NL Publicatieblad van de Europese Unie C 277/102

Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over het voorstel voor een richtlijn van het Europees Parlement en de Raad over Richtlijn 92/85/EEG van de Raad inzake de tenuitvoerlegging van maatregelen ter bevordering van de verbetering van de veiligheid en de gezondheid op het werk van werkneemsters tijdens de zwangerschap, na de bevalling en tijdens de lactatie

(COM(2008) 637 definitief — 2008/0193 (COD))

(2009/C 277/22)

Rapporteur: mevrouw HERCZOG

De Raad heeft op 7 november 2008 besloten het Europees Economisch en Sociaal Comité overeenkomstig artikel 262 van het EG-Verdrag te raadplegen over het

Voorstel voor een richtlijn van het Europees Parlement en de Raad over Richtlijn 92/85/EEG van de Raad inzake de tenuitvoerlegging van maatregelen ter bevordering van de verbetering van de veiligheid en de gezondheid op het werk van werkneemsters tijdens de zwangerschap, na de bevalling en tijdens de lactatie

COM(2008) 637 final – 2008/0193 (COD).

De gespecialiseerde afdeling Werkgelegenheid, sociale zaken, burgerschap, die met de voorbereiding van de desbetreffende werkzaamheden was belast, heeft haar advies op 6 april 2009 goedgekeurd. Rapporteur was mevrouw Herczog.

Het Comité heeft tijdens zijn op 13 en 14 mei 2009 gehouden 453e zitting (vergadering van 13 mei 2009) onderstaand advies uitgebracht, dat met 82 stemmen vóór en 37 stemmen tegen, bij 2 onthoudingen, is goedgekeurd.

1. Conclusies en aanbevelingen

1.1. Het Comité steunt het voorstel van de Commissie voor een nieuwe richtlijn om de bescherming van werkneemsters tijdens de zwangerschap, na de bevalling en tijdens de lactatie te verbeteren.

1.2. Het Comité beschouwt dit initiatief als een kans om krachtigere wetgeving in te voeren waarmee vrouwen niet alleen in staat worden gesteld om te herstellen van hun bevalling, maar die hen ook aanmoedigt om borstvoeding te geven en hen helpt een sterke band met hun pasgeborene op te bouwen.

1.3. Onveilige arbeidsomstandigheden tijdens zwangerschap en lactatie zijn voor het Comité onaanvaardbaar. Vrouwen moeten daarom worden aangemoedigd om hun zwangerschap zo snel mogelijk nadat zij ontdekt hebben dat ze zwanger zijn bekend te maken, zodat eventuele gezondheids- en veiligheidsrisico's geëvalueerd en geëlimineerd kunnen worden. Bijzondere aandacht moet worden besteed aan de risico's voor de vruchtbaarheid van zowel mannen als vrouwen en de risico's voor het ongeboren kind.

1.4. Het Comité pleit ook voor extra steun voor ouders en jonge kinderen die bijzondere behoeften hebben of in moeilijke omstandigheden verkeren, zoals te vroeg geboren, gehandicapte of zieke kinderen, meerlingen, gevallen van ziekenhuisopname, adoptie en pleegzorg, enz.

1.5. Het Comité is het met de Commissie eens dat alle werkneemsters aanspraak moeten kunnen maken op een minimaal betaald zwangerschapsverlof van 18 weken. Het Comité verzoekt de Commissie echter de aanbeveling van het Sociaal Platform (1) - inclusief de Europese Vrouwenlobby – en de aanbevelingen van de WHO (2) en de UNICEF (3), die ervan uitgaan dat het goed is voor kinderen om de eerste 6 maanden van hun leven uitsluitend borstvoeding te krijgen, in overweging te nemen als preventieve gezondheidsmaatregel voor moeder en kind. Daarom pleit het ervoor nog andere wettelijke en praktische oplossingen te zoeken om borstvoeding qua tijd en ruimte te vergemakkelijken.

1.6. Het Comité vindt daarnaast dat ziekteverlof tijdens zwangerschap geen enkele invloed mag hebben op de totale duur van het zwangerschapsverlof. Het dringt er wel bij de Commissie op aan nader te verduidelijken welke periode vóór de bevalling wordt bedoeld.

1.7. Het Comité is ingenomen met het voorstel dat de lidstaten de nodige maatregelen moeten nemen om werkneemsters tijdens zwangerschap en lactatie in de zin van artikel 2 (4) te beschermen tegen de gevolgen van onwettig ontslag.

1.8. Het Comité is het ermee eens dat vrouwen het recht hebben om onder dezelfde voorwaarden weer aan het werk te gaan in hun eigen baan of in een gelijkwaardige functie en te profiteren van elke verbetering van de arbeidsvoorwaarden waarop zij tijdens hun afwezigheid aanspraak hadden kunnen maken.

1.9. Het Comité is het er volstrekt mee eens dat een werkneemster tijdens haar zwangerschapsverlof een inkomen moet krijgen dat gelijk is aan het laatste salaris. Niet alleen is deze bepaling noodzakelijk; zo wordt ook de waarde van het moederschap erkend.

1.10. In aansluiting op de gemeenschappelijke beginselen van flexizekerheid en levenscyclusbenadering vindt het Comité dat het voorstel moet worden gezien in het kader van de problemen omtrent de zorgbehoeften van kinderen onder de twee jaar (5). Flexibele werktijden voor ouders die na overleg tussen alle partners zijn ingevoerd hebben in dit verband hun nut bewezen.

1.11. Er dient een duidelijk onderscheid te worden gemaakt tussen zwangerschapsverlof als middel ter bescherming van zwangerschap en moederschap enerzijds en ouderschapsverlof anderzijds. De voorgestelde periode van 18 weken zwangerschapsverlof is in de eerste plaats bedoeld om vrouwen de tijd te geven van hun bevalling te herstellen, een minimumperiode borstvoeding te geven en een band op te bouwen met hun pasgeborene. Ouderschapsverlof is belangrijk omdat beide ouders daardoor in staat worden gesteld om tijd met hun kind door te brengen. Het Comité vindt echter dat ouderschapsverlof moet aansluiten op het zwangerschapsverlof en dat ook vaders ouderschapsverlof moeten kunnen opnemen.

1.12. Het Comité grijpt deze kans aan om voor te stellen na te denken over mogelijkheden om grootouders en andere naaste verwanten de kans te geven de zorg voor de kinderen op zich te nemen, als ook de werkende ouders dat wensen en wanneer dit in het belang van het kind is. Op deze manier zou ingespeeld kunnen worden op de arbeidsmarktsituatie en zou het gemakkelijker worden werk en gezinsleven beter op elkaar af te stemmen. Maar ook al kunnen familieleden tijdelijk inspringen, het blijft de taak van de overheid om voor voldoende én degelijke kinderopvang te zorgen.

1.13. Het is belangrijk om uit te gaan van een holistische, alomvattende benadering om een totaalbeeld te kunnen schetsen en sociaaleconomische vooruitgang te kunnen boeken. Beleidsmakers zouden rekening moeten houden met uiteenlopende behoeften, concurrerende waarden en belangenconflicten op de volgende gebieden:

— demografische kwesties (waaronder het lage geboortecijfer en het snel toenemende aantal gepensioneerden);

— arbeidsmarktbehoeften:

— onderwijs en levenslang leren;

— gelijke kansen voor mannen en vrouwen;

— combineren van werk en gezins- en privéleven;

— toegankelijke, betaalbare en goede kinderopvang;

— actief burgerschap;

— solidariteit tussen generaties;

— bestrijding van armoede en sociale uitsluiting;

— het belang van het kind (6).

Het Comité dringt er dan ook bij de Europese instellingen en lidstaten op aan om rekening te houden het feit dat dit wetgevingsvoorstel een integrale benadering vereist en om te voorkomend dat de reikwijdte en consequenties van het voorstel te veel aan banden worden gelegd.

1.14. Als het voorstel bedoeld is om werk en gezinsleven beter met elkaar te kunnen combineren kan zwangerschapsverlof niet los worden gezien van de bestaande instrumenten op bovengenoemde gebieden.

1.15. In dit verband is voor de sociale partners als hoofdrolspelers op de arbeidsmarkt een cruciale taak weggelegd. Ook het maatschappelijk middenveld moet actief aan dit proces deelnemen, om ervoor te zorgen dat de lidstaten de richtlijn ten uitvoer leggen en door de bovengenoemde alomvattende benadering op alle mogelijke manieren te ondersteunen.

2. Achtergrond

2.1. Het voorstel voor een richtlijn tot wijziging van Richtlijn 92/85/EEG beoogt de bescherming van werkneemsters tijdens de zwangerschap, na de bevalling en/of tijdens de lactatie te verbeteren. Die bescherming is om verschillende redenen noodzakelijk. De duur van het zwangerschapsverlof wordt beïnvloed door tal van factoren, waarmee bij de regelgeving rekening moet worden gehouden. De oude richtlijn schrijft minimaal 14 aaneengesloten weken zwangerschapsverlof voor en legt ook eisen vast betreffende de gezondheid en de veiligheid op de werkplek ter bescherming van werkneemsters tijdens de zwangerschap, na de bevalling of tijdens de lactatie. Een vrouw mag tijdens haar zwangerschapsverlof niet worden ontslagen. Volgens artikel 2, lid 7, van een eerder rechtsinstrument - Richtlijn 76/207/EEG - heeft een vrouw het recht om na haar zwangerschapsverlof naar dezelfde of een vergelijkbare baan terug te keren. Het ongunstiger behandelen van vrouwen is discriminatie.

In de routekaart voor de gelijkheid van vrouwen en mannen 2006-2010 (7) is herziening van de bestaande EU-wetgeving toegezegd. Richtlijn 92/85/EEG was niet in de herschikking opgenomen en moet derhalve worden herzien.

2.2. In maart 2006 heeft de Europese Raad onderstreept dat een betere balans tussen werk en privéleven noodzakelijk is voor het bereiken van economische groei, welvaart en concurrentievermogen, en heeft de Raad het Europees pact voor gendergelijkheid goedgekeurd (8). Het Europees Parlement heeft bij verschillende gelegenheden verzocht om verbetering van de bestaande wetgeving inzake zwangere werkneemsters en de toekenning van ouderschapsverlof, alsmede om maatregelen om beroeps-, privé- en gezinsleven beter te combineren. Op 21 februari 2008 heeft het Parlement in zijn resolutie over de demografische toekomst van Europa (9) de lidstaten aangespoord beste praktijken aan te nemen met betrekking tot de duur van het zwangerschapsverlof en de mogelijke invloed daarvan op het geboortecijfer door een in goed overleg gevoerd overheidsbeleid, dat een materieel en psychologisch kader creëert dat bevorderlijk is voor het gezin en het kind. In een eerdere resolutie, van 27 september 2007 (10), had het Parlement er bij de lidstaten reeds op aangedrongen de kosten van het zwangerschaps- en ouderschapsverlof evenredig te spreiden en toonde het Parlement zich voorstander van overleg met de sociale partners. Het Parlement riep de lidstaten op tot bestrijding van discriminatie van zwangere vrouwen op de arbeidsmarkt en tot verregaande bescherming van moeders. In maart 2008 heeft de Europese Raad herhaald (11) dat er verdere inspanningen nodig zijn om te zorgen dat zowel vrouwen als mannen hun beroepsleven kunnen combineren met hun privé- en gezinsleven.

Dit is de tiende bijzondere richtlijn die is vastgesteld op grond van art. 16, lid 1, van Kaderrichtlijn 89/391/EEG inzake veiligheid en gezondheid op het werk. De herziening van de richtlijn impliceert evenwel een uitbreiding van de rechtsgrondslag tot art. 141 van het EG-verdrag betreffende gelijke behandeling.

2.3. De door de Commissie geraadpleegde vertegenwoordigers van de burgers en het maatschappelijk middenveld hebben hun bezorgdheid geuit over het feit dat het krijgen van kinderen een veel grotere impact heeft op de werkgelegenheidskansen van vrouwen dan op die van mannen. Van de vrouwen met afhankelijke kinderen werkt slechts 65 % vergeleken bij 91,7 % van de mannen. Vrouwen moeten opboksen tegen de consequenties van stereotiepe opvattingen over hun huiselijke plichten en hun geschiktheid om te werken (12). Dat kan ertoe leiden dat minder vrouwen na het krijgen van een kind naar de arbeidsmarkt terugkeren.

3. Algemene opmerkingen

3.1. De Commissie heeft in haar mededeling van 2006 (13) kenbaar gemaakt dat de rechten van het kind bij de EU voorop staan en dat de lidstaten de UNCRC en haar optionele protocollen alsmede de millenniumdoelstellingen voor ontwikkeling moeten respecteren. In maart 2006 heeft de Europese Raad de lidstaten opgeroepen „de nodige maatregelen te treffen om het aantal kinderen dat in armoede leeft snel aanzienlijk te verminderen, waarbij alle kinderen ongeacht hun sociale achtergrond gelijke kansen worden geboden” (14). In het kader van onderhavig onderwerp betekent dit dat alle kinderen naar gelang van hun ontwikkelingsbehoeften borstvoeding en goede zorg van hun hoofdverzorger moeten kunnen krijgen, en zo nodig toegang moeten hebben tot een toegankelijke, flexibele en betaalbare dagopvang van hoge kwaliteit.

3.2. Het werkgelegenheidsbeleid van de EU stimuleert een levenscyclusbenadering van werk door te erkennen dat werknemers in verschillende fasen van hun leven verschillende behoeften en prioriteiten hebben. De richtlijn inzake bescherming tijdens de zwangerschap, het zwangerschapsverlof en de lactatie moet die levenscyclusbenadering tot uiting brengen.

3.3. De Europese Vrouwenlobby heeft er al op gewezen dat zwangerschapsregelingen specifiek voor vrouwen zijn. De beleidsmakers, de werkgevers en de gemeenschap mogen niet vergeten dat alleen vrouwen kinderen kunnen baren en borstvoeding kunnen geven, en moeten zorgen voor de nodige steunmaatregelen (15). Zoals gezegd beschikt Europa over een regelgeving die genderdiscriminatie door middel van een aantal wetgevende maatregelen verbiedt. Toch is het zo dat vrouwen vaak minder gaan werken of langer verlof nemen om de zorg voor hun kinderen op zich te nemen, wat tot gevolg heeft dat zij minder gaan verdienen en een lager pensioen krijgen. Een betere handhaving van de huidige wetgeving op het gebied van gelijkheid is dan ook noodzakelijk.

3.4. Vrouwen moeten kunnen kiezen wanneer zij hun zwangerschapsverlof opnemen. Anderzijds moeten werkgevers in staat worden gesteld om een personeelsplanning te maken om zo de afwezigheid van zwangere werkneemsters op te kunnen vangen. In deze planning moet rekening worden gehouden met een minimumverlof (van ten minste zes weken na de bevalling) (16).

3.5. Volgens het voorstel kunnen vrouwen na terugkeer van hun zwangerschapsverlof hun werkgever verzoeken hun werktijden aan te passen en is de werkgever verplicht een dergelijk verzoek in overweging te nemen, daarbij de behoeften van werkgever én werkneemster in aanmerking nemend. Het Comité onderschrijft deze bepaling.

3.6. Om de verschillende doelen van het EU-beleid tot uitvoering van de Lissabonstrategie, de doelstellingen van Barcelona, de demografische situatie, de solidariteit tussen de generaties en een betere balans tussen werk en privéleven te bereiken is nadere uitleg en harmonisatie geboden.

3.7. Wil de EU het aantal werkende vrouwen doen stijgen (17), dan moet zij ervoor zorgen dat werk, gezin en privéleven op een zodanige manier kunnen worden gecombineerd dat rekening wordt gehouden met alle verschillende behoeften, strijdige waarden en botsende belangen en dat e.e.a. op transparante wijze wordt gecontroleerd.

3.8. Tal van lidstaten hebben maatregelen genomen om werk, gezin en privéleven beter op elkaar af te stemmen. Deze weerspiegelen de verschillen tussen de behoeften van de nationale arbeidsmarkten en de in Europa vertegenwoordigde tradities en culturen. Als het voorstel bedoeld is om werk en gezinsleven beter met elkaar te kunnen combineren kan zwangerschapsverlof niet los worden gezien van de bestaande instrumenten op dit gebied. Het gaat o.a. om kinderopvang, flexibele werktijden, ouderschapsverlof en andere vormen van verlof waarmee werk en gezinsleven vaak gemakkelijker gecombineerd kunnen worden.

4. Specifieke opmerkingen

4.1. De gezondheid en de veiligheid van vrouwen tijdens de zwangerschap en lactatie vormen de voornaamste rechtsgrondslag van dit voorstel. Er bestaat echter een logisch verband tussen gezondheids- en veiligheidskwesties en i) het recht van het kind op adequate zorg, ii) het combineren van gezin en werk, en iii) werkgelegenheid en carrièrekansen. Bovendien vereist de demografische situatie van Europa een beleid dat hogere geboortecijfers stimuleert en ondersteunt. De kwesties waar het in het onderhavige richtlijnvoorstel om gaat, staan niet op zichzelf. Ze moeten worden beschouwd als een complexe aangelegenheid, zoals in de aanbevelingen wordt aangegeven.

4.2. Bijzondere aandacht moet worden besteed aan de risico's voor de vruchtbaarheid van zowel mannen als vrouwen. Zowel mannen als vrouwen moeten beschermd worden tegen factoren die verband houden met genetische mutaties die leiden tot onvruchtbaarheid of, wat nog erger is, tot misvorming van het ongeboren kind.

4.3. Er dient een duidelijk onderscheid te worden gemaakt tussen zwangerschapsverlof als middel ter bescherming van zwangerschap en moederschap enerzijds en ouderschapsverlof anderzijds. De voorgestelde periode van 18 weken is in de eerste plaats bedoeld om vrouwen de tijd te geven van hun bevalling te herstellen en een minimale periode borstvoeding te geven. Het Comité steunt deze benadering maar pleit er voor naar verdere juridische en praktische oplossingen te zoeken om het geven van borstvoeding of het afkolven op het werk te vergemakkelijken, zodat moeders voldoende tijd krijgen om hun kind uitsluitend borstvoeding te geven, conform de aanbevelingen van de WHO en UNICEF (18) (d.w.z. het recht om borstvoedingspauzes als werktijd te rekenen).

4.4. De Commissie stelt voor dat de lidstaten in bijzondere gevallen – te vroeg geboren, gehandicapte of zieke baby’s, meerlingen, ziekenhuisopname – voorzien in de mogelijkheid om het betaald verlof te verlengen, rekening houdend met de behoefte aan speciale zorg. Het Comité vindt dat de lijst niet beperkt mag worden tot deze gevallen; iedere lidstaat moet rekening kunnen houden met andere gevallen, zoals keizersnedes of postnatale complicaties. Ook in het geval van adoptie of pleegouderschap van pasgeboren kinderen zou ouderschapsverlof moeten worden gegeven.

4.5. Overeenkomstig ILO-conventie 183 (19) wordt voorgesteld dat na de bevalling ten minste zes weken verlof wordt opgenomen. Het Comité kan zich hierin vinden, maar benadrukt dat zes weken het absolute minimum is. Deze minimumperiode is van cruciaal belang om vrouwen in staat te stellen van hun bevalling te herstellen, het geven van borstvoeding aan te moedigen en te helpen om een sterke band tussen moeder en kind op te bouwen.

4.6. Overeenkomstig het Verdrag inzake de rechten van het kind van de VN (20) moet de Commissie in een parallelstudie de gevolgen van de voorgestelde maatregelen voor het kind onderzoeken. Het kind moet goed worden gevoed en er moet voor zijn persoonlijk welzijn worden gezorgd. Het welzijn van kinderen en de waarde van de kindertijd als levensfase is op zich al uiterst belangrijk, maar kinderen vormen ook de beroepsbevolking van de toekomst en een gebrek aan zorg en steun kan leiden tot slechte schoolprestaties en later tot een gebrekkige integratie in de maatschappij.

4.7. Het Comité kan zich vinden in de nieuwe bepaling, die inhoudt dat ziekteverlof tijdens de zwangerschap wegens ziekte of zwangerschapscomplicaties geen enkele invloed mag hebben op de duur van het zwangerschapsverlof, maar spoort de Commissie aan om nader aan te geven welke periode voorafgaand aan de bevalling wordt gedoeld. De desbetreffende bepaling in de richtlijn moet volstrekt duidelijk zijn (21).

4.8. Het Comité is ingenomen met het voorstel dat de lidstaten de nodige maatregelen moeten nemen om werkneemsters tijdens zwangerschap en lactatie in de zin van artikel 2 (22) te beschermen tegen de gevolgen van onwettig ontslag.

4.9. Het Comité is zich ervan bewust dat het salaris dat tijdens zwangerschapsverlof wordt uitbetaald in sommige landen, aan een maximum is gebonden en gelijk is aan het salaris dat tijdens ziekte wordt betaald. Een lager loon tijdens het zwangerschapsverlof ten opzichte van het eerder genoten salaris heeft echter nadelige gevolgen, straft vrouwen voor hun biologische rol als moeder en houdt geen rekening met de waarde van het moederschap. Een lager loon heeft ook gevolgen op de langere termijn, te weten op de pensioenrechten.

4.10. Ontslagbescherming biedt de mogelijkheid te zorgen voor een toenemend aantal geboortes, verlof van behoorlijke duur en een grotere arbeidsparticipatie van vrouwen. In dit verband zijn flexibele werktijden en arbeidsovereenkomsten nodig. Het is mogelijk „om de ontwikkeling van het geboortecijfer om te buigen door middel van een in goed overleg gevoerd overheidsbeleid, dat een materieel en psychologisch kader creëert dat bevorderlijk is voor het gezin en het kind” (23), aldus de Commissie in haar toelichting op de richtlijn.

4.11. Er zou meer aandacht moeten worden besteed aan de rol die grootouders en andere familieleden spelen bij de verzorging en opvang van kinderen van werkende ouders. Deze rol kan bijdragen aan het behoud van familiestructuren waarin ouderen betrokken worden en de stress voor de werkende ouders wordt verminderd. Ook zou op deze manier ingespeeld kunnen worden op de arbeidsmarktsituatie en kunnen gezinsleven en werk beter op elkaar worden afgestemd. In dit verband moet tevens rekening worden gehouden met de initiatieven en programma's op het vlak van „positive parenting”, die door alle lidstaten worden gesteund, en met de verschillende nationale programma's (24). Maar ook al kunnen familieleden tijdelijk inspringen, het blijft de taak van de overheid om voor voldoende én degelijke kinderopvang te zorgen.

4.12. Kinderopvang biedt vrouwen de mogelijkheid om te werken; wel dient hierbij te worden gewaakt over de kwaliteit en de naleving van de normen. Volgens de doelstellingen van Barcelona moet in 2010 ten minste 33 % van de kinderen jonger dan 3 jaar en 90 % van de kinderen tussen 3 jaar en de leerplichtigen in de dagopvang terecht kunnen, maar over de vorm van kinderopvang wordt met geen woord gerept. Zelfs wanneer33 % in kinderdagverblijven kan worden ondergebracht, wat gebeurt er dan met het resterende tweederde deel?

4.13. Wat de kwaliteit van kinderopvang betreft is nauwelijks informatie beschikbaar over informele kinderopvang thuis door nanny's, babysitters en au-pairs. Het gaat vaak om niet gekwalificeerde krachten die niet officieel geregistreerd staan en buiten het officiële toezicht vallen. Zij vallen niet onder formele arbeidsstructuren en genieten dus onvoldoende bescherming op het werk. De lidstaten en lokale overheden moeten zich ertoe verplichten de kwaliteit van elke vorm van opvang te waarborgen. De sociale partners moeten pleiten voor regels en transparantie, niet alleen met betrekking tot de professionele kinderopvang maar ook met betrekking tot elke vorm van thuis- en informele opvang. Zo zouden zij moeten ijveren voor verplichte opleiding en controles. Belastingprikkels zouden kunnen bijdragen aan de ontwikkeling van betere kinderopvangvoorzieningen. Gezien het hoge aantal vrouwen dat in de zorgsector werkt zou verbetering van de werkomstandigheden en de kwalificaties in deze sector ook bijdragen aan de algemene strategie van de EU op dit gebied.

Brussel, 13 mei 2009 De voorzitter van het Europees Economisch en Sociaal Comité Mario SEPI

(1) Gemeenschappelijk standpunt van de stuurgroep van het Sociaal Platform over de wijzigingen op de richtlijn tot wijziging van Richtlijn 92/85/EEG inzake zwangerschapsverlof, 19 februari 2009

(2) „As a global public health recommendation, infants should be exclusively breastfed for the first six months of life to achieve optimal growth, development and health” (Global Strategy on Infant and Young Child Feeding - A55/15, paragraaf 10) op: http://www.who.int/nutrition/topics/infantfeeding_recommendation/en/index.html. Zie ook Michael S. Kramer, Ritsuko Kakuma: The optimal duration of exclusive breastfeeding - A systematic review, World Health Organization, 2002, op: http://www.who.int/nutrition/topics/optimal_duration_of_exc_bfeeding_review_eng.pdf.

(3) http://www.ietf.org

(4) Richtlijn 92/85/EEG van de Raad van 19 oktober 1992, artikel 2 „Definities”. In deze richtlijn wordt verstaan onder:

a) zwangere werkneemster of werkneemster tijdens de zwangerschap: elke zwangere werkneemster die de werkgever in kennis stelt van haar toestand, overeenkomstig de nationale wetten en/of praktijken;

b) werkneemster na de bevalling: elke werkneemster die is bevallen in de zin van de nationale wetten en/of praktijken, en die de werkgever in kennis stelt van haar toestand, overeenkomstig deze wetten en/of praktijken;

c) werkneemster tijdens de lactatie: elke werkneemster tijdens de lactatie in de zin van de nationale wetten en/of praktijken die de werkgever in kennis stelt van haar toestand, overeenkomstig deze wetten en/of praktijken;

(5) Lamb, M.E. Ahnert, L (2006): Nonparental child care: Context, concepts, correlates and consequences, in: W. Damon, R.M. lerner, K.A. Renninger, T.E. Sigel (eds): Handbook of Child Psychology (Vol.4) Child Psychology in Practice, pp. 950-1016, Hoboken, N.J. and Chichester, Willey.

(6) In het kader van de strategie van de Commissie Naar een EU-strategie voor de rechten van het kind van 4.7.2006 (http://europa.eu/scadplus/leg/nl/lvb/r12555.htm)

(7) Een routekaart voor de gelijkheid van vrouwen en mannen 2006-2010 (COM(2006) 92 final)

(8) Bijlage II bij de conclusies van het voorzitterschap van de Europese Raad van Brussel van 23-24 maart 2006 -http://www.consilium.europa.eu/ueDocs/cms_Data/docs/pressData/en/ec/89013.pdf).

(9) Resolutie van het Europees Parlement van 21 februari 2008 over de demografische toekomst van Europa (2007/2156 (INI) (A6-0024/2008) http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?type=TA&reference=P6-TA-2008-0066&language=NL

(10) Resolutie van het Europees Parlement van 27 september 2007 over de gelijkheid van vrouwen en mannen in de Europese Unie - 2007 (2007/2065(INI) (P6_TA(2007)0423)

http://www.europarl.europa.eu/oeil/FindByProcnum.do?lang=2&procnum=INI/2007/2065

(11) Conclusies van het voorzitterschap van de Europese Raad van Brussel van 13-14 maart 2008 -http://www.consilium.europa.eu/ueDocs/cms_Data/docs/pressData/en/ec/99410.pdf

(12) Medeling van de Commissie „Citizen's Summary – Better maternity leave provisions designed to promote reconciliation of family and working life” (ec.europa.eu/social/BlobServlet?docId=611&langId=en); Gemeenschappelijk standpunt van januari 2009 betreffende de herziening van Richtlijn 96/34/EG van de Raad van 3 juni 1996 betreffende de raamovereenkomst van het Sociaal Platform inzake ouderschapsverlof.

(13) Naar een EU-strategie voor de rechten van het kind (COM(2006) 367 final)

(14) Zie punt 72 van de conclusies van het voorzitterschap van 23/24 maart 2006 (verwijzing in voetnoot 8 hierboven)

(15) Zie de voorstellen van de Europese Vrouwenlobby m.b.t. het voorstel van de Commissie tot wijziging van Richtlijn 92/85/EEG, januari 2009, blz. 2

(16) Par. 4.5 van de „specifieke opmerkingen”

(17) Via de Strategie van Lissabon voor groei en werkgelegenheid

(18) Zie voetnoten 2 en 3

(19) http://www.ilo.org/ilolex/cgi-lex/convde.pl? C183

(20) Verdrag inzake de rechten van het kind, aangenomen bij Resolutie 44/25 van de Algemene Vergadering van 20 november 1989 en op 2 september 1990 in werking getreden, overeenkomstig artikel 49 http://www2.ohchr.org/english/law/crc.htm

(21) In het nieuwe art. 8, lid 5, staat „vier weken of meer” (COM (2008) 637 final, blz. 15)

(22) Zie voetnoot 4

(23) COM(2008) 637 final, blz. 1

(24) Zie: http://www.coe.int/t/dg3/youthfamily/enfance/parenting_en.asp.