COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN 
Brussel, 17.03.1999 
COM(1999)127 def. 
VERSLAG VAN DE COMMISSIE AAN DE RAAD 
EN HET EUROPEES PARLEMENT 
OVER DE TOEPASSING VAN DE RICHTLIJNEN 
90/364, 90/365 en 93/96 
(VERBLIJFSRECHT) 
SAMENVATTING 
Het recht van vrij verkeer was oorspronkelijk beperkt tot degenen die een economische 
activiteit uitoefenden. Na een lang proces is dit recht uitgebreid tot alle onderdanen van de 
lidstaten, ook als ze geen economische activiteit uitoefenen. Dit is het resultaat van de drie 
richtlijnen van 28 juni 1990 betreffende het verblijfsrecht van studenten, gepensioneerden en 
andere niet-werkenden. Deze uitbreiding, onder bepaalde voorwaarden, van het verblijfsrecht 
is formeel bekrachtigd in het Verdrag van Maastricht: door de invoeging van artikel 8 A in 
het EG-Verdrag heeft iedere burger een fundamenteel en persoonlijk recht om op het 
grondgebied van de lidstaten te reizen en te verblijven. De in het afgeleide recht vastgelegde 
beperkingen en voorwaarden blijven echter van toepassing. 
Dit verslag is bedoeld als een evaluatie van de toepassing van de drie richtlijnen betreffende 
het verblijfsrecht van studenten, gepensioneerden en andere niet-werkenden. 
De omzetting van de richtlijnen is het eerste punt van evaluatie. 
De omzetting blijkt een omvangrijke taak te zijn geweest. Slechts drie lidstaten hebben de 
richtlijnen op tijd, namelijk voor 30 juni 1992, omgezet. De door de Commissie tegen de 
andere lidstaten aangespannen inbreukprocedures wegens niet-omzetting werden 
geseponeerd wanneer er omzettingmaatregelen werden genomen. Tegen één lidstaat is de 
procedure zelfs tot voor het Hof van Justitie voortgezet, hetgeen in 1997 tot een veroordeling 
heeft geleid. 
Wat de inhoud van de omzettingsmaatregel en betreft, heeft de Commissie tegen 14 lidstaten 
inbreukprocedures wegens onjuiste omzetting moeten aanspannen. Dit aantal is, gezien de 
bepalingen waarom het ging, abnormaal hoog. De meeste procedures konden dankzij 
wijzigingen in de wetgeving van de lidstaten vroeger of later worden geseponeerd. Niettemin 
heeft de Commissie in 1998 bij twee lidstaten het Hof van Justitie moeten inschakelen. 
De ervaringen van degenen tot wie de Richtlijn is gericht, te weten de burgers en de 
overheden in de lidstaten, vormen het tweede punt van evaluatie. 
Uit klachten bij de Commissie en verzoekschriften bij het Europees Parlement blijkt op welke 
problemen de burgers bij de toepassing van de richtlijnen zijn gestuit: onzekerheid over de te 
volgen procedures, tijdrovende en ingewikkelde formaliteiten bij de aanvraag van een 
verblijfskaart en moeilijk te vervullen voorwaarden ten aanzien van ziektekostenverzekering 
en bestaansmiddelen. 
De overheden zelf verkeren vaak in onzekerheid over de toe te passen bepalingen en hebben 
met name problemen bij de beoordeling van de bestaansmiddelen en de 
ziektekostenverzekering. 
De eerste conclusies die de Commissie uit de evaluatie van de toepassing van de drie 
richtlijnen trekt, zijn in vier punten samen te vatten: 
- verbeteren van de voorlichting aan de burgers; 
- streng blijven toezien op naleving van het bestaande communautaire recht; 
- het communautaire recht op het gebied van het vrij verkeer van personen duidelijker 
formuleren en ordenen rond het begrip 'burgerschap van de Unie'; 
- nadenken over fundamentele aanpassingen van het bestaande recht. 
Inleiding 
Het vrije verkeer van personen geeft onderdanen van een lidstaat van de Gemeenschap 
het recht om een andere lidstaat waarvan zij geen onderdaan zijn te betreden, zich er te 
verplaatsen, er te verblijven en zich er eventueel te vestigen. Bij de uitoefening van dit 
recht is iedere discriminatie op grond van nationaliteit verboden. Aanvankelijk was het 
recht van een onderdaan van een lidstaat om op het grondgebied van een andere 
lidstaat van de Europese Gemeenschap te verblijven (in essentie) afhankelijk van de 
uitoefening van een economische activiteit in die staat. Het verblijfsrecht was dus een 
logisch uitvloeisel van het recht om een beroepsactiviteit te verrichten1. 
Maar deze situatie kon niet blijven voortbestaan omdat zij niet geheel voldeed aan een 
van de doelstellingen in artikel 3 c van het Verdrag van Rome ("de afschaffing tussen 
de lidstaten van hinderpalen voor het vrije verkeer van personen...") noch aan de 
politieke wens, uitgesproken bij de topconferentie van Parijs in 1974, om tot een 
"Europa van de burgers"2 te komen. 
In antwoord op die nieuwe opvatting van het vrije verkeer van personen stelde de 
Commissie in 19793 voor om het verblijfrecht uit te breiden tot categorieën personen 
die geen economische activiteit uitoefenden, want zij beschouwde deze ontwikkeling 
als een belangrijke stap bij de voltooiing van de interne markt. Maar pas een tiental 
jaren later leidde de opstelling en de goedkeuring van de Europese Akte tot de nodige 
dynamiek om dit proces tot een goed einde te brengen. Na intrekking van haar voorstel 
in 1979 heeft de Commissie het dossier opgesplitst en in 1989 drie nieuwe voorstellen 
ingediend betreffende studenten, gepensioneerden en andere niet-werkenden5, waarna 
de Raad op 28 juni 1990 van de Richtlijnen 90/364 betreffende het verblijfsrecht6, 
90/365 betreffende het verblijfsrecht van werknemers en zelfstandigen die hun 
beroepswerkzaamheden hebben beëindigd7 en 90/366 betreffende het verblijfsrecht van 
studenten heeft goedgekeurd8. 
Deze uitbreiding, in het afgeleide recht, van de categorieën personen voor wie het 
verblijfsrecht geldt, is vervolgens bij het Verdrag van Maastricht officieel in het 
EG-Verdrag vastgelegd door invoeging van artikel 8 A: "Iedere burger van de Unie 
heeft het recht vrij op het grondgebied van de lidstaten te (...) verblijven, onder 
voorbehoud van de beperkingen en voorwaarden die bij dit Verdrag en de bepalingen 
ter uitvoering ervan zijn vastgesteld". 
1 Zie bijvoorbeeld artikel 48, lid 3, van het EG-Verdrag. 
2 Zie Verslag van de Commissie over het burgerschap van de Unie, 21.12.1993, COM(93)702 def., 
punt II. 
" COM(79)215 def., PB C 207 van 17.8.1979, blz. 14. 
4PBC 191 van 28.7.1989. 
5 Met het oog op de leesbaarheid wordt in dit rapport de term "andere niet-werkenden" gebruikt voor 
de doelgroep van Richtlijn 90/364. 
6 PB L 180 van 13.7.1990, blz. 26. 
7 PB L 180 van 13.7.1990, blz. 28. 
8 PB L 180 van 13.7.1990, blz. 30. 
Zo wordt het verblijfsrecht in artikel 8 A vastgelegd als een fundamenteel en 
persoonlijk recht9, overigens zonder dat de eerdere juridische instrumenten daardoor 
verouderd zijn geworden; dit betreft met name de Richtlijnen 90/364 en 90/365 en 
Richtlijn 93/9610 die Richtlijn 90/366 heeft vervangen nadat deze door het Hof van 
Justitie nietig was verklaard.11 
Afgezien van het verblijfsrecht in enge zin moet meer in het algemeen worden gewezen 
op het belang van het burgerschap van de Unie zoals vastgelegd in artikel 8, lid 2, dat 
door het Verdrag van Maastricht ook in het EG-Verdrag is opgenomen: "De burgers 
van de Unie genieten de rechten en zijn onderworpen aan de plichten die bij dit 
Verdrag zijn vastgesteld". Zoals het Hof van Justitie onlangs in herinnering bracht12, is 
in dit verband een van de belangrijke rechten "het in artikel 6 van het Verdrag 
neergelegde recht om binnen de materiële werkingssfeer van het Verdrag niet te 
worden gediscrimineerd op grond van nationaliteit". 
Met dit verslag voldoet de Commissie aan haar verplichting zich voor het Europees 
Parlement en de Raad te verantwoorden over de toepassing van de drie richtlijnen 
waarbij het verblijfsrecht tot alle communautaire ingezetenen wordt uitgebreid, ook als 
zij geen enkele economische activiteit ontplooien. Voorwaarde is dat zij een 
ziektekostenverzekering hebben en over toereikende bestaansmiddelen beschikken, 
zodat zij niet ten laste van de bijstandsregeling van het gastland komen. 
Er zij op gewezen dat de drie richtlijnen ook binnen de Europese Economische Ruimte 
van toepassing zijn en dat de Toezichthoudende Autoriteit van de EVA op het 
ogenblik een rapport opstelt over toepassing van de richtlijnen in Noorwegen, IJsland 
en Liechtenstein. 
Dit rapport van de Commissie over de toepassing van bovengenoemde richtlijnen 
bestaat uit vier delen: 
1. een kort overzicht van de inhoud van de richtlijnen; 
2. een onderzoek van de omzetting van de richtlijnen in nationaal recht, zowel wat de 
lengte van deze procedure als wat de inhoud van de nationale maatregelen betreft; 
3. een analyse van de informatie afkomstig van degenen tot wie de richtlijnen zijn 
gericht, de burgers van de Unie en de betrokken overheidsinstanties, over de werking 
van de richtlijnen; 
4. een conclusie over de toepassing van de richtlijnen met een schets van de 
onderwerpen waaraan met het oog op een betere werking van het verblijfsrecht in de 
toekomst aandacht moet worden besteed. 
9 Zie Tweede verslag van de Commissie over het burgerschap van de Unie COM(97) 230 def., blz. 15. 
10 PB L 317 van 18.12.1993, blz. 59. 
11 Arrest van 7.7.1992, zaak C-295/90, Jurispr. 1992, blz 1-4193. 
12 Arrest van 12.5.1998, zaak C-85/96, Jurispr. 1998, blz 1-2691. 
1. Inhoud van de richtlijnen 
1.1. Gepensioneerden en andere niet-werkenden: 
Op grond van de Richtlijnen 90/365 en 90/364 krijgen gepensioneerden en andere niet-
werkenden verblijfsrecht onder twee voorwaarden: zij moeten over toereikende 
bestaansmiddelen beschikken om te voorkomen dat zij tijdens hun verblijf ten laste van 
de bijstandsregeling van het gastland komen en zij moeten een ziektekostenverzekering 
hebben die alle risico's in het gastland dekt (artikel 1, lid 1, eerste alinea). Of de 
bestaansmiddelen toereikend zijn, wordt beoordeeld aan de hand van het niveau dat in 
de sociale wetgeving van het gastland wordt gehanteerd (artikel 1, lid 1, tweede 
alinea). 
De houder van het verblijfsrecht mag zich laten vergezellen door zijn echtgenoot en 
hun bloedverwanten in neergaande en opgaande lijn voorzover deze te hunner laste 
komen (artikel 1, lid 2). 
De geldigheidsduur van de verblijfskaart kan worden beperkt tot vijf jaar en de 
lidstaten kunnen, wanneer zij dit noodzakelijk achten, voorschrijven dat de 
geldigheidsduur van de verblijfskaart aan het eind van het tweede verblijfsjaar wordt 
bekrachtigd (artikel 2). Op grond van verwijzingen in artikel 2 naar verschillende 
bepalingen in Richtlijn 68/36013 is de verblijfskaart voor het hele grondgebied geldig, 
hebben onderbrekingen van het verblijf van niet meer dan zes opeenvolgende maanden 
geen invloed op de geldigheid van de verblijfskaart, wordt de kaart kosteloos verstrekt 
of voor een bedrag dat dat voor de afgifte van een identiteitskaart aan eigen 
onderdanen niet te boven gaat, en worden de visa die in voorkomende gevallen 
verplicht zijn voor familieleden die niet de nationaliteit van een lidstaat hebben, 
kosteloos en met alle faciliteiten verstrekt. 
De echtgenoot en de ten laste komende kinderen hebben, ongeacht hun nationaliteit, 
het recht om op het gehele grondgebied van de ontvangende lidstaat iedere arbeid, al 
dan niet in loondienst, te verrichten (artikel 2). 
Het verblijfsrecht blijft voortbestaan zolang degenen die dit recht genieten aan de 
voorwaarden met betrekking tot bestaansmiddelen en ziektekostenverzekering voldoen 
(artikel 3). 
1.2. Studenten: 
Voorafgaand aan een overzicht van de bepalingen van Richtlijn 93/96 is het nuttig een 
korte samenvatting te geven van de jurisprudentie van het Hof waarin de grondslag van 
het verblijfsrecht van studenten is gelegd. 
13 Richtlijn van de Raad van 15 oktober 1968 inzake de opheffing van de beperkingen van de 
verplaatsing en het verblijf van de werknemers der Lid- Staten en van hun familie binnen de 
Gemeenschap, PB L 257 van 19.10.1968. 
De grondslag van het verblijfsrecht van studenten: 
De formulering die de Raad in Richtlijn 90/366 hanteert (de lidstaten kennen het 
verblijfsrecht toe aan iedere student: in het Frans "accordent", in het Engels "grant") 
verschilt (niet in het Nederlands) van de formulering in het voorstel van de Commissie 
van 1989 ("reconnaissent" resp. "recognise"). De Commissie was namelijk sinds het 
arrest Gravier14 van mening dat het verblijfsrecht van studenten voortvloeide uit het 
verbod op iedere discriminatie tussen de onderdanen van de lidstaten bij de toegang tot 
beroepsopleidingen en had overigens, als gevolg van dat arrest, haar voorstel zodanig 
gewijzigd dat de richtlijn niet op studenten van toepassing was15. Na nietigverklaring 
van Richtlijn 90/366 door het Hof van Justitie16 heeft de Commissie in haar voorstel 
van 199317 de formulering van het voorstel uit 1989 opnieuw opgenomen (de lidstaten 
"erkennen" het verblijfsrecht). Bij de keuze van die formulering voelde de Commissie 
zich gesteund door het arrest Raulin van 26.2.199218, waarin het Hof verklaarde dat 
"een onderdaan van een lidstaat die is toegelaten tot een beroepsopleiding in een 
andere lidstaat, uit dien hoofde beschikt over een verblijfsrecht voor de duur van de 
opleiding". In de door de Raad aangenomen tekst van Richtlijn 93/96 is de formulering 
dat de lidstaten het verblijfsrecht "erkennen", overgenomen. 
De voorwaarden voor het verblijfsrecht op grond van Richtlijn 93/96: 
Het verblijfsrecht is afhankelijk van de voorwaarde dat de student bij een erkende 
instelling is ingeschreven om er als hoofdbezigheid een beroepsopleiding te volgen en 
dat hij een ziektekostenverzekering heeft (artikel 1). Wat de bestaansmiddelen betreft 
kan de student desgewenst volstaan met een eenvoudige verklaring. 
Het verblijfsrecht geldt ook voor de echtgenoot en, wat verdere familieleden betreft, 
alleen voor de ten laste komende kinderen (artikel 1). 
De geldigheidsduur van de verblijfskaart kan worden beperkt tot de duur van de 
opleiding dan wel tot één jaar indien de opleidingsduur langer is dan eenjaar (artikel 2, 
lid 1). Wat de kosten van de verblijfskaart en de voorwaarden voor afgifte van visa aan 
familieleden betreft, wordt verwezen naar Richtlijn 68/360 (artikel 2, lid 2). 
De echtgenoot en de ten laste komende kinderen hebben het recht om op het gehele 
grondgebied van die lidstaat iedere arbeid, al dan niet in loondienst, te verrichten 
(artikel 2, lid 2). 
14 Arrest van 13.2.1985, zaak 293/83, Jurispr. 1985, blz. 593. 
15 COM(85) 292 def, PB C 171 van 10.7.1985, blz. 8. 
16 Het Hof van Justitie oordeelde, daarbij ondersteund door het Europees Parlement in zijn beroep en 
de Commissie in haar memorie in interventie, dat de richtlijn gebaseerd had moeten zijn op artikel 7, 
lid 2, van het Verdrag en niet op artikel 235, op welke juridische basis de Raad de richtlijn had 
aangenomen. Zie voetnoot 11. 
17 COM(93) 209 def. 
18 Zaak C-357/89, Jurispr. 1992 1-1207. 
Met een impliciete verwijzing naar de jurisprudentie van het Hof van Justitie wordt 
bepaald dat studenten op grond van deze richtlijn geen aanspraak kunnen maken op 
uitbetaling van beurzen door het gastland om in het levensonderhoud te voorzien. 
(artikel 3). 
Het verblijfsrecht blijft bestaan zolang degenen die dit recht genieten, aan de in 
artikel 1 gestelde voorwaarden voldoen (artikel 4). 
2. De omzetting van de richtlijnen in nationaal recht 
De Commissie heeft in aansluiting op een onderzoek van de door lidstaten ondernomen 
omzettingsmaatregelen tegen vrijwel alle lidstaten inbreukprocedures aangespannen op 
grond van een onjuiste omzetting van een of meer bepalingen uit de Richtlijnen 90/364, 
90/365 en 93/96. 
2.1. Inachtneming van de in de richtlijnen vastgelegde omzettingstermijn 
Op grond van artikel 5 van de Richtlijnen 90/364, 90/365 en 90/366 moesten de 
lidstaten de noodzakelijke wettelijke en bestuursrechtelijke bepalingen uiterlijk op 
30 juni 1992 in werking laten treden. 
Slechts drie lidstaten (Nederland, Denemarken en Spanje) hebben zich aan deze termijn 
gehouden en in juni 1992 omzettingsmaatregelen genomen. 
De Commissie heeft tegen de andere lidstaten inbreukprocedures aangespannen; de 
aanmaningsbrieven zijn in oktober 1992 verzonden. 
Deze inbreukprocedures betroffen alleen de Richtlijnen 90/364 en 90/365. gezien het 
door het Europees Parlement op 28 september 1990 ingestelde beroep tot 
nietigverklaring van Richtlijn 90/366. 
Na notificatie van de aanmaningsbrieven zijn de inbreukprocedures wegens het niet 
omzetten van de Richtlijnen 90/364 en 90/365 per lidstaat verschillend verlopen. De 
Commissie heeft besloten de procedures stop te zetten wanneer de lidstaten tot 
omzetting overgingen.19 
De inbreukprocedure tegen Duitsland is echter voortgezet. Omdat een bevredigend 
antwoord op het met redenen omkleed advies van september 1993 uitbleef, heeft de 
Commissie de zaak op 24 maart 1995 bij het Hof aanhangig gemaakt. De Duitse 
regering achtte het beroep ongegrond en wees daarbij op artikel 2, lid 2, van het 
Auslandergesetz - de wet op de buitenlanders -, waarin wordt bepaald dat het 
Gemeenschapsrecht voor het nationale recht gaat. Ook wees Duitsland erop dat de 
deelstaatregeringen waren geïnstrueerd de richtlijnen volledig toe te passen. 
In zijn arrest van 20 maart 199720 veroordeelt het Hof van Justitie Duitsland wegens 
het niet binnen de voorgeschreven termijn invoeren van de noodzakelijke wettelijke en 
bestuursrechtelijke bepalingen om de Richtlijnen 90/364 en 90/365 in nationale 
wetgeving om te zetten. De tijdens de procedure door de Commissie aangedragen 
argumenten werden in volle omvang door het Hof gevolgd. Zo zei het Hof dat "de 
enkele algemene verwijzing naar het gemeenschapsrecht in § 2, lid 2, van het 
Auslandergesetz, geen omzetting kan vormen waardoor de volledige toepassing van de 
richtlijnen 90/364 en 90/365, die rechten voor onderdanen van andere lidstaten in het 
leven beogen te roepen, daadwerkelijk op voldoende bepaalde en duidelijke wijze 
19 Zie voor de data waarop de omzettingsmaatregelen werden goedgekeurd, de tabel in Bijlage 1 van 
dit verslag. 
20 Zaak C-96/95, Commissie tegen Duitsland, Jurispr. 1997,1-1653. 
wordt verzekerd" (rechtoverweging 36) en dat "het feit dat de bevoegde nationale 
administratieve instanties van de twee betrokken richtlijnen in kennis waren gesteld, 
(...) op zich dus niet (voldoet) aan de eisen van openbaarheid, duidelijkheid en 
zekerheid ten aanzien van de door die richtlijnen geregelde rechtsposities" 
(rechtsoverweging 39). 
Oostenrijk, Finland en Zweden waren al voor hun toetreding tot de Europese Unie 
(1 januari 1995) verplicht de richtlijnen om te zetten op grond van de Overeenkomst 
betreffende de Europese Economische Ruimte, die op 1 januari 1994 in werking is 
getreden. 
Wat het verblijfsrecht van studenten betreft, heeft het arrest van 7 juli 199221, waarmee 
het Hof Richtlijn 90/366 nietig verklaarde, ertoe geleid dat de Commissie het 
aanspannen van inbreukprocedures wegens niet-omzetting opnieuw heeft bekeken. 
Aangezien het Hof in het arrest had aangegeven dat de gevolgen van Richtlijn 90/366 
voorlopig gehandhaafd bleven totdat deze zou worden vervangen door een richtlijn 
met de juiste juridische grondslag, was de Commissie van mening dat de richtlijn, 
ondanks de formele nietigverklaring, toch moest worden omgezet. Begin april 1993 
heeft de Commissie dit standpunt per brief bekendgemaakt aan de lidstaten die 
Richtlijn 90/366 nog niet hadden omgezet, en hen in kennis gesteld van haar 
voornemen een inbreukprocedure tegen hen aan te spannen. Nadat de Raad op 29 
oktober 1993 Richtlijn 93/96 betreffende het verblijfsrecht van studenten22 had 
aangenomen, die inhoudelijk vrijwel gelijk was aan Richtlijn 90/366 waarvoor deze in 
de plaats kwam, ontstond er met betrekking tot de inbreukprocedures een nieuwe 
situatie: de Commissie moest zich voortaan baseren op Richtlijn 93/96, die op grond 
van artikel 6 uiterlijk op 31 december 1993 moest zijn omgezet. 
In februari 1994 heeft de Commissie een aanmaningsbrief verstuurd aan België, 
Duitsland en Frankrijk, de enige lidstaten die de Richtlijn betreffende het verblijfsrecht 
van studenten nog niet hadden omgezet. De procedures tegen België en Frankrijk zijn 
in 1994 en 1995 geseponeerd. In juli 1995 is een met redenen omkleed advies aan 
Duitsland verstuurd en in oktober 1996 een aanvullend met redenen omkleed advies. 
De procedure is pas na de inwerkingtreding van de Verordnung van 17 juli 1997 
geseponeerd. 
Afgezien van Denemarken, Spanje en Nederland, die binnen de voorgeschreven 
termijn aan hun verplichtingen hebben voldaan, waren alle lidstaten23 in meer of 
mindere mate te laat met het omzetten van de Richtlijnen 90/364, 90/365 en 
90/366-93/96, hoewel het aantal om te zetten bepalingen beperkt was en er geen 
bijzondere juridische problemen waren. Dit gebrek aan animo bij de lidstaten 
om het verblijfsrecht uit te breiden tot nieuwe categorieën personen is 
waarschijnlijk een erfenis uit het verleden. Het vrij verkeer van personen is 
dertig jaar lang vanuit een economisch oogpunt bekeken en deze functionele 
21 Zie voetnoot 11. 
22 Zie voetnoot 10. 
23 Het betreft hier de twaalf "oude" lidstaten. 
10 
mobiliteit is ten koste gegaan van de invoering van een persoonlijk recht op vrij 
verkeer dat los staat van enig economisch doel. 
2. 2. De mate waarin de omzettingsmaatregelen aan de richtlijnen voldoen 
2.2.2. Bepalingen die onjuist zijn omgezet: 
- De aard van de bestaansmiddelen van gepensioneerden en niet-werkenden en de 
desbetreffende bescheiden: 
Op grond van artikel 1, lid 1, eerste alinea, van de Richtlijnen 90/365 en 90/364 is het 
verblijfsrecht van respectievelijk gepensioneerden en niet-werkenden afhankelijk van de 
voorwaarde dat zij "over toereikende bestaansmiddelen beschikken om te voorkomen 
dat zij tijdens hun verblijf ten laste van de bijstandsregeling van het gastland komen". 
In de tweede en derde alinea wordt aangegeven hoe het niveau wordt bepaald waarop 
de bestaansmiddelen als voldoende moeten worden beschouwd. De richtlijnen geven 
niet aan welke soorten inkomsten moeten worden meegeteld en welke bewijsmiddelen 
door de bevoegde instanties mogen worden vereist. 
Gezien de formulering van artikel 1, lid 1, van de Richtlijnen 90/365 en 90/364 en de 
bepalingen in de richtlijnen op grond waarvan het gastland effectief mag controleren of 
er voldoende bestaansmiddelen beschikbaar zijn en mag ingrijpen indien de 
betrokkenen niet meer over voldoende bestaansmiddelen beschikken, is de Commissie 
van mening dat artikel 1, lid 1, van de richtlijnen onjuist is omgezet indien er nationale 
bepalingen zijn die op willekeurige wijze de soorten bestaansmiddelen die in 
aanmerking worden genomen, beperken of die overdreven eisen stellen aan de 
toegestane bewijsmiddelen. 
De Commissie heeft een inbreukprocedure aangespannen tegen de lidstaten die naar 
haar mening artikel 1, lid 1, van de Richtlijnen 90/365 en 90/364 in meer of mindere 
mate onjuist hebben omgezet (Frankrijk en Italië). 
- Bekrachtiging van de verblijfskaart van gepensioneerden en niet-werkenden: 
Artikel 2, lid 1, van de Richtlijnen 90/364 en 90/365 bepaalt dat het recht van verblijf 
wordt vastgesteld door afgifte van een verblijfskaart waarvan de geldigheidsduur tot 
vijfjaar kan worden beperkt en dat de lidstaten, wanneer zij dit noodzakelijk achten, 
kunnen verlangen dat de geldigheidsduur van de verblijfskaart aan het eind van het 
tweede verblijfsjaar wordt bekrachtigd. 
Op basis van de ontstaansgeschiedenis van de richtlijnen interpreteert de Commissie de 
bekrachtiging van de verblijfskaart als een mogelijkheid voor de bevoegde 
overheidsinstanties van de gastlanden om zo nodig de administratieve situatie te 
controleren van personen van wie bij de eerste aanvraag van de verblijfskaart betwijfeld 
werd of zij blijvend zouden kunnen voldoen aan de in artikel 1 van de richtlijnen 
genoemde eisen ten aanzien van ziektekostenverzekering en bestaansmiddelen. Daarom 
is de Commissie van mening dat een systematische bekrachtiging na twee jaar, m.a.w. 
het a-priori beperken van de geldigheidsduur van de verblijfskaart van gepensioneerden 
en niet-werkenden tot twee jaar, een onjuiste omzetting van de richtlijn is. Deze 
beperking van de geldigheidsduur tot twee jaar, die op zichzelf al in strijd met de 
11 
richtlijnen is, had in bepaalde wetten bovendien het karakter van een vrijbrief voor de 
betrokken overheidsinstanties, zonder dat zeker is dat deze mogelijkheid alleen wordt 
gebruikt in geval van onduidelijkheid over de ziektekostenverzekering bij de eerste 
aanvraag van een verblijfskaart. 
De Commissie heeft tegen verschillende lidstaten (Griekenland, Italië, Portugal, 
Spanje, Verenigd Koninkrijk) een inbreukprocedure aangespannen wegens een in meer 
of mindere mate onjuiste omzetting van artikel 2, lid 1, van de Richtlijnen 90/364 en 
90/365. 
- Ziektekostenverzekering van gepensioneerden, niet-werkenden en studenten: 
Artikel 1 van de drie richtlijnen verbindt het verblijfsrecht aan de voorwaarde dat 
betrokkenen "een ziektekostenverzekering hebben die alle risico's in het gastland 
dekt". Gezien de zeer algemene formulering van deze bepaling is de Commissie van 
mening dat de betrokkenen diverse mogelijkheden hebben om hieraan te voldoen, 
uiteraard voor zover aan het dekkingscriterium wordt voldaan. Zo kan de betrokkene 
zijn verzekerd via een sociale verzekering of een particuliere ziektekostenverzekering 
in het land van herkomst, het gastland of een andere lidstaat. 
De omzetting van de bepaling in de richtlijnen over ziektekostenverzekering was 
aanleiding voor inbreukprocedures: 
- tegen Frankrijk omdat onderdanen van andere lidstaten die niet bij de sociale 
verzekering zijn aangesloten en geen verklaring als bedoeld in de Verordeningen 
(EEG) 1408/71 en 574/72 kunnen overleggen, op grond van de wettelijke en 
bestuursrechtelijke bepalingen verplicht zijn tot aansluiting bij de studentenregeling van 
het Franse socialezekerheidsstelsel. 
- tegen Luxemburg omdat de wet teveel beperkingen leek te bevatten ten aanzien van 
de soorten ziektekostenverzekering waarbij niet-werkenden aangesloten mochten zijn. 
- De verklaring omtrent bestaansmiddelen van studenten: 
Op grond van artikel 1 van Richtlijn 93/96 kennen de lidstaten het verblijfsrecht toe 
aan "iedere student die onderdaan is van een lidstaat ... voor zover de student de 
betrokken nationale autoriteiten, naar zijn keuze door middel van een verklaring of op 
enige andere ten minste gelijkwaardige wijze, verzekert dat hij over de nodige 
bestaansmiddelen beschikt om te voorkomen dat zij tijdens hun verblijf ten laste van de 
bijstandsregeling van de ontvangende lidstaat komen...".24 Gezien de volkomen 
duidelijke formulering van deze bepaling en de ontstaansgeschiedenis ervan, is de 
Commissie van mening dat nationale omzettingsmaatregelen ermee in strijd zijn indien 
zij bijvoorbeeld de student niet de keuze bieden om een verklaring omtrent zijn 
bestaansmiddelen af te leggen, hem verplichten bewijzen dienaangaande te leveren of 
een minimumbedrag aan bestaansmiddelen vaststellen waarvoor bescheiden moeten 
worden ingediend of waarop de verklaring betrekking moet hebben. 
De Commissie heeft een inbreukprocedure aangespannen tegen de lidstaten die naar 
haar mening artikel 1 van Richtlijn 93/96 in meer of mindere mate onjuist hebben 
omgezet: Denemarken, Finland, Frankrijk, Ierland, Italië, Luxemburg, Nederland, 
Spanje en het Verenigd Koninkrijk. 
24 De gebruikte formulering komt overeen met artikel 1 van Richtlijn 90/366. 
12 
- De formaliteiten met betrekking tot het verblijf: 
De Richtlijnen 90/364, 90/365 en 93/96 verwijzen naar artikel 3 van Richtlijn 68/360, 
waarin wordt bepaald dat het tonen van een geldige identiteitskaart of een geldig 
paspoort voldoende is voor toegang tot het grondgebied en dat de autoriteiten in 
principe geen vragen mogen stellen over bijvoorbeeld het reisdoel of de beschikbare 
bestaansmiddelen.25 
In Finland mochten de autoriteiten op grond van een voorschrift van de Minister van 
Binnenlandse zaken in het algemeen nagaan of onderdanen van lidstaten die Finland 
wilden binnenreizen wel aan de verblijfsvoorwaarden voldeden. 
Gezien de drie richtlijnen was de Commissie van mening dat een dergelijk voorschrift 
in strijd was met het Gemeenschapsrecht. 
- De verblijfskaart: 
Artikel 2 van de drie richtlijnen bepaalt dat het recht van verblijf wordt vastgesteld 
door de afgifte van een document, de verblijfskaart. Dit is dus een apart document en 
geen stempel in het paspoort. 
Tegen Zweden is een inbreukprocedure aangespannen omdat de wet daar vaststelling 
van het verblijfsrecht door middel van een dergelijk stempel toestond. 
2.2.3. Het verloop en de resultaten van de inbreukprocedures wegen onjuiste 
omzetting: 
Wanneer de Commissie een inbreukprocedure tegen een lidstaat instelde, gebeurde dit 
in principe door middel van een enkele procedure betreffende een of meer grieven in 
verband met een of meer van de Richtlijnen 90/364, 90/365 en 93/96. Het 
chronologisch verloop van de procedures wordt per lidstaat vermeld in de 
overzichtstabel in bijlage II van dit verslag. De resultaten waren als volgt: 
- Nederland: de inbreukprocedure kon worden geseponeerd. Op grond van het nieuwe 
Vreemdelingenbesluit van 30 december 1993 en de wijziging in 1996 van de 
Vreemdelingencirculaire bleken studenten namelijk de keuze te hebben een verklaring 
omtrent hun bestaansmiddelen af te leggen. 
- Griekenland: op basis van het antwoord op de aanmaningsbrief is de procedure 
geseponeerd. De Griekse autoriteiten hebben bevestigd dat de aan gepensioneerden en 
niet-werkenden verstrekte verblijfskaart, die vijf jaar geldig is, slechts in 
uitzonderingsgevallen bekrachtigd hoeft te worden en dat de betrokken instanties 
overeenkomstig zijn geïnstrueerd. 
- Denemarken: de inbreukprocedure is geseponeerd gezien de wijzigingen die door 
middel van besluit nr. 684 van de Minister van Binnenlandse zaken van 12 juli 1996 
zijn aangebracht in het eerdere besluit nr. 761 van 22 augustus 1994. Op grond van die 
25 Arrest van 30.5.1991, zaak C-68/89, Commissie tegen Nederland, Jurispr. 19911-2637. 
13 
wijzigingen is de aan gepensioneerden en niet-werkenden verstrekte verblijfskaart nu 
vijfjaar geldig en wordt deze alleen bekrachtigd indien dit noodzakelijk is. 
- Spanje: de procedure kon worden geseponeerd gezien Decreto Real (koninklijk 
besluit) nr. 1710/1997 van 14 november 1997, waarbij twee wijzigingen worden 
aangebracht in Decreto Real nr. 766/1992. Hierdoor is de aan gepensioneerden en 
niet-werkenden verstrekte verblijfskaart voortaan vijfjaar geldig en hebben studenten 
de keuze een verklaring omtrent hun bestaansmiddelen af te leggen. 
- Italië: wegens het uitblijven van een bevredigend antwoord op de aanmaningsbrief en 
het met redenen omkleed advies heeft de Commissie de zaak bij het Hof van Justitie 
aanhangig gemaakt. 
- Frankrijk: wegens het uitblijven van een bevredigend antwoord op de 
aanmaningsbrief en het met redenen omkleed advies heeft de Commissie de zaak bij het 
Hof van Justitie aanhangig gemaakt.26 In de aparte procedure over de 
ziektekostenverzekering van studenten27 is nu een met redenen omkleed advies 
uitgebracht. 
- Ierland: de inbreukprocedure kon worden geseponeerd dankzij de inwerkingtreding 
van de European Communities (Right of Residence for Non-Economically Active 
Persons) Regulations 1997. Op grond van de nieuwe regelgeving zijn studenten niet 
meer verplicht bewijzen omtrent hun bestaansmiddelen te leveren. 
- Verenigd Koninkrijk: de procedure is geseponeerd gezien de wijzigingen die zijn 
aangebracht door middel van de Immigration (European Economie Area) 
(Amendment) Order 1997. Op grond van die wijzigingen hebben studenten de keuze 
een verklaring omtrent hun bestaansmiddelen af te leggen en is bekrachtiging van de 
aan gepensioneerden en niet-werkenden verstrekte verblijfskaart, die beperkt wordt tot 
de gevallen waarin dit nodig is, niet van invloed op de eerste geldigheidsperiode van 
vijfjaar. 
- Portugal: de procedure kon worden geseponeerd gezien uitvoeringswet nr. 8/98 van 
13.2.1998 en het Decreto-Lei (algemene maatregel van bestuur) nr. 250/98 waarmee 
Decreto-Lei nr. 60/93 van 3.3.1993 is gewijzigd. Hierdoor is de aan gepensioneerden 
en niet-werkenden verstrekte verblijfskaart nu vijfjaar geldig. 
- Luxemburg: de inbreukprocedure kon worden geseponeerd gezien de wijzigingen die 
in het Reglement grand-ducal (groothertogelijke verordening) van 28 maart 1972 
werden aangebracht door middel van het Reglement grand-ducal van 3 juni 1996. 
Studenten hebben voortaan de keuze een verklaring omtrent hun bestaansmiddelen af 
te leggen en hoeven dit niet meer, zoals voorheen, te bewijzen. Ook hebben niet-
werkenden nu meer mogelijkheden om zich tegen ziektekosten te verzekeren. 
26 Tijdens de procedure bij het Hof van Justitie is de Commissie een arrest van de Conseil d'Etat 
(Raad van State) van 3 oktober 1997 ('GISTI') ter kennis gekomen, waarin een aantal bepalingen uit 
het besluit van 6 april 1995 nietig zijn verklaard die ook door de Commissie werden aangevochten. 
27 Zie boven, punt 2.2.2. 
14 
- Finland: de inbreukprocedure kon worden geseponeerd dankzij wetswijzigingen met 
betrekking tot de controles bij de toegang tot het grondgebied en de vaststelling van de 
bestaansmiddelen van studenten. 
- Zweden: de inbreukprocedure kon worden geseponeerd dankzij wijzigingen in de 
vreemdelingenverordening: in de aangepaste tekst is de behandeling van de 
familieleden niet meer afhankelijk van de vraag of zij onderdaan van een EER-land zijn 
en wordt voorgeschreven dat de verblijfstitel op een apart document wordt verstrekt. 
- Duitsland en Oostenrijk: tegen deze twee lidstaten zijn twee inbreukprocedures 
aangespannen wegens onjuiste omzetting van de Richtlijnen 90/364, 90/365 en 93/96. 
De procedure bevindt zich in het stadium van de aanmaningsbrief. 
Wat België betreft, zijn uit het onderzoek naar de omzettingsmaatregelen geen 
afwijkingen van de bepalingen in de Richtlijnen 90/364, 90/365 en 93/96 naar voren 
gekomen. Wel had een andere inbreukprocedure, over de omzetting van Richtlijn 
68/360 betreffende het verblijfsrecht van werknemers28, ook gevolgen voor studenten, 
gepensioneerden en andere niet-werkenden omdat deze procedure onder meer ging 
over artikel 4 van Richtlijn 68/360 (voorwaarden en termijnen voor de afgifte van de 
verblijfskaart aan werknemers), dat sterk lijkt op artikel 2, lid 1, van de Richtlijnen 
90/364, 90/365 en 93/96, en over artikel 9 van Richtlijn 68/360 (prijs van de 
verblijfskaart), waarnaar in de Richtlijnen 90/364, 90/365 en 93/96 uitdrukkelijk wordt 
verwezen. 
Deze inbreukprocedure heeft geleid tot een veroordeling van België in het arrest van 
het Hof van Justitie van 20 februari 1997.29 Gesteld kan worden dat de constateringen 
van het Hof van Justitie met betrekking tot de overtreding van Richtlijn 68/360 wat de 
voorwaarden voor afgifte van de verblijfskaart betreft (systeem van opeenvolgende 
verklaringen omtrent inschrijving) en de prijs van de kaart naar analogie van toepassing 
zijn op studenten, gepensioneerden en anderen. 
België heeft zijn wetgeving in overeenstemming met dit arrest aangepast.30 Momenteel 
wordt onderzocht of deze nieuwe wetgeving voldoet aan Richtlijn 68/360, maar ook 
aan de Richtlijnen 90/364, 90/365 en 90/366. 
De omzetting van de Richtlijnen 90/364, 90/365 en 90/366-93/96 heeft tot 
inbreukprocedures tegen vrijwel alle lidstaten geleid. Niettemin constateert de 
Commissie met instemming dat veruit de meeste inbreukprocedures tot een 
positief resultaat hebben geleid. De lidstaten hebben de juistheid van de 
argumenten van de Commissie erkend en, in een uiteenlopend tempo, hun 
omzettingsmaatregelen bijgesteld. Zo konden tien inbreukprocedures wegens 
onjuiste omzetting worden geseponeerd, twee procedures bevinden zich in de 
aanmaningsfase en slechts twee zaken zijn door de Commissie bij het Hof van 
Justitie aanhangig gemaakt. 
28 Zie voetnoot 13. 
29 Zaak C-344/95, Commissie tegen België. 
30 Koninklijk besluit van 8 mei 1998 tot wijziging van het Koninklijk Besluit van 8 oktober 1981 
betreffende de toegang tot het grondgebied, het verblijf, de vestiging en de verwijdering van 
vreemdelingen. 
15 
Toch moet de Commissie erkennen dat de inbreukprocedures relatief langzaam 
zijn verlopen en is zij zich bewust van de nadelen hiervan: door onjuiste 
omzetting van de richtlijnen zijn de burgers van de Unie te lang van bepaalde 
rechten verstoken gebleven of hebben ze ongerechtvaardigde administratieve 
problemen ondervonden. De beslissing van de Commissie om haar interne 
procedures te versnellen zou er in de toekomst toe moeten leiden dat in de 
toekomst sneller een einde wordt gemaakt aan inbreuken op het 
Gemeenschapsrecht. 
3. Onderzoek van de concrete toepassing van de richtlijnen 
3.1. De ervaringen van de burgers: 
De diensten van de Commissie beschikken door middel van brieven, klachten en 
petities aan het Europese Parlement die aan haar zijn doorgegeven over 
fragmentarische maar veelzeggende informatie over de toepassing van de richtlijnen in 
de praktijk. De diensten van de Commissie hebben bovendien instellingen benaderd die 
op grond van hun taak bijzonder geschikt zijn om informatie over de ervaringen van 
studenten31 en gepensioneerden32 te verzamelen. Ook is er een onderzoek gehouden 
onder voormalige ambtenaren van de Commissie die zich na hun pensionering hebben 
gevestigd in een andere lidstaat dan die waar zij vandaan komen of waar zij het laatst 
gewerkt hebben. Uit deze verschillende informatiebronnen, alsmede de opmerkingen 
vanuit het Eurojus-adviseursnetwerk en de Wegwijzerdienst voor de burgers33 blijkt 
dat onderstaande gebieden problemen opleveren. 
- De bestaansmiddelen van gepensioneerden en niet-werkenden: 
De eerste moeilijkheid voor gepensioneerden en niet-werkenden is te achterhalen over 
welk bedrag aan bestaansmiddelen zij moeten beschikken. 
De richtlijnen 90/364 en 90/365 stellen hiervoor geen minimumbedrag vast, maar 
geven wel aan hoe kan worden vastgesteld of de bestaansmiddelen voldoende zijn. De 
lidstaten moeten deze methode uitwerken. Gebleken is dat in de omzettingswetgeving 
meestal slechts de formulering uit de richtlijnen wordt overgenomen, zonder nadere 
informatie, of verwezen naar een voorschrift in de sociale wetgeving waarin een 
minimumbedrag voor bestaansmiddelen of een uitkering is vastgelegd, om zo te 
bepalen of gepensioneerden en niet-werkenden aan de eis inzake bestaansmiddelen 
voldoen. 
Een tweede probleem houdt verband met de bescheiden waarmee gepensioneerden en 
niet-werkenden hun bestaansmiddelen moeten aantonen. 
31 Nationale Agentschappen van Erasmus. 
32 Eurolink Age. 
33 Zie punt 4.1. lüeronder 
16 
Afgezien van de gevallen waarin onevenredige eisen worden gesteld als gevolg van een 
onjuiste omzetting van de richtlijnen34, blijkt uit informatie van burgers aan de diensten 
van de Commissie dat de bevoegde instanties regelmatig bewijzen van hun 
bestaansmiddelen eisen (bankafschriften van de laatste maanden, verklaring van de 
bank omtrent het saldo, fiscaal attest, enz.), die in de meeste gevallen als onevenredig 
in de zin van de richtlijnen moeten worden beschouwd. 
Aangezien de richtlijnen het verblijfsrecht afhankelijk stellen van de beschikbaarheid 
van voldoende bestaansmiddelen zodat de betrokkenen niet ten laste van de 
bijstandsregeling van het gastland komen, en aan de hand van een objectief niveau 
wordt beoordeeld of het niveau voldoende is, mogen de nationale autoriteiten naar de 
mening van de Commissie alleen bescheiden omtrent de bestaansmiddelen verlangen 
die met dat niveau overeenstemmen. Het lijkt daarom onevenredig dat de met het 
verblijf belaste instanties een onderzoek uitvoeren naar de totale financiële situatie 
en/of het vermogen (bijv. bankafschriften van de laatste maanden) van gepensioneerden 
of niet-werkenden die een verblijfskaart aanvragen. De Commissie merkt overigens op 
dat bepaalde bescheiden (zoals een verklaring van de bank over het rekeningsaldo) 
slechts een momentopname zijn en nauwelijks iets over de toekomstige situatie zeggen. 
Wat de doelgroep van Richtlijn 90/365 betreft, merkt de Commissie op dat pensioenen 
en dergelijke per definitie stabiele inkomstenbronnen zijn. Daarom is het volgens de 
Commissie onredelijk om van gepensioneerden veel bewijzen omtrent hun 
bestaansmiddelen te eisen. 
- De kwestie van de verblijfsduur van gepensioneerden en niet-werkenden: 
Sommige gepensioneerden en niet-werkenden verblijven ieder jaar gedurende een 
aantal maanden (bijvoorbeeld in de winter) in een andere lidstaat. Veel van hen vragen 
geen verblijfskaart aan, zelfs als ze er meer dan drie maanden blijven, meestal omdat ze 
de ongemakken van de ambtelijke "papiermolen" willen vermijden. Overigens schijnen 
de overheidsinstanties die dergelijke aanvragen behandelen verblijfskaarten af te geven 
die slechts voor de voorziene verblijfsduur geldig zijn, terwijl in artikel 2 van 
Richtlijnen 90/364 en 90/365 wordt bepaald dat de geldigheidsduur van de 
verblijfskaart niet minder dan vijfjaar mag bedragen. 
- Problemen rond de vereiste ziektekostenverzekering: 
Gepensioneerden en andere niet-werkenden schijnen bij de erkenning van hun 
ziektekostenverzekering door de instanties van het gastland regelmatig op problemen 
te stuiten. Daarbij gaat het meestal om ambtenaren35 of om aangeslotenen bij een 
particuliere ziektekostenverzekering. 
Volgens recentelijk door de Commissie ontvangen informatie hebben twee lidstaten 
zelfs gepensioneerden en andere niet-werkenden verplicht om een 
ziektekostenverzekering in het gastland te nemen terwijl zij elders al verzekerd waren. 
In Frankrijk hebben studenten hetzelfde probleem.36 
34 Zie de hierover ingestelde inbreukprocedures, punt 2.2. hierboven. 
35 Het probleem met betrekking tot ambtenaren moet nu als opgelost worden beschouwd aangezien 
Verordening (EG) nr. 1606/98 van de Raad van 29 juni 1998 de Verordeningen (EEG) nrs. 1408/71 
en (EEG) 574/72 heeft gewijzigd met het oog op uitbreiding van het toepassingsgebied tot de speciale 
ambtenarenregelingen. 
36 Zie hierboven, punt 2.2.2. 
17 
- De dekking van de ziektekostenverzekering: 
De diensten van de Commissie zijn erop geattendeerd dat voor sommige 
gepensioneerden, nadat ze zich in een lidstaat gevestigd hebben, de verstrekkingen 
lager zijn dan in de lidstaat van herkomst. Dit stemt overeen met de algemene regel dat 
verstrekkingen van ziektekostenverzekeringen geschieden volgens de wetgeving van de 
lidstaat van vestiging. Daarbij komt dat de verzekerde vaak niet de aanvullende 
verzekering kan aanhouden die hij in de lidstaat van herkomst had (de verzekeraars zijn 
huiverig voor het risico door onbekendheid met het verstrekkingenniveau in de andere 
lidstaat) of in verband met zijn hoge leeftijd geen aanvullende verzekering af kan 
sluiten in de lidstaat van vestiging. 
- de fiscaliteit: 
Een aantal gepensioneerden en andere niet actieve personen hebben moeilijkheden om 
de fiskale gevolgen van hun vestiging in een andere Lid-Staat in te schatten en om 
vertrouwd te maken met de kenmerken van de fiskaliteit in de Lid-Staat van verblijf. 
De Commissie heeft met betrekking tot dit onderwerp een aantal klachten ontvangen. 
- Ongewenste neveneffecten van de Richtlijnen 90/364 en 90/365: 
De Commissie is op de hoogte gesteld van een aantal gevallen waarin de instanties die 
de aanvragen van verblijfskaarten behandelen, bescheiden omtrent bestaansmiddelen 
verlangden van personen die niet tot de gepensioneerden of niet-werkenden 
behoorden, maar als werknemer of zelfstandige actief waren, dan wel hun verblijf 
voortzetten in de lidstaat waar zij voorheen een activiteit uitoefenden. Uit de 
voorschriften die op deze personen van toepassing zijn37, blijkt dat zij geen bewijs van 
hun bestaansmiddelen hoeven te leveren. In de gevallen die aan de diensten van de 
Commissie zijn voorgelegd, is de lidstaten gewezen op de "besmettelijkheid" van de 
Richtlijnen 90/364 en 90/365. 
Een ander ongewenst neveneffect geldt alleen voor Richtlijn 90/364. Voor de 
inwerkingtreding van deze richtlijn was het Gemeenschapsrecht niet van toepassing op 
onderdanen van een andere lidstaat die waren getrouwd met een onderdaan van de 
lidstaat van vestiging voor zover zij geen economische activiteit uitoefenden en hun 
verblijfsrecht op de nationale vreemdelingenwetgeving was gebaseerd. In bepaalde 
gevallen bevatte die wetgeving bijzondere bepalingen voor echtgenoten van 
onderdanen. Sinds Richtlijn 90/364 in de nationale wetgeving is omgezet, hebben 
onderdanen van een andere lidstaat die met een onderdaan van de lidstaat van vestiging 
zijn getrouwd en die in die lidstaat geen economische activiteit uitoefenen, op grond 
van die richtlijn een zelfstandig verblijfsrecht. In de praktijk passen de bevoegde 
instanties de regels uit de richtlijn toe en gaan ze bij de controle van de 
bestaansmiddelen op dezelfde manier te werk als bij een "gewone" aanvraag van een 
verblijfskaart door een individuele persoon die geen economische activiteit uitoefent. 
Bij de Commissie zijn gevallen bekend waarin de betrokken instantie van de 
betrokkene bewijzen omtrent diens eigen bestaansmiddelen eiste en weigerde de 
37 Richtlijnen 68/360 en 73/148 voor werknemers en zelfstandigen, Verordening 1251/70 en Richtlijn 
75/34 voor degenen die wonen in de staat waarin zij voorheen hun economische activiteiten 
uitoefenden. 
18 
bestaansmiddelen van de echtgenoot in aanmerking te nemen. In andere gevallen werd 
van de betrokkene een garantie verlangd of een verklaring van de echtgenoot dat deze 
borg stond voor de bestaansmiddelen. De hier beschreven methoden om de 
bestaansmiddelen te controleren zijn moeilijk te rechtvaardigen met het voorschrift in 
Richtlijn 90/364 en lijken nauwelijks in overeenstemming met de algemene verplichting 
voor lidstaten op grond van artikel 9 van Richtlijn 68/3 6038 om de formaliteiten rond 
de afgifte van verblijfskaarten zoveel mogelijk te vereenvoudigen. 
- Het verblijfsrecht van bepaalde studenten: 
Studenten die aan programma's zoals Erasmus, Socrates of Leonardo deelnemen, 
verblijven meestal voor een periode tussen drie maanden en een jaar in het gastland. 
Indien het verblijf meer dan drie maanden zal duren, zijn de burgers van de Unie op 
grond van het Gemeenschapsrecht verplicht een verblijfskaart aan te vragen. De 
ervaring leert dat de formaliteiten vaak veel tijd in beslag nemen. Niet zelden 
ontvangen de studenten hun verblijfskaart nooit of pas aan het eind van hun verblijf, 
vlak voordat ze naar hun eigen lidstaat terugkeren. Deze situatie is hoogst onwenselijk, 
ook al is het verblijfsrecht niet afhankelijk van de afgifte van dit document, dat slechts 
de waarde van een verklaring heeft. De studenten, die afgaan op informatie van hun 
collega's en eerdere deelnemers aan deze programma's, worden nauwelijks 
gemotiveerd een handeling te verrichten waarvan het nut hun ontgaat. Voor de 
bevoegde instanties lijkt de afgifte van verblijfskaarten aan studenten geen prioriteit te 
hebben. 
- De verblijfskaart van studenten: 
In sommige lidstaten moeten studenten, tot hun ongenoegen, bij iedere verlenging van 
de verblijfskaart leges betalen. 
3.2. De werkwijze van de overheid in de lidstaten 
Voor een volledig overzicht van de toepassing van de richtlijnen is informatie van de 
uitvoerenden van de Richtlijnen 90/364, 90/365 en 93/96, namelijk de betrokken 
instanties in de lidstaten, noodzakelijk. Daarom heeft de Commissie de lidstaten een 
vragenlijst toegestuurd waarin om allerlei gegevens over de toepassing van de 
richtlijnen werd verzocht. Hieronder worden de belangrijkste rubrieken uit de 
vragenlijst vermeld, met een korte samenvatting van de antwoorden van de lidstaten. 
Griekenland, Ierland en Luxemburg hebben niet op de vragenlijst gereageerd. 
3.2.1. De bestaansmiddelen van gepensioneerden en niet-werkenden: 
- Welke categorieën eigen bestaansmiddelen worden door de bevoegde instanties in 
aanmerking genomen: inkomsten uit kapitaal? inkomsten uit verhuur? 
auteursrechten? overige? Heeft de herkomst van de bestaansmiddelen (lidstaat van 
verblijf, lidstaat van herkomst, andere lidstaat, niet-lidstaat) invloed op het al dan 
niet in aanmerking nemen? 
Uit een analyse van de antwoorden blijkt dat vrijwel alle lidstaten alle soorten 
bestaansmiddelen in aanmerking nemen en dat de herkomst niet van belang is wanneer 
38 Waarnaar in artikel 2, lid 2, van Richtlijn 90/364 wordt verwezen. 
19 
wordt vastgesteld of de bestaansmiddelen toereikend zijn. Voor diverse lidstaten is 
doorslaggevend of de betrokkene werkelijk vrij over de bestaansmiddelen kan 
beschikken. 
- Welke andere bestaansmiddelen dan die waarin de betrokkene zelf voorziet, worden 
in aanmerking genomen: financiële ondersteuning van de ouders? financiële bijdrage 
van de ongehuwd samenwonende partner? financiële ondersteuning van derden? 
overige? 
De lidstaten geven hierop uiteenlopende antwoorden. 
België neemt deze bestaansmiddelen in het kader van Richtlijn 90/364 niet in 
aanmerking. Zweden hanteert hetzelfde uitgangspunt en neemt de ouderlijke bijdrage 
alleen in aanmerking wanneer die wordt gestort op een rekening waarover de 
betrokkene vrij kan beschikken. Spanje houdt alleen rekening met de ouderlijke 
bijdrage. Nederland beschouwt de bijdragen van een ongehuwd samenwonende partner 
niet als voldoende bestaansmiddelen. 
De lidstaten verlangen uiteenlopende bescheiden voor de in aanmerking te nemen 
bestaansmiddelen van ouders of derden. 
- Houden de bevoegde instanties bij de beoordeling van de bestaansmiddelen 
rekening met elementen die geen bestaansmiddelen in de ware zin van het woord zijn 
(bijv. woning in eigendom of gratis ter beschikking), maar die voor de betrokkene wel 
materieel bijdragen aan de voorziening in zijn levensonderhoud? Zo ja, hoe? 
Finland, Frankrijk, Oostenrijk, Portugal, het Verenigd Koninkrijk, Zweden en tot op 
zekere hoogte Denemarken houden bij de beoordeling van de bestaansmiddelen 
rekening met een woning die eigendom van de betrokkene is of die hem vrij ter 
beschikking staat. Spanje neemt de elementen uit de vragenlijst niet in aanmerking. 
3.2.2. De bestaansmiddelen van studenten: 
Hoe vaak is sinds de inwerkingtreding van de omzettingsmaatregelen van de 
Richtlijnen 90/366-93/96 een student ten laste van de gemeenschap gekomen en welke 
maatregelen zijn er toen genomen? 
Geen enkele lidstaat heeft hierover gegevens verstrekt. 
3.2.3. De kosten van de verlenging van de verblijfskaart van studenten: 
Welk bedrag wordt voor de afgifte van de verblijfskaart in rekening gebracht? Wordt 
dit bedrag bij elke verlenging opnieuw gevraagd? 
Denemarken, Duitsland, Frankrijk, Italië en het Verenigd Koninkrijk geven de 
verblijfskaart gratis af. Van de overige lidstaten berekenen sommige voor de verlenging 
hetzelfde bedrag als voor de eerste afgifte (België, Finland, Portugal, Spanje). 
Oostenrijk hanteert bij de verlenging een iets lager tarief en Nederland brengt alleen de 
eerste afgifte in rekening. 
20 
4. Conclusies: 
Bij de tot dusverre gemaakte opmerkingen over de toepassing van de richtlijnen mag 
niet uit het oog worden verloren hoe enorm groot de groep studenten, 
gepensioneerden en niet-werkenden is die van het vrij verkeer kunnen profiteren. Ook 
al konden de meeste lidstaten hier geen statistische gegevens over verstrekken, het gaat 
om een reëel fenomeen dat, zij het niet volledig, aan de hand van een aantal indicatoren 
benaderd kan worden. 
Op basis van de ervaringen van zowel de burgers als de betrokken instanties met de 
concrete toepassing van de Richtlijnen 90/364, 90/365 en 90/366-93/96 trekt de 
Commissie met het oog op de bevordering van het vrije verkeer van studenten, 
gepensioneerden en niet-werkenden de volgende conclusies. 
4.1. Betere voorlichting voor de burgers: 
Uit klachten die de Commissie heeft ontvangen, blijkt dat de burgers onvoldoende over 
de precieze omvang van hun rechten op het gebied van het vrije verkeer zijn 
voorgelicht. Dit gebrek aan kennis kan twee gevolgen hebben: de burgers zijn niet op 
de hoogte van hun rechten, of ze zijn er juist van overtuigd bepaalde rechten te hebben 
die echter in werkelijkheid minder verstrekkend zijn of zelfs helemaal niet bestaan. 
De kwaliteit van de informatie is, onder meer, bepalend voor het goed functioneren van 
de interne markt op het gebied van het vrij verkeer van personen. De Commissie is zich 
bewust van haar taak in dit opzicht en heeft in het verleden al initiatieven genomen. 
In het kader van het initiatief "Europa binnen bereik" ("Burgers van Europa"), dat in 
november 1996 in samenwerking met het Europees Parlement is opgestart om de 
burgers te wijzen op hun rechten in Europa en met name binnen de interne markt, heeft 
de Commissie de gids "Wonen in een andere lidstaat van de Europese Unie" 
samengesteld, dat die burgers een overzicht biedt van hun rechten op het gebied van 
het verblijf. Informatie over het verblijfsrecht van studenten is ook te vinden in de gids 
"Studie en onderzoek in een ander land van de EU". Naast deze gidsen heeft de 
Commissie in samenwerking met de lidstaten over ieder land een informatieblad 
opgesteld. Deze op ruime schaal verspreide gidsen en informatiebladen39 moeten 
remedie bieden aan de onwetendheid van de burgers. Zo wordt op elk informatieblad 
het minimumbedrag aan bestaansmiddelen aangegeven dat in de betrokken lidstaat 
wordt verlangd40. In het kader van de informatiecampagne heeft de Commissie een 
Wegwij zerdienst ingesteld waar burgers zich tot deskundigen kunnen richten met 
vragen over hun rechten, met name op het gebied van het verblijfsrecht.41 Een op de 
vijf personen die deze dienst hebben benaderd, had een vraag over het verblijfsrecht en 
praktische problemen met nationale instanties. 
Tijdens de Europese Raad in Cardiff is als vervolg op het initiatief "Europa binnen 
bereik" een nieuw programma van start gegaan om te komen tot een permanent 
39 De informatiebladen, in de 11 officiële talen van de Unie, zijn gratis verkrijgbaar via een gratis 
telefoonnummer in iedere lidstaat. Zij zijn ook op Internet beschikbaar (http://europa.eu.int/citizens). 
40 Zie hierboven, punt 3.1. 
41 Via Internet en gratis telefoonnummers, zie voetnoot 39 hierboven. 
21 
instrument voor een dialoog met de burgers en de ondernemingen, waarin alle kennis 
en ervaring uit het initiatief "Europa binnen bereik" is geïntegreerd. Het is de bedoeling 
informatie over uit de interne markt voortvloeiende rechten rechtstreeks en eenvoudig 
toegankelijk te maken en tegelijkertijd iedereen de gelegenheid te bieden om vragen te 
stellen en ervaringen en suggesties door te geven. 
Afgezien van de specifieke informatiecampagnes moeten er andere werkwijzen worden 
overwogen. Zo bereiken de antwoorden van de Commissie op vragen van het 
Parlement nauwelijks het grote publiek, ook al verschijnen ze in het Publicatieblad van 
de Europese Gemeenschappen. Overwogen kan worden de antwoorden op deze 
vragen snel onder de betrokkenen (lidstaten, verenigingen, enz.) te verspreiden. 
4.2. Streng blijven toezien op de naleving van het bestaande communautaire 
recht: 
Na afloop van de inbreukprocedures wegens onjuiste omzetting van de richtlijnen 
houdt de Commissie de praktische uitvoering door de instanties nauwlettend in de 
gaten en start zo nodig een nieuwe inbreukprocedure. 
Op het ogenblik onderzoeken de diensten van de Commissie bijvoorbeeld nauwgezet 
allerlei praktijken in verband met de vereiste bescheiden omtrent de bestaansmiddelen42 
alsmede een reeks klachten van studenten waaruit blijkt dat zij in de praktijk geen 
verklaring omtrent hun bestaansmiddelen mogen afleggen hoewel deze mogelijkheid in 
de nationale wetgeving uitdrukkelijk wordt geboden43. 
De Commissie zet dit toezicht in de toekomst voort, zodat het communautaire recht 
niet alleen op het niveau van de wet- en regelgeving wordt nageleefd maar ook in de 
dagelijkse administratieve praktijk waar de burgers mee te maken hebben. 
Afgezien van de procedures en formaliteiten rond het verblijf in enge zin, zal de 
Commissie erop toezien dat het burgerschap van de Unie44 ten aanzien van studenten, 
gepensioneerden en andere niet-actieven volledig wordt gerespecteerd. In dat verband 
zij erop gewezen dat artikel 6 van het Verdrag, dat discriminatie op grond van 
nationaliteit verbiedt, op deze categorieën personen van toepassing is, uiteraard met 
inachtneming van de in desbetreffende richtlijnen bepaalde voorwaarden betreffende 
ziektekostenverzekering en bestaansmiddelen. 
4.3. Het communautaire recht op het gebied van het vrij verkeer van personen 
duidelijker formuleren en ordenen rond het begrip 'burgerschap': 
Door de uitbreiding van het bestaande afgeleide recht met drie richtlijnen die op 
nieuwe categorieën personen van toepassing zijn, is het aantal instrumenten op het 
gebied van het vrije verkeer flink toegenomen. Dit heeft zowel voor de burger als voor 
de overheid tot meer onduidelijkheden over het communautaire recht geleid. 
42 Zie hierboven punt 3.1. 
43 In bepaalde gevallen is die mogelijkheid overigens in de nationale wetgeving ingevoerd na 
aanleiding van een door de Commissie aangespannen inbreukprocedure. 
44 Zie voetnoot 12. 
22 
De Commissie heeft reeds opgemerkt45 dat de sterke toename van het aantal 
instrumenten, nog afgezien van de praktische problemen, opnieuw moet worden 
bekeken in het licht van de invoering van artikel 8A van het EG-Verdrag over het 
burgerschap van de Unie. Dit zou moeten leiden tot een "herziening van de rechten van 
vrij verkeer en verblijf in het kader van de regels met betrekking tot het 
burgerschap"46. Bij deze herziening, waarvoor ook het Europees Parlement zich heeft 
uitgesproken47, moeten ook inhoudelijke wijzigingen worden aangebracht. Hieronder 
worden enkele van deze wijzigingen betreffende de drie bedoelde richtlijnen 
aangegeven. 
4.4. Overwegingen ten aanzien van inhoudelijke wijzigingen van het bestaande 
recht: 
- De bestaansmiddelen van gepensioneerden en andere niet-werkenden: 
De voorwaarde betreffende de bestaansmiddelen in de Richtlijnen 90/364 en 90/365 
leidt in de praktijk tot een controle vooraf (eisen met betrekking tot allerlei bescheiden) 
die in veel gevallen onevenredig lijkt, met name gezien het in artikel 2, lid 1, bedoelde 
herbekrachtigingsmechanisme en het in artikel 3 duidelijk gelegde verband tussen de 
voortzetting van het verblijfsrecht en de blijvende voorwaarden betreffende 
bestaansmiddelen en ziektekostenverzekering. Deze controle vooraf kan in bepaalde 
gevallen zelfs in strijd zijn met de bescherming van de persoonlijke levenssfeer. 
Overigens blijkt uit het onderzoek van de Commissie dat diverse lidstaten problemen 
hebben bij de beoordeling van de toereikendheid van de bestaansmiddelen. 
Rekening houdend met al deze feiten wil de Commissie onderzoeken of het voor 
studenten bestaande systeem met een verklaring omtrent de bestaansmiddelen niet tot 
gepensioneerden en niet-werkenden48 kan worden uitgebreid. 
- De verblijfskaart voor gepensioneerden en niet-werkenden: 
In de praktijk blijken veel gepensioneerden (en in mindere mate ook andere niet-
werkenden) afwisselend in hun land van oorsprong en in een andere lidstaat te wonen. 
Op grond van het communautaire recht49 hebben periodes van afwezigheid in het 
gastland van meer dat zes maanden gevolgen voor de geldigheid van de verblijfskaart. 
In het licht van de problemen van met name gepensioneerden en niet-werkenden zal de 
Commissie de gevolgen van afwezigheid voor de geldigheid van de verblijfskaart 
opnieuw onderzoeken. 
45 Mededeling van de Commissie aan het Europees Parlement en de Raad over de follow-up van de 
aanbevelingen van de Groep op hoog niveau inzake het vrije verkeer van personen, 1.7.1998, 
COM(1998) 403 def. 
46 Zie bovengenoemde mededeling, blz. 2. 
47 Zie punten 3 en 4 van de Resolutie van 2.7.98 over het Tweede verslag van de Commissie over het 
burgerschap van de Unie. 
48 In het verslag van de Groep op hoog niveau inzake het vrije verkeer van personen (Verslag-Veil), 
op 18.3.1997 aangeboden aan de Commissie, wordt deze oplossing voorgesteld (blz. 26, punt d). 
49 Zie punt 1.1. 
23 
- De kosten van de verblijfskaart voor studenten: 
Op grond van Richtlijn 93/96 in de huidige formulering is het mogelijk dat een student 
uit een lidstaat die zijn hele universitaire studie in een andere lidstaat volgt bij iedere 
jaarlijkse verlenging van zijn verblijfskaart evenveel moet betalen als bij de eerste 
afgifte. Anderzijds kan het gebeuren dat een student die slechts korte tijd, maar langer 
dan drie maanden, in een andere lidstaat verblijft en daarom een verblijfskaart moet 
aanvragen evenveel moet betalen als iemand die een kaart voor vijfjaar nodig heeft. 
De Commissie is zich ervan bewust dat de mobiliteit van studenten afhankelijk is van 
de kosten die zij moeten maken en zal onderzoeken of kan worden voorgesteld dat de 
eerste afgifte en de verlengingen van de verblijfskaart voor studenten gratis worden. 
- Het toepassingsbereik van Richtlijn 93/96: 
Door de huidige formulering van artikel 1, waarin sprake is van erkende instellingen, is 
de richtlijn niet van toepassing op degenen die buiten een erkende instelling in 
opleiding zijn. 
De Commissie wil voorkomen dat de mobiliteit van personen in opleiding wordt 
belemmerd door hindernissen in verband met het verblijfsrecht en zal onderzoeken of 
er duidelijkheid kan worden geschapen over het toepassingsgebied van het 
verblijfsrecht voor studenten, waarbij bijzondere aandacht zal worden geschonken aan 
de administratieve problemen die stagiaires en deelnemers aan vrijwilligersprojecten 
ondervinden. 
24 
Bijlage 1 
NATIONALE OMZETTINGSMAATREGELEN VAN DE RICHTLIJNEN 90/364, 90/365 EN 
90/366-93/96 
Lidstaat Omzettingsmaatregelen 
België Omzetting van de Richtlijnen 90/364 en 90/365: 
- Arrêté royal du 7 décembre 1992 modifiant la loi du 15 décembre 1980 
sur Paccès au territoire, Ie séjour, 1'établissement et 1'éloignement des 
étrangers, Moniteur beige du 22.1.1993, p. 1052; 
- Koninklijk besluit van 7 december 1992 tot wijziging van de wet van 15 
december 1980 betreffende de toegang tot het grondgebied, het verblijf, de 
vestiging en de verwijdering van vreemdelingen, Belgisch Staatsblad 
22.1.1993, blz. 1052. 
- Arrêté royal du 22 décembre 1992 modifiant 1'Arrêté royal du 8 octobre 
1981 sur 1'accès au territoire, Ie séjour, 1'établissement et 1'éloignement 
des étrangers, Moniteur beige du 22.1.1993, s. 1053; 
- Koninklijk besluit van 22 december 1992 tot wijziging van het Koninklijk 
besluit van 8 oktober 1981 betreffende de toegang tot het grondgebied, 
het verblijf, de vestiging en de verwijdering van vreemdelingen, Belgisch 
Staatsblad 22.1.1993, blz. 1053. 
Omzetting van Richtlijn 93/96: 
- Arrêté royal du 22 février 1995 modifiant la loi du 15 décembre 1980 sur 
1'accès au territoire, Ie séjour, 1'établissement et 1'éloignement des 
étrangers, Moniteur beige du 15.3.1995, p. 5784; 
- Koninklijk besluit van 22 februari 1995 tot wijziging van de wet van 15 
december 1980 betreffende de toegang tot het grondgebied, het verblijf, de 
vestiging en de verwijdering van vreemdelingen, Belgisch Staatsblad 
15.3.1995, blz. 5784; 
- Arrêté royal du 22 février 1995 modifiant 1'Arrêté royal du 8 octobre 
1981 sur 1'accès au territoire, Ie séjour, 1'établissement et 1'éloignement 
des étrangers, Moniteur beige du 15.3.1995, p. 5784; 
- Koninklijk besluit van 22 februari 1995 tot wijziging van het Koninklijk 
besluit van 8 oktober 1981 betreffende de toegang tot het grondgebied, 
het verblijf, de vestiging en de verwijdering van vreemdelingen, Belgisch 
Staatsblad 15.3.1995, blz. 5785. 
Denemarken - Justitsministeriets bekendtgorelse nr. 575 af 26. Juni 1992; 
- Indenrigsministeriets bekendtgorelse nr. 761 af 22. August 1994; 
- Indenrigsministeriets bekendtgorelse nr. 684 af 12. Juli 1996 (*). 
- Verordnung vom 17/07/1997 über die allgemeine Freizügigkeit von 
Staatsangehörigen der Mitgliedstaaten der Europaischen Union 
(Freizügigkeitsverordnung/EG - FreizügV/EG), Bundesgesetzblatt Teil I 
vom 22/07/1997 Seite 1810. Duitsland 
25 
Griekenland 
Spanje 
Ierland 
Italië 
Luxemburg ÏIposöpiKÓ 8tdxayua 278/92, Eico8o<; Kat Siauovf| ornv EAAd8a 
U7tr|KÓ(J0v Kpaxév ueXxóv XÏ\<; EOK, JIOU 8ev é%ovv xo Sucaicöua auxó 
Pdaei dXXaw Siaxd^scov xou KOIVOXIKOIJ 8IKCUOU f| c7iou8d£ot)v f) éxouv 
7iauaEi xr|v EKayyek[iaxiKï\ zovq SpacxripiÓTrixa coc; utaGcoxoi f| jar| 
uicGoxot spyatpuevoi, as cruuuópqxDcm 7tpoq xtc; 08nYiec; xou 
SD^POUXIOU EupcojcdiKobv Koivoxrixcov v^'apiGn. 90/364/EOK, 
90/366/EOK Kat 90/365/EOK (OEK A' 144 rr\q 28r\q Avyovoxov 1992, 
ceX. 5). 
- Real Decreto 766/92. de 26 de junio. sobre entrada v permanencia en 
Espana de nacionales de Estados miembros de las Comunidades Europeas, 
BOENum. 156, 30.6.1992, Pagina 22275; 
- Real Decreto numero 737/95 de 05/05/1995, por el que se modifica el 
Real Decreto 766/92, de 26 de junio, sobre entrada y permanencia en 
Espana de nacionales de Estados miembros de las Comunidades Europeas, 
Boletin Oficial del Estado numero 133 de 05/06/1995 Pagina 16547 
(Marginal 13536) (*). 
- European Communities (Right of Residence for Non-Economically 
Active Persons) Reeulations 1993. S.I. 109 of 1993; 
- European Communities (Right of Residence for Non-Economically 
Active Persons) Reeulations 1997. S.I. 57 of 1997 (*). 
- Legge 19 febbraio 1992. n. 142. Disposizioni per 1'adempimento di 
obblighi derivanti dall'appartenenza dell'Italia alle Comunita europee 
(legge comunitaria per il 1991); 
- Decreto legislativo 26 novembre 1992. n. 470 . Attuazione delle direttive 
90/364/CEE, 90/365/CEE e 90/366/CEE in materia di diritto di soggiorno 
dei cittadini comunitari, dei lavorati salariati e non salariati che hanno 
cessato la propria attivita professionale e degli studenti, Gazzetta Ufficiale 
n. 286, 4 Dicembre 1992, Pag. 12; 
- Legge 24 aprile 1998, n. 128, Disposizioni per 1'adempimento di obblighi 
derivanti dall'appartenenza dell'Italia alle Comunita europee (Legge 
comunitaria per 1995-1997), Gazzetta Ufficiale n. 104, 7 maggio 1998. 
- Reglement grand-ducal du 12 février 1993 portant modification du 
reglement grand-ducal modifié du 28 mars 1972 relatif aux conditions 
d'entrée et de séjour de certaines catégories d'étrangers faisant 1'objet de 
conventions internationales, Mémorial Grand-Ducal A Numero 21 
du 24 mars 1993, blz.382; 
- Reglement grand-ducal du 03 juin 1996 portant modification du 
reglement grand-ducal du 28 mars 1972 relatif aux conditions d'entrée et 
de séjour de certaines catégories d'étrangers faisant 1'objet de conventions 
internationales, Mémorial Grand-Ducal A Numero 39 du 14 juin 1996 
Page 1268 (*). 
26 
Nederland 
Oostenrijk 
Frankrijk 
Portugal - Besluit van 23/06/1992 tot wijziging van het vreemdelingenbesluit, 
Staatsblad nummer 329 van 29/06/1992; 
- Besluit van 30/12/1993 houdende wijziging van de vreemdelingenwet, 
Staatsblad nummer 8 van 06/01/1994; 
- Besluit van 07/07/1994. houdende wijziging van het 
Vreemdelingenbesluit (gewijzigde indiening aanvragen om toelating als 
vluchteling), 
Staatsblad nummer 526 van 19/07/1994. 
- Bundesgesetz über die Einreise und den Aufenthalt von Fremden 
(Fremdengesetz - FrG), Bundesgesetzblatt fiïr die Republik Österreich, 
Nr. 286/1992; 
- Fremdengesetz 1992, Bundesgesetzblatt ftir die Republik Österreich, Nr. 
838/1992; 
- Fremdengesetz 1997, Bundesgesetzblatt fur die Republik Österreich, Nr. 
75/1997; 
- Décret n° 94-211 du 11 mars 1994 réglementant les conditions d'entrée 
et de séjour en France des ressortissants des Etats membres de la 
Communauté européenne bénéficiaires de la libre circulation des 
personnes, J.O. van 13 maart 1994, p. 3989; 
- Arrêté du 6 avril 1995 fixant les modalités d'application du décret n° 94-
211 du 11 mars 1994 transposant les directives du Conseil des 
Communautés européennes des 28 juin 1990 et 29 octobre 1993 relatives 
au droit de séjour en France, J.O. du 15 avril 1995, p. 5993; 
- Décret n° 98-864 du 23 septembre 1998 modifiant Ie décret n° 94-211 
du 11 mars 1994 réglementant les conditions d'entrée et de séjour en 
France des ressortissants des Etats membres de la Communauté 
européenne bénéficiaires de la libre circulation des personnes, J.O. du 
27 septembre 1998, p. 14743 (*). 
- Decreto-Lei n.° 60/93 de 3 de Marco. Diario da Repüblica I Série A N° 
52 de 03/03/1993 Pagina 943; 
- Lei n° 8/98 de 13 de Fevereiro, que concede ao Governo autorizacao 
para alterar o regime legal de entrada, permanência, saida e expulsao de 
estrangeiros do território nacional, Diario da Repüblica I Série AN° 37 de 
13.2.1998 Pagina 570 (**); 
- Decreto-Lei n° 250/98 de 11 de Agosto. Diario da Repüblica I Série A 
N° 184 de 11.8.1998 Pagina 3891 (*). 
27 
Finland 
Zweden 
Verenigd 
Koninkrijk - Ulkomaalaislaki/Utlanningslagen (378/91) 22/02/1991; 
- Laki ulkomaalaislain muuttamisesta/Lag om andring av utlanningslagen 
(640/93) 28/06/1993; 
- Asetus ulkomaalaislain muuttamisesta annetun lain 
voimaanpanosta/Förordning om ikrafttradande av lagen om andring av 
utlanningslagen (1393/93) 22/12/1993; 
- Ulkomaalaisasetus/Utlanningsfórordningen (142/94) 18/2/1994 
- Sisaasiainministeriön maarays/Inrikesministeriets foreskrift 30.12.1993 
Dno. 8/010/93 (*); 
- Sisaasiainministeriön ohje/Inrikesministeriets foreskrift 18.5.1994 Dno. 
10/010/94 (*). 
- Utlanningslagen (1989:529); 
- Lagen (1992:1165) om andring i utlanningslagen (1989:547); 
- Utlanningsförordningen (1989:547). De viktigaste andringarna: SFS 
1992:1166, 1993:1369 och 1994:1698; 
- Förordning (1998:153) om andring i utlanningsförordningen (1989:547) 
(*)• 
- The Immigration (European Economie Area) Order 1994. S.I. 
1994/1895; 
- The Immigration (European Economie Areal Amendment Order 1997, 
S.I. 1997/2981 (*). 
(*) Wijziging van de omzettingsmaatregel naar aanleiding van de door de Commissie 
aangespannen inbreukprocedure. 
(**) Wet waarbij de regering de bevoegdheid krijgt de vreemdelingenwetgeving te 
wijzigen. 
28 
<s 
4) 
W> « 
W NO 
ON 
CO 
ON 
e v 
IT3 
NO 
JO 
i» O 
£=* 
5 •* 
TJ ^ g Q o o *• ON reukp 
ijnen 
-o s B J3 — o •SS 
B *> « "O 
• B 
'S « 
X! ^ 
85 W> 
*•* B 
+•> <** •ö 'S 
.2 N £ s w o 
o tg 
• •4 
3 
•"•> 
B O 
t« 
B V 
on <U 
Aanhangig 
gemaakt bij 
het Hof 
+-> 
O 
O, 
<a 
00 Met redenen 
omkleed 
advies ï 
+-> 
O 
O. 
<u 
C/3 Aanvullende 
aanmaning 1 
c 
1 i 
cd 
ts 
-o 00 
ON 
ON' 
c 
J2 
"3 
Q ON 
Ö 
O 
O ON 
NO' 
in 
ON 
C-' 
c <ü 
a 
Ö 4) 
P oo 
ON 
NO 
VO 
ON 
ö 
oo 
ON 
m 
ON 
r-' 
O-
on 00 
ON 
NO 1.97 (voegt 
beide proce­
dures samen) 
1.99 3.96(93/96) 
5.98 9.95 (Rl. 93/96) 
2.96 (Rl. 90/364,365) 
8.97 (Rl. 93/96, 
ziektekosten­
verzekering 
'S t-
ON 
NO' 
in 
ON 
J 
t—1 VO 
ON 
CS 
in 
ON 
Ë? 
3 
1 
3 oo 
ON 
CS 
ON 
T3 
•a oo 
ON 
CS 
ON 
Ö 
s 
-o 
N 00 
ON 
NO 
NO 
ON 
ö Verenigd 
Koninkrijk NO 
ON 
in' 
»n 
ON 
e 
cd 
•a 
5 NO 
ON 
m' 
in 
ON 
Ö 
r—1 
-o 
"S 
-o 00 
ON 
NO 
ON 
»n 
ON 
NO 
.:2 'S oo 
ON 
CS 
ON 
CS 
in 
ON 
"3 00 
o ON 
CS 
d9 ca 
T3 
^JH 
U 
Tt 
M > 
crt 
Ö 
O 'g 6 o u 
•o 
ei 
> 
J3 
<l> z m 
ISSN 0254-1513 
COM(99) 127 def. 
DOCUMENTEN 
NL 06 16 11 17 
Catalogusnummer : CB-CO-99-127-NL-C 
Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen 
L-2985 Luxemburg 
3o