Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over de Mededeling van de Commissie aan het Europees Parlement, de Raad, het Europees Economisch en Sociaal Comité en het Comité van de Regio’s betreffende het actieplan voor Europese democratie

(COM(2020) 790 final)

(2021/C 341/09)

Rapporteur: Carlos Manuel TRINDADE Co-rapporteur: Andris GOBIŅŠ

Raadpleging Europese Commissie, 24.2.2021 Rechtsgrondslag Artikel 304 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie Bevoegde afdeling Werkgelegenheid, Sociale Zaken en Burgerschap Goedkeuring door de afdeling 26.5.2021 Goedkeuring door de voltallige vergadering 10.6.2021 Zitting nr. 561 Stemuitslag (voor/tegen/onthoudingen) 231/1/8

1. Conclusies en aanbevelingen

1.1. Het Europees Economisch en Sociaal Comité (EESC) is het met de Europese Commissie eens dat actie moet worden ondernomen om de veerkracht van de Europese democratie te vergroten. Bovendien beschouwt het EESC het actieplan voor Europese democratie als positief en noodzakelijk, steunt het in grote lijnen de daarin voorgestelde maatregelen en stelt het voor dat bepaalde onderwerpen meer nadruk krijgen, met aanvullende maatregelen.

1.2. Het EESC acht het actieplan voor Europese democratie uiterst actueel, gezien de verontrustende tekenen dat de rechtsstaat wordt uitgehold door bedreigingen voor onze democratie, zowel van binnenuit als door actoren buiten de EU.

1.3. Het EESC maakt zich zorgen over de pogingen in verschillende lidstaten om van de door COVID-19 ontstane moeilijke situatie te profiteren en de rechtsstaat te verzwakken. Het is van mening dat de Commissie in dit verband politieke actie moet ondernemen.

1.4. Gezien de volgende drie paragrafen beveelt het EESC de Commissie aan om in het actieplan voor Europese democratie een aparte pijler op te nemen voor de betrokkenheid van het maatschappelijk middenveld en de sociale partners, en voor de bevordering van de arbeidsdemocratie. Het EESC acht deze nieuwe pijler van essentieel belang en formuleert in deel 6 van dit advies concrete voorstellen ter zake.

1.5. Het EESC is van mening dat de bevordering van de Europese democratie, naast de reeds in het actieplan voor Europese democratie opgenomen gebieden, ook de stimulering van de democratische participatie op EU-, nationaal, regionaal en lokaal niveau, de betrokkenheid van het maatschappelijk middenveld en de democratie in al haar facetten en op al haar gebieden, met inbegrip van onder meer de arbeidsdemocratie, moet omvatten. Het EESC is van mening dat deze aspecten van de uitoefening van de democratie in het actieplan voor Europese democratie moeten worden opgenomen, omdat ze elk hun eigen voordelen hebben die de democratie dynamischer en veerkrachtiger maken.

1.6. Het EESC betreurt dat in het actieplan voor Europese democratie niet wordt ingegaan op de belangrijke rol van het sociaal contract bij het verminderen van ongelijkheid en het aanmoedigen van Europeanen om democratische idealen te omarmen, en dat er geen maatregelen ter versterking van deze rol in zijn opgenomen. Ook de sociale dialoog en collectieve onderhandelingen worden in het plan niet erkend of ondersteund, en de bijdrage van deze gebieden aan de stabiliteit van de Europese democratieën wordt niet zichtbaar gemaakt.

1.7. Verder moet er in overeenstemming met artikel 11 VEU meer aandacht worden besteed aan de dialoog met de burgers, die in elke democratie een belangrijke voorwaarde is voor hoogwaardige en breed gedragen besluiten. Het EESC verwijst naar zijn aanbeveling aan de Commissie in zijn advies SOC/627 ( 1 ) om jaarlijks een forum van het maatschappelijk middenveld over de grondrechten en de rechtsstaat te houden.

1.8. Het EESC is van mening dat het actieplan voor Europese democratie tevens zou moeten voorzien in een grootschalig initiatief ter bevordering van onderwijs over democratie en grondrechten, dat van groot belang is voor het waarborgen van democratische waarden en actief burgerschap, vooral met het oog op jongeren.

1.9. Het EESC verzoekt de Commissie erop toe te zien dat de beoordeling van de uitvoering van de richtlijn audiovisuele mediadiensten door de lidstaten in het actieplan wordt opgenomen, en dringt er bij de lidstaten op aan deze richtlijn spoedig uit te voeren.

1.10. Wat het toezicht betreft, dringt het EESC erop aan dat onlineplatforms verantwoording afleggen en transparant zijn, en steunt het de ontwikkeling van een reguleringsmechanisme in het kader van de wet inzake digitale diensten en de wet inzake digitale markten om desinformatie, haatzaaiende uitlatingen en manipulaties te voorkomen.

1.11. Het EESC verzoekt de Europese instellingen dringend de voorgestelde maatregelen te nemen om journalisten veiligheid en goede werkomstandigheden te bieden en om te voorkomen dat journalisten en anderen die opkomen voor het algemeen belang en het slachtoffer zijn van strategische rechtszaken ter ontmoediging van publieksparticipatie (SLAPP), worden geïntimideerd.

2. Achtergrond

2.1. De EU is gegrondvest op de “universele waarden van de onschendbare en onvervreemdbare rechten van de mens en van vrijheid, democratie, gelijkheid en de rechtsstaat” ( 2 ) en is een gebied waar de grondrechten worden beschermd door het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie ( 3 )

2.2. Het EESC gelooft stellig in de Europese democratische waarden en steunt oprecht de voortdurende inspanningen van de Commissie om deze waarden te beschermen en te versterken. Het verwijst hierbij naar de conclusies van eerdere adviezen over democratie en de rechtsstaat. ( 4 ) De waarde van democratie en het belang van de rechtsstaat in onze samenleving mogen niet worden vergeten en moeten op waarde worden geschat door de burgers.

2.3. De geschiedenis heeft geleerd dat democratie actief moet worden bevorderd en voortdurend moet worden verdedigd tegen herhaaldelijke aanvallen. In haar politieke beleidslijnen voor de Europese Unie heeft voorzitter Ursula von der Leyen “een impuls voor de Europese democratie” aangemerkt als een van haar zes prioritaire ambities. ( 5 )

2.4. De ingrijpende politieke, sociale en economische veranderingen als gevolg van de digitalisering — en die door de COVID-19-pandemie alleen maar in een stroomversnelling zijn geraakt — brengen nieuwe risico’s en kwetsbaarheden met zich mee, waaronder de uitholling van de traditionele mechanismen voor gelijke kansen voor kandidaten in verkiezingscampagnes, ongecontroleerde financiering van politieke actoren, intimidatie van journalisten, verspreiding van valse informatie en gecoördineerde desinformatiecampagnes, cyberaanvallen en vele andere vormen van gedrag die de integriteit van verkiezingen in gevaar brengen. Er is ook sprake van risico’s voor de pluriformiteit van de media en informatievoorziening, het publieke debat, aanvallen op de onafhankelijkheid van de media en verzwakking van het maatschappelijk middenveld.

2.5. De COVID-19-pandemie heeft ook een impact gehad op de kwaliteit van de Europese democratieën, die wel met uitzonderlijke maatregelen moesten reageren op deze noodsituatie op het gebied van de volksgezondheid. De Commissie van Venetië heeft deze maatregelen onderzocht en geconcludeerd dat de COVID-19-crisis niet mag worden aangegrepen om de regeringen te versterken ten koste van de parlementen ( 6 ) . Zij merkte ook op dat er serieus moet worden nagedacht over het waarborgen van het noodzakelijke regelgevingskader en over de vraag in hoeverre sommige van deze maatregelen in de loop der tijd kunnen worden gehandhaafd.

3. Over het actieplan voor Europese democratie

3.1. Het actieplan voor Europese democratie, dat wij zowel noodzakelijk als opportuun achten in een tijdperk waarin de democratie in Europa voor ernstige uitdagingen staat die nog worden verergerd door de responsmaatregelen in het kader van COVID-19, voorziet in een versterkt EU-beleidskader en specifieke maatregelen die in drie pijlers zijn ondergebracht: — het bevorderen van vrije en eerlijke verkiezingen en een sterke democratische participatie; — het ondersteunen van vrije en onafhankelijke media; — het tegengaan van desinformatie (7).

3.2. In het voorgestelde actieplan voor Europese democratie wordt er ook op aangedrongen dat de burgers en het maatschappelijk middenveld meer zeggenschap krijgen om de dreigingen voor de democratie en de rechtsstaat het hoofd te bieden. Dit wordt voor alle pijlers als een horizontaal thema beschouwd.

4. Algemene opmerkingen

4.1. Over de stand van de democratie in Europa en de noodzaak van het actieplan voor Europese democratie

4.1.1. Het EESC stelt met bezorgdheid vast dat de democratie en het vertrouwen van de burgers in de overheidsinstellingen de laatste jaren ernstig onder druk zijn komen te staan, zoals onder meer blijkt uit: de daling van de opkomst bij verkiezingen; het aantal schendingen van de rechtsstaat in verschillende lidstaten; de opkomst en verspreiding van populisme en haatzaaiende uitlatingen; de druk op en zelfs het geweld tegen journalisten; aanvallen op de onafhankelijkheid en de pluriformiteit van de media; de concentratie van media-eigendom; onrechtmatige inmenging in verkiezingsprocessen, zowel van binnenuit als van buitenaf, als gevolg van desinformatie, ongepaste financiering en externe beïnvloeding; pogingen om het maatschappelijk middenveld en zijn deelname aan de besluitvorming te verzwakken en om de sociale dialoog en collectieve onderhandelingen te devalueren of zelfs de kop in te drukken.

4.1.2. Het EESC beschouwt het actieplan voor Europese democratie als een positief en noodzakelijk instrument en steunt in grote lijnen de daarin voorgestelde maatregelen, niettegenstaande de specifieke opmerkingen in deel 5 en de voorstellen in deel 6 van dit advies.

4.1.3. Het EESC betreurt het dat er bij de voorbereiding van het actieplan voor Europese democratie slechts in beperkte mate sprake is geweest van een dialoog, aangezien een dergelijke dialoog de doeltreffendheid van het plan ten goede zou zijn gekomen.

4.2. Over de werkingssfeer en de uitvoering van het actieplan voor Europese democratie

4.2.1. Het EESC is van mening dat maatregelen ter bevordering van de democratie in Europa onder meer — maar niet uitsluitend — betrekking moeten hebben op de bescherming van de integriteit van verkiezingen, versterking van de vrijheid en de pluriformiteit van de media en bestrijding van desinformatie en inmenging.

4.2.2. Het EESC is van mening dat de werkingssfeer van het actieplan voor Europese democratie moet worden uitgebreid en dat hierin een aparte pijler over het belang van actief burgerschap via de betrokkenheid van het maatschappelijk middenveld moet worden opgenomen (zie deel 6).

4.2.3. Het EESC is van mening dat in het actieplan voor Europese democratie meer waarde zou moeten worden gehecht aan democratie op nationaal, regionaal en lokaal niveau.

4.2.4. Evenzo is het ESSC van mening dat het actieplan voor Europese democratie betrekking moet hebben op alle facetten en gebieden van de Europese democratie, met inbegrip van de arbeidsdemocratie en de gestructureerde dialoog met het maatschappelijk middenveld.

4.2.5. Bij de uitvoering van het actieplan voor Europese democratie wordt hopelijk voor ogen gehouden dat de EU door middel van haar interne en externe optreden democratische normen en waarden dient te promoten.

4.2.6. Conform de ambities van de conferentie over de toekomst van Europa moet de EU de veerkracht, het sociaal contract en het economisch concurrentievermogen van de Europese democratieën helpen verbeteren.

4.3. Integratie van het actieplan voor Europese democratie in het EU-beleid en doeltreffende monitoring

4.3.1. Het EESC is van mening dat het actieplan voor Europese democratie, met het oog op het welslagen ervan, nauw moet worden verbonden met andere lopende initiatieven op EU-niveau die bijdragen aan de verwezenlijking van dezelfde doelstellingen, en met name met de uitvoering van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie, het Europees rechtsstaatmechanisme en de uitvoering van de Europese pijler van sociale rechten, en betreurt dat dit verband niet voldoende zichtbaar is. Het EESC beveelt aan om de verbanden tussen de verschillende actieplannen expliciet en doeltreffend te maken.

4.3.2. In zijn advies SOC/627 stelde het EESC voor om jaarlijks een forum van het maatschappelijk middenveld over de grondrechten en de rechtsstaat te houden. In het verlengde daarvan stelt het voor in het EDAP een apart onderdeel op te nemen over de staat van de democratie, waarin onder meer de toepassing van artikel 11 van het EU-Verdrag aan bod komt.

4.3.3. Het EESC betreurt dat het actieplan voor Europese democratie niet vergezeld gaat van een monitoringkader en een bijbehorend model om de vooruitgang te meten, en dat voor veel van de maatregelen geen data zijn vastgesteld, waardoor het moeilijk wordt om tijdig gevolg te geven aan de voor 2023 geplande evaluatie. Het EESC stelt voor een goed monitoringkader voor te leggen. Het verslag over de rechtsstaat, zoals beschreven in deel 6, kan daarbij een belangrijke rol spelen.

4.3.4. Het EESC onderstreept weliswaar het belang van een aanzienlijke vermindering van de sociale ongelijkheid voor de versterking van de democratie, maar betreurt dat in het actieplan voor Europese democratie niet wordt verwezen naar de noodzaak om de sociale cohesie in stand te houden als sleutelelement van de democratische stabiliteit in Europa. Het belang van het sociaal contract om de Europeanen aan te moedigen democratische idealen te omarmen en de noodzaak van maatregelen om dit contract te handhaven en te versterken, worden evenmin genoemd. Het EESC beveelt aan deze dimensie in het actieplan voor Europese democratie op te nemen.

4.4. Over de gevolgen van digitalisering voor democratische samenlevingen

4.4.1. De gevolgen van de aanvallen op het democratische bestel worden verergerd door het gebrek aan regulering van onlineplatforms — een zeer selecte groep die wereldwijd op grote schaal worden gebruikt — en ook door hun ondoorzichtige algoritmen. De mechanismen die worden gebruikt om de verantwoordingsplicht van deze platforms te waarborgen, zijn ontoereikend. Het is zaak voor alle democratische naties om ervoor te zorgen dat verkiezingsprocessen de kiezers bij de verkiezingen betrekken, pluriformiteit waarborgen en eerlijk en transparant zijn, hetgeen aandacht en actie vereist.

4.4.2. Het EESC herhaalt zijn in advies NAT/794 ( 8 ) gedane verzoek om EU-beleid dat de digitale economie verankert in onze samenleving op basis van onze waarden.

4.4.3. Het EESC is het ermee eens dat de regulering van onlineplatforms krachtdadiger moet worden aangepakt, waarbij ervoor moet worden gezorgd dat de belangrijkste actoren verantwoording afleggen aan het publiek en dat de regulering wordt gewaarborgd door krachtige overheidsinstanties.

4.4.4. Het EESC is ingenomen met de eerste regelgevende maatregelen die zijn genomen om onlineplatforms, en met name zeer grote onlineplatforms, via de voorgestelde wetten inzake digitale diensten en digitale markten aansprakelijk te houden voor hun activiteiten.

4.4.5. Het ESSC beschouwt tevens de evaluatie en actualisering van de praktijkcode betreffende desinformatie als belangrijke tussenstappen om ervoor te zorgen dat de impact van desinformatie, ook in verband met COVID-19, en de daarmee samenhangende reacties van onlineplatforms op degelijke wijze worden gemonitord.

5. Specifieke opmerkingen

5.1. Over de bevordering van vrije en eerlijke verkiezingen en een sterke democratische participatie

5.1.1. Het EESC is het ermee eens dat actie moet worden ondernomen om de transparantie van politieke reclame en communicatie te garanderen (actieplan voor Europese democratie paragraaf 2.1) en steunt de goedkeuring van Europese wetgeving die ervoor moet zorgen dat gesponsorde inhoud van politieke aard op alle besluitvormingsniveaus volledig transparant is voor de burgers. De nationale overheden zouden alle nodige informatie moeten krijgen van socialemedianetwerken en andere netwerken om vrije en eerlijke verkiezingen op EU-, nationaal, regionaal en lokaal niveau te kunnen waarborgen.

5.1.2. Het EESC is voorstander van het opleggen van aanvullende beperkingen op microtargeting via het gebruik van ondoorzichtige algoritmen en psychologische profilering in de politieke context, die de Commissie voornemens is te onderzoeken in haar wetgevingsvoorstel inzake transparantie van gesponsorde politieke inhoud.

5.1.3. Het EESC beschouwt vrije en eerlijke verkiezingen, die deel uitmaken van betrouwbare kiesstelsels, als een permanente uitdaging voor alle democratische stelsels, is ingenomen met nauwere Europese samenwerking op het gebied van verkiezingen in de EU en roept de Commissie, het Europees Parlement en de lidstaten op verdere vormen van nauwere samenwerking op dit gebied te ontwikkelen om ervoor te zorgen dat verkiezingen inclusiever, transparanter en representatiever zijn. Het overzicht van beste praktijken moet deze inspanningen ondersteunen.

5.1.4. Het EESC is ingenomen met de goedkeuring van een nieuw operationeel EU-mechanisme ter ondersteuning van veerkrachtige verkiezingsprocessen, dat wordt georganiseerd en gecoördineerd via het Europees samenwerkingsnetwerk voor verkiezingen (paragraaf 2.3).

5.1.5. Het EESC deelt de in het actieplan voor Europese democratie geuite bezorgdheid over het voorkomen en bestrijden van buitenlandse beïnvloeding van de Europese democratische processen en acht het passend dat de EU de verantwoordelijken voor dergelijke inmenging kosten oplegt via gezamenlijke, duidelijke en strenge sancties en door een gezamenlijk initiatief inzake cyberbeveiliging te lanceren.

5.1.6. Het EESC is van mening dat verkiezingsprocessen moeten worden aangemerkt als kritieke infrastructuur, die reeds in aanmerking kan worden genomen bij de beoordeling van directe buitenlandse investeringen ( 9 ) , en dat het operationele EU-mechanisme ter ondersteuning van veerkrachtige verkiezingsprocessen moet beschikken over de operationele voorwaarden en middelen om de veiligheid van procedures, waaronder de cyberbeveiliging van verkiezingen, op alle niveaus te waarborgen.

5.1.7. Het EESC pleit voor daadwerkelijke transparantie bij de verspreiding van online-inhoud, onder meer door audits van algoritmen, grotere transparantie in het ecosysteem van onlinereclame en transparante processen voor de promotie/demotie van inhoud. Het EESC stelt ook voor om het maatschappelijk middenveld (academici, onderzoekers, journalisten, maatschappelijke organisaties) en onafhankelijke regelgevers een grotere rol te geven bij het afdwingen van de verantwoordingsplicht van onlineactoren, en om sancties op te leggen aan degenen die te kwader trouw handelen, vooral wanneer herhaaldelijk wordt geprobeerd om aan de verplichtingen jegens de burger inzake transparantie en verantwoording te ontkomen.

5.1.8. Het EESC betreurt dat in het actieplan voor Europese democratie de bevordering van democratische betrokkenheid en actieve deelname buiten verkiezingen niet als aparte pijler wordt aangemerkt, dat de rol van de sociale dialoog in democratische stabiliteit niet in het actieplan wordt erkend, en dat er in het actieplan geen specifieke maatregelen in dit verband worden voorgesteld. Het beveelt aan om de bevordering van de sociale dialoog, de vrijheid van vereniging voor bedrijven en vakbonden, collectieve onderhandelingen en het recht op informatie en raadpleging op te nemen in de nieuwe pijler die in deel 6 wordt voorgesteld.

5.1.9. Wat betreft de reeds in het actieplan voor Europese democratie opgenomen voorstellen ter bevordering van de democratische participatie en actieve deelname buiten de verkiezingscontext (paragraaf 2.4), is het EESC van mening dat een grootschalig initiatief ter bevordering van onderwijs over democratie, met inbegrip van media- en informatiegeletterdheid, in het actieplan moet worden opgenomen, hoewel het verheugd is dat onderwijs over burgerschap wordt genoemd in verband met het gebruik van de structuurfondsen.

5.1.10. Het EESC herhaalt zijn pleidooi uit advies SOC/627 voor een ambitieuze strategie op het gebied van communicatie, onderwijs en bewustmaking van de burgers ten aanzien van de grondrechten, de rechtsstaat en de democratie. Een dergelijke strategie moet sterk gericht zijn op actief burgerschap.

5.1.11. Het EESC beveelt aan dat de lidstaten gebruikmaken van de structuurfondsen en dat de Commissie zelf de middelen waarover zij beschikt, gebruikt om de capaciteiten van het maatschappelijk middenveld te ondersteunen en te versterken.

5.1.12. Onafhankelijke factcheckers moeten voldoende financiële middelen krijgen om in realtime te kunnen werken, zoals het EESC reeds heeft aanbevolen in verband met het actieplan tegen desinformatie ( 10 ) . Het is belangrijk de capaciteit van de Commissie op Europees niveau te versterken, zodat zij op dit niveau meer daadkracht aan de dag kan leggen en tegelijk de maatregelen van de lidstaten op nationaal niveau beter kan ondersteunen.

5.1.13. Het EESC beveelt aan om er nauwlettend op toe te zien dat een eventuele strafbaarstelling van haatzaaierij op Europees niveau (paragraaf 2.4) niet kan worden geïnterpreteerd als een beperking van de vrijheid van meningsuiting, en benadrukt dat initiatieven op dit gebied in overeenstemming moeten zijn met het subsidiariteitsbeginsel.

5.1.14. Het EESC stelt met genoegen vast dat in het actieplan voor Europese democratie wordt gepleit voor het bevorderen van gelijkheid op alle niveaus en voor het stimuleren van de deelname aan het politieke leven door vrouwen, LHBTIQ’ers, kansarme jongeren, mensen die tot een raciale of etnische minderheid behoren, personen met een handicap en personen of groepen met een lager niveau van digitale geletterdheid of digitale betrokkenheid.

5.2. Over de ondersteuning van vrije en onafhankelijke media

5.2.1. Wat de veiligheid van journalisten betreft (paragraaf 3.1), maakt het EESC zich zorgen over de signalen dat de vrijheid van journalisten wordt ingeperkt, onder meer door bedreigingen van hun fysieke veiligheid, en is het het ermee eens dat de situatie alarmerend is. Het ESSC acht het van groot belang dat de Commissie vóór eind 2021 met een voorstel komt voor een aanbeveling ter zake en verzoekt de Commissie, het EP en de lidstaten dringend doeltreffende mechanismen voor te stellen ter bescherming van journalisten, de redactionele onafhankelijkheid, diversiteit en pluriformiteit, mediageletterdheid, een gunstig klimaat dat de duurzaamheid van de sector waarborgt, en goede arbeidsomstandigheden voor journalisten.

5.2.2. Het EESC spreekt zijn afkeuring uit over de intimidatie in de vorm van strategische rechtszaken ter ontmoediging van publieksparticipatie (SLAPP) waarmee journalisten en andere activisten die zich voor de bescherming van het algemeen belang inzetten, te maken krijgen. De EU moet ervoor zorgen dat het toepassingsgebied van anti-SLAPP-maatregelen onder meer journalisten, activisten, vakbondsleden, academici, onderzoekers naar digitale veiligheid, mensenrechtenverdedigers en media- en maatschappelijke organisaties omvat.

5.2.3. Wat de maatregelen ter ondersteuning van mediapluriformiteit (paragraaf 3.4) betreft, betreurt het EESC de vaagheid van het actieplan voor Europese democratie met betrekking tot de wijze waarop de Commissie zal optreden om de mediapluriformiteit — die in het Handvest van de grondrechten is verankerd — te behouden, met name ten aanzien van de zeer belangrijke kwestie van media-eigendom. De EU moet zich proactiever opstellen, aangezien uit het verslag over de rechtsstaat van 2020 blijkt dat sommige lidstaten niet over een systeem beschikken om de transparantie van media-eigendom te waarborgen of met obstakels voor een doeltreffende openbaarmaking ervan worden geconfronteerd. Het EESC moedigt de Commissie dan ook aan om meer inzicht te krijgen in wie de actoren op de mediamarkten zijn en welke waarborgen en voorwaarden bevorderlijk zijn voor pluriformiteit, en om toezicht te houden op de concentratie van distributienetwerken en tussenpersonen die steeds meer de voorwaarden voor toegang tot en de aard van de media en de inhoud beïnvloeden of bepalen. Uit de openbare raadpleging over het actieplan voor Europese democratie is ook gebleken dat werd vastgehouden aan het opleggen van duidelijke verplichtingen voor alle mediakanalen en -bedrijven om gedetailleerde informatie over hun eigendom te publiceren.

5.2.4. Het EESC is bezorgd over de aanhoudende pogingen in verschillende lidstaten om de door COVID-19 ontstane moeilijke situatie, waardoor de mediasector is verzwakt, aan te grijpen om de persvrijheid aan te tasten door middel van onrechtmatige, discriminerende en zelfs repressieve acties. Het EESC roept de Commissie op om samen met de lidstaten te werken aan het dichten van de kloof die in het verslag over de rechtsstaat is vastgesteld met betrekking tot de regels voor de verspreiding van staatsreclame onder de media.

5.2.5. Het EESC roept de Commissie op te onderzoeken welke mechanismen worden gebruikt om mediapluriformiteit te financieren en innovatie, freelance journalisten en lokale media te ondersteunen. De evaluatie van de uitvoering en de doeltreffendheid van het “naburige” recht voor uitgevers van perspublicaties op het gebied van auteursrechten in de richtlijn inzake de digitale eengemaakte markt zou kunnen worden overwogen.

5.2.6. Aangezien de lidstaten de richtlijn audiovisuele mediadiensten uiterlijk op 19 september 2020 moesten hebben uitgevoerd, verzoekt het EESC de Commissie ervoor te zorgen dat de beoordeling van dit proces in het actieplan voor Europese democratie wordt opgenomen en roept het de lidstaten op deze richtlijn snel uit te voeren.

5.2.7. Het EESC verzoekt de Commissie na te gaan of het mogelijk is gratis streaming van in alle lidstaten geproduceerde publieke media toe te staan, onder meer via kabelnetwerken en aanbieders van streamingdiensten. Dat zou een duidelijke stap zijn in de richting van meertaligheid, beter begrip en betere samenwerking en zou, door mensen in verscheidenheid en pluriformiteit te verenigen, van de EU meer een gemeenschappelijke openbare ruimte maken.

5.3. Over het tegengaan van desinformatie

5.3.1. Het EESC stemt in met de nadruk die wordt gelegd op de bestrijding van desinformatie (deel 4) en acht het van belang dat de samenwerking tussen de lidstaten wordt versterkt om desinformatie tegen te gaan.

5.3.2. Het EESC onderstreept het belang van de wet inzake digitale diensten (paragraaf 4.2) voor het toezicht op, de verantwoordingsplicht voor en de transparantie van onlineplatforms en steunt de uitwerking van een reguleringsmechanisme voor de preventie van desinformatie.

5.3.3. Gezien het belang van onderwijs over democratie voor de kwaliteit van het democratisch bestel (paragraaf 4.3) is het EESC van mening dat het actieplan voor Europese democratie op dit gebied veel ambitieuzer zou moeten zijn en dat het doelstellingen en streefcijfers zou moeten bevatten voor de ondersteuning van innovatieve projecten en de financiering van initiatieven van het maatschappelijk middenveld op dit gebied.

5.3.4. De EU-mechanismen moeten een betere samenwerking tussen de relevante regelgevende instanties ondersteunen om het risico dat desinformatie via in de EU geregistreerde propagandakanalen wordt verspreid, te verkleinen.

5.3.5. Onlinereclameplatforms moeten worden verplicht om jaarlijkse transparantieverslagen in te dienen, idealiter bij een aangewezen, onafhankelijke auditinstantie. De jaarlijkse transparantieverslagen zouden kunnen bestaan uit gedetailleerde informatie en uitleg over het beleid en de interne processen voor de bestrijding van desinformatie, criteria voor “down- en upranking”, en mechanismen voor de selectie en presentatie van inhoud, alsmede beleid inzake targeting en verspreiding van reclame, beleid inzake de weergave van “correcte” informatie (bijv. over COVID-19 en verkiezingen), en beroepsmechanismen voor inhoud die ten onrechte is verwijderd. Een onafhankelijk auditorgaan zou de vorm kunnen aannemen van een orgaan op EU-niveau dat is samengesteld uit nationale toezichthoudende autoriteiten, resulterend in een nieuw EU-orgaan voor de audit van socialemediaplatforms.

5.3.6. Aangezien de wet inzake digitale diensten een kans biedt om een oplossing te vinden voor de machts- en informatieasymmetrie van digitale poortwachters zoals Google en Facebook, die een grote impact hebben op de democratie, moet het actieplan voor Europese democratie zorgen voor een op rechten gebaseerde benadering van de wet inzake digitale diensten.

5.3.7. De beleidsmakers van de EU moeten ervoor zorgen dat de beginselen van de vrijheid van meningsuiting worden beschermd en tegelijkertijd wetgeving aannemen om desinformatie aan te pakken. Met name het gebruik van het strafrecht om grootschalige desinformatie te bestrijden dreigt een gevaarlijke ruimte te scheppen voor mensenrechtenschendingen in de vorm van door de staat gesteunde intimidatie en ongerechtvaardigde vervolging van kritische stemmen.

6. Voorstel voor de oprichting van een vierde pijler in het actieplan voor Europese democratie: “Bevordering van actieve en democratische participatie buiten verkiezingen”

6.1. Achtergrond

6.1.1. Om in het actieplan voor Europese democratie voldoende gewicht toe te kennen aan een duidelijke strategie inzake actief burgerschap, zou er volgens het EESC een specifieke pijler in het plan moeten worden opgericht. Het ESSC acht dit van essentieel belang om vlotter te herstellen van de huidige crisis en het pad te effenen naar een duurzamere en robuustere democratie in Europa.

6.1.2. De bevordering van de sociale dialoog, collectieve onderhandelingen en de civiele dialoog moet in deze nieuwe pijler worden opgenomen.

6.1.3. Het Verdrag betreffende de Europese Unie introduceerde een belangrijke vernieuwing: het concept van burgerparticipatie in artikel 11. Meer dan tien jaar na de inwerkingtreding van het Verdrag blijven de mogelijkheden voor de burgers om deel te nemen aan de besluitvorming buiten de verkiezingen echter nog steeds ver achter bij de behoeften, hetgeen vaak leidt tot een tweeledige ontevredenheid: over het beleid zelf en over het gebrek aan mogelijkheden om de besluitvorming te beïnvloeden. In dit verband herinnert het EESC aan advies SOC/423 ( 11 ) , waarin het met klem aandringt op de uitwerking van voorstellen voor concrete acties. Daarmee moet ervoor worden gezorgd dat de diverse instellingen van de EU de hun toekomende initiatieven nemen om de leden 1 en 2 van artikel 11 van het VEU toe te passen.

6.1.4. Evenzo bepaalt artikel 152 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie dat de Europese Unie een rol te spelen heeft bij de erkenning en bevordering van de rol van de sociale partners.

6.1.5. In dit verband stelt het EESC voor om in het actieplan voor Europese democratie een vierde pijler op te nemen: “Bevordering van actieve en democratische participatie buiten verkiezingen”. Deze pijler wordt in deze bijdrage uiteengezet.

6.2. Bevordering van een cultuur van actieve participatie

6.2.1. Een open en stimulerende omgeving voor het maatschappelijk middenveld in Europa creëren — De civiele ruimte moet een specifieke pijler/afdeling van het verslag over de rechtsstaat vormen en moet meer aandacht krijgen, onder meer in de vorm van een grondige beoordeling van de civiele ruimte in elke lidstaat, waarbij gekeken wordt naar de verschillende componenten ervan, hun onderlinge verbondenheid en hun invloed op het politieke stelsel en de rechtsstaat; — De Commissie moet op basis van het bestaande internationale recht (12) en meer gedetailleerde richtsnoeren (13) en in samenwerking met het maatschappelijk middenveld een reeks richtsnoeren ontwikkelen ter verdediging en bevordering van de civiele ruimte in de Unie en haar lidstaten; deze richtsnoeren moeten betrekking hebben op (1) de vrijheid van vereniging; (2) het recht om vrij van staatsinmenging te opereren; (3) de vrijheid van meningsuiting; (4) het recht op samenwerking en communicatie; (5) het recht op openbare informatie; (6) het recht op vrijheid van vreedzame vergadering; (7) het recht om middelen te zoeken en veilig te stellen; (8) de plicht tot bescherming door de staat; (9) academische vrijheid; (10) liefdadigheid; mogelijke ongunstige neveneffecten van nieuwe en bestaande wetgeving en de uitvoering ervan moeten tegen het licht worden gehouden (wetgeving inzake het witwassen van geld en transparantie moet bijvoorbeeld evenredig zijn en in verhouding staan tot de risico’s). — De Commissie moet in haar eigen organisatie contactpersonen aanstellen voor de dialoog met de burger, en zij moet de lidstaten aanmoedigen de structuren hiervoor met behulp van Europese middelen te verbeteren en deze waar nodig nieuw op te zetten. — Het programma Burgers, gelijkheid, rechten en waarden moet toegankelijk zijn voor Europese, nationale en lokale maatschappelijke organisaties in alle lidstaten, met inbegrip van mensenrechtenactivisten die de fundamentele waarden van de EU willen bevorderen en beschermen. De financiering uit hoofde van dit programma moet de operationele kosten dekken, alsmede geschillenbeslechting, capaciteitsopbouw, toezichtactiviteiten en samenwerking op EU-niveau. — Het Erasmus+-programma moet uitwisselingen tussen maatschappelijke organisaties en sociale partners mogelijk maken, met als doel wederzijds leren en de uitwisseling van goede praktijken.

6.2.2. Onderwijs over democratisch burgerschap en mensenrechten moet een prioriteit zijn voor de EU — Een belangrijke voorwaarde voor actief burgerschap en maatschappelijke betrokkenheid is burgerschapsvorming (met inbegrip van mediageletterdheid) op alle niveaus, zowel formeel als informeel, binnen- en buitenschools in alle lidstaten. Burgerschapsvorming is een belangrijk instrument bij de inspanningen om antidemocratische tendensen te bestrijden, Europese waarden te bevorderen en de huidige tegenstellingen te overbruggen. — Aangezien de huidige praktijken in de EU aanzienlijk verschillen, moet een afzonderlijke reeks minimumnormen of -aanbevelingen worden opgesteld op basis van het Handvest van de Raad van Europa inzake onderwijs op het gebied van democratisch burgerschap en mensenrechten (CM/Rec (2010)7). — Een cultuur van actieve participatie vereist specifieke aandacht om ervoor te zorgen dat geen enkele burger die in de EU verblijft, wordt uitgesloten of het risico loopt te worden uitgesloten of gediscrimineerd omdat zijn politieke of sociaal-economische rechten niet worden geëerbiedigd.

6.3. Burgers en hun organisaties een echte stem geven in de besluitvormingsprocessen van de EU

6.3.1. De EU en haar lidstaten moeten de mobilisatie van burgers ter plaatse ondersteunen en hen in staat stellen in al hun diversiteit hun stem te laten horen door concreet gestalte te geven aan hun in artikel 10 VEU vastgelegde “recht [om] aan het democratisch bestel van de Unie deel te nemen”. De EU en haar lidstaten moeten de burgers de middelen geven om een “open, transparante en regelmatige dialoog met de representatieve organisaties en met het maatschappelijk middenveld” aan te gaan (artikel 11 VEU). Het EESC moet hierover jaarlijks een verslag opstellen.

6.3.2. Burgers en hun organisaties moeten ten volle worden betrokken bij de vormgeving van het EU-beleid; er moet worden gezorgd voor een goed evenwicht tussen de bijdragen van de verschillende belanghebbenden door de raadplegingsmethodologie te herzien, zodat meer maatschappelijke en sociale organisaties op EU- en nationaal niveau bij de raadpleging worden betrokken, en door gebruik te maken van het potentieel van het Europees burgerinitiatief om de agenda door de burgers te laten bepalen.

6.3.3. De bepaling in artikel 11 VEU inzake een “open, transparante en regelmatige dialoog met de representatieve organisaties en met het maatschappelijk middenveld” op alle beleidsterreinen van de EU moet volledig worden uitgevoerd. De Commissie moet het initiatief nemen tot een interinstitutioneel akkoord over de dialoog met het Europese maatschappelijk middenveld .

6.3.4. Een zinvolle en inclusieve deelname van het maatschappelijk middenveld aan de Conferentie over de toekomst van Europa moet worden gewaarborgd, met een link naar het actieplan voor Europese democratie, als een gelegenheid om te bespreken hoe democratische processen en actieve betrokkenheid van de burgers kunnen worden versterkt.

6.3.5. De lidstaten moet worden gevraagd om in hun plannen voor het meerjarig financieel kader voldoende middelen uit te trekken voor de financiering van de dialoog met de burgers en voor de versterking van de capaciteit van de maatschappelijke organisaties om deel te nemen aan de besluitvorming; de Commissie moet burgerparticipatie/democratie opnemen in de horizontale prioriteiten van haar landspecifieke aanbevelingen .

6.3.6. Er moet een jaarlijks evenement worden georganiseerd waar de hoogste vertegenwoordigers van de EU-instellingen en representatieve maatschappelijke organisaties/verenigingen, alsook vertegenwoordigers van sectorale dialogen en dialogen op lokaal, regionaal, nationaal en macroregionaal niveau (evenals dialogen op transnationaal niveau en inzake nabuurschapsbeleid) bijeenkomen om beste praktijken uit te wisselen en een jaarplan op te stellen ter versterking van de democratie, participatie en dialoog met de burgers . De Commissie en het EESC moeten als organisatoren een leidende rol spelen in dit proces.

6.4. Versterking van de ondersteunende structuren voor sociale dialoog en collectieve onderhandelingen

6.4.1. Er moet actie worden ondernomen om de democratie te bevorderen via economische en sociale samenhang, onder meer door de arbeidsdemocratie te bevorderen. De democratie ligt ook op dit niveau onder vuur, en door de pandemie zijn belangrijke kwesties aan de orde gekomen die snel moeten worden aangepakt.

6.4.2. De sociale dialoog en collectieve onderhandelingen behoren tot de beste voorbeelden van democratisch functioneren. De dialoog tussen organisaties die hun eigen belangen en waarden behartigen, is een gestructureerde ruimte voor het bespreken van en onderhandelen over aangelegenheden van gemeenschappelijk belang, zij het met verschillende belangen. Wederzijdse erkenning en respect tussen partners en het rationeel zoeken naar oplossingen voor situaties, problemen en conflicten zijn de bouwstenen van een democratische cultuur.

6.4.3. De pijler zou maatregelen moeten omvatten om deze beginselen kracht bij te zetten, zoals: — eerbiediging door alle lidstaten van de IAO-verdragen, met bijzondere aandacht voor de belangrijkste verdragen, die betrekking hebben op vrije vakbondsactiviteiten; — een gestructureerd informatie-, raadplegings- en hoorzittingsproces en een eindverslag van dat proces voor alle wetgevingsinitiatieven op het niveau van de lidstaten; — steun voor de versterking en, waar nodig, de oprichting van sociaaleconomische raden; — de benoeming, op het niveau van de Commissie, na aanvaarding door de Europese sociale partners, van een hoge Europese functionaris die verantwoordelijk is voor de bevordering van en het toezicht op de sociale dialoog in de lidstaten en de EU, en die ook de civiele dialoog kan ondersteunen als de organisaties van het maatschappelijk middenveld daarmee blijken in te stemmen; — de organisatie van een tweejaarlijkse tripartiete vergadering voor de sociale dialoog op hoog niveau (Europese sociale partners, Commissie en lidstaten) om de sociale dialoog op Europees niveau en op het niveau van de lidstaten te bevorderen en te monitoren; — de aanneming van een maatregel ter bevordering van collectieve onderhandelingen bij overheidsopdrachten en de toegang tot overheidsmiddelen, met inbegrip van Europese fondsen, waarbij de aanbestedende werkgevers verplicht worden een collectieve overeenkomst te sluiten of zolang die ontbreekt te zorgen voor hoogwaardige banen op basis van toepasselijke nationale wetgeving en praktijken die voortvloeien uit afspraken tussen de sociale partners en de regeringen op nationaal niveau; Dat zal sociale dumping voorkomen en eerlijke concurrentie waarborgen; — de invoering van opleidingsprogramma’s voor vertegenwoordigers van de sociale partners om de sociale dialoog en collectieve onderhandelingen te bevorderen.

Brussel, 10 juni 2021. De voorzitter van het Europees Economisch en Sociaal Comité Christa SCHWENG

(1) PB C 282 van 20.8.2019, blz. 39.

(2) Preambule van het Verdrag betreffende de Europese Unie.

(3) PB C 202 van 7.6.2016, blz. 389.

(4) Zie met name de adviezen PB C 228 van 5.7.2019, blz. 24, PB C 282 van 20.8.2019, blz. 39 en PB C 429 van 11.12.2020, blz. 16.

(5) https://ec.europa.eu/info/sites/default/files/political-guidelines-next-commission_nl.pdf

(6) Commissie van Venetië (2020), Interim Report on the measures taken in the EU member States as a result of the Covid-19 crisis and their impact on democracy, the Rule of Law and Fundamental Rights, dat door de Commissie van Venetië is aangenomen tijdens haar 124e zitting (online gehouden op 8-9 oktober 2020), https://www.venice.coe.int/webforms/documents/?pdf=CDL-AD(2020)018-e

(7) COM(2020) 790 final.

(8) PB C 429 van 11.12.2020, blz. 187.

(9) Zoals tot uiting komt in de mededeling, en met name in voetnoot 17.

(10) Conclusies — paragraaf 1.7 van het advies: (PB C 228 van 5.7.2019, blz. 89).

(11) PB C 11 van 15.1.2013, blz. 8.

(12) Europees Verdrag voor de rechten van de mens, Handvest van de grondrechten van de Europese Unie.

(13) OVSE/ODIHR, Richtsnoeren inzake vrijheid van vereniging.