COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN 
Brussel, 23.05.1995 
COM(95) 216 def. 
MEDEDELING VAN DE COMMISSIE 
OVER 
DE BEPALINGEN INZAKE 
DE EERBIEDIGING VAN DE DEMOCRATISCHE BEGINSELEN EN 
DE RECHTEN VAN DE MENS IN DE OVEREENKOMSTEN 
TUSSEN DE GEMEENSCHAP EN DERDE LANDEN 
INLEIDING 
De eerbiediging, de bevordering en de bescherming van de rechten van de mens 
en de democratische beginselen vormen een essentieel onderdeel van de 
betrekkingen tussen de Europese Gemeenschap en de derde landen. 
Met de rechten van de mens en de democratische beginselen is gaandeweg meer 
rekening gehouden bij de communautaire actie, zoals blijkt uit de in de loop der 
jaren aangegane verbintenissen, die hebben geleid tot de opneming van expliciete 
verwijzingen naar de rechten van de mens en de democratische beginselen in de 
tekst van het Verdrag betreffende de Europese Unie. 
Voor de tenuitvoerlegging van deze verbintenissen beschikt de Gemeenschap over 
een breed scala van instrumenten, zoals het optreden van de Unie in internationale 
fora, specifieke operaties, waaronder steun voor verkiezingen of 
waarnemingstaken met betrekking tot de rechten van de mens, of de verlening van 
financiële steun voor acties van gespecialiseerde organisaties. De rechten van de 
mens opnemen in de op overeenkomsten berustende betrekkingen met derde 
landen is één van deze instrumenten. 
Op dit instrument heeft de onderhavige mededeling betrekking . 
. 2-5 
A. GRONDSLAGEN EN VERWIJZINGEN 
De verwijzingen naar de rechten van de mens in de op overeenkomsten berustende 
betrekkingen met derde landen zijn gebaseerd op de communautaire standpunten 
ter zake: 
die aansluiten bij de universele en regionale instrumenten en die de 
verantwoordelijkheid bevestigen om de democratische beginselen, de 
rechtsstaat en de eerbiediging van de rechten van de mens te bevorderen 
(vijfde punt van de preambule van de Europese Akte) ; 
die de eerbiediging en de bevordering van deze beginselen tot een van de 
algemene doelstellingen maken van het beleid van de Gemeenschap op het 
gebied van de ontwikkelingssamenwerking (Verdrag betreffende de Eurpese 
Unie, art. 130 U) en tot één van de doelstellingen van het gemeenschappelijk 
buitenlands en veiligheidsbeleid (Verdrag betreffende de Europese Unie, 
art.J. 1, lid 2); 
die de hoofdlijnen vaststellen van een actief beleid, met name door het beleid 
op het gebied van ontwikkelingssamenwerking en de opneming van 
mensenrechtenclausules in de economische en samenwerkingsovereenkomsten 
met derde landen (Verklaring over de rechten van de mens van de Europese 
Raad van Luxemburg van juni 1 991 , punt 11 ) ; 
die op basis van een gemeenschappelijke aanpak de op de verschillende 
soorten overeenkomsten afgestemde beleidslijnen aangeven: 
in de betrekkingen met de ontwikkelingslanden, door beleidslijnen, 
procedures en concrete gedragslijnen, en de opneming van 
mense~rechtenclausules in de samenwerkingsovereenkomsten (resolutie 
"mensenrechten, democratie en ontwikkeling" van de Raad en de 
Lid-Staten, in het kader van de Raad bijeen, van 28 november 1 991 , punt 
1 0); 
. in de betrekkingen met de Staten die deelnemen aan de CVSE, door de 
erkenning van de democratische beginselen en de rechten van de mens als 
een essentieel onderdeel van de overeenkomsten met deze landen en door 
de opneming in deze overeenkomsten van een passende en operationele 
regeling, met inbegrip van bepalingen betreffende het niet nakomen van 
verplichtingen, die in geval van nood kan worden toegepast (verklaring van 
de Raad van 11 mei 19921). 
Al deze verbintenissen stroken met de wensen van het Europees Parlement, zoals 
die tot uitdrukking zijn gekomen in de verschillende initiatieven met betrekking tot 
de prioriteiten op het gebied van de "rechten van de mens" en met name zijn 
jaarlijkse resoluties over de situatie van de rechten van de mens in de wereld. 
1 6326192 (Pers 71G). 
6 
B. ONTWIKKELINGEN 
De versterking van de communautaire betrokkenheid op het gebied van de rechten 
van de mens en de democratische beginselen heeft zich geconcretiseerd in de 
ontwikkeling van de in de overeenkomsten opgenomen verwijzingen. 
Aanvankelijk waren deze niet of slechts terloops in de preambule van bepaalde 
overeenkomsten opgenomen; ze zijn voor het eerst uitdrukkelijk vastgelegd in het 
dispositief van de Vierde Overeenkomst van Lomé (artikel 5), die in december 
1989 is gesloten. Daarmee maakten de Gemeenschap en haar Lid-Staten zichtbaar 
dat zij groot belang hechten aan de rechten van de mens in de betrekkingen met 
derde landen. In de daaropvolgende drie jaar zijn deze verwijzingen, om deze 
"zichtbaarheid" te bevestigen, gaandeweg opgenomen in het dispositief van 
bepaalde samenwerkingsovereenkomsten en is de eerbiediging van de 
democratische beginselen en de rechten van de mens een van de grondslagen van 
de betrekkingen tussen de partijen geworden. 
Artikel 5 van de Overeenkomst van Lomé IV, noch de "grondslag"-clausule vormen 
echter een duidelijke -juridische basis voor de opschorting of beëindiging van een 
overeenkomst in geval van ernstige schending van de rechten van de mens of 
ernstige onderbreking van het democratisch proces. 
Daarom is vanaf 1992 in de overeenkomsten met Brazilië, de landen van het 
Andespact, de Baltische Staten en Albanië een clausule opgenomen waarin wordt 
bepaald dat de democratische beginselen en de rechten van de mens een 
"essentieel onderdeel" van de overeenkomst zijn (zie Bijlage 1 - 1 ). 
De vernieuwing die deze clausule bewerkstelligt, is fundamenteel, aangezien: 
de rechten van de mens worden erkend als onderwerp van gemeenschappelijk 
belang, onderdeel van de dialoog en instrument voor de verwezenlijking van 
diverse positieve acties en op een lijn staan met de andere essentiële 
bepalingen ; 
in voorkomend geval een beroep kan worden gedaan op zogeheten restrictieve 
maatregelen die in verhouding moeten staan tot de ernst van het specifieke 
geval (zie Bijlage 2); het past ook binnen het geheel van de positieve aanpak 
dat deze maatregelen niet alleen gebaseerd moeten zijn op objectieve en 
eerlijke criteria, maar tevens moeten zijn aangepast aan de verscheidenheid van 
mogelijke situaties, waarbij ernaar moet worden gestreefd dat de dialoog niet 
wordt verstoord. Bij het treffen van deze maatregelen en de uitvoering daarvan 
moet worden voorkomen dat de bevolking wordt bestraft voor beleidsdaden 
van de regering ; 
de partijen, op grond van het Verdrag van Wenen, iedere ernstige en 
voortdurende schending van de rechten van de mens of iedere ernstige 
onderbreking van het democratisch proces2 mogen beschouwen als een 
2 Verdrag van Wenen, art. 60, lid 3: "Voor de toepassing van dit artikel bestaat een 
materiële schending van een verdrag uit: 
7 
"materiële schending" van de overeenkomst en bijgevolg het recht hebben de 
schending aan te voeren als grond voor het beëindigen van de overeenkomst 
of het geheel of gedeeltelijk opschorten van de werking van de overeenkom se 
met inachtneming van de in artikel 65 bedoelde procedure: het gaat hier 
voornamelijk om de inachtneming van een termijn die, "behalve in geval van 
bijzondere noodzaak", niet korter mag zijn dan drie maanden te rekenen vanaf 
de ontvangst van de kennisgeving tot de eigenlijke opschorting en om de 
inachtneming van een aanvullende termijn ingeval van een vreedzame regeling 
van geschiHen. 
Sinds mei 1992 omvatten alle overeenkomsten met de Staten die deelnemen aan 
de CVSE, overeenkomstig een veridaring van de Raad "Algemene Zaken •, een 
nieuw element dat een aanvulling vormt op de clausule ''essentieel onderdeel". 
Het gaat om een aanvullende clausule (zie Bijlage 1 -2) op basis waarvan, los van 
de in artikel 65 van het Verdrag van Wenen voorziene procedure, onmiddellijk kan 
worden opgetreden .. Deze clausule is: 
ofwel een expliciete opschortingsclausule op basis waarvan "de toepassing van 
de overeenkomst met onmiddellijke ingang geheel of gedeeltelijk kan worden 
opgeschort indien er een ernstige schending van de fundamentel.e bepalingen 
van de overeenkomst plaatsvindt"; deze zo~geheten "Baltische" clausule is 
alleen opgenomen in de eerste overeenkomsten met de Baltische landen, 
Albanië en Slovenië. 
ofwel een algemene niet-uitvoeringsclausule (de zogeheten "Bulgaarse" 
clausule) die voorziet in passende maatregelen in geval van niet-uitvoering van 
de verplichtingen door een van de partijen, volgens een procedure van 
voorafgaande raadplegingen, "behalve in bijzonder dringende gevallen"; deze 
"Bulgaarse" clausule is opgenomen in de overeenkomsten met Roemenië, 
Bulgarije, de Russische Federatie, Oekraine, Kirgizstan, Moldavië, de 
Tsjechische Republiek, Slowakije, Kazachstan en Wit-Rusland. 
Het verschil tussen deze twee clausules is gelegen in de eerbiediging van de 
gevoeligheid van de partijen. De eerste clausule is "strenger", aangezien zij slechts 
voorziet in het extreme geval van onmiddellijke opschorting zonder voorafgaand 
overleg. De tweede clausule voorziet niet alleen in de mogelijkheid van verzoening 
achteraf en in diverse mogelijke maatregelen, maar tracht tevens de werking van 
de overeenkomst zo min mogelijk in het gedrang te laten komen. Volgens deze 
clausule kan onmiddellijke opschorting slechts in bijzonder dringende gevallen 
a) een verwerping van het verdrag die niet toegestaan is door dit verdrag; of 
b) de schending van een beplling die van wezenlijk belang is voor de uitvoering 
het ventrag wat zijn voorwerp of doel betreft." 
3 Verdrag van Wenen, art. 60, lid I: "Een materiële schending van een bilateraal verc 
door een van de partijen geeft de andere partij het recht de schending aan te voeren 
grond voor het beëindigen van het verdrag of het geheel of gedeeltelijk opschorten 
de \Vefking van het verdrag." 
8 
worden overwogen. 
In januari 1993 heeft de Commissie, geconfronteerd met de grote verscheidenheid 
aan verwijzingen in de verschillende overeenkomsten en overtuigd van de 
noodzaak van een non-discriminatoire aanpak op dit gebied, gedragsregels ter zake 
opgesteld (besluit van 26 januari 1993, (PV(93) 1137, punt XIV): 
In de voorstellen voor onderhandelingsrichtsnoeren met betrekking tot 
associatie-overeenkomsten, economische en samenwerkingsovereenkomsten 
dienen te worden opgenomen: 
a) in de bepalingen van de overeenkomst 
-een clausule waarin wordt bepaald dat "de betrekkingen tussen de Gemeenschap 
en de betrokken landen en alle bepalingen van de overeenkomst berusten op 
eerbiediging van de democratische beginselen en de rechten van de mens die ten 
grondslag liggen aan het interne en internationale beleid van zowel de 
Gemeenschap als het betrokken land en die een essentieel onderdeel van deze 
overeenkomst vormen" 
b) in de preambule 
-algemene verwijzingen naar de eerbiediging van de rechten van de mens en 
de democratische waarden; 
-verwijzingen naar universele en/of regionale instrumenten die voor beide 
partijen gelden. 
In bepaalde gevallen kan een expliciete opschortingsclausule of een algemene niet­
uitvoeringsclausule worden voorgesteld. 
De hoofdpunten van deze richtsnoeren zijn opgenomen in een brief van de heer 
Van den Broek aan de Raad, het Europees Parlement en de Lid-Staten. 
9 
C. BALANS4 
Hoewel er zeker rekening is gehouden met de richtsnoeren van de Commjssie, is 
er niet altijd even systematisch te werk gegaan als de bedoeJing was: 
in de preambule kan het gebruik van verschil1ende verwijzingen, afhankelijk van 
de regio waartoe de partners behoren, wanneer dit niet gepaard gaat met 
universele verw,ijzingen, in strijd lijken met het beginset van universaliteit; 
anderzijds opent de verwijzing naar de beginselen van de markteconomie in de 
overeenkomsten met de partners van de OVSE een ander perspectief, dat niet 
onmiddellijk verband houdt met de rechten van de mens; dit kan een nadelige 
invloed hebben op de samenhang van de gevolgde aanpak; 
de verwijzing naar de rechten van de mens en/of de eerbiediging van de 
democratische beginselen als essentieel onderdeel is weliswaar systematisch 
opgenomen in alle andere nieuwe overeenkomsten van algemene aard5, maar 
staat op een andere plaats al naar gelang deze overeenkomsten wel of niet 
voorzien in een politieke dialoog (artikel 1, artikel 6 ... ) en/ of wordt aangevuld 
met andere verwijzingen; 
Terwijl de "Baltische" clausule sinds oktober 1992 niet meer is gebruikt, is steeds 
vaker de voorkeur gegeven aan de "Bulgaarse" clausule, in bepaalde gevallen 
aangevuld met interpretatieve verklaringen (zie Bijlage 1 -3). Dit zijn: 
.gemeenschappelijke verklaringen (Bijlage 1--4.i/} waarin de partijen 
overeenkomen dat onder "bijzonder dringende gevallen" die gevallen moeten 
worden verstaan waarin de overeenkomst wezenlijk wordt geschonden door 
één van beide partijen, namelijk wanneer een essentieel onderdeel van de 
overeenkomst wordt geschonden of wanneer er sprake is van een niet door de 
internationale rechtsregels toegestane verwerping van de overeenkomst; of 
. voor bepaalde overeenkomsten, unilaterale verklaringen van de Gemeenschap 
(de in juli 1993 gesloten overeenkomst met de Republiek Tsjechië -Bijlage 1 -
3.i/}, die later bilaterale verklaringen zijn geworden (voor de eerste maal in de 
in juni 1 994 met de Russische Federatie ondertekende overeenkomst -Bijlage 
1 -3.ii/}; in deze verklaringen wordt erop gewezen dat de opneming in de 
overeenkomst van de clausule "essentieel onderdeel" en de verwijzing naar de 
"bijzonder dringende gevallen" voortvloeien uit de verklaring van de Raad van 
11 mei 1992 over de betrekkingen van de Gemeenschap met haar partners van 
4 In lijlage 3 is een ovemcht omenomen van de veiSChillende _veiWijzingen nam 
rechten van de mens en c:!e democmöscbe begimelen in de overeenkotmten tmsen de E( 
denle landen 
5 In het geval van Turkije leidt het besluit van de Associatieraad van 6 maartjl. tot de uitvoering vm 
in januari 1973 in werking getreden Aanvullend Protocol bij de Associatie-overeenkomst van 1963, dat voo 
in de totstandkoming van een douane-unie tussen beide partijen na het verstrijken van een periode van 22. 
10 
de OVSE; 
. voor de partnerschaps- en samenwerkingsovereenkomst met Rusland wordt 
een gemeenschappelijke verklaring (Bijlage 1 -4.ii/) toegevoegd waarin beide 
partijen overeenkomen dat de in de niet-uitvoeringsclausule bedoelde 
"passende maatregelen" worden genomen in overeenstemming met het 
internationaal recht en dat, indien een partij in een "bijzonder dringend geval" 
een maatregel neemt, de andere partij gebruik kan maken van de procedure 
voor de beslechting van geschillen. 
Het gebruik van twee verschillende clausules (een "Baltische" en een "BuiQaarse") 
vooral binnen één geografisch gebied kan worden uitgelegd als een discriminatie 
van landen uit dezelfde regio, hetgeen de positie van de Commissie bij de 
onderhandelingen met derde landen kan bemoeilijken; anderzijds is er een tendens 
om de flexibiliteitsmarge die op het niveau van de clausules verloren is gegaan, 
terug te krijgen door steeds sterker gevarieerde interpretatieve verklaringen. 
Door het vernieuwende karakter van deze specifieke clausules in de met derde 
landen gesloten overeenkomsten speelt de Gemeenschap echter een 
voortrekkersrol waar het gaat om initiatieven van de internationale gemeenschap 
op dit gebied en komt het parallelle belang van een positieve aanpak goed naar 
voren. 
Dit initiatief is om verschillende redenen positief: 
a) de aanvullende clausule, die aanvankelijk was bedoeld voor de partners van de 
OVSE, is op initiatief van de Raad geleidelijk ook voor andere geografische 
zones (herziene versie van Lomé IV, Marokko en Tunesië, Zuid-Korea, Nepal) 
in aanmerking genomen. 
b) de opneming van de rechten van de mens als essentieel onderdeel van de 
betrekkingen met derde landen biedt de mogelijkheid om de samenwerking te 
verdiepen en te versterken: 
.de zichtbaarheid van de initiatieven, voor een groot deel toevertrouwd aan 
gespecialiseerde organisaties of instellingen, zoals acties ter versterking van de 
rechtsstaat, het consolideren van het gerechtelijk systeem, steun voor de 
vrijheid van meningsuiting, bescherming van kwetsbare bevolkingsgroepen, het 
activeren van de burgermaatschappij; 
c) dankzij het ruime pakket van "restrictieve" maatregelen (zie Bijlage 2) kunnen 
de maatregelen al naar gelang van de ernst van de situatie worden 
genuanceerd; tot dusverre gaven de overeenkomsten met een clausule 
"essentieel onderdeel" -al dan niet met een aanvullende clausule -geen 
aanleiding tot opschortingsmaatregelen. 
11 
D. CONCLUSES 
De door het Europees Parlement8 en de Raad 7 getoonde belangstelling voor de 
aspecten in verband met de rechten van de mens· in de op overeenkomsten . 
berustende betrekkingen met derde landen en de opgedane ervaring op dit gebied 
inspireert tot een aantal initiatieven ter verbetering van de samenhang, 
doorzichtigheid en zichtbaarheid van de communautaire aanpak en het rekening 
houden met de gevoeligheid van de derde landen en de eermediging van het 
beginsel van non-discriminatie. 
De hierna opgenomen conclusies bevatten de basisalemenen van de tekst op het 
gebied van de rechten van de mens en de democratische beginselen. De tekst gaat 
er dan als volgt uitzien: 
In alle nieuwe ontwerp-onderhandelingsrichtsnoeren met betrekking tot 
overeenkomsten van de Gemeenschap met derde landen dient te worden 
opgenomen: 
a) onder de overweg;"g.n 
-algemene verwijzingen naar de eerbiediging van de rechten van de mens en de 
democratische beginselen8; 
-verwijzingen naar de universele en regionale instrumenten die voor beide partijen 
gelden; 
b) in de beptllingen van de overeenlromst 
1. Het opnemen van een artikel X inzake de definitie van de essentiële onderdelen, 
per geval aan te passen (al dan niet lid van de OVSE, naleving van de beginselen 
van de markteconomie) 
"Eerbiediging van de democratische beginselen en de mensenrechten, [als 
vastgelegd in de Universele Verklaring van de Rechten van de Menslilals 
vastgelegd in de Slotakte van Helsinki en het Handvest van Parijs voor een nieuw 
Europa], vormt de grondslag van het interne en externe beleid van de 
Gemeenschap en [ ... het betrokken land of de groep van betrokken landen] en zijn 
een essentieel onderdeel van de onderhavige overeenkomst" 
6 zoals recentel~jk in de resolutie van 12 april 1995 over de situatie van de rechten van de mens i 
wereld in 199311994 en het communautair beleid op het gebied van de rechten van de mens (Rapportew 
lmbeni): zie punt 47 en punt 62 tot en met 65. 
7 dit onderwerp stond op de agenda van twee vergaderingen van de Groep Relex (op 13.3 en 24.4.9: 
was het enige agendapunt van de COREPER-vergadering op 27.4.95. 
8 Onder deze overwegingen kunnen eventueel worden opgenomen de beginselen wn de rechtsstat et, 
behoorlijk bestuur, ásmede de wereldconferentie over de rechten Val de mens val Wenen, juni 1993. 
12 
Hetzelfde geldt voor de beginselen van de markteconomie, als vastgelegd in het 
document van de CVSE-Conferentie van Bonn over de economische 
samenwerking9• 
2. Het opnemen van een artikel Yinzake niet-uitvoering: 
"Indien één van de partijen van mening is dat de andere partij een verplichting van 
de overeenkomst niet is nagekomen, kan zij passende maatregelen treffen. 
Alvorens dit te doen, verstrekt zij, behalve in bijzonder dringende gevallen, de 
Associatieraad/Samenwerkingsraad alle ter zake doende informatie die nodig is 
voor een grondig onderzoek van de situatie, om een voor beide partijen 
aanvaardbare oplossing te vinden. 
Bij voorrang moeten die maatregelen worden gekozen die de goede werking van 
de overeenkomst het minst verstoren. Deze maatregelen worden onmiddellijk ter 
kennis van de Associatieraad/Samenwerkingsraad gebracht; op verzoek van de 
andere partij wordt daaromtrent in de Associatieraad/Samenwerkingsraad overleg 
gepleegd." 
3. Het opnemen van interpretatieve verklaringen van artikel Y 
a. "De partijen zijn het er over eens dat voor de correcte interpretatie en de 
praktische toepassing van onderhavige overeenkomst onder de in artikel Y van de 
overeenkomst vermelde termen "bijzonder dringende gevallen" die gevallen moeten 
worden verstaan waarin de overeenkomst wezenlijk geschonden wordt door één 
van de partijen. Een wezenlijke schending van de overeenkomst bestaat in: 
i) niet door de algemene internationale rechtstregels toegestane verwerping van 
de overeenkomst 
of 
ii) overtreding van het essentiële, in artikel X vermelde onderdeel van de 
overeenkomst. " 
b. "De partijen zijn het erover eens dat de in artikel Y bedoelde "passende 
maatregelen" worden genomen in overeenstemming met het internationaal recht. 
Indien een partij een maatregel neemt in een in artikel Y bedoeld "bijzonder 
dringend geval" kan de andere partij gebruik maken van de procedure voor de 
beslechting van geschillen." 
De Commissie is van mening dat de toepassing van dit dispositief binnen het kader 
valt van de eerbiediging van het beginsel van proportionaliteit tussen de 
betreffende schending en de daartegen genomen maatregel. Het begrip "bijzonder 
dringende gevallen" creëert een optie zonder dat er een verplichting ontstaat en 
de partijen beoordelen dus zelf welke maatregel zij wensen te .nemen. 
De standaardbepalingen met betrekking tot de "rechten van de mens en de 
democratische beg~nselen" kunnen eventueel worden aangevuld ter versterking of 
9 Deze bepding is in ieder gevd vm toepassing op de deelnemers vm de OVSE, mar dit geldt ook voor 
aidere lalden wenneer de Rad dartoe besluit. 
13 
verduidelijking van de inhoud van de verbintenissen ter z-eke, waarbij er evenwel 
op moet worden toegezien dat de juridische strekking wm de tekst :onversn.der.d 
blijft. De ,mu:fer m'tib!l X opgenormm tekst moet een pl&ts kr~jgen .onder de eerste 
artikelen wm ,de titel "Algemene :beginselen" en de intmud kan niet worden 
aangepasl ,llf 'in een algemenere bilpaliRQ worden ge,goten. 
* 
De on~ mededeling wGJ'Iitt ingediend bij de Baad en het Europees 
Pa riem .a.. 
BIJLAGE 1 
Standaardtekst van de clausules inzake de rechten van de mens 
en de bijbehorende interpretatieve verklaringen 
1. Clausule "essentieel onderdeel" 
Artikel X : [Algemene beginselen of Algemeen/Politieke dialoog] 
" "Eerbiediging van de democratische beginselen en de mensenrechten, [als vastgelegd 
in de Slotakte van Helsinki en het Handvest van Parijs voor een nieuw Europa], 
[alsmede de beginselen van de markteconomie], [met name als bedoeld in de 
documenten van de CVSE-Conferentie van Bonn,] vormt (vormen) de grondslag van het 
interne en extemfl beleid van de Gemeenschap en . . . (derde land) . . . en is (zijn) een 
essentieel onderdeel van de onderhavige overeenkomst" 
2. Aanvullende clausule 
Artikel Y: 
a) expliciete opschortingsclausule of "Baltische" clausule 
"de partijen behouden zich het recht voor deze overeenkomst met onmiddellijke ingang 
volledig of gedeeltelijk op te schorten, indien er een ernstige schending van de 
fundamentele bepalingen van de overeenkomst plaatsvindt" 
b) algemene niet-uitvoeringsclausule of "Bulgaarse" clausule 
"Indien één van de partijen van mening is dat de andere partij een verplichting van de 
overeenkomst niet is nagekomen, kan zij passende maatregelen treffen. Alvorens dit 
te doen, verstrekt zij, behalve in bijzonder dringende gevallen, de Associatieraad alle ter 
zake doende informatie die nodig is voor een grondig onderzoek van de situatie, om een 
voor beide partijen aanvaardbare oplossing te vinden. 
Bij voorrang moeten die maatregelen worden gekozen die de goede werking van de 
overeenkomst het minst verstoren. Deze maatregelen worden onmiddellijk ter kennis 
van de Associatieraad gebracht; [op verzoek van de andere partij wordt daaromtrent 
in de Associatieraad overleg gepleegd]. " 
15 
3. a/!JfiiRIIOII. intsr.pretatisw verfdilringen 
i) Uni/attiNBie verklaring van de Europese Gem~enschap (overeenkomst met de 
Republiek Tsjechië, juli 1993) 
"De clausule inzake eerbiediging van de mensenrechten als essentieel onderdeel van 
de Overeenkomst en de clausule inzake bijzonder dringende gevallen zijn in de 
Overeenkomst opgenomen ingevolge het beleid dat de Gemeenschap op het gebied 
van de mensenrechten volgt op grond van de Verklaring van de Raad van 11 mei 
1992, die voorziet in het opnemen van deze clausules in de samenwerkings- of 
associatieovereenkomsten tussen de Gemeenschap en haar partners in het kader van 
de CVSE" 
ii) Gemeenschappelijke verklaring (overeenkomst met de Russische Federatie, 
juni 1994) 
"De partijen verklaren dat de opneming in de Overeenkomst van de eerbiediging van 
de rechten van de mens als een essentieel onderdeel van de Overeenkomst en van 
bijzonder dringende gevallen voortvloeit uit: 
* het beleid van de Gemeenschap op het gebied van de mensenrechten, 
overeenkomstig de Verklaring van de Raad van 11 mei 1992, waarin bepaald wordt 
dat deze kwestie moet worden opgenomen in samenwerkings- of 
associatieovereenkomsten tussen de Gemeenschap en haar CVSE-partners, alsmede 
* het beleid van Rusland op dit gebied en 
* het belang dat beide partijen hechten aan de verplichtingen ter zake die met name 
voortvloeien uit de Slotakte van Helsinki en het Handvest van Parijs voor een nieuw 
Europa" 
4. jnterptetatjeye verklaringen betreffende de algemene niet-uitvoeringsclausule 
i) Gemeenschappelijke standaardverklaring 
"De partijen ziin het er over eens dat voor de correcte interpretatie en de praktische 
toepassing van onderhavige overeenkomst onder de in artikel Y van de 
overeenkomst vermelde termen "bQzonder dringende gevallen" die gevallen moeten 
worden verstaan waarin de overeenkomst wezen/Qk geschonden wordt door een van 
de partQen. Een wezen/Qke schending van de overeenkomst bestaat in: 
i) niet door de algemene internationale rechtstregels toegestane verwerping van de 
overeenkomst 
of 
ii) overtreding van het essentiële, in artikel X vermelde onderdeel van de 
overeenkomst. n 
ii) GemeenschappeiQke verklaring (overeenkomst met de Russische Federatie, 
juni 1994) 
"De partijen zijn het erover eens dat de in artikel V bedoelde "passende maatregelen" 
worden genomen in overeenstemming met het internationaal recht. Indien een partij 
een maatregel neemt in een in artikel V bedoeld "bijzonder dringend geval" kan de 
andere partij gebruik maken van de procedure voor de beslechting van geschillen." 
16 
BIJLAGE 2 
Hieronder volgt een kort overzicht van de verschillende maatregelen die kunnen worden 
genomen ingeval van ernstige schending van de rechten van de mens en/ of ernstige. 
onderbreking van het democratisch proces: 
veranderingen in de inhoud of de kanalen van de samenwerkingsprogramma "s 
inkrimping van programma 's voor culturele, wetenschappelijke en technische 
samenwerking 
uitstel van de vergadering van het gemengd comité 
opschorting van de ·bilaterale contacten op hoog niveau 
op de lange baan schuiven van nieuwe projecten 
geen gevolg geven aan initiatieven van de partner 
handelsembargo 's 
opschorting van de verkoop van wapens, onderbreking van de militaire samenwerking 
opschorting van de samenwerking 
17 
•. 
• I 
ANNEXE 3. 
REFERENc&S AUX DRQms oe L 'HOIIIE ET AUX PRINCJPES DEIIQCRATIQUES 
. DANS LES ACCORDS CBPAYS TIERS 
dlf8: 21.4.95 
·, 
El8t da négociatlona 
PaySIRegjon I ref. JOCL 
Ameriqae Lad.De 
AA:Cords de 23.Q4.93 JOL.2511993 Cadre de coopéraäon 
~eetpays l c, x 
membres1 
ARGENTINE 02.04.95 JOL..295/1990 Céldre de c:aOQèration ~ x 
BOLlVIE 03.02.93 JOL31311992 Ccooétaûon x 
BREStL 29.08.92 JOL. 16311992 Ccooétaàen x 
CHn.I 12.12.90 JOL19/1991 Cadre de cooperation 81 x 
ISTiiME c:entre- 22.02.93 JOL Ccopération 
0!181 x x améric:lin! 
MEXIQtiE ,7. ,0.91 JOL34011991 Cammerce.c:aopération 
cernmerdate et Ds 
économiaue 
PARAGUAY 03.02.1992 Cadre de coopératton 81 x JOL31311992 
URUGUAY 04.11.91 JOL94/1992 Cadre de c:oo~tion c, x 
Asie 
~ 10.06.80 JOI...14411980 Coopëraüon ~ 
BANCiLADESH 19.01.78 · JOl-31911976 CoopéraáOn c:ammerciaie c, 
DmE 20.12.93 Coopératjcn c,,s1 x JOL223/1-., .. 
MACAO 31.12.92 JOL.40411992 Comrnen:a et o. x coooératlcn 
MONOOUE 18.02.92 JOL. 4111993 Commen:e.caopétaUon 
c:anun8'Ciale et Os x -.. économiaue . 
PAKISTAN 23.07.88 JOL.10811988 Coopération c, 
SRll..AMCA signé Ie 1e.oe.94 ~ Bo x 
22.07.75 JOL.24711975 ~n .c, . 
Atriqae 
x 
. ' 
. . . . . . . · ...... -. , . ... . . .. 
P&y$/Region . .. . . 
Elatda~ 
/rel. JOCL 
Moyea Orieat Ie --• . 
Coaseilde 15.08.88 JCL.5411&88 
tc:aopérldoa poar les 
Ermmbc:sdu 
Ciolfe' ·. 
AL.GEIUE -28.04.78 JOL.28311878 
EGYPTE 18.01.77 JOL28811878 
JORDANIE 18.01.77 JOL.215811978 
UBAN 03.0!.77 JOL.287/1978 
27.04. 78 JOL 2eW1978 
SYR!E 18.01.77 JOL...28911978 
TUNIS IE paraoné le12. •• 95 
2!.~. 78 JOL28511978 .. 
Type d'Accon:J 
Coopéndon 
Coopéradon 
Coopéndon 
Ec:onamique et 
. C:Orftlnerc:iat 
Coopéradon 
Cooaénuton 
Coooeraáan 
AssodaUon 
Coopëtation 
( .... · Etacs partfc:ilJaacs OSCE 
ALSANtE 
BEI..ARUS 
BULGAlUE 
ESTONIE 
ETATS BALTES 
HONOIUE 
-KAZAKHSTAN 
KIRGHIST~ 
LETTONIE 
LITHtJANm 
MOLOAVIE ---
POLOGNE 
R.EPUBUQUE 
TaiEQtJE 26.10.92 JOL40311992 
signé Ie 6.03.95 
signé Ie 8.03.93 
JOL3S811994 
31.12.94 JOL.313/1995 
21.12.92 JOL.40311992 
paraanale 12.<4.98 
ságné 1818.12.91 
JOL.34711993 
26.09.88 JOL.327/1988. 
23..01..94 JOl-3191199<4 
01.06.94 JOL31911994 
31.12.94 JOL. 37~199e 
21.12.92 JOL.40311992 
31.12.94 JOL37511995 
21.12.94 JOLA0311992 
signé Ie 28 novemtn 
·1994 
_aàgn* Ie 18.12.91 
JOL~993 
19.09.88 JOL.33811988 
18.12.94 JOL:3t5011884 
..... cammen:a.c:aopération 
cammerdate et 
écanomiaue 
Panenanat et 
ccocératfan 
Assodation 
Libre écnange 
Commen:e,coopétatlon 
commerc:iale at 
Assaàdon 
Aaocidon 
eornrn,n:e.cooptlration 
cammerc:tale et . 
P11181181iatet .. 
Pattenatiat et . ~on 
libre échange 
commerca. CDOpéraUon 
comrnerdale et . a 
. Ubre 6cnange 
Ccmrnerce. ~ 
cammerdale et . 
Partenariat et 
coocMtlatlon 
Coi1111181'C8 et . .. ~ 
c:omll'•cfale et . ...... 
· MIG cl..,., . : . . . //.9 
a> " .,.f . .. .., . 
~ l 1:~ ~-j 
• ;a •1· l! -8 G i !Js • • ~ ca i . == oe c ~ = ÊJfl ö: .P : tD ~ 
Bo 
I 
~ 
~ 
~ 
~ 
C2 
~ x x 
82 
A,.:JA3 
02 x x 
A.1.2.3 x x x 
A,..., x x ~ 
A,2a1 x x 
A:.a x x 
x x 
A,...., 
A,.û 
. A, ,.u x x x 
A,.%.3 x x x. 
Au.14 x· x 
~.u x x 
At ..u x x 
A1..u ·x x .. 
A,.:z x x -:-X ----
At ....a 
A, .u 
Au. x x ~ ·x 
.. I Ellltdea~ ·. 
Pay.JIReglcn /ref. JOCI.. .. 7)lpe d'Acccrd ~-
Etats partldputs OSCE (sllite) 
ROUMANIE 
R.USSIE 
I 
SLOVAQUIE 
SLOVENJE 
tJKlWNE 19.12.94 J0t..357'11994 AssOdation A, .,u 
()4.03.91 JOL7911991 Coopénllian c:ammetCiaie 
et éamomique A, .,u 
'· 
ligné Ie 24.08~ Panenariat et ~ cooaératlon 
19.12.94 JOL.3e9/1994 Alaoddon A,.u 
20.07.93 J01..18911993 C4opéraUon A,.3 
~né Ie 14.08.94 Partenaliat et 
coooératfcn 
1 eaav.. CotariDa. Eqvaflu. Pemu. v ...... 
2 Cclaa RJca. El SaNador. ~ HondUraS. N1cara9ua. Panama 
l Argendne. EINII. Pltaguay. Uruguay 
• lndGINilie.MaMïe. Pttilcls:~in-. SinglfiOUI', Thallande. anm• 
5 Etnirats Araaa Unis. Balnin. Anmie Saoudlht. Oman. Qatar, Kaweit ~ • 
~·) \. c 
j :8 
G ~ col ! J : ~~ UI CD CU :::s=: ü 
t3~ ,p = -~ 
x x 
x x 
x x x 
x x x 
x x 
l x x x 
• L.es 1111atfons de c:oopétadon et toutes les d1spositlons• de ces acc:ords se fondent $ut te respect da principes 
~ues • da draits de Mlomme qui inspitent les politfques internes et intemauonaJes 
tant de la Conlmun:au1* qu. de ·-• 
• La ratadanS de c:aopératlan de !'Mme que tautea les dlspositlons se fondent sur Ie respect des 
painc:lpel ~et del drads de rt1cmme qui inlf*ent les pollöques intetnes et 
· inr8matlana'" et qui cans11uent un élément eaendet de ces accards. • 
• SI une partie c:ansid6nt qua raun rn pa ramp~ rune .des Obigatfens que lui impose Ie prëeent accara. 
e1e peut pc-. d8a ,._... ~ 11 dal. saut en cas cturgenca spédaie, 
faurrir • c:ante1 ctaaa lilt • toutM 188 idotu...,.• pe~ttnema IMk:euair8a i un examen 
app~afold de la siUiaan • vue de~ une satutlon ~ par les ~ 
• .,__....se rëteMnt 1a dral de~ awc .._ irtiiMdl8t rappllcaaan de raccard dans sa 
totati ou panlelamant .. ca <htllli\ta ~ aux -..~~ana aa.nt~etles de raccatd'" 
• ~ IIII'MIIáe l raccard: -l.-pard8a canviennent. aux ftns de~~ comtde et 
de rapp~~cat~on prac~que de raccard. que ,.. _... • ca parUcu06r8ment ur;entl' figurant d.ns rartldL. -.lillent lee c::as de vial8llan IUbitlndll8 de tla:acd par rune des dtlux partla. Une vieldon .........._de raccaftl Cll1lllll8: -
a) dalia Ie Njat de l'ac:c:ard non andlann6 par Jas Ngles ~ du droit intematlanal 
OU 
b) ._,. vialdan ciea ~ ••••,...... cta r-=clftl,.. dans ran~c:~a..411 
_·---··zo···.·~-
. . . ,.:. · .. ·.· :· . 
~ .•. : ..... <· . 
Verwijzingen naar de rechten van de mens en de democratische beginselen 
in de overeenkomsten tussen de EG en derde landen 
OVERZIOif 
A. Ewopees regiontd ktxler 
11 Uitvoering geven aan alle bepalingen en beginselen van 
(a) -de Conferentie voor Veiligheid en ~enwerking in Europa (CVSE) 
(b) -de Slotakte van Helsinki, de slotdocumenten van Madrid en Wenen 
( c) -het slotdocument van de vergadering te Kopenhagen 
( d) -het Handvest van Parijs voor een nieuw Europa, met name wat de rechtsstaat, de democratie en de 
rechten van de mens betreft (november 1990) 
( e) -het document van de CVSE-Conferentie van Bonn over de economische samenwerking 
21 Wijzend op het belang van het waarborgen van de rechten van de etnische en nationale groepen en 
minderheden ... 
(a) -overeenkomstig de in het kader van de CVSE aangegane verbintenissen 
(b) -en van de totstandkoming van een meerpartijenstelsel en vrije en democratische verkiezingen 
3/ Zich bewust van het belang om hun democratische instellingen te versterken en het proces van economische 
hervormingen te ondersteunen 
4/ Verwijzing naar het Europees Verdrag tot beschenning van de rechten van de mens en de fundamentele 
vrijheden 
B. Gehechtheid tu1 de begimelen vmr hel Hondvest vmr de Verenigde N«ies ••• 
11 aan de democratische waarden en de eerbiediging van de rechten van de mens 
21 en hun wederzijdse wens uitend om hun vriendschappelijke betrekkingen te onderhouden en te versterken met 
als doel de eerbiediging van deze beginselen 
C. Gehechtheid tul de beginselen vmr gelijkheid, vrijheid en rechtvtBdigheid. .• 
1 I en hun gemeenschappelijke wil bevestigend om een bijdrage te leveren aan de totstandkoming van een nieuwe 
fase van economische samenwerking en de ontwikkeling van hun respectieve menselijke en materiële 
hulpbronnen op basis van deze beginselen te bevorderen 
21 en hun gemeenschappelijke wil bevestigend om de ontwikkeling van hun menselijke en materiële hulpbronnen 
te bevorderen in een klimaat van vrijheid, gelijkheid en rechtvaardigheid 
3/ en wijzend op hun gemeenschappelijke gehechtheid aan de bevordering van op vrijheid, gelijkheid, 
rechtvaardigheid en vooruitgang gebaseerde internationale economische betrekkingen 
D. Overige vetwijzingen 
1/ met tevredenheid kennis nemend van de omschakeling naar een democratische en multiraciale samenleving 
en van het belang dat aan de mensenrechten wordt gehecht 
21 vaststellende dat het land na de recente politieke ontwikkelingen zijn democratie wil stabiliseren en 
consolideren en de economische en sociale vooruitgang wil bevorderen 
3/ gehechtheid van de partijen aan de eerbiediging van de rechten van de mens, de democratische beginselen en 
de economische vrijheid, die de grondslag vormen van deze overeenkomst 
4/ gehechtheid aan de democratische waarden en de eerbiediging van de rechten van de mens 
5/ overwegende dat het individu in de eerste plaats baat c~ent te hebben bij de samenwerking en de eerbiediging 
van deze rechten bijgevolg moet worden bevorderd