Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over de uitvoering van vrijhandelsovereenkomsten 1 januari 2018-31 december 2018

(COM(2019) 455 final)

(2020/C 364/23)

Rapporteur:

Tanja BUZEK

Co-rapporteur:

Alberto MAZZOLA

Raadpleging Commissie 19.12.2019 Rechtsgrondslag Artikel 32, lid 1, van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie Bevoegde afdeling Externe Betrekkingen Goedkeuring door de afdeling 16.6.2020 Goedkeuring door de voltallige vergadering 16.7.2020 Zitting nr. 553 Stemuitslag (voor/tegen/onthoudingen) 203/0/7

1. Conclusies en aanbevelingen

1.1. COVID-19 heeft een diepe en ongekende impact op onze geglobaliseerde wereld en haar bewoners en op handel en investeringen. De Wereldhandelsorganisatie (WTO) schat dat de wereldhandel in 2020 een terugval van 13 % tot 32 % zal kennen ( 1 ) . Als belangrijke motor voor groei, werkgelegenheid en duurzame ontwikkeling zal handel een belangrijke rol spelen bij het bevorderen van een duurzaam economisch herstel van de crisis en het opnieuw opbouwen en reorganiseren van ontregelde waardeketens door ondernemingen. Om deze crisis te boven te komen en fatsoenlijk werk te waarborgen, heeft Europa dringend behoefte aan een sterk, sociaal, duurzaam en inclusief EU-herstelplan dat ondernemingen en mensen ondersteunt, onder meer door het stimuleren van internationale handel. Dit plan zou moeten worden gefinancierd met behulp van euro-obligaties en andere gemeenschappelijke langlopende Europese schuldinstrumenten.

1.2. Deze crisis onderstreept hoe belangrijk mondiale samenwerking en hervorming van de WTO zijn om van de WTO een sterke en doeltreffende organisatie te maken die kan optreden tegen protectionisme en unilateralisme. Het is tijd dat de WTO een rol gaat spelen in de actieve bevordering van fundamentele arbeidsnormen en de Overeenkomst van Parijs ( 2 )

1.3. In de aangekondigde vervroegde evaluatie van de handelsstrategie moeten belangrijke lessen uit deze crisis worden getrokken. De EU is niet zelfvoorzienend en is afhankelijk van toegang tot internationale markten. Mondiale toeleveringsketens zullen weerbaarder, meer gediversifieerd en verantwoordelijker moeten worden. Krachtigere instrumenten dienen te zorgen voor de uitvoering van een agenda voor duurzame handel en investeringen in al zijn dimensies. Die agenda moet consistent zijn met de Green Deal en moet net zo ambitieus zijn ten aanzien van de doeltreffende uitvoering en handhaving van arbeidsrechtelijke bepalingen. De aanbevelingen die het Europees Economische en Sociaal Comité heeft gedaan in een reeks recente en nog niet afgeronde belangrijke adviezen over EU-handel zouden moeten worden gebruikt als input voor deze herziening ( 3 ) . De nieuwe EU-handelsstrategie moet verder gaan dan oude handelsmodellen. Wat nodig is, is een nieuw model dat economisch weerbaar, groener, sociaal duurzaam en verantwoordelijk is.

1.4. Het maatschappelijk middenveld speelt een belangrijke rol bij de bewustmaking van de uitvoering van het EU-handelsbeleid. Organisaties van het maatschappelijk middenveld kunnen helpen om de voordelen van dat beleid voor het voetlicht te brengen en zijn van cruciaal belang voor het signaleren van aandachtspunten en tekortkomingen. Het EESC vindt het dan ook jammer dat de werkzaamheden van de interne adviesgroepen in het uitvoeringsverslag nauwelijks aan bod komen en dat hun stem amper wordt gehoord. De bijdrage die interne adviesgroepen leveren via hun werkprogramma’s en hun gezamenlijke, met interne adviesgroepen in partnerlanden opgestelde verklaringen zou in toekomstige verslagen beter naar voren moeten komen.

1.5. Bij toekomstige overeenkomsten zullen interne adviesgroepen naar de hele overeenkomst kijken; daarbij dient speciale aandacht uit te gaan naar hun gevolgen voor handel en duurzame ontwikkeling. De aanbevelingen van interne adviesgroepen, die met name maar niet uitsluitend zijn gericht op inbreuken op bepalingen inzake handel en duurzame ontwikkeling, moeten aanzienlijk meer impact krijgen. De deskundigengroep inzake handel en duurzame ontwikkeling die met de lidstaten is opgericht, de nieuwe Chief Trade Enforcement Officer (CTEO) en de betrokken EU-instellingen zouden een structuur voor de uitwisseling van informatie met interne adviesgroepen moeten opzetten, en bijeenkomsten van onderlinge interne adviesgroepen zouden een onderdeel moeten worden van de onderhandelingen over overeenkomsten.

1.6. Vrijhandelsovereenkomsten scheppen een kader voor ondernemingen om langdurige relaties te ontwikkelen met nieuwe klanten en leveranciers, kansen te benutten in nieuwe landen en lokale capaciteit op te bouwen om te kunnen voldoen aan hun behoeften. Een ambitieuze agenda voor bilaterale en multilaterale handel waarin bovengenoemde lessen zijn verwerkt en de volledige uitvoering van bestaande vrijhandelsovereenkomsten van de EU moeten hiervoor het fundament leggen.

1.7. Het jaarlijkse verslag over de uitvoering van vrijhandelsovereenkomsten biedt een uitgebreid en duidelijk overzicht van het handelsnetwerk van de EU. In het verslag worden de voortgang in de uitvoering en de resultaten van afzonderlijke vrijhandelsovereenkomsten gemeten en tekortkomingen gesignaleerd. Het informatiepotentieel van het verslag zou echter moeten worden vergroot en het verslag zou beter moeten aansluiten bij eerdere verslagen en de gehele levenscyclus van het handelsevaluatiebeleid. Met name zouden duurzaamheidseffectbeoordelingen moeten worden gebruikt als informatiebronnen. Bij het opstellen van toekomstige verslagen zou de Europese Commissie met prioriteit het maatschappelijk middenveld moeten raadplegen.

1.8. Het verzamelen van betrouwbare gegevens en het opsplitsen daarvan lijkt de grootste uitdaging te zijn. In het verslag zou op meer consistente wijze gebruik moeten worden gemaakt van nationale gegevens die de verschillende realiteiten in de EU-lidstaten of -regio’s weergeven, en waar nodig zou meer moeten worden geïnvesteerd in het actief verzamelen van gegevens. Het vaststellen van criteria zorgt ervoor dat gegevens beter met elkaar kunnen worden vergeleken. Andere bronnen van informatie over schendingen van arbeidsnormen, zoals de Internationale Arbeidsorganisatie (IAO), zouden een vollediger beeld moeten scheppen.

1.9. De handel in diensten en de ontwikkeling daarvan zouden in toekomstige verslagen op meer systematische wijze moeten worden behandeld. Om te kunnen beoordelen in hoeverre ondernemingen, ongeacht hun omvang, profiteren van de vrijhandelsovereenkomsten van de EU zouden meer gedetailleerde gegevens moeten worden verzameld. Om dienstenexporteurs te helpen, zou de herziene Databank Markttoegang op consistente wijze diensten moeten bestrijken en moeten worden aangevuld met een EU-gids voor Europese dienstenexporteurs en investeerders.

1.10. Als in het jaarverslag meer aandacht zou worden besteed aan specifieke gebieden en groepen, zou dat toegevoegde waarde hebben voor alle belanghebbenden. Consumenten zouden moeten kunnen zien hoe groeiende handelsstromen zich vertalen in concrete voordelen. In de gegevens zou beter tot uitdrukking moeten komen welk verband er bestaat tussen ambitieuze onderhandelingsdoelstellingen voor consumenten en de uiteindelijke uitvoering ervan.

1.11. Preferentiegebruik is een belangrijke indicator voor de uitvoering van vrijhandelsovereenkomsten. Uit het verslag blijkt dat het preferentiegebruik over het algemeen lager is voor EU-uitvoer naar partnerlanden dan voor invoer in de EU. De Europese Commissie en de lidstaten moeten gezamenlijk actie ondernemen om het gebruik van handelspreferenties te verbeteren en het bewustzijn van handelsvoordelen te vergroten, met name bij kleine en middelgrote ondernemingen (kmo’s). Samen met het Europese bedrijfsleven zouden zij vrijhandelsovereenkomsten moeten promoten in hun nationale taal en nationale actieplannen voor de uitvoering van elke vrijhandelsovereenkomst moeten ontwikkelen. Bij ondersteunende activiteiten zouden ook importeurs in partnerlanden moeten worden betrokken.

1.12. Transparantie is van cruciaal belang om de toegang van Europese ondernemingen tot de markt voor openbare aanbestedingen in partnerlanden van vrijhandelsovereenkomsten te verbeteren. De publicatie van aan te besteden overheidsopdrachten van derde landen in een speciaal onderdeel van de EU-databank Tenders Electronic Daily (TED) zou het voor Europese ondernemingen van elke grootte aanzienlijk gemakkelijker maken om te profiteren van het aanbestedingshoofdstuk. Daarenboven zou de EU beste praktijken op het gebied van de opneming van milieu- en sociale criteria in openbare aanbestedingen moeten bevorderen.

1.13. Vrijhandelsovereenkomsten kunnen de uitvoer van landbouwproducten uit de EU in potentie een aanzienlijke impuls geven, terwijl geografische aanduidingen het concurrentievermogen van agrovoedingsproducenten vergroten, zowel in de EU als daarbuiten. De uitvoering van agrovoedingsbepalingen lijkt echter achter te blijven bij de ambitieuze doelen. De traceerbaarheid van producten en capaciteit om het voorzorgsbeginsel te handhaven zijn van groot belang voor het waarborgen van voedsel van goede kwaliteit en een veilige en zekere voedselvoorziening. Een doelmatig toezicht op de naleving van sanitaire en fytosanitaire normen vraagt om inspecties met voldoende middelen.

1.14. Jaren nadat vrijhandelsovereenkomsten zijn gesloten zien we in sommige partnerlanden nog steeds een gebrek aan vooruitgang bij het nakomen van verbintenissen op het gebied van handel en duurzame ontwikkeling. Hoewel het EESC het er volledig mee eens is dat de Europese Commissie eindelijk actie onderneemt in het geschil over Zuid-Koreaanse arbeidsrechten, geeft het niettemin uitdrukking aan zijn zorgen over de feitelijke effecten van het panelverslag, aangezien in de hoofdstukken over handel en duurzame ontwikkeling momenteel geen bindende instrumenten zijn opgenomen. In dit verband vraagt het EESC om flinke stappen voorwaarts in de evaluatie van de effectieve handhaafbaarheid van de bepalingen inzake arbeid en milieu in de Brede Economische en Handelsovereenkomst (CETA) tussen de EU en Canada ( 4 ) . Bij die evaluatie zouden de interne adviesgroepen van beide partijen moeten worden betrokken.

1.15. Het EESC is ingenomen met de recente initiatieven van de Europese Commissie en de lidstaten om handel en duurzaamheid meer prioriteit te geven. In de onderhandelingen met het VK is de EU een nieuw pad ingeslagen door in te zetten op het waarborgen van een duurzaam gelijk speelveld en door het algemene hoofdstuk over geschillenbeslechting toe te passen, met toegang tot rechtsmiddelen, als reflectie van de unieke relatie tussen de partijen. In de mededeling over de Green Deal wordt voorgesteld om van de eerbiediging van de Overeenkomst van Parijs een essentieel onderdeel te maken van alle toekomstige brede handelsovereenkomsten — een positieve stap die zou moeten worden uitgebreid naar door alle lidstaten geratificeerde fundamentele en geactualiseerde IAO-verdragen. Als internationaal erkend orgaan zou de IAO moeten worden betrokken bij het toezicht op de toepassing van IAO-verdragen in vrijhandelsovereenkomsten. Het EESC ziet uit naar een nieuw debat tussen de lidstaten over de manier waarop hoofdstukken over handel en duurzame ontwikkeling kunnen worden versterkt zodat ze volledig beantwoorden aan de wettelijk bindende afspraken ( 5 ) . In dat debat zouden milieu- en arbeidsnormen even hoog op de uitvoerings- en handhavingsagenda moeten staan.

2. Achtergrond

2.1. In haar mededeling over “Handel voor iedereen” van 2015 heeft de Europese Commissie zich ertoe verbonden om jaarlijks verslag uit te brengen over de uitvoering van de belangrijkste vrijhandelsovereenkomsten van de EU. Dit is het derde verslag over dit onderwerp, en het is de eerste keer dat het EESC aanbevelingen heeft geformuleerd.

2.2. Vrijhandelsovereenkomsten beslaan een steeds groter deel van de EU-handel. In 2018 viel 31 % van de EU-handel met de rest van de wereld onder preferentiële handelsovereenkomsten, en gezien de sindsdien gesloten handelsovereenkomsten zal dit cijfer naar verwachting verder stijgen naar meer dan 40 %.

2.3. De EU heeft momenteel ’s werelds grootste handelsnetwerk, met 44 preferentiële handelsovereenkomsten die 76 landen bestrijken. In het jaarlijkse uitvoeringsverslag worden verschillende typen handelsverdragen geëvalueerd: — vrijhandelsovereenkomsten “van de eerste generatie”, die dateren van vóór 2006 en die hoofdzakelijk zijn gericht op de afschaffing van douanerechten; — vrijhandelsovereenkomsten van de “nieuwe generatie”, die ook betrekking hebben op nieuwe gebieden, zoals diensten, investeringen, overheidsopdrachten, mededinging, subsidies, regelgevingskwesties en duurzame ontwikkeling; — diepe en brede vrijhandelsruimten (Deep and Comprehensive Free Trade Areas, DCFTA’s), die de economische banden tussen de EU en haar buurlanden versterken; — economische partnerschapsovereenkomsten (EPO’s), die zijn gericht op de ontwikkelingsbehoeften van staten en regio’s in Afrika, het Caribisch gebied en de Stille Oceaan (ACS).

2.4. Sinds 2015 heeft de EU ex-postevaluaties afgerond voor de handelsovereenkomsten met Mexico, Chili en Zuid-Korea. Op dit moment lopen ex-postevaluaties voor de overeenkomsten met Cariforum en zes landen in het Middellandse Zeegebied, de overeenkomsten met Moldavië en Georgië, de overeenkomst met Colombia, Ecuador en Peru en de overeenkomst met Midden-Amerika.

2.5. In dit verslag van 2019 wordt een update gegeven over de uitvoering van 35 grote handelsovereenkomsten met 62 partners, met inbegrip van het eerste verslag over een volledig jaar van de Brede Economische en Handelsovereenkomst (CETA) met Canada. Daarnaast wordt in het verslag een beschrijving gegeven van de werkzaamheden voorafgaand aan de inwerkingtreding van de economische partnerschapsovereenkomst met Japan en zijn er aparte hoofdstukken over kleine en middelgrote ondernemingen, diensten en handel in agrovoedingsmiddelen.

2.6. In het verslag wordt gekeken naar de effecten van de bepalingen van de speciale hoofdstukken over handel en duurzame ontwikkeling, die zijn opgenomen in alle EU-handelsovereenkomsten van de nieuwe generatie, en wordt verslag gedaan van de rechtshandhavingsmaatregelen die in het kader van EU-handelsovereenkomsten zijn genomen. In het uitgebreide werkdocument van de Commissie wordt gedetailleerde informatie verstrekt over elke individuele overeenkomst.

3. De COVID-19-pandemie en mondiale en EU-handel

3.1. COVID-19 zal een diepe en ongekende impact hebben op de handel in onze geglobaliseerde wereld. Tot dusver schat de Europese Commissie dat de wereldhandel in 2020 met een niet eerder geziene 9,7 % zal afnemen, de uitvoer van goederen en diensten vanuit de EU-27 mogelijk met 9,2 % zal dalen en de invoer van goederen en diensten van buiten de EU-27 mogelijk met 8,8 % zal teruglopen ( 6 ) . We zijn getuige geweest van grootschalige verstoringen van toeleveringsketens, ad-hocuitvoerbeperkingen met betrekking tot voor de crisis relevante goederen zoals geneesmiddelen, aangescherpte douane- en grenscontroles en beperkingen voor het vrije verkeer van werknemers en dienstverleners. Deze crisis heeft een zorgwekkende kwetsbaarheid en een aantal risico’s in verband met sterk gefragmenteerde en niet-gediversifieerde toeleveringsketens aan het licht gebracht. Ook wijst de crisis ons nadrukkelijk op het belang van goed werkende en financieel sterke openbare diensten, met name in de gezondheidszorg, voor onze economieën om de handel “gezond” en in beweging te houden.

3.2. Deze crisis onderstreept het belang van wereldwijde samenwerking en laat zien dat nationale en unilaterale oplossingen niet het antwoord zijn, niet op Europees niveau en niet op mondiaal niveau. Daarom moet de hervorming van de WTO doorgaan om van de WTO een sterke organisatie te maken die doeltreffend kan optreden tegen protectionisme en unilateralisme. Het is tijd dat de WTO een rol gaat spelen in de actieve bevordering van fundamentele arbeidsnormen en de Overeenkomst van Parijs ( 7 )

3.3. Het EESC erkent dat handel, ingebed in het juiste beleidskader, een belangrijke motor voor groei, werkgelegenheid en duurzame ontwikkeling kan zijn. In 2017 was een op de zeven banen (ca. 36 miljoen, ofwel 15,3 % van de totale werkgelegenheid) in de EU afhankelijk van de export. Daarnaast blijkt het belang van de eengemaakte markt voor de EU-handel en van het positieve overloopeffect uit het feit dat een vijfde van de banen die dankzij export kunnen bestaan, zich in een andere lidstaat bevindt ( 8 )

3.4. Handel zal een belangrijke rol spelen bij het bevorderen van een duurzaam economisch herstel en het opnieuw opbouwen en reorganiseren van ontregelde waardeketens door ondernemingen. Een EU-herstelplan, dat sterk, sociaal, duurzaam en inclusief moet zijn, zal ondernemingen de kans geven om hun positie in de internationale handel te versterken en fatsoenlijke banen veilig te stellen. Dit plan zou moeten worden gefinancierd met behulp van euro-obligaties en andere gemeenschappelijke langlopende Europese schuldinstrumenten.

3.5. In de komende verslagen van 2020 en 2021 zou een uitvoerige beleidsmatige beoordeling van de handelsomgeving na COVID-19 moeten worden gemaakt en moeten worden nagegaan hoe ervoor kan worden gezorgd dat die omgeving iedereen ten goede komt. Bij het opstellen van toekomstige uitvoeringsverslagen over vrijhandelsovereenkomsten zou de Europese Commissie met prioriteit het maatschappelijk middenveld moeten raadplegen, en het EESC staat klaar om daaraan bij te dragen op basis van zijn ervaring met de praktijk. In de nieuwe handelsstrategie, die gericht zal zijn op herstel na COVID-19 en het versterken van de wereldhandel, zou rekening moeten worden gehouden met de volgende factoren, die voortvloeien uit de crisis, maar ook uit de vastberadenheid van de EU om een koolstofneutrale economie tot stand te brengen. Europees industriebeleid moet de industriële soevereiniteit versterken in essentiële sectoren, zoals de farmaceutische sector en de sector voor medische hulpmiddelen. Dit moet plaatsvinden op het niveau van de EU.

3.6. De aanbevelingen die het EESC heeft gedaan in een reeks recente en lopende belangrijke adviezen over EU-handel ( 9 ) zouden moeten worden gebruikt als input voor een vervroegde evaluatie van de handelsstrategie. In lopende bilaterale en WTO-onderhandelingen zou met spoed een inventaris van de gevolgen van COVID-19 moeten worden opgemaakt, zodat de daaruit voortvloeiende uitdagingen kunnen worden aangepakt, met name uitvoerbeperkingen en de duurzaamheid van toeleveringsketens, en zouden handelsmandaten in het algemeen tegen het licht moeten worden gehouden.

3.7. Hoewel het grote netwerk van preferentiële handelsregels zorgt voor belangrijke voorspelbaarheid en geloofwaardigheid voor EU-ondernemingen, laat deze crisis zien dat er dringend krachtigere instrumenten nodig zijn die alle dimensies (de economische, sociale en milieudimensie) van duurzame handel omvatten. In deze context wenst het EESC te verwijzen naar een speciaal advies over duurzame toeleveringsketens ( 10 ) , dat thans in voorbereiding is en naar verwachting in september 2020 zal worden goedgekeurd.

3.8. Mondiale toeleveringsketens zullen weerbaarder en verantwoordelijker moeten worden. Gediversifieerde handelsbetrekkingen zijn een belangrijk element van economische duurzaamheid, omdat ze een verzekering tegen verstoringen in specifieke landen en regio’s vormen. Het EU-handelsbeleid heeft daarbij een essentiële rol te spelen. Vrijhandelsovereenkomsten scheppen een kader voor ondernemingen om langdurige relaties te ontwikkelen met nieuwe leveranciers, activiteiten in nieuwe landen op te zetten en lokale capaciteit op te bouwen om aan hun behoeften te kunnen voldoen.

3.9. Om de handelsstromen nieuw leven in te blazen, moet worden voortgebouwd op sterke verbintenissen op het gebied van sociale en arbeidsnormen en de effectieve handhaving daarvan. De verstoring van toeleverings- en productieprocessen heeft laten zien hoe belangrijk maatregelen voor gezondheid en veiligheid op het werk en de handhaving daarvan zijn, en dat werknemers veilig en gezond zijn zodat ze de wereld van goederen en diensten kunnen voorzien. De ratificatie, uitvoering en handhaving van de kernverdragen van de IAO inzake de vrijheid van vereniging en collectieve onderhandelingen vormen een toegangspoort naar de totstandbrenging van veilige en fatsoenlijke arbeidsomstandigheden en -voorwaarden, samen met alle fundamentele en geactualiseerde IAO-verdragen.

3.10. Gegeven de enorme financiële herstelmaatregelen die in de EU en wereldwijd zullen moeten worden genomen, mag de Green Deal niet naar het tweede plan worden verschoven, maar zou deze in bestaande en toekomstige EU-handelsbetrekkingen juist moeten worden gebruikt als een prioritaire routekaart naar een in sociaal en milieuopzicht rechtvaardige transitie. Maatregelen in het kader van de Green Deal moeten doorklinken in alle elementen van vrijhandelsovereenkomsten, waaronder ook de bevordering van beste praktijken op het gebied van de opneming van sociale en milieucriteria in openbare aanbestedingen.

4. Algemene opmerkingen over het jaarlijkse verslag

4.1. Het EESC is in grote lijnen tevreden met het jaarlijkse verslag over de uitvoering van vrijhandelsovereenkomsten, dat de Europese Commissie in 2017 voor het eerst heeft gepubliceerd, aangezien het een uitgebreid en duidelijk overzicht van het handelsnetwerk van de EU biedt. Het verslag maakt het mogelijk om de voortgang in de uitvoering en de resultaten van individuele vrijhandelsovereenkomsten te beoordelen. Daartoe zouden er in het verslag ook tekortkomingen bij de uitvoering moeten worden gesignaleerd, bijvoorbeeld in de hoofdstukken over handel en duurzame ontwikkeling, die niet aan de hand van economische statistieken kunnen worden gemeten. Om die reden zou in toekomstige verslagen duidelijker moeten worden voortgebouwd op conclusies van eerdere verslagen en zou er gebruik moeten worden gemaakt van traceerbare follow-upmaatregelen.

4.2. Tijd is een relevante factor voor de uitvoering en meting van de resultaten van vrijhandelsovereenkomsten. In dit verband zijn de jaarlijkse verslagen slechts een momentopname van langetermijntrends die zich in de loop der tijd zouden kunnen voordoen of nader onderzoek vergen en die het verdienen om te worden behandeld in een meer samenhangend evaluatiebeleid. Elke handelsovereenkomst wordt op verschillende momenten in de looptijd ervan grondig geëvalueerd. Het EESC stelt voor om in toekomstige verslagen een meer holistische benadering te hanteren door terug te komen op bevindingen van eerdere, vóór en tijdens de onderhandelingen uitgevoerde effectbeoordelingen. Met name zouden duurzaamheidseffectbeoordelingen moeten worden gebruikt als informatiebronnen voor een toetsing van uitvoeringswerkzaamheden.

4.3. Informatie is van cruciaal belang voor het finetunen van het EU-handels- en investeringsbeleid en het maximaliseren van de baten daarvan. Het verzamelen en opsplitsen van gegevens lijkt de grootste uitdaging te zijn. De EU zou op meer consistente wijze gebruik moeten maken van nationale gegevens die de verschillende realiteiten in de EU-lidstaten en -regio’s weergeven, en waar nodig zou er meer moeten worden geïnvesteerd in het actief verzamelen van gegevens. Het vaststellen van criteria kan ervoor zorgen dat bevindingen beter met elkaar kunnen worden vergeleken. Op het gebied van handel en duurzame ontwikkeling, en met name de situatie van arbeidsnormen in landen, zouden andere gegevensbronnen, zoals de IAO, het beeld moeten vervolledigen.

4.4. Preferentiegebruik is een belangrijke uitvoeringsindicator. Met deze indicator wordt echter alleen de handel in goederen geanalyseerd, en niet alle baten, zoals toegang tot de markt voor overheidsopdrachten, kunnen worden uitgedrukt in tariefpreferenties. Het gemiddelde preferentiegebruik voor invoer uit preferentiële handelspartnerlanden naar de EU was in 2018 87 %; voor EU-uitvoer naar partnerlanden lag dat percentage over het algemeen lager. Een exacte berekening van het gemiddelde preferentiegebruik is echter niet beschikbaar, aangezien de EU gebruikmaakt van gegevens die zijn verzameld door het land van invoer en deze statistieken niet zijn geharmoniseerd. Om een vollediger beeld te krijgen zouden er andere indicatoren moeten worden ontwikkeld, waarmee kan worden beoordeeld in hoeverre ondernemingen van elke omvang profiteren van de vrijhandelsovereenkomsten van de EU.

4.5. In 2018 was de uitvoer van diensten goed voor 32 % van de totale waarde van de EU-uitvoer, en voor bijna 59 % gemeten als handel met toegevoegde waarde (trade in value added, TiVA) ( 11 ) . Helaas staat de aandacht die in het verslag wordt besteed aan de handel in diensten niet in verhouding tot de hoge waarde van die handel (25,2 % van het bbp van de EU) en is de verstrekte informatie onvoldoende gedetailleerd. In toekomstige verslagen zou de handel in diensten en de ontwikkeling daarvan op een meer systematische wijze aan bod moeten komen, niet alleen geaggregeerd, maar ook op sectoraal niveau en gespecificeerd naar wijze van dienstverlening. Zo vallen steeds meer professionele diensten onder handelsovereenkomsten. Vrije beroepen, zoals advocaten, ingenieurs of architecten, leveren hooggespecialiseerde diensten die vaak verband houden met andere, daarmee samenhangende diensten en overheidsopdrachten, maar worden in het verslag niet genoemd.

4.6. Het EESC zou willen dat in toekomstige verslagen meer aandacht wordt besteed aan specifieke gebieden en groepen die nu nog grotendeels worden genegeerd in het verslag. De voordelen van EU-handelsovereenkomsten voor kleine en middelgrote ondernemingen en de handel in agrovoedingsmiddelen worden goed uitgelicht. Het beoordelen van de cumulatieve effecten van vrijhandelsovereenkomsten op specifieke sectoren in de landbouw is belangrijk en zou moeten gebeuren voordat nieuwe onderhandelingen worden opgestart. Met name voor consumenten dienen bredere handelsstromen zich te vertalen in concrete voordelen. Daarom heeft het EESC gevraagd dat “er binnen het TSD-kader een specifiek hoofdstuk “handel en consumenten' wordt opgenomen waarin relevante internationale consumentenbeschermingsnormen worden vermeld en dat de samenwerking op het gebied van de handhaving van consumentenrechten versterkt” ( 12 )

4.7. Het EESC is groot voorstander van de opneming van een specifiek hoofdstuk over de uitvoering van de verbintenissen inzake handel en duurzame ontwikkeling in het verslag. Daarbij zou verder moeten worden gekeken dan alleen naar de ontplooide activiteiten, maar zouden ook de resultaten daarvan, geventileerde opvattingen en opinies en follow-upmaatregelen in aanmerking moeten worden genomen. Het EESC betreurt met name dat er in het verslag nauwelijks aandacht wordt besteed aan de werkzaamheden van de interne adviesgroepen en dat er amper naar hen wordt geluisterd waar het gaat om het monitoren van de effecten van overeenkomsten op de verbintenissen inzake handel en duurzame ontwikkeling, ondanks hun institutionele bijdrage aan alle overeenkomsten van de nieuwe generatie. De bijdrage die interne adviesgroepen leveren via hun werkprogramma’s en hun gezamenlijke, met interne adviesgroepen in partnerlanden opgestelde verklaringen zou in toekomstige verslagen beter naar voren moeten komen.

5. Specifieke opmerkingen over de uitvoering van vrijhandelsovereenkomsten

5.1. Het maatschappelijk middenveld speelt een belangrijke rol op het gebied van bewustmaking van de uitvoering van het EU-handelsbeleid, kan helpen om de voordelen daarvan voor het voetlicht te brengen en is van cruciaal belang voor het signaleren van aandachtspunten en tekortkomingen. Het EESC speelt daarbij een actieve rol, via zijn adviezen en als lid van interne adviesgroepen. Uitbreiding van het toezicht door toekomstige interne adviesgroepen naar alle aspecten van de overeenkomst, met bijzondere aandacht voor handel en duurzame ontwikkeling, zou de inspanningen van de Europese Commissie met het oog op een betere uitvoering van toekomstige vrijhandelsovereenkomsten van de EU kunnen aanvullen. Het EESC ondersteunt een dergelijke uitbreiding ten volle ( 13 )

5.2. Interne adviesgroepen zijn een belangrijke verworvenheid van de vrijhandelsovereenkomsten van de nieuwe generatie, maar moeten worden versterkt om hun toezichtstaken met succes te kunnen vervullen, met name op het gebied van handel en duurzame ontwikkeling en in toekomstige vrijhandelsovereenkomsten van de EU ook op andere gebieden. De deskundigengroep met de lidstaten inzake handel en duurzame ontwikkeling en de nieuwe CTEO zouden nauw moeten worden betrokken bij het werk van de interne adviesgroepen, onder meer via rapportage- en uitwisselingsstructuren. Dit zou moeten worden aangevuld met een uitwisseling van informatie met de IAO over de uitvoering van arbeidsgerelateerde aspecten in het hoofdstuk handel en duurzame ontwikkeling. Een meer zichtbare en interinstitutionele follow-up vraagt om een structurele dialoog tussen de interne adviesgroepen van de EU, de Europese Commissie, de Europese Dienst voor extern optreden (EDEO), het Europees Parlement (EP) en de lidstaten. Om de dialoog met het maatschappelijk middenveld in partnerlanden te optimaliseren zijn bijeenkomsten van onderlinge interne adviesgroepen een noodzaak; deze bijeenkomsten zouden moeten worden ingebed in de onderhandelingen over de tekst van overeenkomsten. Interne adviesgroepen zouden een nuttige bijdrage kunnen leveren via gezamenlijke projecten en aanbevelingen. Gezien het toenemende aantal vrijhandelsovereenkomsten, en daardoor ook het toenemende aantal interne adviesgroepen, is er dringend behoefte aan systematische oplossingen, waarvoor toereikende personele en financiële middelen beschikbaar moeten worden gesteld. Er is niet zoiets als één standaardoplossing. In een potentiële nieuwe aanpak, zoals de regionalisering van interne adviesgroepen, zal de doeltreffende werking daarvan moeten worden gewaarborgd om uitdagingen bij de uitvoering van specifieke overeenkomsten te kunnen aangaan, en de interne adviesgroepen zelf zouden moeten worden betrokken bij de vormgeving ervan.

5.3. Het EESC is zeer ingenomen met een aantal nieuwe initiatieven om de uitvoering en handhaving van vrijhandelsovereenkomsten te verbeteren. De benoeming van een CTEO is een duidelijke blijk van politieke wil en het bestaan van een strategie. Dit zou moeten leiden tot een doeltreffendere uitvoering en handhaving van vrijhandelsovereenkomsten en zou de rol van het maatschappelijk middenveld bij de uitvoering van overeenkomsten moeten versterken, onder meer door middel van een klachtenmechanisme. Het recente non-paper van de Franse en Nederlandse ministers van Handel ( 14 ) is een nuttig initiatief voor een nieuw debat over de wijze waarop ervoor kan worden gezorgd dat de bindende afspraken in hoofdstukken over handel en duurzame ontwikkeling beter worden nageleefd. In dat debat zouden milieu- en arbeidsnormen even hoog op de uitvoerings- en handhavingsagenda moeten staan. In de ontwerptekst van de EU voor een toekomstige handelsovereenkomst met het Verenigd Koninkrijk, die een afspiegeling vormt van hun unieke relatie, is een nieuwe weg ingeslagen door een gelijk speelveld en duurzaamheid tot kernbegrippen te maken en is, bij inbreuken, het algemene geschillenbeslechtingsmechanisme, met toegang tot rechtsmiddelen, van toepassing ( 15 ) . Het doel om van de eerbiediging van de Overeenkomst van Parijs een essentieel onderdeel te maken van alle toekomstige brede handelsovereenkomsten, zoals dat is geformuleerd in de mededeling over de Europese Green Deal ( 16 ) , is een positieve stap die moet worden uitgebreid naar de eerbiediging en uitvoering van de fundamentele en geactualiseerde IAO-verdragen die door alle lidstaten zijn geratificeerd. In lijn met dit nieuwe initiatief zou de IAO moeten worden betrokken bij het toezicht op de toepassing van IAO-verdragen in vrijhandelsovereenkomsten, als het op internationaal niveau erkende orgaan voor het monitoren en onderzoeken van inbreuken en het voorstellen van oplossingen.

5.4. Jaren nadat vrijhandelsovereenkomsten zijn gesloten zien we in sommige partnerlanden nog steeds een gebrek aan vooruitgang bij het nakomen van verbintenissen op het gebied van handel en duurzame ontwikkeling. In december 2018 heeft de EU opgeroepen tot de instelling van een panel van deskundigen dat onderzoek moet doen naar het geschil tussen de EU en Zuid-Korea over arbeidsrechten, en met name de niet-ratificatie van fundamentele en geactualiseerde IAO-verdragen. Het EESC is ingenomen met deze eerste beslechtingsregeling voor geschillen over handel en duurzame ontwikkeling ooit ( 17 ) , en betreurt slechts de lange duur van de procedure, gegeven het feit dat de overeenkomst acht jaar geleden is geratificeerd. Het EESC had aanbevolen om de monitoringmechanismen voor het maatschappelijk middenveld te versterken door ervoor te zorgen dat die mechanismen “onafhankelijk kunnen leiden tot onderzoeken naar schendingen van verbintenissen [op het gebied van handel en duurzame ontwikkeling]” ( 18 ) . Helaas is het panel niet bevoegd voor een aantal aanvullende wetgevingsbepalingen en -schendingen van het recht van vrijheid van vereniging; de IAO heeft Zuid-Korea verzocht dit te corrigeren ( 19 ) . Mondelinge presentaties van maatschappelijke organisaties, naast bijdragen van amici curiae, zouden een integraal onderdeel moeten zijn van de hoorzittingen van het panel. De uitkomst van het panelverslag en het bindende karakter ervan zijn nog vraagtekens, omdat in de huidige hoofdstukken over handel en duurzame ontwikkeling geen verreikende handhavingsinstrumenten zijn opgenomen. In dit verband vraagt het EESC om flinke stappen voorwaarts in de evaluatie van de effectieve handhaafbaarheid van de bepalingen inzake arbeid en milieu in de Brede Economische en Handelsovereenkomst (CETA) tussen de EU en Canada ( 20 ) . Bij die evaluatie zouden de interne adviesgroepen van beide partijen moeten worden betrokken ( 21 )

5.5. Vrijhandelsovereenkomsten kunnen de uitvoer van landbouwproducten uit de EU in potentie een aanzienlijke impuls geven, terwijl geografische aanduidingen het concurrentievermogen van agrovoedingsproducenten vergroten, zowel in de EU als daarbuiten. Met een gecombineerde in- en uitvoer ter waarde van 254 miljard EUR in 2018 blijft de EU ’s werelds grootste handelaar in agrovoedingsproducten ( 22 ) . Hoewel de handel in agrovoedingsproducten tijdens onderhandelingen vaak zeer veel aandacht krijgt, lijkt de uitvoering van bepalingen achter te blijven bij de ambitieuze doelen ervan. De traceerbaarheid van producten en capaciteit om het voorzorgsbeginsel te handhaven zijn van groot belang voor het waarborgen van voedsel van goede kwaliteit en een veilige en zekere voedselvoorziening. Een doelmatig toezicht op de naleving van sanitaire en fytosanitaire normen vraagt om inspecties met voldoende middelen.

5.6. Ondanks de belangrijke kansen die vrijhandelsovereenkomsten bieden, zijn ondernemingen zich vaak nog te weinig bewust van de voordelen ervan, met name in de eerste jaren van de uitvoering ervan. Om kennislacunes te dichten, vooral bij kleine en middelgrote ondernemingen, zouden de Europese Commissie en de lidstaten, in samenwerking met het Europese bedrijfsleven, de overeenkomsten in de verschillende talen moeten promoten bij potentiële exporteurs. De ontwikkeling van nationale actieplannen voor de uitvoering van elke vrijhandelsovereenkomst voorafgaand aan de inwerkingtreding ervan zou een van de te ondernemen acties moeten zijn.

5.7. Als rechtstreekse begunstigden van besparingen op douanerechten zijn importeurs in partnerlanden belangrijke actoren bij het gebruik van tariefpreferenties in het kader van vrijhandelsovereenkomsten, waarmee bij alle inspanningen van de EU om het preferentiegebruik voor haar uitvoer te verhogen rekening zou moeten worden gehouden. Ondersteunende activiteiten zouden seminars over de door vrijhandelsovereenkomsten en de toepassing van tariefpreferenties geboden kansen kunnen omvatten. De ondersteuning van partnerlanden van vrijhandelsovereenkomsten door de EU zou moeten worden uitgevoerd in nauwe samenwerking tussen EU-delegaties, nationale vertegenwoordigingen en vertegenwoordigers van het bedrijfsleven, waaronder kamers van koophandel.

5.8. Een groot aantal bepalingen in moderne vrijhandelsovereenkomsten hebben betrekking op diensten, maar de baten ervan zijn moeilijker te bepalen dan die van tariefverlagingen. Daarom is transparantie over wettelijke eisen in derde markten essentieel voor het vergemakkelijken van handel. De komende fusie van de Databank Markttoegang en de Trade Helpdesk van de EU biedt een gelegenheid om daar niet alleen goederen, maar ook diensten op consistente wijze in op te nemen. Op een nieuw portaal zou voor elke CPC-code ( 23 ) naar wijze van dienstverrichting gespecificeerde informatie moeten worden verstrekt over markttoegang en beperkingen daaraan, evenals informatie over documentatie, certificering, testen en andere eisen per sector. Daarnaast zou een EU-gids voor Europese dienstenexporteurs en investeerders voor de belangrijkste preferentiële handelspartners voor diensten, zoals Japan of Canada, behulpzaam kunnen zijn.

5.9. De EU is de meest open aanbestedingsmarkt van de wereld, en vrijhandelsovereenkomsten bevatten uitgebreide regels en bieden Europese ondernemingen belangrijke kansen voor toegang tot de markt voor overheidsopdrachten in partnerlanden. Toch is er sprake van een gebrek aan transparantie en aan samenhangende maatregelen om arbeidsclausules te integreren in openbare aanbestedingen en overheidsbeleid en -praktijken ( 24 ) , die zouden moeten worden weerspiegeld in vrijhandelsovereenkomsten. De publicatie van aan te besteden overheidsopdrachten van derde landen in een speciaal onderdeel van de EU-databank Tenders Electronic Daily (TED) zou het voor Europese ondernemingen van elke grootte aanzienlijk gemakkelijker maken om te profiteren van het aanbestedingshoofdstuk. Daarnaast zou een gespecialiseerde automatische vertaaltool voor alle EU-talen voor de gepubliceerde aanbestedingen kunnen helpen om de taalbarrière te slechten.

5.10. Om van de preferentiële rechten uit hoofde van een vrijhandelsovereenkomst te kunnen profiteren moeten producten voldoen aan oorsprongsregels. Vermindering van de administratieve kosten van het aanvragen van preferentiële tarieven moet worden gezien als een cruciale factor voor het vergroten van het preferentiegebruik, met name voor transacties met een lage waarde. Vereenvoudiging en harmonisatie van oorsprongsregels in verschillende vrijhandelsovereenkomsten zouden in dit verband essentieel zijn. Bovendien kan de in de vrijhandelsovereenkomsten met Canada en Japan overeengekomen nieuwe aanpak van de oorsprongsverificatie, waarbij de invoerautoriteit moet bepalen of de producten voldoen aan de oorsprongsvereisten, de facto van de exporteur vereisen dat deze gevoelige handelsgegevens overdraagt.

5.11. De investeringshoofdstukken van vrijhandelsovereenkomsten zorgen voor rechtszekerheid voor in- en uitgaande stromen van buitenlandse directe investeringen en verwijderen barrières voor investeringen. Europese ondernemingen wereldwijd zijn toonaangevend op het gebied van duurzame langetermijninvesteringen. Het aantrekken van investeringen blijft echter een uitdaging. Het Europees plan voor externe investeringen (EIP), dat zich concentreert op duurzame ontwikkeling, banen en groei, is een veelbelovende stap in de goede richting, maar de geografische en thematische reikwijdte is te beperkt en er is onvoldoende financiering beschikbaar. De EU zou deze strategie kunnen ondersteunen door relevante, met duurzame investeringen verband houdende kwesties hoog op de politieke agenda van officiële bezoeken, bijeenkomsten op hoog niveau en missies naar deze landen te plaatsen, in coördinatie met de lidstaten en het Europese bedrijfsleven.

5.12. Europese ondernemingen die actief zijn in derde landen zijn belangrijke aandrijvers en handhavers van verantwoord ondernemerschap. Het EESC merkt op dat er steeds meer bepalingen inzake bedrijfsverantwoordelijkheden worden opgenomen in handels- en investeringsovereenkomsten en dat die bepalingen diverse aspecten bestrijken ( 25 ) . Omdat Europese ondernemingen wereldwijd leidend zijn op dit gebied, is de EU bij uitstek in staat om een voortrekkersrol te spelen op het gebied van zorgvuldigheid, en het EESC is verheugd over het feit dat de Europese Commissie haar aanbeveling ( 26 ) om EU-wetgeving op dit gebied voor te stellen heeft overgenomen.

Brussel, 16 juli 2020. De voorzitter van het Europees Economisch en Sociaal Comité Luca JAHIER

(1) WTO Trade Forecast, april 2020.

(2) PB C 159 van 10.5.2019, blz. 15.

(3) Voor recente EESC-adviezen ter zake, zie PB C 47 van 11.2.2020 blz. 40. De adviezen REX/529 “Noodsituatie na COVID-19: Een plan voor een nieuwe multilaterale matrix” (zie bladzijde … van dit Publicatieblad), NAT/791 “Verenigbaarheid van het EU-handelsbeleid met de Europese Green Deal” en REX/532 “Duurzame toeleveringsketens en fatsoenlijk werk in de internationale handel” zijn nog niet afgerond.

(4) Gezamenlijk uitleggingsinstrument betreffende CETA, oktober 2016.

(5) Non-paper van Nederland en Frankrijk over handel, duurzaamheid en sociaaleconomische ontwikkeling, mei 2020.

(6) The impact of the Covid-19 pandemic on global and EU trade, team van de hoofdeconoom van DG TRADE, april 2020.

(7) PB C 159 van 10.5.2019, blz. 15.

(8) PB C 47 van 11.2.2020, blz. 38.

(9) Zie voetnoot 3.

(10) Advies REX/532 over duurzame toeleveringsketens en fatsoenlijk werk in de internationale handel.

(11) Omdat diensten ook een significante 34 % van de uitvoer van industrieproducten uitmaken. Alle gegevens zijn afkomstig uit de TiVA-databank, 2016.

(12) PB C 227 van 28.6.2018, blz. 27.

(13) PB C 159 van 10.5.2019, blz. 28.

(14) Zie voetnoot 5.

(15) Draft text of the Agreement on the New Partnership with the United Kingdom, 18 maart 2020.

(16) COM(2019) 640 final

(17) Het EESC heeft kennis genomen van de twee geschillenbeslechtingsprocedures die zijn gestart in 2019, met respectievelijk Oekraïne en de Zuid-Afrikaanse Douane-unie, in het kader van het algemene geschillenbeslechtingsmechanisme voor vrijhandelsovereenkomsten.

(18) PB C 227 van 28.6.2018, blz. 27.

(19) Amicus curiae for the attention of the Panel of Experts assessing the Republic of Korea’s adherence to the sustainability chapter, januari 2020.

(20) Zie voetnoot 4.

(21) Joint Statement EU-Canada DAGs, november 2019.

(22) Agri-food trade in 2018, DG Landbouw en Plattelandsontwikkeling, 2019.

(23) Centrale productenclassificatie volgens de Services Sectoral Classification List van de WTO.

(24) ILO General Survey 2008, Labour clauses in public contracts. Integrating the social dimension into procurement policies and practices.

(25) Business Responsibilities and Investment Treaties, Consultation paper by the OECD Secretariat, januari 2020.

(26) PB C 47 van 11.2.2020, blz. 38.