30. 12. 89 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 329/35 
Motivering 
Dit sluit aan bij de instemming van het Comité met de voltooiing van de binnenmarkt en de verwezenlijking 
van een EG-vervoerbeleid. 
Blz. 3 en 4 - paragraaf 2.3 t/m 2.4.4. 
Deze paragrafen te schrappen. 
Motivering 
Vloeit voort uit het wijzigingsvoorstel met betrekking tot paragraaf 2.2. 
Blz. 4 „Conclusies en suggesties" 
Deze passages als volgt te wijzigen: 
,,De Afdeling stemt in met de voorstellen van de Commissie, aangezien zij een wezenlijk onderdeel zijn van 
het te creëren geïntegreerde vervoerstelsel en een stap vooruit zijn op weg naar de voltooiing van de 
binnenmarkt. 
In het bijzonder merkt de Afdeling op dat de huidige systemen voor de vaststelling van tarieven niet zo 
werken als beoogd is." 
Uitslag van de stemming 
Stemmen vóór: 53, stemmen tegen: 70, onthoudingen: 7. 
Advies over sociale gevolgen van grensoverschrijdende concentraties 
(89/C 329/14) 
Het Economisch en Sociaal Comité heeft op 24 november 1988 besloten, overeenkomstig de 
bepalingen van artikel 20, vierde alinea, van het Reglement van Orde, een advies op te stellen 
over sociale gevolgen van grensoverschrijdende concentraties. 
De Afdeling voor sociale aangelegenheden, gezinsvraagstukken, onderwijs en cultuur heeft 
haar advies op 14 september 1989 goedgekeurd. Rapporteur was de heer Schmitz. 
Het Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn 270e zitting (vergadering van 18 oktober 
1989) het volgende advies uitgebracht, dat met 79 stemmen vóór en 51 stemmen tegen, bij 
12 onthoudingen, is goedgekeurd (hoofdelijke stemming). 
1. Inleiding 
1.1. Het ziet ernaar uit dat het aantal concentraties 
van ondernemingen als gevolg van de verwezenlijking 
van de Europese interne markt sterk zal toenemen. Dit is 
een gang van zaken die niet alleen vanuit concurrentie-
oogpunt dient te worden beschouwd; ook economische 
aspecten en aspecten van sociaal recht en sociaal beleid 
moeten in aanmerking worden genomen. De heer Suth-
erland, lid van de Commissie, stelde in zijn toelichting 
op het voorstel voor een verordening over de controle 
op concentraties (!) nadrukkelijk, dat sociale aspecten 
in dit ontwerp niet aan de orde komen, aangezien dit 
bij wege van andere regelingen dient te gebeuren (2). 
(!) PB nr. C 22 van 28. 1. 1989, blz. 14 e.v. 
(2) Zie debat tijdens de zitting van 2 juni 1988 over het advies 
van het ESC (PB nr. C 208 van 8. 8. 1988, blz. 11 e.v.). 1.2. Het Comité beschouwt grensoverschrijdende 
ondernemingsconcentratie in principe niet als een ne­
gatieve zaak. Zij zijn immers vaak noodzakelijk, niet 
in de laatste plaats om het concurrentievermogen van 
de Europese economie te versterken. Als maatregel om 
werkgelegenheid te beschermen en te creëren zijn zij 
ook in het belang van de werknemer. Zij kunnen echter 
ook negatieve gevolgen voor werknemers hebben, met 
name door 
— verplaatsing van produktie binnen een concern, 
— verschuiving van investeringszwaartepunten in een 
concern, 
— rationaliseringsmaatregelen, 
— stilleggen van bepaalde concernafdelingen, 
Nr. C 129/36 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 30. 12. 89 
— verplaatsing van de holding naar een andere lid­
staat, 
— veranderingen in de arbeidsorganisatie en de rege­
ling van de arbeidstijd, 
— overplaatsing van personeel naar het buitenland. 
Er kan een bijzonder risico ontstaan wanneer de vol­
tooiing van de interne Europese markt tot gevolg heeft 
dat nationale bedrijven die tot een buitenlandse concern 
(b.v. banken, transportbedrijven) behoren alleen nog 
maar het karakter van filialen hebben. 
1.3. Naast economische voordelen kunnen concen­
traties ook negatieve sociale gevolgen voor kleine en 
middelgrote ondernemingen en voor consumenten met 
zich meebrengen. Bovendien kunnen zich in bepaalde 
regio's aanzienlijke structurele problemen voordoen. 
Hiervoor zijn gerichte maatregelen nodig. In dit advies 
beperkt het ESC zich evenwel tot de sociale gevolgen 
voor werknemers in bij concentraties betrokken onder­
nemingen. 
1.4. In zijn advies over het ontwerp van de Commis­
sie (*) heeft het Comité erop aangedrongen dat: 
„Met in de praktijk waardevol gebleken rechten van 
werknemers rekening (wordt) gehouden." 
Daarom acht het Comité het een goede zaak dat de 
Commissie in haar herzien voorstel betreffende concen­
traties van ondernemingen(2) het volgende vaststelt: 
„Goedkeuring van een concentratie door de Com­
missie kan in geen geval afbreuk doen aan de col­
lectieve rechten van werknemers zoals deze in de 
betrokken ondernemingen zijn erkend." 
1.5. In afwachting van een bevredigend Europees 
vennootschapsrecht, zou de Commissie zo snel mogelijk 
voorstellen m.b.t. de sociale rechten moeten uitwerken, 
om negatieve gevolgen voor werknemers bij grensover­
schrijdende concentraties in de EG te voorkomen. 
1.6. In dit verband moeten zowel grensoverschrijden­
de fusies in de zin van het voorstel voor een tiende 
richtlijn (3) als andere vormen van economische concen­
tratie van ondernemingen in aanmerking worden geno­
men. Daarom kan worden verwezen naar de definitie 
in het gewijzigd voorstel voor een verordening betref­
fende de controle op concentraties van onderne­
mingen (4) d.d. 19 december 1988. Dienovereenkomstig 
komt een concentratie tot stand wanneer: 
a) twee of meer ondernemingen fusioneren; of 
b) personen of ondernemingen door aankoop van deel­
nemingen in het kapitaal of vermogens­
bestanddelen, bij overeenkomst of op enige andere 
wijze, rechtstreeks of onrechtstreeks controle over 
andere ondernemingen verkrijgen. 
(') PB nr. C 208 van 8. 8. 1988, blz. 11. 
(2) Doe. COM(88) van 19 december 1988. 
(•') Doe. COM(84). 
(4) Doe. COM(88) van 19 december 1988. Om misverstanden te voorkomen wordt in plaats van 
de term „fusie" het ruimere begrip „concentratie van 
ondernemingen" gebruikt. Het gaat hierbij in de eerste 
plaats om problemen die verband houden met concen­
traties van bedrijven in de landen van de Gemeenschap. 
Daarbij worden de sociale gevolgen van fusies afzonder­
lijk behandeld. In dit verband dient erop te worden 
gewezen dat grensoverschrijdende fusies van onderne­
mingen momenteel juridisch niet mogelijk zijn. Deze 
kwestie is in de door de Commissie voorgestelde tiende 
richtlijn (5) aan de orde. 
2. Sociale gevolgen van grensoverschrijdende concen­
traties van ondernemingen 
2.1. De Commissie gaat er in haar voorstel voor een 
verordening betreffende de controle op concentraties 
van ondernemingen van uit dat de afschaffing van de 
binnengrenzen aanzienlijke structurele veranderingen 
in de ondernemingen in de Gemeenschap teweeg zou 
kunnen brengen die vooral het gevolg zijn van concen­
traties. Zij evalueert deze ontwikkeling op genuanceer­
de wijze. 
2.2. De Commissie wijst erop dat herstructureringen 
en concentraties van ondernemingen in het belang zijn 
van een dynamische concurrentie en dus welkom zijn, 
omdat de kans op toename van het concurrentievermo­
gen van de Europese industrie, verbetering van de groei-
voorwaarden en verhoging van de levensstandaard in 
de Gemeenschap daardoor groter wordt. De aandacht 
wordt echter ook gevestigd op het gevaar van concur-
rentiedistorsies als gevolg van concentraties die de 
markt beheersen. Volgens de Commissie is het de taak 
van het communautaire recht om, overeenkomstig ar­
tikel 3 f van het EEG-Verdrag, te zorgen voor „de 
invoering van een regime waardoor wordt gewaarborgd 
dat de mededinging binnen de gemeenschappelijke 
markt niet wordt vervalst". 
2.3. De beschreven ontwikkeling op het stuk van 
concentraties van ondernemingen is niet alleen vanuit 
concurrentie-oogpunt van betekenis. Zij heeft ook ge­
volgen voor de belangen van de werknemers in de 
betrokken bedrijven en voor de doelstellingen van het 
EEG-Verdrag op het sociale beleidsterrein (artikelen 
117, 188 en 130 a): 
Het gevaar bestaat b.v. dat concentraties van onderne­
mingen 
— voor de werknemer specifieke werkgelegenheidsrisi-
co's met zich meebrengen, aangezien investerings­
beslissingen na een concentratie vanuit een andere 
invalshoek worden genomen, 
— gepaard gaan met een marktbeheersingsstrategie en 
leiden tot stilleggen of afslanken van een bedrijf en 
het verlies van veel arbeidsplaatsen, 
— het strategische overwicht van de leiding van een 
onderneming of concern vergroten, omdat de con­
currentie tussen werknemers en vakbonden in de 
landen van de Gemeenschap bewust kan worden 
geëxploiteerd. 
(5) PB nr. C 23 van 25. 1. 1985, blz. 11 e.v. 
30. 12. 89 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 329/37 
2.4. Dit effect kan nu, bij toepassing van het thans 
geldende recht, al optreden. Het is daarbij vooral van 
belang dat de mate waarin de vertegenwoordigers van 
de werknemers invloed kunnen uitoefenen afhankelijk 
is van de rechtsorde van het betrokken land. Daardoor 
is grensoverschrijdende samenwerking tussen werk­
nemersvertegenwoordigers binnen een zelfde concern/ 
onderneming praktisch onmogelijk. Ook de vakbonden 
kunnen in feite alleen binnen de grenzen van hun eigen 
land actief zijn. 
2.5. Er zijn enkele recente voorbeelden waaruit blijkt 
dat concentraties van ondernemingen en concerns in 
Europa aan de vooravond van de interne markt reeds 
van hun strategische voordelen ten opzichte van werk­
nemers en vakbonden gebruik maken. Zo is in een 
aantal gevallen tot uitbreiding van het werk in 
ploegendienst en van weekeindarbeid overgegaan, 
doordat bij investeringsbeslissingen de concurrentie tus­
sen in verschillende landen van de Gemeenschap wer­
kend personeel werd geëxploiteerd. 
2.6. Hierbij werken met name drie factoren in het 
nadeel van de werknemers: 
— De werknemersvertegenwoordigers in de bedrijven 
ontvangen verschillende, en soms tegenstrijdige, in­
formatie. 
— Wanneer de zetel van de holding/onderneming zich 
in een ander land van de Gemeenschap bevindt, 
hebben zij geen bevoegde onderhandelingspartner. 
— De organen die de werknemers vertegenwoordigen 
kunnen niet voldoende over de grenzen heen van 
gedachten wisselen en samenwerken met werk­
nemersvertegenwoordigers van dezelfde onderne­
ming of hetzelfde concern in andere landen van de 
Gemeenschap. 
2.7. Het merendeel van de werknemers zal wel in 
dezelfde onderneming blijven werken en dus door de 
nationale rechtsvoorschriften (voor zover deze van toe­
passing zijn) worden beschermd. Ondernemers zullen 
evenwel in steeds sterkere mate over de grenzen naar 
geschoold personeel met een hogere opleiding zoeken. 
Als er nieuwe arbeidsovereenkomsten worden aangebo­
den, kan dit tot problemen leiden wanneer de rechts­
grondslag niet duidelijk is. 
3. Bijzondere problemen van de grensoverschrijdende 
fusie van naamloze vennootschappen (tiende richt-
lijn) 
Het voorstel voor een tiende richtlijn (J) over de grens­
overschrijdende fusie van naamloze vennootschappen 
stelt een reeks problemen op het gebied van het arbeids­
recht aan de orde, die in Richtlijn 77/187/EEG niet 
volledig zijn geregeld, vooral omdat deze richtlijn voor 
de fusies van ondernemingen binnen één land werd 
ontworpen. In deze richtlijn wordt de voortzetting van 
de arbeidsovereenkomst van de bij de overgenomen 
vennootschap werkzame personen weliswaar gewaar­
borgd, maar aangezien de overnemende vennootschap 
(') Doe. COM(84); de beraadslagingen van het EP hierover zijn 
nog niet beëindigd. in het geval van een grensoverschrijdende fusie haar 
zetel in een andere lid-staat heeft, ontstaat een aantal 
problemen die op het terrein van het collisierecht liggen. 
3.1. Blijft het tot dusver geldende arbeidsrecht van 
toepassing ? 
Volgens het verdrag inzake het recht dat van toepassing 
is op verbintenissen uit overeenkomst (2) wordt de ar­
beidsovereenkomst in beginsel beheerst door het recht 
van het land waar de werknemer gewoonlijk zijn arbeid 
verricht. De „nationaliteit" van de werknemer speelt 
geen enkele rol. Uitzonderingen kunnen in de toekomst 
evenwel mogelijk zijn wanneer „uit het geheel der om­
standigheden blijkt dat de arbeidsovereenkomst nauwer 
is verbonden met een ander land". Dit kan eventueel 
het geval zijn wanneer b.v. werknemer en werkgever 
dezelfde nationaliteit hebben. Daardoor kan het moge­
lijk zijn dat voor sommige werknemers onder bepaalde 
omstandigheden een andere rechtsorde van toepassing 
wordt. Dit zou vooral bij hooggekwalificeerd personeel 
kunnen voorkomen. 
Het is niet ondenkbaar dat in lid-staten die het genoem­
de verdrag nog niet hebben geratificeerd (3) individueel 
wordt overeengekomen dat het arbeidsrecht van de lid­
staat van de overnemende vennootschap van toepassing 
is. Goedkeuring van grensoverschrijdende fusies kan in 
een aantal gevallen leiden tot vervanging van de tot 
dusver van toepassing zijnde rechtsorde door de rechts­
orde van een andere lid-staat. 
3.2. Welke rechtbank voor arbeidszaken is bevoegd? 
Volgens het verdrag betreffende de rechterlijke be­
voegdheid en de tenuitvoerlegging van beslissingen in 
burgerlijke en handelszaken d.d. 27 september 1968 (4), 
dat ook van toepassing is op arbeidsconflicten (5), blijft 
de rechtbank van de plaats waar het filiaal gevestigd is 
bevoegd. Bij wege van een overeenkomst kan een ander 
gerecht evenwel bevoegd worden verklaard. In artikel 
17, eerste alinea, van het verdrag wordt bepaald dat 
voor arbeidsrechtelijke geschillen volledige contractuele 
vrijheid geldt. In Richtlijn 77/187/EEG wordt dit niet 
geregeld. Na een grensoverschrijdende fusie kan de, nu 
in het buitenland gevestigde, werkgever dus proberen, 
in individuele overeenkomsten met de werknemers een 
rechtbank die zich niet in de plaats van vestiging van 
het filiaal bevindt, als bevoegde rechtbank aan te wij­
zen. Dat kan ook de rechtbank in de plaats van de 
hoofdvestiging van de onderneming zijn. Zo ontstaat 
het gevaar dat na een grensoverschrijdende fusie welis­
waar het nationale arbeidsrecht blijft gelden, maar dat 
de toepassing ervan voor de werknemers door in de 
(2) PB nr. L 266 van 9. 10. 1980, blz. 1 e.v. Verdrag van 19 juni 
1980 te Rome ter ondertekening neergelegd. 
(3) Dit verdrag was in 1987 alleen door Frankrijk, Italië, De­
nemarken, België, Luxemburg en de Bondsrepubliek Duits­
land geratificeerd. 
(4) PB nr. L 299 van 31. 12. 1972, blz. 32 e.v. 
(5) Europees Hof van Justitie, rechtszaak 25/79 van 13 november 
1979 en rechtszaak 150/80 van 25 juni 1981. 
Nr. C 329/38 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 30. 12. 89 
arbeidsovereenkomst opgenomen afspraken over de be­
voegde rechtbank bemoeilijkt wordt. Ook dit geldt in 
het bijzonder voor hooggekwalificeerde werknemers. 
3.3. Blijven de bestaande CAO's van toepassing? 
In principe zou Richtlijn 77/187/EEG ook bij een grens­
overschrijdende fusie van naamloze vennootschappen 
gelden. Deze richtlijn biedt voor de handhaving van 
collectieve arbeidsovereenkomsten (CAO's) evenwel 
slechts in beperkte mate bescherming: de in een CAO 
vastgestelde arbeidsvoorwaarden blijven slechts tot op­
zegging of tot het aflopen van de CAO van kracht. 
Daarna is er geen sprake van CAO-bescherming meer. 
De CAO-bepalingen kunnen voordien reeds door een 
andere CAO worden vervangen, ook al bevat deze 
slechtere arbeidsvoorwaarden. Bovendien kan de pe­
riode waarin in een CAO vastgestelde arbeidsvoorwaar­
den in de lid-staten dienen te worden gehandhaafd, 
overeenkomstig artikel 3, tweede alinea, van de richtlijn 
tot één jaar worden beperkt. Van deze mogelijkheid is 
ook gebruik gemaakt. 
Het grootste probleem is echter dat Richtlijn 77/187/ 
EEG op bedrijfsovernemingen binnen één land is toege­
sneden. In dat geval kan bij de concentratie van grote 
ondernemingen ervan worden uitgegaan dat de gel­
dende CAO's eventueel worden vervangen door andere 
CAO's die reeds voor de overnemende onderneming 
gelden. Bij een grensoverschrijdende concentratie is een 
dergelijke vervanging niet mogelijk. De voor de overne­
mende onderneming geldende CAO's zijn alleen van 
kracht in de lid-staat waar deze onderneming gevestigd 
is. Zij zijn daarom niet van toepassing op de werk­
nemers van de overgenomen onderneming. CAO-be­
scherming kunnen deze werknemers na afloop van hun 
oude CAO alleen krijgen wanneer de overnemende 
onderneming in de betrokken lid-staat de voor het 
sluiten van een CAO nodige voorwaarden schept, door 
b.v. tot de aldaar bestaande werkgeversorganisatie toe 
te treden of met de aldaar actieve vakbond „grensover­
schrijdende" CAO-onderhandelingen te voeren. Aange­
zien het CAO- en arbeidsconflictenrecht in de lid-staten 
niet in deze mogelijkheid voorziet en het communautai­
re recht geen rechtsgrondslag biedt, is hier sprake van 
aanzienlijke rechtsonzekerheid. 
3.4. Gevolgen voor CAO-onderhandelingen en ar­
beidsconflicten 
Het feit dat bij een grensoverschrijdende fusie de „natio­
nale" werkgever verdwijnt, is niet alleen voor de werk­
nemers, maar ook voor de vakbonden van belang. Deze 
kunnen zich daardoor in toenemende mate gedwongen 
zien, grensoverschrijdende CAO's op ondernemings­
niveau te sluiten. Dit kan belangrijke gevolgen hebben 
voor de huidige CAO-regelingen in sommige lid-staten. 
Bij transnationale CAO's is bovendien niet duidelijk, 
welk CAO-recht van toepassing is. Bovendien ondervinden vakbonden nog nadelen door­
dat zij alleen in hun eigen land tot neerleggen van het 
werk kunnen oproepen. Het vraagstuk van de solida-
riteitsstaking wordt voor de vakbonden bijzonder 
dringend wanneer transnationale CAO's moeten wor­
den gesloten. 
3.5. Gevolgen voor de werknemersvertegenwoordigers 
In een aantal lid-staten kan een grensoverschrijdende 
fusie ertoe leiden dat de rechtspositie van de werk­
nemersvertegenwoordigers slechter wordt. Dat geldt in 
de eerste plaats voor de participatie in de raad van 
commissarissen of de bestuursraad van de onderneming 
waar deze bestaan. Dit vraagstuk komt aan de orde in 
de ontwerpen voor een vijfde (*) en een tiende richtlijn. 
Onafhankelijk daarvan kan de met een grensoverschrij­
dende fusie gepaard gaande verplaatsing van de zetel 
van een onderneming naar het buitenland er in een 
aantal lid-staten toe leiden dat wettelijke of op een 
CAO berustende werknemersorganen komen te ver­
dwijnen (2). Voor zover het om organen gaat die tot 
taak hebben de gemeenschappelijke belangen van de 
werknemers van een onderneming of concern met meer­
dere vestigingen in de betrokken lid-staat te behartigen, 
zou dit voor de werknemers een ernstig verlies van 
rechten betekenen. 
3.6. In een (goed te keuren) tiende richtlijn dienen 
deze problemen te worden opgelost. De vraagstukken 
met betrekking tot CAO's wijzen erop dat de bestaande 
nationale CAO-regelingen in stand dienen te worden 
gehouden en dat er een kader voor een Europese CAO-
regeling dient te worden uitgewerkt, dat op de verschil­
lende nationale systemen gebaseerd is. 
4. Noodzakelijke maatregelen voor het vaststellen van 
minimumvoorschriften in het arbeidsrecht ter voor­
koming van negatieve sociale gevolgen van onderne­
mingsconcentraties 
4.1. De Commissie stelt in haar werkdocument (3) 
dat er op bepaalde terreinen voor een zekere uniformi­
teit in de voorschriften m.b.t. het arbeidsrecht gezorgd 
moet worden. Vrijwel iedereen is het er over eens dat 
aan alle werknemers in de Gemeenschap, overeenkom­
stig artikel 118 A van het EEG-Verdrag, minimumvoor­
schriften voor de veiligheid en hygiëne op de werkplek 
moeten worden gegarandeerd. 
4.2. Het zou evenwel een vergissing zijn alleen mi­
nimumvoorschriften voor veiligheid en hygiëne op de 
werkplek vast te stellen en zulks niet in de laatste plaats 
gezien het groeiende aantal ondernemingsconcentraties 
in Europa. Om de verwezenlijking van verdergaande 
doelstellingen als onderlinge aanpassing van de levens­
standaard en de arbeidsomstandigheden op de weg van 
(') PB nr. C 131 van 13. 12. 1972 en PB nr. C 23 van 25. 1. 1985. 
(2) Dit geldt b.v. voor de in de Bondsrepubliek Duitsland door 
de wet voorgeschreven Gesamtbetriebsrate (centrale onderne­
mingsraden), Konzernbetriebsrdte (ondernemingsraden van 
concerns) en W' irtsckaftsausscküsse (een bepaalde vorm van 
ondernemingsraden). 
(3) „De sociale dimensie van de interne markt" (1988). 
30. 12. 89 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 329/39 
de vooruitgang en nauwe samenwerking tussen de lid­
staten op sociaal gebied (artikelen 117, 118 en 130 A 
van het EEG-Verdrag) mogelijk te maken, zijn daarom 
aanvullende maatregelen nodig. De Gemeenschap mag 
de beoogde geleidelijke vaststelling van sociale mi­
nimumvoorschriften in de lid-staten op het gebied van 
arbeids- en sociaal recht niet uit het oog verliezen. 
Daarbij dient zij uit te gaan van de door de Raad 
goedgekeurde richtlijnen over massa-ontslag(1), over 
het behoud van rechten van werknemers bij de overna­
me van ondernemingen, bedrijven of delen van bedrij­
ven (2) en over de bescherming van de werknemer bij 
insolventie van de werkgever (3). 
4.3. Als de kwestie van de minimumvoorschriften 
niet in het Gemeenschapsrecht geregeld wordt bestaat 
het risico, dat de toenemende concurrentie tot harmoni­
satie van de sociale voorschriften op het laagste niveau 
leidt. Het advies van het ESC over de sociale grondrech­
ten in de Europese Gemeenschap (4) dient daarom zo 
snel mogelijk ten uitvoer te worden gelegd. Daarbij 
moet in het bijzonder rekening worden gehouden met 
specifieke communautaire problemen die met concen­
traties in de Gemeenschap verband houden. 
4.4. Communautaire rechtsvoorschriften op het ge­
bied van materiële arbeidsvoorwaarden kunnen echter 
slechts tot op zekere hoogte harmonisatie van mi­
nimumnormen in het arbeidsrecht bewerkstelligen. 
Daarom blijven overeenkomsten tussen de directie van 
ondernemingen en de werknemersvertegenwoordigers 
van het grootste, belang voor het ondervangen van de 
sociale gevolgen van ondernemingsconcentraties. 
4.5. Als de sociale partners, op wier autonomie het 
Comité de nadruk legt, hun taak naar behoren willen 
vervullen, moeten hun bevoegdheden en mogelijkheden 
aangepast worden aan de specifieke problemen van de 
interne markt. Daarom is de nadere definiëring van de 
collectieve rechten van bijzonder groot belang. Dit geldt 
evenzeer voor de vrijheid van vereniging en het recht 
op CAO-önderhandelingen als voor het recht van de 
werknemersvertegenwoordigers op informatie en raad­
pleging door de besluitvormingsorganen in de onderne­
mingen. „Wil de interne markt succes hebben" dan 
dienen — aldus het Comité in zijn advies over de sociale 
grondrechten — „o.a. met spoed instrumenten (...) te 
worden goedgekeurd" op het volgende gebied: 
„Recht op voorlichting en overleg in geval van 
herstructurering of fusie van ondernemingen." 
Dit betekent dat de structuren van de belangenvertegen­
woordiging van de werknemers in een onderneming die 
grensoverschrijdend actief is, aan de ondernemings­
structuren worden aangepast en dat de werknemers­
vertegenwoordigers zo in staat worden gesteld een 
uniform grensoverschrijdend besluitvormingsproces tot 
stand te brengen en met de werkelijk verantwoordelijke 
instanties te onderhandelen. 
(!) PB nr. L 48 van 22. 2. 1975, blz. 29 e.v. 
(2) PB nr. L 61 van 5. 3. 1977, blz. 26 e.v. 
(3) PB nr. L 283 van 20. 10. 1980, blz. 23 e.v. 
(4) PB nr. C 126 van 23. 5. 1989, blz. 4 e.v. 5. Voorstellen voor een communautaire rechtsgrond­
slag voor structuren van de belangenbehartiging der 
werknemers in de Gemeenschap 
5.1. In 1975 stelde de Commissie bij de beraadslagin­
gen over het statuut voor de Europese naamloze ven­
nootschap het model van een Europese ondernemings­
raad voor. Indertijd achtte de Commissie het noodzake­
lijk dat er bij Europese Vennootschappen met bedrijven 
in verschillende lid-staten een Europese ondernemings­
raad werd opgericht, die de belangen van de in de 
Europese vennootschappen werkzame werknemers be­
hartigt, over een eigen recht op voorlichting, overleg en 
medezeggenschap beschikt en verantwoordelijk is voor 
aangelegenheden die betrekking hebben op meer dan 
één bedrijf. In 1983 heeft de Commissie deze gedachte 
losgelaten. 
In het gewijzigde voorstel voor een vijfde richtlijn d.d. 
19 augustus 1983 (5) wordt alleen nog maar het recht 
van de werknemersvertegenwoordigers op voorlichting 
en consultatie door de directie van de vennootschap 
geregeld. 
In haar voorstel inzake een „Statuut van de Europese 
vennootschap" d.d. 25 augustus 1989 heeft de Commis­
sie vraagstukken m.b.t. de rechtsstructuur van de werk­
nemersvertegenwoordiging op bedrijfsniveau volledig 
buiten beschouwing gelaten. 
5.2. In zijn advies van 24 november 1988 (6) over het 
Memorandum van de Europese Commissie inzake het 
„Statuut van de Europese vennootschap" dringt het 
Comité er bij de Commissie op aan, in een regeling te 
voorzien waardoor: 
„Voorlichting en raadpleging vooraf van de werk­
nemers — conform de nationale wettelijke voor­
schriften en/of CAO's — (...) worden voorgeschre­
ven wanneer een onderneming beslissingen moet 
nemen met betrekking tot het stopzetten van de 
werkzaamheden, het verplaatsen van vestigingen, 
fusies of bedrijfsovernamen, omschakeling van de 
produktie en belangrijke wijzigingen in de arbeids­
organisatie, met inachtneming van de plicht tot 
geheimhouding." 
Verder verzoekt het Comité in zijn advies de Com­
missie: 
„Uiteraard niet alleen in het kader van het SE-
statuut na te gaan of raadpleging van de werknemers 
moet worden voorgeschreven op het niveau waar 
beslist wordt over de organisatie van produktie 
en werk, voor zover dergelijke besluiten gevolgen 
hebben voor de arbeidsomstandigheden van de 
werknemers van in de Gemeenschap gevestigde 
dochterondernemingen." 
5.3. Het gewijzigd voorstel voor een richtlijn inzake 
voorlichting en raadpleging van de werknemers d.d. 
8 juli 1983 (Vredeling-richtlijn) (7), waarover de onder­
handelingen dit jaar op initiatief van de Raad weer 
zouden moeten worden hervat, bevatten voorstellen 
voor: 
— een uniform omschreven recht op informatie, 
(5) PB nr. C 131 (blz. 49) van 13. 12. 1972 (oorspronkelijk voor­
stel). 
(6) PB nr. C 23 van 30. 1. 1989, blz. 36 e.v. 
(7) PB nr. C 217 van 12. 8. 1983. 
Nr. C 329/40 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 30. 12. 89 
— een gekwalificeerd recht op raadpleging bij beslis­
singen die belangrijke gevolgen voor de werknemers 
kunnen hebben, en 
— een orgaan dat alle werknemers van de moederon­
derneming en haar dochterondernemingen in de 
Gemeenschap vertegenwoordigt krachtens een tus­
sen de directie van de betrokken onderneming en 
de vertegenwoordigers van de werknemers te sluiten 
overeenkomst. 
Om rekening te houden met de bijzondere problemen 
van transnationale ondernemingen die hun beslissings­
centrum buiten de Gemeenschap hebben, is het de be­
doeling dat een vertegenwoordiger wojdt aangewezen 
die in de Gemeenschap verantwoordelijk is voor de 
uitvoering van de bij deze richtlijn opgelegde verplich­
tingen. 
6. Conclusies 
6.1. De discussie over vraagstukken met betrekking 
tot participatie, raadpleging en voorlichting van de 
werknemers in ondernemingen die in de gehele Gemeen­
schap actief zijn, bevindt zich in een kritieke fase. De 
voorstellen van de Commissie over de tiende en de 
vijfde richtlijn zijn nog niet rijp voor een besluit. Ook 
ziet het er niet naar uit dat er op deze wijze een 
compromis kan worden gevonden dat in de komende 
tijd door de Raad kan worden goedgekeurd. 
6.2. Gezien de grote problemen waarmee werk­
nemers bij grensoverschrijdende concentraties van 
ondernemingen geconfronteerd worden, moeten er on­
danks fundamentele meningsverschillen pragmatische 
regelingen komen met behulp waarvan ten minste een 
deel van de negatieve sociale gevolgen kan worden 
opgevangen. 
In dit verband herinnert het Comité aan zijn advies over 
het memorandum inzake het Statuut van de Europese 
naamloze vennootschap. Het bevestigt dat een fa­
cultatieve aanpak, zoals voor de Europese vennoot­
schap werd voorgesteld, de mogelijkheid biedt om een 
progressief model voor de participatie van de werk­
nemers uit te proberen. 
6.3. Daar het — afgezien hiervan — noodzakelijk is 
dat de werknemersvertegenwoordigers in een bedrijf bij 
grensoverschrijdende concentraties van ondernemingen 
het recht op voorlichting en participatie hebben, dient 
hiervoor een communautair kader te worden gescha­
pen. Dit dient te berusten op de nationale regelingen 
voor werknemersvertegenwoordigers en dient te voor­
zien in regelmatige voorlichting en consultatie van de 
werknemersvertegenwoordigers op Europees niveau. 
6.4. Gezien de ervaringen tot nog toe is er weinig 
hoop dat hiervoor bevredigende regelingen op basis van 
vrijwillige onderhandelingen tussen de beslissings­
organen van ondernemingen of concentraties van ondernemingen en werknemersvertegenwoordigers 
kunnen worden getroffen (*). Er is dringend een commu­
nautaire rechtsgrondslag nodig om op dit gebied noe­
menswaardige resultaten te boeken. 
6.5. Gezien het stijgende aantal grensoverschrijdende 
concentraties van ondernemingen (2) in de Gemeen­
schap stelt het Comité voor, op het niveau van de 
concern-/ondernemingsdirecties Europese advies-
comités van werknemersvertegenwoordigers op te rich­
ten. Hiertoe dient in het kader van een richtlijn het 
volgende te worden geregeld: 
— de samenstelling van het Europese adviescomité 
(verkiezing zoals gebruikelijk in de verschillende 
landen door de werknemers van de bedrijven of 
door bestaande organen die de werknemers verte­
genwoordigen dan wel door representatieve vak­
bonden), 
— de verdeling van de zetels naar verhouding van de 
status van de werknemers en de personeelssterkte 
(personeelsstructuur) in de verschillende landen, 
— het vaststellen van een duidelijk omschreven recht 
op voorlichting en raadpleging, 
— een procedure bij meningsverschillen, met de moge­
lijkheid van de tenuitvoerlegging van maatregelen 
die de belangen van de werknemers in verschillende 
landen raken, 
— het recht om een beroep te doen op deskundigen, 
— regelmatige vergaderingen, ten minste één maal per 
jaar, 
— de verplichting voor de onderneming of de concen­
tratie van ondernemingen om de kosten te dragen. 
6.6. Het Comité stelt verder voor dat een grensover­
schrijdende concentratie van ondernemingen in het ka­
der van de verordening over de controle op concen­
traties van ondernemingen alleen kan worden toege­
staan als de directie van de onderneming ermee akkoord 
gaat dat er tenminste een Europees adviescomité van 
de werknemers wordt opgericht. Op deze manier kan 
de Commissie ervoor zorgen dat wordt voldaan aan de 
door haar gestelde eis dat geldende collectieve rechten 
van de werknemers niet mogen worden aangetast. 
6.7. Bij transnationale concentraties van onderne­
mingen met een beslissingscentrum buiten de Europese 
Gemeenschap zou de onderneming moeten worden ver­
plicht, een coördinerende instantie in de Gemeenschap 
in het leven te roepen waaraan een Europees advies­
comité verbonden zou moeten zijn. 
6.8. Het Comité stelt de Commissie verder voor, een 
speciaal stimuleringsprogramma voor het organiseren 
(!) In een studie van het Europees Vakbondsinstituut worden 
slechts drie na 1985 gesloten overeenkomsten genoemd die 
tot de oprichting van Europese organen voor voorlichting en 
consultatie hebben geleid. In talrijke andere gevallen zijn 
pogingen daartoe van werknemersvertegenwoordigers en vak­
bonden op niets uitgelopen. 
(2) Van de 1 000 grootste industriële ondernemingen in de Ge­
meenschap waren er in 1983/1984 29 en in 1988/1987 75 bij 
concentraties binnen de Gemeenschap betrokken. Dit is een 
toename van bijna 160% (uit Europaïsche Wirtschaft, uitgave 
EG-Commissie). 
30. 12. 89 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 329/41 
van de werknemer bij insolventie van de werkgever" (2) 
zijn bij de omzetting ervan in de nationale teksten ten 
dele ontoereikend gebleken. Dit geldt met name voor 
het in aanmerking nemen van alle categorieën bedrijven 
en beroepen (zeelieden). Problemen doen zich in som­
mige lid-staten ook voor bij de financiering en de wer­
king van de waarborgfondsen. Er dient daarom te wor­
den nagegaan of het mogelijk is, beide richtlijnen te 
wijzigen in het kader van de regelgeving voor concen­
traties en overnemingen. 
6.11. Het Comité verzoekt de Commissie, in het 
(voor eind 1989 aangekondigde) actieprogramma voor 
de vaststelling van sociale minimumvoorschriften (ba­
sisnormen) de in het onderhavige advies vervatte voor­
stellen te verwerken. Op die manier kan het proces van 
de economische integratie en van de integratie van de 
produktiestructuur worden vergemakkelijkt, waardoor 
de concurrentiepositie van de Europese ondernemingen 
zal verbeteren, zonder dat de belangen van de betrokken 
werknemers geschaad worden. 
(2) PB nr. L 283 van 28. 10. 1980. 
De Voorzitter 
van het Economisch en Sociaal Comité 
Alberto MASPRONE 
BIJLAGE 1 
bij het advies van het Economisch en Sociaal Comité 
De volgende aanwezige of vertegenwoordigde leden hebben vóór het advies gestemd : 
De dames en heren: Amato, Ataide Ferreira, Bazianas, Bento Goncalves, Beretta, Berger, Berns, Bleser, 
Boisserée, Bordes-Pages, Breyiannis, Briganti, Vasco Cal, Calvet Chambon, Carroll, Cavazzuti, Ceballo 
Herrero, Christie, Alves Conde, Cortois, Dassis, Decaillon, Della Croce, Dos Santos, Drilleaud, Elstner, Etty, 
Eulen, Flum, Frandi, Freeman, Gayetot, Geuenich, Gomez Martinez, Gredal, Hagen, Hilkens, Hörsken, 
Houthuys, Jenkins, Kitsios, Laka Martin, Landaburu, Lappas, Larsen, Liverani, Luchetti, Maddocks, Mercier, 
Morselli, Mourgues, Muhr, Muniz Guardado, Murphy, Nielsen B., Nielsen P., Nierhaus, Nieuwenhuize, 
Orsi, Proenca, Raftopoulos, Ramaekers, Roseingrave, Rouzier, Santillan Cabeza, Schmitz, Schoepges, Silva, 
Smith A.R., Smith L.J., Spijkers, Staedelin, Tixier, Vallejo Calderon, Vanden Broucke, Vassilaras, Velasco 
Mancebo, Vercellino, Zufiaur Narvaiza. 
De volgende aanwezige of vertegenwoordigde leden hebben tegen het advies gestemd : 
De dames en heren: Arets, Bagliano, Beltrami, Bredima-Savopoulou, Broicher, Campbell, Ceyrac, Collas, 
Corell Ayora, Coyle, van Dam, Dodd, Donck, Fresi, Garcia Morales, Giacomelli, Hancock, Hovgaard 
Jakobsen, Kazazis, Kenna, Kirchfeld, Kroger, Löw, Machado Von Tschusi, Meyer-Horn, Moreland, Noord-
wal, de Normann, Pardon, Pearson, Petersen, Petropoulos, Poeton, Proumens, Ribière, Riera Marsa, Ro-
binson, Rolao Goncalves, Romoli, Schade-Poulsen, Schnieders, Solari, Speirs, Storie-Pugh, Straufi, Tamlin, 
Telles, Termes Carrero, Tukker, Wagner, Wiek, Whitworth. 
De volgende aanwezige of vertegenwoordigde leden hebben zich van stemming onthouden: 
De dames en heren: Aspinall, Drago, Forgas, Gardner, Green, Lustenhouwer, Mantovani, Margot, Mayayo 
Bello, Morales, Vidal, Williams. van ontmoetigen tussen en de scholing van werknemers­
vertegenwoordigers in transnationale ondernemingen 
op te zetten. 
6.9. Het Comité acht grensoverschrijdende concen­
traties niet in de laatste plaats vanuit werkgelegenheids-
oogpunt in vele gevallen zinvol. Het rekent er evenwel 
tegelijkertijd op dat in de betrokken ondernemingen 
de voorwaarden geschapen worden die nodig zijn om 
noodzakelijke herstructureringen in sociaal opzicht 
aanvaardbaar te maken (b.v. het bieden van vervangend 
werk, scholingsmaatregelen en sociale plannen). 
6.10. De EG-richtlijnen over „Behoud van rechten 
van werknemers bij de overneming van ondernemingen, 
bedrijven of delen van bedrijven" (*) en „Bescherming 
(!) PB nr. L 61 van 5. 3. 1977. 
Gedaan te Brussel, 18 oktober 1989. 
Nr. C 329/42 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 30. 12. 89 
BIJLAGE 1 
bij het advies van het Economisch en Sociaal Comité 
De volgende wijzigingsvoorstellen, waarmee ten minste één kwart van de aanwezige of vertegenwoordigde 
leden heeft ingestemd, zijn tijdens de discussie en bloc verworpen: 
Paragraaf 1.5 
Te schrappen. 
Uitslag van de stemming 
Stemmen vóór: 53, stemmen tegen: 82, onthoudingen: 9 
Paragraaf 1.6 
Laatste alinea van paragraaf 1.6 op blz. 2 te schrappen. 
Uitslag van de stemming 
Stemmen vóór: 53, steramen tegen: 82, onthoudingen: 9. 
Paragrafen 2.5, 2.6 en 2.7 
Te schrappen en te vervangen door het volgende: 
„Het is nodig dat de Commissie zich over de volgende vraagstukken buigt:" 
(hierna volgen paragrafen 3.1, 3.2, 3.3, 3.4 en 3.5.) 
Uitslag van de stemming 
Stemmen vóór: 53, stemmen tegen: 82, onthoudingen: 9. 
Paragraaf 4.5 
Vanaf de vierde zin („Wil de interne markt...") te schrappen. 
Uitslag van de stemming 
Stemmen vóór: 53, stemmen tegen: 82, onthoudingen: 9. 
Paragraaf 5.3 
Te schrappen. 
Uitslag van de stemming 
Stemmen vóór: 53, stemmen tegen: 82, onthoudingen: 9. 
Paragrafen 6.3, 6.4, 6.5, 6.6 en 6.7 
Te schrappen en te vervangen door het volgende: 
„Het Comité dringt er bij de Commissie op aan, zich op korte termijn over de hier aangesneden vraagstukken 
te buigen en adequate voorstellen voor oplossingen op tafel te leggen, waarbij rekening wordt gehouden met 
nationale structuren en procedures." 
Uitslag van de stemming 
Stemmen vóór: 53, stemmen tegen: 82, onthoudingen: 9. 
30. 12. 89 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 329/43 
BIJLAGE 3 
bij het advies van het Economisch en Sociaal Comité 
Minderheidsverklaring 
Na de hoofdelijke stemming over het advies als geheel is door een aantal (in de bijgevoegde lijst genoemde) 
leden van de groep werkgevers de volgende minderheidsverklaring afgelegd: 
De groep werkgevers in het ESC verwerpt de in het initiatiefadvies opgenomen conclusies zonder meer. 
De groep heeft herhaaldelijk laten blijken dat zij vóór voorlichting en participatie van de werknemers m.b.t. 
de hen rechtstreeks betreffende beslissingen is. Hiervoor wordt in alle lid-staten van de Gemeenschap 
overeenkomstig de aldaar geldende wettelijke bepalingen of heersende gewoontes zorg gedragen, en wel 
ongeacht het feit of de werknemers in een uitsluitend op nationaal niveau actief bedrijf of concern dan wel 
in een grensoverschrijdend actief bedrijf of concern werkzaam zijn. Hun bescherming krachtens het arbeids­
recht of een collectieve arbeidsovereenkomst is evenzeer een feit. 
In het advies wordt aangedrongen op een nieuw, in deze vorm in geen enkel land van de Gemeenschap 
bestaand instrument, dat vanuit het oogpunt van de werkgevers wenselijk noch doelmatig is. Europese 
adviescomités zouden niet flexibel zijn en zouden geen rekening houden met de in de afzonderlijke lid-staten 
bestaande procedures en structuren voor voorlichting en consultatie; bovendien zou een dergelijk comité ook 
niet geschikt zijn om de in het advies ter sprake gebrachte problemen op te lossen. 
De conclusies leiden uiteindelijk tot de eis, in iedere concerntop een extra orgaan voor de vertegenwoordiging 
van werknemers op te richten, want het in het advies gemaakte onderscheid tussen grensoverschrijdend en 
uitsluitend op nationaal niveau actieve concerns is van elke logica gespeend. 
Het is onaanvaardbaar dat de discussie over de in de tiende richtlijn geregelde materie als aanleiding wordt 
gebruikt om in de gehele Gemeenschap een aanvullend stelsel voor medezeggenschap in te voeren. 
De dames en heren: Arets, Bagliano, Beltrami, Bredima-Savopoulou, Broicher, Campbell, Ceyrac, Collas, 
Corell Ayora, Coyle, van Dam, Dodd, Donck, Fresi, Garcia Morales, Giacomelli, Hancock, Kazazis, Kenna, 
Kirchfeld, Kroger, Löw, Machado Von Tschusi, Meyer-Horn, Noordwal, de Normann, Pardon, Pearson, 
Petersen, Petropoulos, Poeton, Proumens, Ribière, Riera Marsa, Rolao Goncalves, Romoli, Schade-Poulsen, 
Schnieders, Solari, Tamlin, Telles, Termes Carrero, Tukker, Wagner, Whitworth, Wiek. 
Advies over het voorstel voor een verordening (EEG) van de Raad tot wijziging van Veror­
dening (EEG) nr. 797/85 wat de vergoedingspercentages voor het uit produktie nemen van 
bouwland betreft 
(89/C 329/15) 
De Raad heeft op 31 juli 1989 besloten, overeenkomstig artikel 198 van het Verdrag tot 
oprichting van de Europese Economische Gemeenschap, het Economisch en Sociaal Comité 
te raadplegen over het bovengenoemde voorstel. 
De Afdeling voor landbouw en visserij, die met de voorbereiding van de werkzaamheden 
was belast, heeft haar advies op 5 oktober 1989 goedgekeurd. Rapporteur was de heer 
Luchetti. 
Het Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn 270e zitting (vergadering van 19 oktober 
1989) het volgende advies uitgebracht, dat met algemene stemmen is goedgekeurd. 
1. Het Comité blijft bij de bezwaren die het in een 
vorig advies tegen de invoering van de regeling voor 
het uit produktie nemen van landbouwgrond (!) heeft 
ingebracht. 
(!) PB nr. C 95 van 11. 4. 1988, blz. 7. 2. Het stelt vast dat de maatregel verkeerd is uitge­
pakt, hetgeen het in zijn advies overigens reeds voor­
speld had. Tegen de bedoeling van de Commissie en de 
Raad in is deze maatregel nl. vooral toegepast in een 
aantal zuidelijke regio's van de Gemeenschap (bv. de 
Mezzogiorno, Bassa Sassonia). Terwijl de produktie