VERSLAG VAN DE COMMISSIE AAN HET EUROPEES PARLEMENT, DE RAAD, HET EUROPEES ECONOMISCH EN SOCIAAL COMITÉ EN HET COMITÉ VAN DE REGIO’S

Ex-postevaluatie van het evenement “Culturele hoofdsteden van Europa 2019” (Plovdiv en Matera)

1.Inleiding

Dit verslag wordt ingediend uit hoofde van artikel 12 van Besluit nr. 1622/2006/EG van het Europees Parlement en de Raad van 24 oktober 2006 tot vaststelling van een communautaire actie voor het evenement Culturele Hoofdstad van Europa voor de periode 2007 tot 2019 (hierna: “het besluit”), waarin is bepaald dat de Commissie elk jaar de externe en onafhankelijke evaluatie van de resultaten van het evenement “Culturele hoofdsteden van Europa” van het voorgaande jaar verzekert en over die evaluatie verslag uitbrengt aan de desbetreffende instellingen en organen van de EU.

De bevindingen en de methodologie van de ex-postevaluatie worden uitgebreider beschreven in het begeleidende werkdocument van de diensten van de Commissie.

2.Achtergrond van de actie

2.1.EU-actie voor het evenement “Culturele hoofdsteden van Europa”

Nadat het evenement in 1985 op intergouvernementeel niveau onder de naam “Cultuurstad van Europa” was gelanceerd , is het in 1999 een volwaardige EU-actie geworden . Momenteel is het evenement geregeld bij Besluit nr. 445/2014/EU , maar de steden die voor de jaren tot 2019 als culturele hoofdsteden van Europa zijn aangewezen, vallen onder Besluit nr. 1622/2006/EG.

De actie “Culturele hoofdstad van Europa” is bedoeld om de rijkdom, de verscheidenheid en de gemeenschappelijke kenmerken van de Europese culturen voor het voetlicht te brengen en op die manier bij te dragen aan een groter wederzijds begrip tussen de Europese burgers. Ook is de actie bedoeld om een op cultuur gebaseerde ontwikkeling van steden op lange termijn te stimuleren. Om deze doelstellingen te bereiken, is de actie “Culturele hoofdsteden van Europa” bedoeld om steden te helpen de draagwijdte, de diversiteit en de Europese dimensie van hun culturele aanbod te vergroten, de deelname aan cultuur bij de inwoners te verruimen, de capaciteit van hun culturele sector te versterken en hun internationale profiel op te tillen.

2.2.De selectie van en het toezicht op het evenement “Culturele hoofdsteden van Europa” voor 2019

Volgens het besluit waren in 2019 de lidstaten Bulgarije en Italië aan de beurt om het evenement te organiseren.

Overeenkomstig Besluit nr. 1622/2006/EG begint de selectieprocedure ten minste zes jaar vóór het jaar waarin de stad culturele hoofdstad van Europa is, wanneer de relevante autoriteiten in de betrokken lidstaten (d.w.z. hun respectieve ministeries van cultuur) een oproep tot aanvragen van belangstellende steden in hun land publiceren. De selectie omvat twee stappen: op een shortlist plaatsen van kandidaten en definitieve aanbeveling, respectievelijk vier en vijf jaar vóór het jaar waarin de stad culturele hoofdstad van Europa is. Een jury van dertien leden, van wie er zes door de betrokken lidstaat en de overige zeven door de instellingen en organen van de EU zijn voorgedragen, beoordeelt inschrijvingen van de kandidaat-steden op basis van de in het besluit vastgestelde doelstellingen en criteria.

In Italië deed het Ministerie van Cultureel Erfgoed en Activiteiten en Toerisme de oproep in november 2012. Op de uiterste datum van 20 september 2013 had het ministerie een recordaantal van 21 aanvragen ontvangen, een illustratie van de grote populariteit en aantrekkingskracht van de titel “Culturele hoofdstad van Europa” in het land. Tijdens de voorselectiebijeenkomst in november 2013 deed het panel het ministerie de aanbeveling om zes steden uit te nodigen voor de laatste fase: Cagliari, Lecce, Matera, Perugia, Ravenna en Siena. Ten slotte deed het panel in oktober 2014 de aanbeveling dat Matera de titel van “Culturele hoofdstad van Europa” 2019 in Italië zou krijgen .

In Bulgarije publiceerde het Ministerie van Cultuur de oproep in december 2012; op de uiterste datum van 18 oktober 2013 hadden acht steden zich aangemeld voor de competitie. Tijdens de voorselectiebijeenkomst in december 2013 werden vier steden op de shortlist geplaatst: Plovdiv, Sofia, Varna en Veliko Tarnovo. In september 2014 deed het panel de aanbeveling dat Plovdiv de eerste stad in Bulgarije zou zijn die de titel “Culturele hoofdstad van Europa” zou krijgen.

In mei 2015 wees de Raad van de Europese Unie Matera en Plovdiv formeel aan als culturele hoofdsteden van Europa voor 2019 .

Na hun aanwijzing werden beide steden onderworpen aan toezichtsprocedures: het doel van die regelingen was dat een panel bestaande uit de zeven onafhankelijke, door de EU-instellingen en -organen aangestelde experts onder auspiciën van de Commissie zou nagaan hoe de steden ervoor stonden, de steden zou begeleiden bij de uitvoering en ervoor zou zorgen dat het programma werd gevolgd en de toezeggingen op basis waarvan zij waren geselecteerd werden nageleefd. Vertegenwoordigers van Matera en Plovdiv woonden in oktober 2016 en in april 2018 twee formele toezichtsbijeenkomsten bij. Na voltooiing van de toezichtsprocedure deed het panel de Commissie de positieve aanbeveling om aan elk van de twee steden de Melina Mercouriprijs uit te reiken, waaraan een geldbedrag van 1,5 miljoen euro is verbonden. Deze geldprijs – gefinancierd uit het programma Creatief Europa – werd in het najaar van 2018 aan de twee culturele hoofdsteden van Europa uitgekeerd.

2.3.Thema’s en aandachtspunten van de twee culturele hoofdsteden van Europa voor 2019

Matera is een relatief kleine stad van 60 000 inwoners, gelegen in de regio Basilicata in Zuid-Italië. Het is de hoofdstad van de provincie Matera en staat bekend als de “città sotteranea” (de ondergrondse stad). Vandaag staat Matera wereldwijd bekend om haar historisch centrum, gekend onder de naam “I Sassi”, dat in 1993 werd uitgeroepen tot Unesco-werelderfgoedsite. Tot de jaren 1950 had Matera te lijden onder grote armoede en een hoge kindersterfte. Nu is de stad een goed voorbeeld van stedelijke heropleving en vernieuwing, die in de jaren zestig is begonnen en de stad uiteindelijk heeft gemaakt tot een regionale hoofdstad voor vrijetijdsbesteding en cultuur en een bestemming voor regionale bezoekers.

Het feit dat Matera zich kandidaat stelde voor de titel van “Culturele hoofdstad van Europa” benadrukte het belang van het proces van culturele vernieuwing, niet alleen voor Matera, maar voor heel Zuid-Italië, in een periode die werd gekenmerkt door economische en sociale neergang. Het culturele programma van Matera kreeg de naam “Open toekomst” en had als doel “een ruim, open en gediversifieerd burgerschap te versterken, de internationale betrekkingen te verbeteren en vooral van Matera het belangrijkste platform van open cultuur in Zuid-Europa te maken”.