1.Inleiding

De voorbije maanden zijn de elektriciteitsprijzen in Europa snel gestegen, tot niveaus die veel hoger zijn dan in de vorige decennia. Deze dynamiek is inherent verbonden met de hoge gasprijs: hierdoor stijgt de prijs van elektriciteit die is geproduceerd in gasgestookte centrales, die vaak nodig zijn om aan de vraag te voldoen. De prijzen begonnen vorige zomer snel te stijgen, toen de wereldeconomie een piek kende nadat de COVID-19-beperkingen waren versoepeld. Vervolgens heeft de Russische invasie in Oekraïne de situatie nog verergerd.

Energie is een essentiële grondstof voor gezinnen en voor de industrie. Dit vraagt om een duidelijke beleidsaanpak. Tegelijkertijd toont de huidige crisis aan hoe belangrijk het is dat we de ambities van de Europese Green Deal waarmaken en onze afhankelijkheid van fossiele brandstoffen, en met name van de invoer van gas, verminderen. Bij alle maatregelen moet de langetermijndoelstelling van klimaatneutraliteit in acht worden genomen en moeten lock-ineffecten worden vermeden.

Hoge prijzen voor gas en elektriciteit kunnen zeer ongunstige maatschappelijke, distributie- en werkgelegenheidseffecten hebben. Kwetsbare gezinnen en gezinnen met een laag inkomen worden bijzonder hard getroffen wanneer de prijs van zowel gas als elektriciteit toeneemt, wat een negatieve invloed heeft op het gezinsbudget.

De toolbox die de Commissie in oktober 2021 heeft voorgesteld, is ontworpen om de meest kwetsbare groepen op gecoördineerde wijze te beschermen en maatregelen voor een koolstofvrij en veerkrachtig energiesysteem op de middellange termijn vast te stellen .

Op 8 maart 2022 is in de mededeling over REPowerEU een reeks maatregelen vastgesteld om de toolbox te versterken teneinde in te spelen op de stijgende energieprijzen. De Commissie heeft alle mogelijke noodmaatregelen om het besmettingseffect van de gasprijzen in de elektriciteitsprijzen te beperken tegen het licht gehouden en een beoordeling uitgevoerd van mogelijke maatregelen om de opzet van de elektriciteitsmarkt te optimaliseren.

De Russische invasie in Oekraïne herinnert ons op grimmige wijze aan de gevolgen van de strategische Europese afhankelijkheid van de invoer van fossiele brandstoffen (gas, olie en steenkool) uit derde landen voor de energiemarkten en de voorzieningszekerheid in de EU. Op basis van de mededelingen van de Commissie zijn de EU-leiders op 10 en 11 maart in Versailles overeengekomen om de Europese afhankelijkheid van de invoer van energie uit Rusland zo spoedig mogelijk te beëindigen. Daarbij verzochten zij de Commissie met een plan te komen om de energievoorzieningszekerheid en de betaalbaarheid van de energieprijzen in het volgende winterseizoen te waarborgen.

Op 23 maart heeft de Commissie de Europese Raad en de andere Europese instellingen een mededeling over opties voor onmiddellijke maatregelen in verband met de hoge energieprijzen toegezonden. Op 24 en 25 maart 2022 heeft de Europese Raad de Commissie opgedragen om dringend in gesprek te gaan met de belanghebbenden uit de energiesector en te bespreken of en hoe de door de Commissie voorgestelde kortetermijnopties zouden bijdragen tot het beperken van de gasprijs en het tegengaan van het besmettingseffect van de gasprijzen op de elektriciteitsmarkten. Ook vroeg de Europese Raad de Commissie om “voorstellen in te dienen om het probleem van buitensporige elektriciteitsprijzen doeltreffend aan te pakken, zonder afbreuk te doen aan de integriteit [en het gelijke speelveld] van de eengemaakte markt, met behoud van de stimulansen voor de groene transitie, waarbij de voorzieningszekerheid gewaarborgd blijft en disproportionele begrotingsuitgaven worden vermeden”.

Met deze mededeling wordt beoogd om:

·aanvullende kortetermijnmaatregelen voor te stellen die verder gaan dan de toolbox en die de EU of de lidstaten in de gas- en elektriciteitssectoren kunnen nemen om het effect van voortdurend hoge energieprijzen op consumenten en ondernemingen aan te pakken;

·mogelijke maatregelen te treffen tegen een eventuele verstoring van de levering van Russisch gas;

·een pad voor het optimaliseren van de werking van de Europese elektriciteitsmarkt uit te stippelen, zodat deze beter bestand is tegen toekomstige prijsvolatiliteit en is aangepast aan het toekomstige koolstofvrije energiesysteem, met een toenemend aandeel hernieuwbare energiebronnen in de elektriciteitsproductie.

2.Marktverwachtingen

De gas- en elektriciteitsprijzen hadden in 2021 al recordhoogten bereikt en zijn in de eerste weken van maart 2022, na de Russische invasie van Oekraïne, nog verder gestegen. In het verleden lag de gasprijs steeds onder 30 EUR per MWh, maar recentelijk bedroeg die ongeveer 100 EUR per MWh, met pieken tot meer dan 200 EUR per MWh. Bijgevolg zijn ook de groothandelsprijzen voor elektriciteit aanzienlijk gestegen, omdat de prijs op de energiemarkten in de EU vaak wordt bepaald door gasgestookte elektriciteitscentrales. Zo bedroegen de Duitse energieprijzen, die in het verleden onder 75 EUR per MWh lagen, dit jaar tot nu toe gemiddeld 180 EUR per MWh en bereikten ze op bepaalde momenten zelfs een piek van meer dan 400 EUR per MWh.

De markt verwacht dat de energieprijzen hoog zullen blijven gedurende het resterende deel van 2022 en in mindere mate tot 2024-2025. De verwachting is nu dat de gasprijzen tot het eind van volgende winter rond 100 EUR per MWh zullen blijven schommelen en in de voorzienbare toekomst aanzienlijk boven het langetermijngemiddelde zullen blijven liggen. De elektriciteitsprijzen zullen naar verwachting dezelfde ontwikkeling volgen. In deze voorspelling is de onzekerheid op de markt door de huidige geopolitieke spanningen en de oorlog in Oekraïne meegenomen. Een verdere verstoring van de levering van Russisch gas aan de EU in de komende weken of maanden kan leiden tot opnieuw hogere gasprijzen.