NL Publicatieblad van de Europese Unie C 175/10

Advies van het Comité van de Regio's — „Naar een duurzame ontwikkeling: de rol van Fair Trade en andere niet-gouvernementele programma's ter bevordering van duurzame handel”

(2010/C 175/03)

I. ALGEMENE OPMERKINGEN

HET COMITÉ VAN DE REGIO'S

1. Het Comité van de Regio's (hierna: „het CvdR”) staat volledig achter de Mededeling Bijdragen aan een duurzame ontwikkeling: de rol van Fair Trade en niet-gouvernementele handelsgerelateerde programma's om duurzaamheid te waarborgen d.d. 5 mei 2009, waarin de stand van zaken met betrekking tot het Fair Trade-programma en andere niet-gouvernementele (d.w.z. particuliere) programma's voor duurzame handel wordt geschetst.

2. Het CvdR constateert dat de markt voor Fair Trade-producten de afgelopen jaren een hoge vlucht heeft genomen en dat de Europese consumenten jaarlijks voor zo'n 1,5 mrd euro aan gecertificeerde Fair Trade-producten kopen, wat 70 keer meer is dan in 1999, toen de Commissie haar eerste Mededeling over deze problematiek heeft uitgebracht.

3. Het CvdR wijst op het belang van een ondubbelzinnige definitie van de term „fair trade” als men wil voorkomen dat goedwillende consumenten worden geconfronteerd met een groot aantal keurmerken en certificeringen die allemaal pretenderen dat de producten in kwestie op een alternatieve, eerlijke en ethisch verantwoorde manier zijn geproduceerd. Het merkt in dit verband op dat met de term „fair trade” in de Mededeling wordt verwezen naar de criteria voor Fair Trade, zoals gedefinieerd door de Fair Trade-beweging en overgenomen in de Resolutie van het Europees Parlement over „Fair Trade en ontwikkeling” van 6 juni 2006. De term betekent dat de producten in kwestie voldoen aan de normen die zijn vastgesteld door de bij ISEAL Alliance aangesloten internationale normaliserings- en conformiteitsbeoordelingsorganisaties en die ook door de Fair Trade-organisaties worden gehanteerd.

4. Het CvdR neemt kennis van het feit dat in 2008 meer dan 70 % van de Britse consumenten (tegenover 12 % in 2000) en in 2005 74 % van de Franse consumenten (tegenover 9 % in 2000) het Fair Trade-keurmerk kenden. Het merkt in dit verband op dat in 2009 bij een Duits onderzoek onder 407 merken en non-profitorganisaties het Fair Trade-keurmerk als meest duurzame merk uit de bus is gekomen.

5. Het CvdR stelt tot zijn voldoening vast dat de wereldwijde afzet van Fair Trade-producten eind 2007 een bedrag van meer dan 2,3 mrd euro vertegenwoordigde (wat nog steeds een stuk minder is dan de afzet van biologische voedingsmiddelen en nog niet eens 1 % van de totale handel) en dat Europa met 60 à 70 % van de wereldwijde verkoop het centrum van de Fair Trade-handel is. Het wijst in dit verband evenwel op de grote verschillen tussen Europa's snelst groeiende markt (Zweden) en de negen lidstaten waar het Fair Trade-concept nog relatief onbekend is.

II. BELEIDSAANBEVELINGEN

HET COMITÉ VAN DE REGIO'S

Kenmerken van de Fair Trade-handel

6. Het CvdR wijst op een belangrijk kenmerk van het Fair Trade-programma en andere programma's voor duurzame handel, nl. het vrijwillige en dynamische karakter ervan. Kenmerkend is dat het succes van deze programma's toeneemt naarmate de samenleving en de consumenten meer doordrongen raken van de duurzaamheidsgedachte en daardoor hogere eisen gaan stellen aan de producten die zij kopen.

7. Het CvdR wijst erop dat de Commissie van oordeel is dat het vastleggen van classificatie- of reguleringscriteria niet tot duurzame ontwikkeling leidt, maar de dynamiek van particuliere initiatieven en de verdere ontwikkeling van de Fair Trade-handel juist afremt.

8. Het CvdR benadrukt dat Fair Trade-keurmerken op een volkomen transparante wijze moeten garanderen dat iedere fase van het productieproces aan duidelijk toetsbare criteria voldoet.

9. Het CvdR is van oordeel dat programma's met een economische, sociale én milieucomponent een duurzaam ontwikkelingsproces op gang kunnen brengen en dat het voor een goede marktwerking belangrijk is dat consumenten en producenten toegang hebben tot betrouwbare informatie over die programma's. Het wijst in dit verband op het belang van onafhankelijke keurmerken en certificeringen die door onafhankelijke instanties worden gecontroleerd en de consumenten de nodige houvast bieden.

Overheidsopdrachten

10. Het CvdR wijst op het belang van de richtsnoeren voor overheidsopdrachten die de EU in 2004 heeft uitgebracht. Deze vormen de basis van tal van nationale wetten over deze problematiek en bieden aanbestedende instanties de mogelijkheid om ook sociale en milieucriteria te hanteren.

11. Het CvdR stelt vast dat de Europese overheden, waarvan de uitgaven in totaal 16 % van het BIP van de EU vertegenwoordigen, een belangrijke strategische markt vormen. Het merkt in dit verband op dat lokale en regionale overheden, door bij de gunning van overheidsopdrachten ook duurzaamheids- en Fair Trade-criteria te hanteren, niet alleen de rentalibiliteit en efficiëntie van hun dienstverlening op middellange en lange termijn aanzienlijk kunnen verbeteren, maar ook een belangrijke bijdrage kunnen leveren op het gebied van sociale rechtvaardigheid en duurzame ontwikkeling.

12. Het CvdR benadrukt dat Fair Trade-producten de consumenten en de aanbestedende instanties de mogelijkheid bieden om hun koopkracht zó te gebruiken dat zowel de doelstellingen van het handelsbeleid als die van het ontwikkelingsbeleid gerealiseerd kunnen worden.

13. Het CvdR wijst erop dat aanbestedende instanties in vele gevallen lokale en regionale overheden zijn en dat deze daarom bij het beleid ter bevordering van duurzame ontwikkeling en eerlijke handel moeten worden betrokken. Het merkt in dit verband ook op dat deze overheden niet alleen met de economische, technische en juridische maar ook met de politieke aspecten van de Fair Trade-problematiek rekening moeten houden.

14. Het CvdR heeft in het verleden vastgesteld dat de regels voor overheidsopdrachten tamelijk ingewikkeld zijn en dat vele lokale en regionale overheden problemen ondervinden met de correcte toepassing ervan. Het dringt er daarom bij de Commissie op aan om duidelijke en gedetailleerde richtsnoeren voor sociale aanbestedingen op te stellen, zodat de lokale en regionale overheden weten waaraan zij zich te houden hebben wanneer zij aanbestedingen voor Fair Trade-producten uitschrijven.

15. Het CvdR heeft met belangstelling kennisgenomen van de Mededeling over „milieuvriendelijke” overheidsopdrachten die de Commissie onlangs, voortbouwend op haar richtsnoeren inzake „groene” overheidsopdrachten, heeft uitgebracht om aanbestedende instanties ertoe aan te zetten meer aandacht te schenken aan duurzaamheidscriteria. Het vindt het een goede zaak dat de Commissie momenteel aan een soortgelijke handleiding over „sociale” aanbestedingen werkt. Met deze twee publicaties zullen aanbestedende instanties binnenkort over een complete gids voor duurzame (sociaal-ecologische) overheidsopdrachten beschikken.

16. Het CvdR kan de aankondiging van de publicatie van een tweede gids alleen maar toejuichen en dringt er, gelet op de snelle ontwikkelingen op dit gebied, bij de Commissie op aan dat zij deze gids zo spoedig mogelijk publiceert.

17. Het CvdR is van oordeel dat het ook zelf, via zijn netwerkcontacten, duurzaam aanbesteden kan promoten en dat het samen met de Commissie gerichte voorlichtingscampagnes onder de lokale en regionale overheden kan opzetten. Van hun kant zouden de lokale en regionale overheden (met name overheden die vergelijkbare behoeften hebben) onderling informatie over succesvolle praktijkvoorbeelden van het gebruik van Fair Trade-producten kunnen uitwisselen.

18. Het CvdR geeft ter overweging dat het misschien nuttig zou zijn een nieuw project op te zetten om de onderlinge uitwisseling van informatie te bevorderen. Samen met de Commissie werkt het momenteel aan een „beurs voor decentrale samenwerking” om het opzetten van decentrale samenwerkingsprojecten tussen lokale en regionale overheden in de EU en in ontwikkelingslanden te vergemakkelijken en om een en ander te coördineren. Het gaat hier om een online-dienst met als doel de vraag naar en het aanbod van steun bij elkaar te brengen. De bedoeling is dat de CvdR-leden via dit elektronische instrument (dat in 2010 operationeel zal worden) allerlei relevante informatie verstrekken. Dit zal de informatie-uitwisseling tussen bij ontwikkelingssamenwerkingsprojecten betrokken lokale en regionale overheden aanzienlijk vergemakkelijken en het bovendien mogelijk maken om projecten van Europese overheden en van overheden in ontwikkelingslanden op elkaar af te stemmen.

19. In dit verband zou er gebruik kunnen worden gemaakt van decentrale samenwerkingsprojecten om de ontwikkeling van Fair Trade-producten te bevorderen, effectbeoordelingsstudies te verzamelen en kleine producenten in het zuiden te ondersteunen.

20. Naast de bevordering van overheidsopdrachten op basis van Fair Trade wijst het CvdR op de eventuele pluspunten van zulke volgens Fair Trade-criteria uitgevoerde opdrachten voor de privésector. Het moedigt daarom lokale en regionale overheden aan om prikkels uit te denken voor de bevordering van Fair-Trade-opdrachten in het bedrijfsleven, zoals de verkiezing van „Fair Trade Hoofdsteden” en „Fair Trade Steden”.

Ondersteuning door de Commissie

21. Het CvdR verwelkomt de inzet van de Commissie voor het Fair Trade-programma en andere programma's ter bevordering van duurzame handel en kan het alleen maar toejuichen dat zij dergelijke programma's ook in de toekomst wil blijven steunen.

22. Het CvdR wijst erop dat moet worden gestreefd naar een goed evenwicht tussen enerzijds het stimuleren van handel, investeringen en economische groei in het kader van een op liberalisering en globalisering gericht beleid en anderzijds het streven naar duurzame ontwikkeling, naar eerlijke en transparante handel en naar een oplossing voor de acute problemen van minder ontwikkelde landen in het kader van de handelsbesprekingen tussen de rijke en de arme landen. Verscheidene Fair Trade-organisaties zijn ervan overtuigd dat eerlijke en verantwoordelijke handel een efficiënte bijdrage kan leveren aan het bevorderen van duurzame ontwikkeling en het terugdringen van armoede. Dit doel kan zonder een ingrijpende wijziging van het handelsbeleid echter niet worden bereikt. Met de huidige marktgerichte aanpak zal het verschil tussen de onderhandelingsposities van multinationale concerns en kleine producenten niet uit de wereld kunnen worden geholpen. Alleen als de marginale kleine producenten in arme landen systematisch bij de vormgeving van het handelsstelsel worden betrokken, zal het mogelijk zijn om onrechtvaardige consequenties van het bestaande handelsstelsel weg te werken.

23. Het CvdR vindt het goed dat de Commissie de uitvoering van het Fair Trade-programma en andere op het bevorderen van duurzame handel gerichte initiatieven vooral via haar ontwikkelingssamenwerkingsinstrumenten heeft ondersteund. In de periode 2007-2008 is daarvoor 19,466 mln euro uitgetrokken, voornamelijk voor bewustmakingscampagnes binnen de EU. In 2008 en 2009 is hiervoor nog eens 1 mln euro extra vrijgemaakt.

24. Het CvdR verzoekt de Commissie echter om, gelet op de stormachtige ontwikkeling van de Fair Trade-handel in sommige lidstaten, te bekijken of er geen extra middelen kunnen worden vrijgemaakt voor het ondersteunen van lidstaten waar de Fair Trade-handel nog niet zo sterk ontwikkeld is.

25. Het CvdR kan het alleen maar toejuichen dat de Commissie meer aandacht wil gaan besteden aan het opstellen van effectbeoordelingen, het verbeteren van de transparantie van de markt en het beoordelen van de problemen die zich voordoen bij de uitvoering van de diverse programma's en het aanvragen van certificeringen. Ook de lidstaten zouden een bijdrage kunnen leveren door bijvoorbeeld studies naar het effect van Fair Trade-handel te financieren.

Bijdrage van de lokale en regionale overheden aan het ontwikkelingsbeleid

26. Het CvdR juicht het toe dat de Commissie de belangrijke rol van de lokale en regionale overheden in de Europese Unie bij de tenuitvoerlegging van het Fair Trade-beleid erkent. Voor de lokale en regionale overheden is een dergelijke vorm van ontwikkelingssamenwerking overigens niets nieuw. Veel Europese gemeenten en regio's nemen al sinds jaar en dag deel aan Fair Trade-projecten met partners in ontwikkelingslanden. Partnerschappen moeten stoelen op vertrouwen en transparantie. In Fair Trade-overeenkomsten moeten de beginselen van gelijke behandeling, wederzijdse erkenning en evenredigheid in acht worden genomen.

27. Het CvdR stelt bovendien vast dat de lokale en regionale overheden in het kader van de decentrale samenwerking met ontwikkelingslanden de Fair Trade-problematiek steeds professioneler benaderen. Zij hebben veel kennis in huis op gebieden die van cruciaal belang zijn voor de ontwikkeling van de ontwikkelingslanden en voor het realiseren van de millenniumdoelen. Zij moeten in het kader van een Fair Trade-beleid dan ook als belangrijke actoren worden beschouwd.

28. Het CvdR vindt het goed dat de Commissie het niet-gouvernementele karakter van de Fair Trade-handel en soortgelijke initiatieven ter bevordering van duurzame ontwikkeling in stand wil houden. Als de overheid zich met dat soort initiatieven bemoeit, zou dat de totstandkoming of het verloop van dynamische particuliere projecten kunnen belemmeren.

29. Het CvdR is echter van oordeel dat aanbestedingen aan regels moeten worden onderworpen om aanbieders van Fair Trade-producten gelijke kansen te garanderen.

Bewustmaking

30. Het CvdR is verheugd over het succes van de Fair Trade-handel en de toenemende bereidheid van de Europese gemeenten en regio's om in hun aanbestedingsbeleid ook sociaal-ecologische criteria te hanteren. Met name in deze tijd van financiële en economische crisis is dit van groot belang. Bij de opkomst van de Fair Trade-handel begin jaren '70 van de vorige eeuw was de kritiek op de oneerlijke handelsstructuren niet van de lucht. De Fair Trade-handel is door de toenemende omzet uitgegroeid van een maatschappelijke beweging tot een handelspolitiek instrument.

31. Het CvdR is van oordeel dat decentrale structuren van dergelijke maatschappelijke bewegingen net als consumentenorganisaties systematisch bij het bepalen van de koers van het ontwikkelingsbeleid moeten worden betrokken vanwege hun belangrijke rol in de Fair Trade-handel. Het komt erop aan de consument ertoe te bewegen om „eerlijke” producten te kopen, met als uiteindelijk doel de huidige onrechtvaardige handelsstructuren, en meer in het bijzonder de onrechtvaardige aspecten van het Europese handels- en landbouwbeleid, uit de wereld te helpen. Bewustmaking is en blijft een instrument om armoede, onderontwikkeling, uitbuiting, honger en milieubederf tegen te gaan.

32. Het CvdR stelt tot zijn genoegen vast dat sommige gemeenten en regio's in de Europese Unie – de bestuursniveaus die het dichtst bij de burgers staan – zich sinds enkele jaren met succes inzetten voor eerlijke handel en eerlijke aanbestedingen. Fair Trade-steden en -universiteiten hebben de drempel voor vele duizenden mensen aanzienlijk verlaagd en bieden concrete mogelijkheden om zich in te zetten voor eerlijke handel. In Groot-Brittannië zijn er al sinds 2001 Fair Trade-steden, in Duitsland sinds 2008. Groot-Brittannië komt ook op de tweede plaats wat het verbruik van Fair Trade-producten per hoofd van de bevolking betreft. In totaal zijn er 700 Fair Trade-steden, verdeeld over 12 lidstaten, terwijl er nog veel meer steden op de nominatie staan om deze titel te ontvangen.

33. Het CvdR vestigt er de aandacht op dat de macht van de consumenten moet worden versterkt via informatie- en bewustmakingscampagnes, waarvoor ook een beroep moet worden gedaan op de lokale en landelijke pers en in toenemende mate ook op de elektronische media. Ook samenwerking met consumentenorganisaties biedt daartoe mogelijkheden.

34. Het CvdR verwelkomt het recente initiatief van het Fair Trade Advocacy Office om EP-leden aan te zetten, een Fair Trade-verklaring te ondertekenen ten bate van marginale producenten en arme arbeiders uit het zuiden. Zulke initiatieven zouden volgens het CvdR naar andere bestuurslagen kunnen worden uitgebreid.

35. Het CvdR merkt op dat de Europese gemeenten en regio's al lang met de uitdagingen van de globalisering worden geconfronteerd. Om daar op een adequate en toekomstgerichte manier op te kunnen reageren, is er behoefte aan een voortdurende bijscholing van regionale en nationale actoren, aan verbetering van hun professionaliteit en aan stimulering van de netwerkvorming tussen hen. Dit alles staat in Europa nog in de kinderschoenen en moet daarom dringend op een systematische manier worden aangepakt.

Ondersteuning voor gemeenten en regio's

36. Het CvdR stelt met belangstelling vast dat bijvoorbeeld Duitsland al sinds 2001 over een dienst ter ondersteuning van „gemeenten in de geglobaliseerde wereld” beschikt, die intussen met 2 600 Duitse gemeenten en in vele gevallen ook met de internationale partners daarvan (en met partnergemeenten) samenwerkt. Met steun van de Bondsregering, de meeste deelstaten, de verenigingen van gemeenten en het verbond van niet-gouvernementele organisaties heeft deze dienst er aanzienlijk toe bijgedragen dat de Duitse gemeenten hun commitment voor eerlijke handel en sociaal-ecologische overheidsopdrachten hebben opgevoerd.

37. Het CvdR beveelt aan om de lokale en regionale overheden systematisch te helpen hun potentieel verder uit te bouwen en netwerkstructuren tot stand te brengen, zodat ze een bijdrage kunnen leveren aan het aanpakken van de toenemende wereldwijde uitdagingen en het realiseren van een duurzame ontwikkeling door het bestrijden van armoede en milieuschade. Het is ook van bijzonder belang dat de samenwerking tussen oude en nieuwe EU-lidstaten wordt bevorderd. De uitwisseling van informatie moet worden aangemoedigd via het CvdR-netwerk voor decentrale samenwerking. De bedoeling is om ervaringen te delen en een systeem van benchmarking op te zetten ter ondersteuning van landen in Zuid- en Oost-Europa bij het ontwikkelen van nieuwe ideeën over het promoten van Fair Trede binnen het kader van hun strategieën voor duurzame ontwikkeling en aanpassing aan de klimaatverandering.

38. Het CvdR beschouwt de in de Mededeling genoemde 19 mln euro aan steun en de 1 mln euro aan extra steun voor Fair Trade-acties als een goed begin, maar wijst erop dat in de toekomst nog méér middelen zullen moeten worden uitgetrokken, niet alleen vanwege de omvang van het probleem, maar ook vanwege de mogelijkheden om het beschikbare potentieel te versterken.

39. Het CvdR merkt op dat de lokale en regionale overheden ook op een heel directe manier kunnen bijdragen tot het welslagen van de Fair Trade-handel, en wel door:

— in hun kantoren en kantines en in hun vergaderingen alleen eerlijk verhandelde koffie en thee aan te bieden;

— Fair Trade-campagnes te ondersteunen;

— de activiteiten van wereldwinkels door gemeenten te laten erkennen;

— mee te dingen naar de titel „Fair Trade-stad”.

Opstellen van een Europese Fair Trade-strategie

40. Het CvdR beveelt aan om, ter bevordering van eerlijke handel en een sociaal en ecologisch aanbestedingsbeleid, een „Europese Fair Trade-strategie voor lokale en regionale overheden” uit te stippelen, gecombineerd met een actieplan dat voldoet aan sociaal-ecologische criteria. Deze strategie kan worden voorbereid door middel van seminars en conferenties op nationaal en interregionaal niveau, waar ook vertegenwoordigers van de politieke wereld, de nationale overheid en niet-gouvernementele organisaties en de particuliere sector bij moeten worden betrokken.

41. Het CvdR is van oordeel dat de strategie zou kunnen worden gepresenteerd op een door het CvdR of het EU-voorzitterschap te organiseren conferentie en dat het nadien in Brussel tijdens de inmiddels zeer succesvol gebleken Open Days van het CvdR gepresenteerd en toegelicht zou kunnen worden.

42. Het CvdR is van plan om zich, met het oog op de financiële en economische crisis en de dreigende klimaatramp, ook tot de belangrijkste spelers in ontwikkelingslanden te richten en hen bij de zaak te betrekken, teneinde ook in díe landen de aandacht voor de gevolgen van de globalisering gaande te houden. Een versterking van de structuren van de Fair Trade-handel en een sociaal-ecologisch aanbestedingsbeleid op gemeentelijk en regionaal niveau zijn daarvoor net zo belangrijk als nauwere samenwerking met de partners in de producerende landen.

43. Het CvdR wijst erop dat Fair Trade en sociaal-ecologische aanbestedingen tot nog toe voornamelijk de afzet van landbouwproducten van kleine boeren uit ontwikkelingslanden ten goede zijn gekomen. In de toekomst zal het assortiment aan Fair Trade-producten en -diensten moeten worden uitgebreid op basis van de opgedane ervaringen en de thans gehanteerde criteria. Deze criteria moeten worden gestroomlijnd om de rechtszekerheid te vergroten. Bovendien moet ook de relatie tussen producenten en eindverbruikers verder worden ontwikkeld. Met uitbreiding van het productenassortiment wordt bedoeld dat ook ambachtelijke en industriële producten uit de betrokken landen, inclusief de verstrekking van fair-tradediensten, zoals Fair Tourism, onder de Fair Trade-regeling zouden moeten vallen. Met betrekking tot de verdere ontwikkeling van de structuren valt in de eerste plaats te denken aan de evaluatie van de toepassing van sociaal-ecologische criteria en de inachtneming van de minimumnormen van de IAO en aan vervoer- en afzetvraagstukken.

44. Het CvdR vestigt er de aandacht op dat tot nog toe onvoldoende rekening is gehouden met de richtsnoeren ter versterking van de rechten van gehandicapten die de Commissie in 2008 heeft uitgebracht. In diverse internationale gemeentelijke partnerschappen zijn met de inschakeling van gehandicapten al bemoedigende resultaten geboekt. Daarom dringt het CvdR erop aan om in de voorgestelde strategie en in de nationale en interregionale voorbereidingen daarvan ook aan dit aspect voldoende aandacht te schenken.

45. Het CvdR is zich ervan bewust dat de Fair Trade-handel momenteel minder dan 1 % van de totale Europese handel beslaat. Koplopers met een marktaandeel van meer dan 10 %, zoals Zwitserland, Groot-Brittannië, de Scandinavische landen, Nederland, Oostenrijk en Luxemburg, laten echter zien dat er nog veel ruimte voor verbetering is. Dit geldt vooral voor Zuid- en Oost-Europa. De vaak uitstekende samenwerking tussen niet-gouvernementele organisaties, gemeenten en lokale economische actoren heeft het mogelijk gemaakt om samen met de partners in de betrokken ontwikkelingslanden goed functionerende en van verantwoordelijkheidsbesef getuigende modellen te ontwikkelen, die door alle Europese gemeenten en regio's kunnen worden toegepast. Deze kunnen daarmee ook een belangrijke bijdrage leveren aan de verwezenlijking van de millenniumdoelstellingen, die in 2015 gerealiseerd moeten zijn.