1. INLEIDING

Hernieuwbare energie staat centraal in de prioriteiten van de Europese Green Deal. Richtlijn 2009/28/EC ter bevordering van het gebruik van energie uit hernieuwbare bronnen (RED I) is een centraal element in het energiebeleid van de EU en speelt een grote rol bij de verwezenlijking van de streefcijfers betreffende hernieuwbare energie voor 2020. De streefcijfers voor 2020 vormen ook de eerste grote mijlpaal om de grondslag te leggen voor het verwezenlijken van de verhoogde ambitie om tegen 2030 de emissie van broeikasgassen (BKG’s) met 55 % te verminderen, zoals beoogd in het klimaatdoelstellingsplan in het kader van de Europese Green Deal. Met die verhoogde ambitie heeft de EU een evenwichtig pad naar klimaatneutraliteit tegen 2050 uitgestippeld door alle sectoren van de economie koolstofarm te maken. In dit opzicht is een transitie van het huidige energiesysteem naar een grotendeels op hernieuwbare energiebronnen gebaseerd geïntegreerd energiesysteem vereist. Zoals vermeld in de effectbeoordeling voor het klimaatdoelstellingsplan voor de vermindering van broeikasgassen met 55 %, zal in 2030 het aandeel hernieuwbare energiebronnen 38 tot 40 % moeten bedragen.

In de strategie voor een geïntegreerd energiesysteem wordt benadrukt dat Europa in de toekomst voor zijn energie steeds meer een beroep moet doen op geografisch gespreide hernieuwbare bronnen die verschillende energiedragers flexibel integreren, en tegelijkertijd hulpbronnenefficiënt moet blijven en verontreiniging en biodiversiteitsverlies moet voorkomen. Schone en hernieuwbare energiebronnen zullen ook een bouwsteen van het herstel van de economie in de nasleep van de COVID-19-crisis vormen. In het herstelplan dat de Commissie op 27 mei 2020 heeft gepresenteerd, wordt benadrukt dat het energiesysteem beter moet worden geïntegreerd om investeringen in belangrijke schone technologieën en waardeketens aan te trekken en de veerkracht in de hele economie te vergroten. In de context van de faciliteit voor herstel en veerkracht stellen de lidstaten nationale plannen voor herstel en veerkracht op overeenkomstig de relevante landspecifieke uitdagingen en prioriteiten die zijn vastgesteld in het kader van het Europees Semester, met name degene die betrekking hebben op of voortvloeien uit de groene en digitale transitie. De plannen voor herstel en veerkracht zijn ook in overeenstemming met de informatie die door de lidstaten is opgenomen in de nationale hervormingsprogramma’s in het kader van het Europees Semester, in hun nationale energie- en klimaatplannen (national energy and climate plans — NECP) en de actualiseringen daarvan overeenkomstig Verordening (EU) 2018/1999, in de territoriale plannen voor een rechtvaardige transitie in het kader van het Fonds voor een rechtvaardige transitie alsmede in de partnerschapsovereenkomsten en programma’s in het kader van EU-fondsen.

Een belangrijke bouwsteen is de inwerkingtreding van Richtlijn (EU) 2018/2001 ter bevordering van het gebruik van energie uit hernieuwbare bronnen (RED II) op 24 december 2018. In de nieuwe richtlijn werd een robuust kader vastgesteld voor het behalen van het bindende EU-streefcijfer van ten minste 32 % hernieuwbare energie in het bruto-eindverbruik van energie tegen 2030. Dit kader, dat voortbouwt op de vorderingen uit hoofde van RED I, omvat onder meer de verplichting voor de lidstaten om de streefcijfers voor 2020 te gebruiken als basis voor nationale trajecten in de nationale energie- en klimaatplannen. Na indiening van alle nationale energie- en klimaatplannen wordt nu verwacht dat het aandeel van hernieuwbare energie van de EU tegen 2030 tussen 33,1 en 33,7 % zal bedragen. Uit de samengevoegde bijdragen van de lidstaten blijkt dat het gebruik van hernieuwbare energie in de periode tot 2030 sneller zal toenemen, zodat als de lidstaten hun bijdragen qua hernieuwbare energie realiseren (en overschrijden), het totale EU-aandeel van hernieuwbare energie daarom het streefcijfer van 32 % zal overtreffen.

De politieke prioriteit van de EU om wereldleider op het gebied van hernieuwbare energiebronnen te worden, wordt geschraagd door de aanwezigheid van hernieuwbare energie in alle dimensies van de energie-unie. De sector schone energie wordt gekenmerkt door technologisch leiderschap (met name wat betreft technologieën op het gebied van wind, oceanen en slimme netwerken alsook hernieuwbare waterstof), maar er zijn voortdurend inspanningen nodig om bij te blijven en een concurrentievoorsprong wat betreft batterijen en fotovoltaïsche energie (PV) te vergroten. De EU staat hoog op de lijst van internationale concurrenten in hoogwaardige octrooien, wat duidt op de leidende positie van Europa om te innoveren en nieuwe en verbeterde koolstofarme technologieën uit te voeren.

De voordelen van hernieuwbare energiebronnen reiken veel verder dan de dimensies van de energie-unie. Hernieuwbare energie is een bron van economische groei en (voornamelijk lokale) werkgelegenheid voor de Europeanen: momenteel werken er in de EU meer dan 1,5 miljoen mensen in de sector die naar schatting een jaarlijkse omzet van 158,9 miljard EUR genereren. In het onlangs verschenen verslag over de energieprijzen en -kosten in Europa wordt vermeld dat de lagere groothandelsprijzen voor energie de afgelopen jaren een gevolg zijn van de grotere hoeveelheden hernieuwbare energie. Dit zou dan weer de energiekosten voor de industrie kunnen drukken en potentieel een positief effect hebben op het concurrentievermogen ervan. Het belangrijkst is echter dat de lagere kosten van de technologie alsmede de digitalisering ervoor zorgen dat hernieuwbare energie consumenten in staat stelt zelf beslissingen te nemen en een belangrijke rol in de energietransitie te spelen.

Dit verslag omvat de meest recente inzichten in de vooruitgang die tot eind 2018 is geboekt in de richting van de nationale bindende streefcijfers voor hernieuwbare energie en voldoet aan de rapportageverplichtingen van de Commissie in het kader van RED I en de richtlijn inzake indirecte veranderingen in landgebruik (ILUC). Hierin worden energiestatistieken op basis van de door de lidstaten tot juli 2020 bij Eurostat ingediende gegevens als primaire gegevensbron gebruikt voor het evalueren van de vooruitgang in de richting van het streefcijfer voor 2020. Dit verslag bouwt voort op het door de lidstaten ingediende vijfde halfjaarlijkse voortgangsverslag inzake hernieuwbare energie voor 2017-2018 en op in de loop van 2020 uitgevoerde aanvullende technische analyses. Het omvat tevens een overzicht van de mogelijkheden van samenwerkingsmechanismen en beoordeelt de administratieve kaders alsook de duurzaamheid van biobrandstoffen.

Het verslag is in vier kernhoofdstukken opgedeeld. In hoofdstuk 2 wordt een algemene beoordeling op EU-niveau uiteengezet, terwijl hoofdstuk 3 een meer gedetailleerde analyse van de vooruitgang van de lidstaten met inbegrip van prognoses voor 2020 bevat. In hoofdstuk 4 wordt de duurzaamheid van biobrandstoffen beoordeeld. Algemene conclusies met aanbevelingen worden in hoofdstuk 5 uiteengezet. Tenzij anders vermeld, is het Verenigd Koninkrijk, dat in de verslagperiode 2018 een lidstaat van de EU was, in de figuren van dit verslag opgenomen.

2. VOORUITGANG VAN DE EU BIJ DE UITROL VAN HERNIEUWBARE ENERGIE

In 2018 werd in de EU een aandeel van 18,0 % hernieuwbare energie in het bruto-eindverbruik bereikt (18,9 % voor de EU-27), waarbij het streefcijfer voor 2020 ten minste 20 % is (20,6 % voor de EU-27) en het indicatieve traject voor 2017-2018 16 %. Daarnaast bevindt de EU als geheel zich boven het iets ambitieuzere traject dat de lidstaten zelf hebben vastgesteld in hun nationale actieplannen voor energie uit hernieuwbare bronnen (NREAP’s). De laatste jaren zijn het totale aandeel van hernieuwbare energiebronnen (RES) en de sectorale aandelen van hernieuwbare energie in elektriciteit (RES-E), verwarming en koeling (RES-H&C), en in mindere mate vervoer (RES-T) op EU-niveau gestaag gestegen.

Wat betreft afzonderlijke bedrijfstakken was op EU-niveau het aandeel hernieuwbare energie in de sector verwarming en koeling stelselmatig hoger dan de lidstaten in hun NREAP’s hadden vastgesteld, terwijl het aandeel in het vervoer enigszins onder het geplande aandeel in de NREAP’s ligt (8,03 % feitelijk tegenover 8,50 % gepland). Dit tekort is deels te wijten aan het debat over het biobrandstoffenbeleid en de bijbehorende aanpassingen van het wetgevingskader. Hoewel deze aanpassingen nodig waren om duurzaamheidskwesties aan te pakken, had de daaruit resulterende onzekerheid over het toekomstige beleidskader een vertragend effect op investeringen in de productiecapaciteit voor biobrandstoffen, waaronder geavanceerde biobrandstoffen. De toename van investeringen in productiecapaciteit voor geavanceerde biobrandstoffen als gevolg van de vaststelling van RED II wordt niet weerspiegeld in de gegevens van 2018.

Bio-energie in het algemeen is nog steeds de belangrijkste bron van hernieuwbare energie in de EU, met een aandeel van ongeveer 60 % in 2018. Vaste biobrandstoffen vormen met 68,4 % het grootste aandeel bio-energie. Van deze vaste biobrandstoffen is landbouw goed voor ongeveer 91 %. De andere vormen van bio-energie zijn vloeibare biobrandstoffen (12,6 %), biogas (11,6 %), het hernieuwbare aandeel van stedelijk afval (7,2 %) en houtskool (2 %).

Figuur 1: Feitelijke en geplande aandelen van hernieuwbare energie voor de EU (2005-2020, %). Bron: Eurostat en de nationale actieplannen voor energie uit hernieuwbare bronnen (NREAP’s)

Het absolute verbruik van hernieuwbare energie is het grootst in de sector verwarming en koeling (met een totaal van 102,9 Mtoe in 2018), gevolgd door hernieuwbare elektriciteit (90,3 Mtoe) en de vervoerssector (25,1 Mtoe) .

De voornaamste hernieuwbare bronnen die in de energieverbruikende sectoren worden gebruikt, waren biomassa voor verwarming en koeling, waterkracht en wind voor elektriciteit, en biobrandstoffen voor vervoer.

De lidstaten ondersteunen RES-T voornamelijk via instrumenten ten behoeve van het gebruik van biobrandstoffen, maar bevorderen steeds vaker opties voor elektromobiliteit of zijn momenteel voornemens subsidies voor elektromobiliteit in te voeren. De lidstaten die al over steuninstrumenten beschikken, zijn Denemarken, Duitsland, Ierland, Kroatië, Italië, Letland, Malta, Oostenrijk, Roemenië, Zweden en het Verenigd Koninkrijk.