde 
taaistrategieën te worden benadrukt. Deze bestaan uit een reeks elkaar aanvullende 
taaiinitiatieven in plaatselijke scholen, ondernemingen, werkplekken en plaatsen voor 
godsdienstoefening, enzovoort, en worden gelijktijdig uitgevoerd. 
Het verschaffen van goed onderwijsmateriaal is een van urgentste behoeften voor 
docenten in minderheidstalen. In de taalklassen zelf vragen de docenten om materiaal 
dat aangepast is aan de moderne taalmethoden, maar er blijft een tekort aan 
onderwijsmateriaal voor het onderwijs in andere vakken zoals natuurwetenschappen en 
aardrijkskunde door middel van talen. Daarom bleef de vervaardiging van 
onderwijsmateriaal, waaronder leerlingenboeken, docentenhandleidingen en cassettes 
alsmede multimediamateriaal waarbij gebruik wordt gemaakt van audiovisuele technieken 
en de informatietechnologie, een prioritaire categorie voor financiering uit hoofde van 
de begroting voor minderheidstalen in de periode 1989-1993. Met name de projecten 
voor de Baskische en Bretonse onderwijssystemen zijn vermeldenswaard. 
De Commissie verleent nog steeds een bescheiden bijstand aan het onderzoek en de 
publikatie van woordenboeken, zowel voor academische projecten op lange termijn ter 
bevordering van de standaardisering van de taal als voor de vervaardiging van 
woordenboeken voor normaal gebruik. 
c) Conferenties 
De Commissie heeft de ondersteuning van conferenties en vergaderingen tussen 
deskundigen en andere personen voor een aantal gebieden die met minder verspreide 
talen samenhangen, voortgezet. In vele gevallen zijn conferenties een doeltreffend 
hulpmiddel bij de overdracht van expertise tussen taalgemeenschappen. De afgelopen 
jaren is er een toenemende interesse geweest voor de economische problemen van de 
13 
gemeenschappen waarin minderheidstalen worden gesproken en dit is van invloed geweest 
op het financieringsprogramma van de Commissie. 
Tot de belangrijkste door de Commissie gefinancierde conferenties behoren de 
conferentie van Athene betreffende minderheden, die in 1993 onder auspiciën van de 
Raad van Europa werd gehouden en die tot de "Verklaring van Delphi" betreffende de 
rechten van minderheden heeft geleid; de conferenties over minderheidstalen; en de 
Euroskoalle conferenties. In totaal heeft de Commissie bijstand verleend aan meer dan 
60 bijeenkomsten met tussen 20 en 200 deelnemers. 
(dj Festivals en culturele manifestaties 
De Commissie heeft een gevarieerd programma van levendige culturele manifestaties 
gesubsidieerd, zoals theater, musicals en tentoonstellingen. Tezamen met projecten op 
het gebied van de media vormen life-optredens een wezenlijk onderdeel van een 
strategie voor de ontwikkeling en het behoud van het dynamisme van 
taalgemeenschappen. Festivals en culturele manifestaties worden vaak samen met 
conferenties en seminars van meer academische aard gepland. 
Twee regelmatige internationale gebeurtenissen brengen film- en videomakers uit 
verschillende streken van de Europese Unie bij elkaar. Een is het Keltisch film- en 
televisiefestival waaraan nu wordt deelgenomen door meer dan alleen de Keltische 
regio's en het tweede is het audivisueel festival voor minderheidsculturen Daarnaast is 
een reeks succesvolle culturele festivals georganiseerd, met onder andere theater, met 
name in de Occitaanse en Catalaanse gebieden van Frankrijk. 
ej Mediaprojecten 
Hoewel de. Commissie geneigd was prioriteit te verlenen aan de onderwijskundige en 
academische sectoren, vragen de taalgemeenschappen voortdurend om toegang tot 
materiaal zoals films, tijdschriften, boeken en cassettes in hun eigen taal. Zij beweren, 
en niet ten onrechte, dat een van de ernstigste bedreigingen van de continue 
ontwikkeling van een taal het gebrek aan beschikbaar materiaal en nieuwe werken in 
deze taal is. De Commissie heeft zowel geschreven als audiovisuele media 
medegefinancierd, met de nadruk op de eerste daar deze projecten in het algemeen 
economisch beter uitvoerbaar zijn en Het bovendien niet verstandig is een onevenredig 
groot deel van de fondsen aan subsidie aan relatief weinig films te besteden. Wat films 
betreft, heeft de Commissie echter effectief kunnen bijdragen aan de pre-
produktiekosten, aan proefprogramma's en aan andere startkosten. 
Een belangrijk door de Commissie gesteund project is het children's publishing 
secretariate de publikatie van geïllustreerde kinderboeken in een aantal landen 
coördineert. Het secretariaat kan ook bemiddelen tussen grote uitgeverijen en personen 
die met minderheidstalen werken en het kan advies en deskundigheid bieden. 
De uitzending op radio en televisie van minderheidstalen is tot op een beperkte hoogte 
in het kader van de begrotingslijn bevorderd. 
14 
ff) Informatie 
Een van de belangrijkste ontwikkelingen in de afgelopen jaren was de totstandbrenging 
van het Mercator-informatienetwerk, dat de ontwikkelingen volgt en informatie 
verzamelt met betrekking tot vier belangrijke gebieden inzake minderheidstalen. Zoals 
met veel werk op dit gebied, is de informatie vaak niet direct toegankelijk en hebben 
organisaties en personen die op dit gebied werkzaam zijn geen ervaring met 
internationale communicatie. Dit geldt in het bijzonder voor de media in de kleinere 
gemeenschappen, waarin veel tijdschriften op parttime-basis door toegewijde vrijwilligers 
worden samengesteld. Ondanks hun situatie vertegenwoordigen zij de best beschikbare 
bron van informatie en Mercator heeft getracht de beschikbare gegevens bij elkaar te 
brengen en te analyseren en deze ter beschikking te stellen van onderzoekers en anderen 
die op dit gebied werkzaam zijn. 
Een aantal Lid-Staten heeft, betrekkelijk kortgeleden, bepaalde administratieve functies 
aan een regionaal niveau overgedragen in een tijd waarin een toenemende bezorgdheid 
bestaat over de verscheidenheid van culturen binnen Europa. Als gevolg hiervan namen 
de activiteiten in taalgemeenschappen toe, zoals de opening van middelbare scholen voor 
minderheidstalen of de steeds grotere fondsen voor televisie-uitzendingen. Veel 
ontwikkelingen waren het gevolg van juridische of zelfs grondwettelijke veranderingen en 
op het vlak van de mensenrechten is de kwestie van minderheidsrechten, met inbegrip 
van taalminderheden, op de voorgrond getreden. De taak van Mercator is het registreren 
en actualiseren van deze veranderingen alsmede het volgen van wettelijke en 
grondrechtelijke wijzigingen. 
Naast de proefcentra van Mercator heeft de Commissie ook een aantal individuele 
publiciteits- en voorlichtingsinitiatieven gesteund. Dit zijn natuurlijk niet de enige 
voorlichtingsprojecten, daar veel van de door de Commissie gesteunde onderwijskundige, 
mediatieke en andere manifestaties een noodzakelijk publiciteitselement bevatten. 
fgj Studiebezoeken 
De Commissie heeft subsidie toegekend voor de kosten van studiebezoeken, vooral voor 
leden van een taalgemeenschap om de omstandigheden in andere gemeenschappen te 
onderzoeken. Deze studiebezoeken zijn in het algemeen alleen bestemd voor 
onderwijskundigen, journalisten en gemeenschaps- en jeugdleiders, leder jaar wordt door 
het Europees Bureau voor minderheidstalen voor 70 beursstudenten een programma voor 
studiebezoeken georganiseerd. 
fhj Europees Bureau voor minderheidstalen 
Het Europees Bureau voor minderheidstalen is een onafhankelijke organisatie die tracht 
de erkenning van minderheidstalen te verbeteren, het publieke bewustzijn te vergroten, 
informatie over de talen te verspreiden, en advies te geven aan het grote publiek en aan 
instellingen zoals de Commissie, het Europees Parlement, regeringen van Lid-Staten en 
regionale overheden, en de Raad van Europa. Het bureau is in het bijzonder actief op het 
gebied van onderwijs door middel van de bevordering van het leren van talen. 
15 
De Raad van Bestuur bestaat uit vertegenwoordigers van de comité's van de Lid-Staten, 
de meesten van hen zijn vrijwilligers. Het hoofdkwartier van het bureau, alsmede een 
documentatiecentrum en een persbureau bevinden zich in Dublin, het informatiecentrum 
van Brussel (BIC) is sedert 1992 aktief. De bureaudirectie is sedert 1989 als volgt: 
Datum Voorzitter Secretaris-generaal 
1989-92 A.V. Chapalain D.Ö. Riagâin 
1992- H.Ö. Murchu D.Ö. Riagâin 
Binnen hun gebied voeren de comité's van de Lid-Staten een aanzienlijk aantal 
activiteiten uit, naast hun bijdrage aan de organisatie in haar geheel. In gebieden waarin 
verschillende taalgemeenschappen bestaan, trachten zij rekening te houden met hun 
verschillende behoeften. De comité's zijn vertegenwoordigd in België (BELKOM), 
Denemarken, Frankrijk, Duitsland, Ierland, Italië (CONFEMILI), Luxemburg, Nederland, 
Spanje en het Verenigd Koninkrijk. 
De bureaus in Dublin en Brussel worden grotendeels uit de begroting gefinancierd, 
aanvullende fondsen zijn afkomstig van de regeringen van Ierland en Luxemburg, de 
provinciale regering van Friesland, de Duits- en Franstalige gemeenschappen van België, 
en de Generalitat van Catalonië. Andere organisaties en groepen dragen bij aan 
aanvullende financiering voor specifieke manifestaties. 
CONCLUSIE 
3.1 Een omgeving in beweging 
In de afgelopen tien jaar hebben in een aantal gebieden aanzienlijke veranderingen 
plaatsgevonden die van invloed zijn op de minderheidstaalgemeenschappen in de 
Europese Unie. Op nationaal niveau hebben beleidsmaatregelen ten behoeve van 
decentralisatie, met name op het gebied van onderwijs en cultuur, tot een uitbreiding 
van de activiteiten ten behoeve van een aantal minderheidsgemeenschappen geleid. 
Op Europees niveau zal de voltooiing van de interne markt eind 1992 invloed gehad 
hebben op leden van taalminderheden, met name gemeenschappen die banden hebben 
over de binnengrenzen van de Unie heen, zoals Baskischtaligen in Spanje en Frankrijk 
of Duitstaligen in de Elzas in Frankrijk. Deze gemeenschappen zullen waarschijnlijk. 
voordeel hebben van een toegenomen grensoverschrijdende activiteit waarbij de 
gemeenschappelijke taal en de traditionele culturele banden kunnen worden gebruikt om 
grensoverschrijdende handel en andere contacten te vergemakkelijken. Anderzijds kunnen 
andere taalgemeenschappen, met name in de randgebieden van de Unie, grotere druk 
ondervinden. 
Op Europees niveau is echter opnieuw blijk gegeven van de wens de voordelen van de 
interne markt met de minder welvarende gebieden van de Unie te delen. Dit vindt plaats 
in de vorm van regionale bijstand, zoals ondersteuning van infrastructuurprojecten, 
16 
gefinancierd uit de structuurfondsen. Van deze bijstand wordt met name gebruik 
gemaakt door de randgebieden en de gemeenschappen die in de prioritaire regio's wonen. 
In Midden- en Oosteuropa, en ook in de rest van de wereld, speelt de Unie meer en meer 
de rol van promotor van democratie en mensenrechten, met inbegrip van de rechten van 
taalminderheden. Het is duidelijk dat de Unie en haar Lid-Staten op dit gebied dezelfde 
of hogere normen voor onderling respect van minderheidsgroepen in de Unie moeten 
toepassen die zij graag buiten de Unie toegepast zouden willen zien. 
3.2 Het Verdrag betreffende de Europese Unie 
Onderwijs en cultuur 
De motieven voor de beleidsontwikkelingen op nationaal, Europees en buitenlands gebied 
zijn beslist ook van invloed geweest op de opstelling van het Verdrag betreffende de 
Europese Unie44. Ten aanzien van taalminderheden omvatten de bepalingen van het 
verdrag inderdaad een aantal belangrijke elementen. De belangrijkste artikelen zijn die 
over onderwijs (artikel 126) en cultuur (artikel 128). Artikel 126 stelt dat alle activiteiten 
op het gebied van onderwijs "de verantwoordelijkheid van de Lid-Staten culturele 
en taalkundige verscheidenheid"45 van onderwijssystemen volledig moeten eerbiedigen. 
Het artikel over cultuur zelf, artikel 128, benadrukt de noodzaak de "nationale en 
regionale verscheidenheid"46 van de Lid-Staten te eerbiedigen. Het artikel stelt dat op 
Europees niveau de samenwerking tussen de Lid-Staten moet worden aangemoedigd, en 
dat, waar nodig, specifieke actie kan worden ondernomen voor ondersteuning en 
aanvulling van de maatregelen van de Lid-Staten op vier gebieden: (i) verbreiding van 
de cultuur en de geschiedenis van de Europese volkeren; (ii) instandhouding en 
bescherming van het cultureel erfgoed van Europees belang; (iii) culturele uitwisseling 
op niet-commerciële basis; (iv) scheppend werk op artistiek en literair gebied47. Dit 
artikel bevat een duidelijke en gunstige verwijzing naar het onderwijsgebied. 
De artikelen over onderwijs en cultuur vereisen van de Unie en de Lid-Staten dat zij 
samenwerken met derde landen en met de Raad van Europa, alsmede met andere 
internationale organisaties op dit gebied. De Raad van Europa is natuurlijk de laatste tijd 
44 Verdrag betreffende de Europese Unie, getekend te Maastricht op 7 februari 1992, van kracht sedert 
1 november 1993. Het Verdrag betreffende de Europese Unie bevat 19 artikelen, de artikelen A, B, 
C enz. tot artikel S. Artikel G bevat meer dan 200 wijzigingen van het originele verdrag van Rome, 
dat nu het verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschappen (EG) wordt genoemd. De 
artikelen van het EG-Verdrag zijn genummerd van artikel 1, 2, 3 enz. tot artikel 248. 
45 Artikel 126 (1) 
46 Artikel 128 (1) 
47 Artikel 128 (2) 
17 
bijzonder actief geweest op het gebied van regionale of minderheidstalen en de rechten 
van taalminderheden46. 
Artikel 128 over cultuur bevat een verdere zeer belangrijke bepaling met betrekking tot 
ander Europees beleid (zonder pendant in artikel 126); de Gemeenschap moet "bij haar 
optreden uit hoofde van andere bepalingen rekening houden met de culturele aspecten"49 
van het verdrag. 
Comité van de regio's 
De wetgeving uit hoofde van zowel artikel 126 (onderwijs) als artikel 128 (cultuur) moet 
verwijzen naar het Comité van de regio's, een nieuw orgaan ingesteld onder het verdrag50. 
Het comité moet worden geraadpleegd door de Raad en de Commissie in de gevallen 
voorzien door het verdrag. Het comité kan ook op eigen initiatief advies uitbrengen en 
kan door de Raad of de Commissie worden geraadpleegd in de gevallen waarin een van 
deze beide instellingen zulks wenselijk oordeelt. Het comité heeft dus een adviserende 
bevoegdheid en zijn invloed is afhankelijk van de kwaliteit en de integriteit van zijn 
officiële adviezen. De belangen van de regionale taalminderheden zullen waarschijnlijk 
binnen dit orgaan worden vertegenwoordigd. 
Subsidiariteit 
Het Verdrag betreffende de Europese Unie integreert het subsidiariteitsbeginsel officieel 
in het Europese recht. Dit is een beginsel dat reeds jaren in gebruik is in de Lid-Staten 
met een federale structuur. De essentie van subsidiariteit is in het eerste artikel van het 
verdrag51 geresumeerd, waarin wordt gesteld dat de besluiten zo dicht mogelijk bij de 
burger worden genomen. Het belangrijkste artikel over subsidiariteit is specifieker. Het 
bepaalt dat de Gemeenschap, in die gebieden waarvoor het geen exclusieve bevoegdheid 
heeft , waarvoor onderwijs en opleiding slechts optreedt : 
"indien en voor zover de doelstellingen van het overwogen optreden niet 
voldoende door de Lid-Staten kunnen worden verwezenlijkt en derhalve 
vanwege de omvang of de gevolgen van het overwogen optreden beter door 
de Gemeenschap kunnen worden verwezenlijkt".52 
Met dit beginsel zal duidelijk rekening worden gehouden bij alle activiteiten van de 
Commissie, ook op het gebied van de minderheidstaalgemeenschappen. Wanneer we 
aannemen dat activiteiten op het gebied van minderheidstalen waarschijnlijk kleinschalig 
blijven, is het sleutelelement in deze definitie dat de "gevolgen" van het overwogen 
optreden beter op Gemeenschapsniveau dan op nationaal niveau kunnen worden 
48 Zie deel 1: Inleiding 
49 Artikel 128 (4) 
50 Artikel 198a 
Artikel A, Verdrag betreffende de Europese Unie 
52 Artikel 3b 
18 
verwezenlijkt. In eenvoudigere bewoordingen betekent deze bepaling dat activiteiten op 
Europees niveau een "Europese dimensie" moeten omvatten. 
Gemeenschappelijk buitenlands- en veiligheidsbeleid 
Het Verdrag betreffende de Europese Unie bepaalt ook dat er een gemeenschappelijk 
buitenlands en veiligheidsbeleid wordt ingesteld53. De doelstellingen van het buitenlands 
beleid omvatten de ontwikkeling en versterking van "eerbiediging van de mensenrechten 
en de fundamentele vrijheden"54. Hiervan moeten de rechten van taalkundige en andere 
minderheden deel uitmaken. De werkzaamheden op het niveau van de Unie worden 
waarschijnlijk voortgezet op basis van artikel J wat minderheidsgroepen in Midden- en 
Oosteuropa en elders betreft. Deze zullen natuurlijk gebaseerd zijn op de maatregelen 
die de Lid-Staten en de Unie reeds in het kader van Europese overeenkomsten, acties 
van de Raad van Europa, en in de CVSE hebben genomen.55 
Samenvatting 
Er bestaat een duidelijk verband tussen de wens de verscheidenheid van de Europese 
cultuur te beschermen enerzijds en het voornemen de rechten van minderheidsgroepen 
te handhaven anderzijds, en een ander verband tussen deze ideeën en de integratie van 
subsidiariteit als een leidraad voor beleidsontwikkeling. Deze drie concepten - culturele 
verscheidenheid, rechten van minderheden, subsidiariteit - kunnen als verschillende 
vlakken van dezelfde steen worden gezien. Daar deze in het Verdrag van Maastricht zijn 
opgenomen, dienen deze beginselen waarschijnlijk als parameters of grondregels voor 
verdere Europese integratie. 
3.3 Door de Commissie gefinancierde activiteiten 
Dit verslag beschrijft een veelheid van activiteiten ten behoeve van circa 45 
taalgemeenschappen, hoofdzakelijk op het gebied van onderwijs en leren, maar ook met 
betrekking tot publikaties, films, beleid, onderzoek, theater, musicals, informatie- en 
gegevensverwerking. Terwijl bepaalde activiteiten paneuropese projecten 
vertegenwoordigen, zoals Mercator en de werkzaamheden van het Europees Bureau voor 
minderheidstalen, hebben andere betrekking op bilaterale communicatie, en weer andere 
slechts op acties in één regio. Een groot deel van de hier beschreven activiteiten is 
rechtstreeks van invloed op het individu en getuigt van het belang van de Europese 
Gemeenschap voor een heterogene groep van Europese burgers. 
co 
Artikel J, Verdrag betreffende de Europese Unie 
54 Artikel J. 1(2) 
55 Zie ook Deel 1 
19 
Prioriteiten voor financiering 
De inwerkingtreding van het Verdrag betreffende de Europese Unie zal voor de Commissie 
een geschikt moment zijn om de financiering uit hoofde van de begrotingslijn opnieuw 
te bestuderen. Op de eerste plaats is het duidelijk dat de Commissie ook in de toekomst 
prioriteit zal verlenen aan acties waarbij een Europese dimensie wordt bevorderd, zoals 
netwerken, gezamenlijke acties, vergelijkende werkzaamheden, grensoverschrijdende 
evaluatie, en bezoeken aan en verslagen over activiteiten in andere regio's. Dit soort 
acties zou rechtstreeks moeten leiden tot de overdracht van ervaring en kennis tussen 
regio's . 
De bestaande door de Commissie gebruikte criteria moeten verder worden toegepast en 
het derhalve zou wenselijk zijn deze opnieuw te noemen. Aanvragen voor subsidie worden 
overeenkomstig vijf criteria beoordeeld: 
(a) Het project kan een vermenigvuldigingseffect hebben: het staat bijvoorbeeld in 
verband met bestaande projecten en initiatieven; of de beoogde begunstigden zijn 
leiders van gemeenschappen, opleiders, opiniemakers, enz.; of het project heeft 
duurzame en belangrijke gevolgen op een ander vlak. 
(b) Er bestaat een aanzienlijke behoefte aan de actie: bijvoorbeeld het voorstel heeft 
betrekking op een streek of plaatselijke gemeenschap die naar verhouding 
benadeeld is. 
(c) De kwaliteit van het voorstel is hoog: bijvoorbeeld het voorstel is innovatief; met 
de aanvraag wordt blijk gegeven van een goede voorbereiding en planning en deze 
wordt op duidelijke wijze gepresenteerd, met name ten aanzien van de benodigde 
begroting. 
(d) Er is voldoende ruimte voor evaluatie en resultaten: een evaluatiefase moet 
normaliter zijn voorzien, bijvoorbeeld door een onafhankelijke beoordelaar, er 
moeten schema's bestaan voor een brede verspreiding van de resultaten of 
conclusies. 
(e) Kosten: de proportie en de hoogte van de bij de Commissie aangevraagde 
financiering zijn redelijk, passend en gerechtvaardigd. 
Hoogte van de financiering 
Slechts in zeer zeldzame gevallen overweegt de Commissie een financiering van 100%. 
Gebruikelijker is een financiering van 15 tot 35%, hoewel de bijdragen van 5% of minder 
voor zeer grote projecten tot 50% voor gebieden met hoge prioriteit hebben gevarieerd. 
Als algemene regel dient de bijdrage van de Commissie evenredig te zijn aan de mate 
waarin het project voldoet aan bovengenoemde prioriteitscriteria. 
20 
3.4 Aanbevelingen 
Prioritaire gebieden 
Om de gebieden voor prioritaire acties in de toekomst vast te stellen, moet de Commissie 
voortbouwen op de successen van het verleden en voortdurend naar nieuwe en 
vernieuwende richtingen zoeken. Alle projecten die voldoen aan de bovengenoemde 
prioriteitscriteria kunnen echter worden ingediend. . Onderstaand overzicht toont een 
beperkt aantal gebieden die bijzondere en voortdurende aandacht van de Commissie 
vereisen in het kader van de begrotingslijn voor minderheidstalen. 
(a) Tweetalig en meertalig onderwijs (met inbegrip van een of meer minderheidstalen), 
zoals onderzoek, proefprojecten, ontwikkeling van methodes en didactisch materiaal en 
docententraining in de vorm van: 
tweetalig kleuteronderwijs en speelgroepen; 
meertalige leerinitiatieven op school (in het bijzonder onderwijs van "passieve" 
vaardigheden en taalfamilies); 
ontwikkeling van strategieën voor afstandsonderwijs voor studenten van 
minderheidstalen; 
samenwerking tussen de school en de ouders en voorlichtingscampagnes over 
onderwijs; 
geïntegreerde campagnes voor onderwijs en promotie van de taal van een 
gemeenschap alsmede strategieën voor taalgebruik. 
(b) Media- en culturele projecten waarbij minderheidstalen of -culturen zijn betrokken 
co-produktie van boeken; 
netwerken van tijdschriften; 
co-produkties op radio, televisie en video; 
culturele festivals voor het bij elkaar brengen van groepen van verschillende 
taalgemeenschappen. 
(c) Voorlichtingscentra en netwerken van personen, zoals onderzoekers, die in de 
verschillende taalgemeenschappen van de EU aan overeenkomstige onderwerpen werken. 
(d) Studiebezoeken en uitwisselingen tussen regio's. 
21 
Gezamenlijke projecten en evaluatie 
Gezien de omvang van het waardevolle werk van hoge kwaliteit dat met steun van de 
Commissie in de gehele Europese Unie wordt uitgevoerd, zouden de projectorganisatoren 
zich meer kunnen inzetten voor bredere verspreiding van de resultaten en voordelen van 
de projecten. Er bestaan twee relatief rechtstreekse manieren om dit te bereiken: de 
projectorganisatoren zouden deelnemers uit andere gebieden van de EU kunnen 
betrekken bij het beheer van een project, er zou een verslag van de voortgang en 
resultaten van het project kunnen worden geschreven dat onder de belangstellenden kan 
worden verspreid. Er bestaan nu dankzij Mercator en het Bureau voldoende bronnen voor 
adressenlijsten van deskundigen om paneuropees contact te vergemakkelijken en de 
organisatoren kunnen worden gestimuleerd van deze diensten gebruik te maken om 
voorstellen te formuleren. Natuurlijk volstaat het niet dat projectorganisatoren alleen 
maar openstaan voor medewerking van personen van buitenaf; deze samenwerking moet 
worden gepland en de kosten daarvan moeten vanaf het begin in een voorstel worden 
verwerkt. 
Veel van de meest innovatieve projecten, in het bijzonder proefprojecten op het gebied 
van onderwijs en de media, omvatten nu een evaluatiefase. Dit is een trend die 
gestimuleerd dient te worden. Het zou zelfs soms mogelijk moeten zijn een deskundige 
uit een andere regio van de EU te vragen de evaluatie uit te voeren, en aldus expertise 
en ervaring van buitenaf in te brengen. 
Samenhang met ander beleid 
Hoewel dit verslag geconcentreerd was op de activiteiten in het kader van de 
begrotingslijn voor minderheidstalen, is ook verwezen naar initiatieven die reeds onder 
andere door de Commissie beheerde beleidsvormen worden uitgevoerd. Dit zijn onder 
meer de werkzaamheden met betrekking tot rechten van minderheden in het kader van 
het buitenlands beleid en culturele initiatieven die openstaan voor betrokkenheid van 
minderheidstaalgroepen. Een ander voorbeeld is, op het gebied van het onderwijsbeleid, 
de bijstand die is verleend voor de banden die zijn aangeknoopt tussen 
universiteitsdepartementen die op het gebied van de minderheidstalen werkzaam zijn. 
Een ander gebied dat verdere aandacht aan taalgroepen kan schenken, is het regionale 
beleid. Zoals eerder vermeld, bestaan er veel overeenkomsten tussen taalgroepen wat de 
economische omstandigheden, de omgeving, de sociaal-culturele status en het etno-
linguistische dynamisme betreft; ten aanzien hiervan kan de haalbaarheid van een 
afzonderlijk beleidsinitiatief ten gunste van de taalgemeenschappen goed worden 
onderzocht. 
22 
Tenslotte rijst de vraag welke bijdrage taalminderheden kunnen leveren aan de 
ontwikkeling van de Europese Unie. Zo blijkt bijvoorbeeld dat de praktijkervaring met 
tweetalig onderwijs, in het bijzonder het kleuteronderwijs in sommige onderwijssystemen 
voor minderheidstalen beter ontwikkeld is dan in het officiële onderwijskundig kader. In 
een bredere context wordt de verscheidenheid van de Europese cultuur zelf in 
aanzienlijke mate verrijkt door de talen en culturen van regionale of minderheidsgroepen 
en zal hun voortdurende sociale en economische ontwikkeling een belangrijk element bij 
de verdere Europese integratie zijn. De acties moeten niet beperkt worden tot het 
toerisme en het behoud van het erfgoed, daar dit een negatieve uitwerking kan hebben 
op het zelfrespect en de ontwikkeling van de gemeenschappen, maar zij moeten worden 
gericht op de behoeften en het potentieel van de gemeenschappen zelf. Maar elk initiatief 
moet gebaseerd worden op een grondige analyse van de gegevens: de volgende stap in dit 
proces wordt de publikatie van de studie Euromosaic 
23 

ISSN 0254-1513 
COM(94) 602 def. 
DOCUMENTEN 
NL 16 
Catalogusnummer : CB-CO-94-627-NL-C 
ISBN 92-77-83559-1 
Bureau voor officiële publikaties derJEuropese Gemeenschappen 
Lr2985 Luxemburg