COMMISSE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN 
Brussel, 16.10.1996 
COM(96)483 def. 
GROENBOEK OVER DE BESCHERMING VAN MINDERJARIGEN 
EN DE MENSELIJKE WAARDIGHEID IN DE CONTEXT VAN DE 
AUDIOVISUELE EN INFORMATIEDIENSTEN 
(door de Commissie ingediend) 

INHOUD 
INLEIDING 1 
SAMENVATTING 3 
HOOFDSTUK I Context en problematiek van de bescherming van minderjarigen 
en de menselijke waardigheid 7 
1. De problemen van de bescherming van minderjarigen en de menselijke waardigheid 7 
2. Een andere context 8 
3. De omvang van de problemen voor de verschillende soorten diensten 12 
HOOFDSTUK II De op inhoud toepasselijke regels en controlemiddelen inzake 
de bescherming van minderjarigen en de menselijke waardigheid 14 
1. Gemeenschappelijke algemene beginselen 14 
2 De regels en controlemiddelen op nationaal niveau 15 
2.1. Regelingen ter bescherming van de menselijke waardigheid 15 
2.2 Regelingen ter bescherming van minderjarigen 17 
2.3 Media-educatie 23 
HOOFDSTUK III De context van de Europese Unie 24 
Prioritaire instrumenten en acties 
1. Het beginsel van vrij verkeer van diensten 24 
2. Samenwerking op het gebied van justitie en binnenlandse zaken 26 
3. Hoofdlijnen voor de samenwerking 26 
CONCLUSIE 29 
BIJLAGEN 
^ 
INLEIDING 
Dit Groenboek heeft als doel de uitdagingen te onderzoeken waarmee de samenleving wordt 
geconfronteerd in haar streven te waarborgen dat in de snel veranderende wereld van de audiovisuele en 
informatiediensten op adequate wijze rekening wordt gehouden met twee kwesties die van zeer groot 
belang zijn voor het publiek, namelijk de bescherming van minderjarigen en van de menselijke 
waardigheid. De overgang van het universum van de televisieomroep naar een omgeving waarin er naast 
de klassieke televisie ook on-line diensten zullen zijn, en bovendien combinaties daarvan, biedt een 
overvloed aan nieuwe mogelijkheden. Waartoe deze nieuwe ontwikkelingen kunnen leiden, is afhankelijk 
van de manier waarop de samenleving als geheel erin zal slagen het juiste evenwicht te vinden tussen 
vrijheid van meningsuiting en overwegingen van algemeen belang, tussen beleid ter stimulering van de 
ontwikkeling van nieuwe diensten en de noodzaak te voorkomen dat de nieuwe mogelijkheden die 
daardoor ontstaan, worden misbruikt door enkelen ten koste van de meerderheid van de mensen. Sommige 
aspecten van deze kwesties vereisen Europese of zelfs mondiale oplossingen. Andere blijven een zaak van 
individuele staten of individuele mensen. De Commissie is van mening dat het in dat kader 
gerechtvaardigd en noodzakelijk is de situatie in haar geheel te bestuderen, ten einde na te gaan welke 
toegevoegde waarde elk afzonderlijk niveau dient in te brengen, waarbij speciale aandacht zal worden 
besteed aan initiatieven op het niveau van de Europese Unie, onder strikte toepassing van het 
subsidiariteitsbeginsel. 
De kwesties die worden aangesneden - de bescherming van minderjarigen en de menselijke waardigheid -
staan op dit moment hoog op de politieke agenda. In het eerste jaarverslag van het Forum van de 
informatiemaatschappij, dat in juni 1996 is goedgekeurd, worden ze genoemd als prioritaire elementen van 
rechtsbescherming. Ze zijn ook - zowel in nationaal als in communautair beleid - systematisch behandeld 
als kwesties die van groot belang zijn voor het publiek. De bestaande wettelijke en andere maatregelen 
op dit terrein zijn uiteraard ontwikkeld met de kenmerken van de traditionele elektronische media (televisie 
en radio) als uitgangspunt. Deze traditionele media zijn gecentraliseerde instrumenten voor 
massacommunicatie. De nieuwe diensten die nu ontstaan, verschillen hiervan op twee fundamentele punten 
- ze zijn gedecentraliseerd en zijn meer verwant aan individuele communicatie dan aan 
massacommunicatie. Ook al zal de inhoud van dergelijk diensten soms dezelfde zijn - een film, nieuws, 
een documentaire -, het is noodzakelijk dat bij het formuleren van beleid rekening wordt gehouden met 
deze specifieke kenmerken. Daarom wordt in dit Groenboek de ontwikkeling van de audiovisuele en 
informatiediensten beschreven, worden de bestaande wetgeving en het bestaande beleid op nationaal, 
Europees en internationaal niveau geanalyseerd en wordt ook ingegaan op de implicaties van de 
ontwikkeling van nieuwe diensten voor dit beleid, althans wat betreft de twee kwesties waarop dit 
Groenboek betrekking heeft. Er worden uiteenlopende mogelijkheden voor algemene actie onderzocht, 
variërend van regelgeving en zelfregulering tot bewustmaking en educatie en de ontwikkeling van 
systemen voor de uitoefening van ouderlijke controle. 
Het doel van dit Groenboek van de Commissie is te stimuleren tot een discussie op middellange en lange 
termijn. Het wordt gelijktijdig met de mededeling van de Commissie over "Harmful and illegal content 
on the Internet" gepresenteerd. Deze beide documenten vullen elkaar volledig aan, zowel wat betreft de 
termijn waarop zij zich richten als wat betreft de reikwijdte. In de Mededeling presenteert de Commissie 
maatregelen op korte termijn met betrekking tot kwesties die specifiek te maken hebben met Internet en 
die verder gaan dan alleen de bescherming van minderjarigen en de menselijke waardigheid. Het 
Groenboek richt zich op een langere termijn en is bedoeld voor een raadplegingsproces; bovendien heeft 
het ook specifiek betrekking op het onderwerp van de bescherming van minderjarigen en de menselijke 
waardigheid in het kader van alle audiovisuele en informatiediensten. Beide documenten zijn een antwoord 
op het Europees Parlement en de Raad, die hadden gevraagd om een grondig onderzoek naar Europese 
beleidskwesties in verband met de ontwikkeling van nieuwe diensten. 
In dat opzicht wil de Commissie er met klem op wijzen dat er al een aantal initiatieven is gestart of op 
dit moment worden bestudeerd, die ofwel specifiek, ofwel zijdelings betrekking hebben op verwante 
kwesties van algemeen belang. Zo wordt in de mededeling van de Commissie over de diensten van 
algemeen belang in Europa een gedeelte gewijd aan radio en televisie, waarin wordt aangegeven dat de 
overwegingen van algemeen belang in deze sector hoofdzakelijk betrekking hebben op de inhoud van de 
uitgezonden programma's en verband houden met zedelijke en democratische waarden, bijvoorbeeld 
pluralisme, ethische aspecten van informatie en bescherming van de persoon. De intellectuele eigendom 
komt aan de orde in een Groenboek over het auteursrecht en de naburige rechten in de 
informatiemaatschappij. Het Groenboek over commerciële communicatie in de interne markt heeft met 
name betrekking op kwesties van algemeen belang op het gebied van reclame en sponsoring. Er is een 
richtlijn goedgekeurd over de bescherming van personen met betrekking tot de verwerking van 
persoonlijke gegevens. De richtlijn "Televisie zonder grenzen" die momenteel wordt herzien, voorziet in 
gecoördineerde communautaire regels op een aantal terreinen, met name de bescherming van 
minderjarigen. Het voorstel voor een richtlijn over de transparantie van de regelgevingen in de interne 
markt voor de diensten van de informatiemaatschappij zal de communautaire coördinatie van toekomstige 
acties op het gebied van regelgeving en het nastreven van waardevolle doelen van algemeen belang 
vergemakkelijken 
Andere kwesties die voortvloeien uit de ontwikkeling van deze diensten - zoals kwesties op het gebied 
van culturele en taalkundige verscheidenheid - hebben al geleid tot recente beleidsinitiatieven (zoals de 
programma's MEDIA II, INFO 2000 en Meertalige Informatiesystemen). De Commissie zal de resultaten 
van deze initiatieven toetsen aan de doelstellingen daarvan en zal te zijner tijd een bijgewerkte beoordeling 
van de situatie geven en daarbij eventueel aangeven welke verdere beleidsinitiatieven noodzakelijk zijn. 
SAMENVATTING 
De strijd tegen de verspreiding van inhoud die de menselijke waardigheid aantast en de bescherming 
van minderjarigen tegen de toegang tot inhoud die schadelijk is voor hun ontwikkeling is van 
fundamenteel belang om te bereiken dat de nieuwe audiovisuele en informatiediensten zich kunnen 
ontwikkelen in een klimaat van vertrouwen. Als niet snel efficiënte middelen worden gevonden en ten 
uitvoer worden gelegd ter bescherming van het algemene belang op deze gebieden, bestaat het gevaar dat 
deze nieuwe diensten hun economische, sociale en culturele beloften niet volledig zullen kunnen inlossen. 
In Hoofdstuk I van dit Groenboek komen de aspecten van de ontwikkeling van de nieuwe audiovisuele 
en informatiediensten aan de orde die van belang zijn in verband met de bescherming van minderjarigen 
en de menselijke waardigheid. Daarnaast wordt een analyse gegeven van de soorten inhoud die problemen 
kunnen opleveren. Er wordt met nadruk op gewezen dat problemen van verschillende aard niet als één 
geheel kunnen worden behandeld; zo moet onderscheid worden gemaakt tussen enerzijds 
kinderpornografie, die ongeoorloofd en strafbaar is, en anderzijds het feit dat kinderen toegang kunnen 
krijgen tot pornografische inhoud voor volwassenen, die weliswaar schadelijk is voor de ontwikkeling 
van minderjarigen, maar mogelijk wel geoorloofd voor volwassen. Er moeten oplossingen worden 
uitgewerkt die rekening houden met het soort inhoud. 
Deze oplossingen moeten ook worden aangepast aan de verdere ontwikkeling van de omgeving van de 
diensten. Nieuwe televisiediensten, zoals pay-per-view, bieden grotere individuele keuzemogelijkheden. 
Ze staan steeds verder af van het model van de massamedia, waarbij de kijker slechts kan kiezen tussen 
wel en niet naar een uitzending kijken, en komen dichter bij het uitgeverijmodel, dat wil zeggen dat de 
kijker zijn programma kiest uit een omvangrijk aanbod. Bij de on-line diensten gaat die ontwikkeling nog 
verder, en wel in de richting van het model van individuele communicatie. Geografisch gezien worden 
de distributienetwerken steeds minder nationaal en steeds meer mondiaal van karakter, met Internet als 
belangrijkste voorbeeld van een mondiaal netwerk van netwerken. Bovendien verschijnen er nieuwe 
soorten inhoud. Een klassieke televisie-uitzending die van het begin tot het eind wordt bekeken, is lineair 
van karakter, terwijl interactiviteit allerlei nieuwe mogelijkheden biedt om inhoud te bekijken. Ook 
ontstaan er mengvormen, waarin bijvoorbeeld op een originele manier spel en reclame of informatie 
worden gecombineerd. 
De ontwikkeling van nieuwe diensten vereist een flexibele omgeving, met name op het gebied van 
regelgeving. Om nieuwe oplossingen te vinden is een functionele analyse van elk nieuw type dienst 
noodzakelijk. Elk nieuw risico dat inherent is aan de aard van de nieuwe diensten, moet met zorg worden 
bestudeerd. De vrees die door de opkomst van de nieuwe audiovisuele en informatiediensten ontstaat ten 
aanzien van de bescherming van minderjarigen en de menselijke waardigheid, verdient de aandacht van 
zowel overheden als burgers. Het probleem moet echter niet groter worden voorgesteld dan het is: vaak 
is het probleem niet zozeer gelegen in de inhoud van de nieuwe diensten als wel in de kenmerken 
waardoor die nieuwe diensten zich onderscheiden van de traditionele media. 
Hoofdstuk II bevat een analyse van de geldende wettelijke en grondwettelijke bepalingen op Europees 
en nationaal niveau. Alle nationale bepalingen in Europa sluiten aan op de fundamentele rechten die zijn 
verankerd in het Europese verdrag tot bescherming van de rechten van de mens. Deze fundamentele 
rechten zijn, als algemene beginselen van het gemeenschapsrecht, overgenomen in artikel F2 van het 
Verdrag betreffende de Europese Unie. Met name wordt in artikel 10 van het genoemde verdrag het recht 
van vrijheid van meningsuiting gewaarborgd. Voorts wordt hierin bepaald dat om specifieke redenen 
bepaalde beperkingen kunnen worden gesteld aan de uitoefening van dat recht, met name de bescherming 
van de gezondheid of de goede zeden en de voorkoming van misdrijven. De vrijheid van meningsuiting 
wordt derhalve nergens in de Europese Unie in absolute zin gehanteerd, maar is aan beperkingen 
onderworpen. In de jurisprudentie van het Europese Hof voor de Rechten van de Mens is het 
evenredigheidsbeginselontwikkeld. Hiermee wordt gedoeld op de zeer belangrijke toetsing om te bepalen 
of een beperkende maatregel in overeenstemming is met de fundamentele beginselen die zijn vastgelegd 
in het Verdrag. Hiermee beschikt Europa over een basis voor een gemeenschappelijke aanpak - het 
beginsel van de vrijheid van meningsuiting en de evenredigheidstest. Afgezien van deze 
gemeenschappelijke basis verschillen de huidige stelsels in de Lid-Staten aanzienlijk, en dit is de 
weerspiegeling van de bestaande verschillen in culturele en zedelijke normen. 
Algemeen kan worden gesteld dat de nieuwe diensten specifiek nieuwe problemen kunnen doen ontstaan 
ten aanzien van de toepassing van wettelijke bepalingen. Het wordt bijvoorbeeld steeds moeilijker vast 
te stellen waar de aansprakelijkheid ligt, wanneer er sprake is van verschillende deelnemers in de 
communicatieketen (leverancier van het netwerk, leverancier van toegang, leverancier van diensten, 
leverancier van inhoud). En dit wordt nog moeilijker wanneer de verschillende onderdelen van de keten 
zich in verschillende landen bevinden. 
Vervolgens wordt in dit hoofdstuk ingegaan op de problemen van de bescherming van minderjarigen 
tegen schadelijke, maar niet noodzakelijkerwijze ongeoorloofde, inhoud, zoals erotische inhoud voor 
volwassenen. In sommige Lid-Staten is het beginsel van de bescherming van minderjarigen opgenomen 
in algemene bepalingen die voor alle media gelden en die een verbod inhouden op de levering aan 
minderjarigen van inhoud die schadelijk kan zijn voor hun ontwikkeling (maar die legaal toegankelijk is 
voor volwassenen). Andere Lid-Staten kennen per medium specifieke bepalingen. In al die gevallen is het 
voor de tenuitvoerlegging van maatregelen ter bescherming van minderjarigen noodzakelijk dat wordt 
vastgesteld met welke middelen kan worden voorkomen dat minderjarigen toegang hebben tot schadelijke 
inhoud, terwijl toegang tot die inhoud wel wordt toegestaan aan volwassenen. Recente technologische 
ontwikkelingen kunnen nieuwe oplossingen bieden, door uitbreiding van de mogelijkheden van controle 
door de ouders, zowel op het gebied van televisie ("anti-geweldchip " of "V-chip ") als op dat van de on­
line diensten (PICS). In beide gevallen vormt labeling van inhoud een sleutelelement van het systeem. 
Bij de televisie zijn de nieuwe technische mogelijkheden beperkter dan bij de on-line diensten, maar beide 
soorten media hebben het voordeel dat het gaat om oplossingen vanaf de basis ("bottom-up") in plaats 
van oplossingen van bovenaf ("top-down"); hierdoor is namelijk controle vooraf niet noodzakelijk en 
wordt de potentiële doelmatigheid van zelfregulering vergroot. 
Hoofdstuk III bevat een analyse van de situatie op het niveau van de Europese Unie, zowel wat betreft 
het communautaire recht als ten aanzien van de samenwerking op het gebied van justitie en binnenlandse 
zaken. Het vrije verkeer van diensten is een van de vier fundamentele vrijheden die door het Verdrag 
worden gewaarborgd. Hierop zijn beperkingen mogelijk om dringende redenen van algemeen belang, 
bijvoorbeeld voor de bescherming van minderjarigen en de menselijke waardigheid, maar dergelijke 
beperkingen moeten met name worden onderworpen aan de evenredigheidstest. 
In de strijd tegen illegale inhoud wordt erkend dat samenwerking tussen Lid-Staten op de terreinen van 
justitie en binnenlandse zaken gezien het internationale karakter van de nieuwe diensten van 
fundamenteel belang is. Dankzij een dergelijke samenwerking zullen de Lid-Staten doelmatiger kunnen 
optreden tegen illegaal gebruik en illegale inhoud. Bovendien zullen ze dankzij een grotere interne 
samenhang beter in staat zijn om oplossingen op mondiale schaal te helpen verwezenlijken. 
Dit hoofdstuk behandelt de verschillende mogelijkheden tot versterking van de samenwerking tussen 
nationale overheden onderling en tussen deze overheden en de Commissie, zowel op communautair 
niveau als in het kader van justitie en binnenlandse zaken (systematische uitwisseling van informatie, 
vergelijkende analyse van de nationale wetgevingen, vaststelling van een gemeenschappelijk kader voor 
zelfregulering, aanbevelingen voor samenwerking op de terreinen van justitie en binnenlandse zaken, 
gemeenschappelijke richtsnoeren voor internationale samenwerking). Tevens worden de mogelijkheden 
onderzocht om de samenwerking tussen de betrokken bedrijfstakken te bevorderen (gedragscodes, 
gemeenschappelijke normen voor labelingsystemen, bevordering van de PICS-standaard). En ten slotte 
worden ook eventuele maatregelen gericht op bewustmaking van en voorlichting aan de gebruikers aan 
de orde gesteld. 
Op basis van de eerste voorstellen voor actie die de Commissie presenteert in haar mededeling "Harmful 
and illegal content on the Internet" wordt zowel in hoofdstuk II als in hoofdstuk III een reeks vragen 
voor nadere bestudering geformuleerd over kwesties die de Commissie essentieel acht voor de vaststelling 
van toekomstige acties. Het gaat om de volgende vragen (in de volgorde waarin ze in het Groenboek 
voorkomen): 
Vraag 1; 
Wat zou - rekening houdend met wat technisch haalbaar en economisch redelijk is - de aansprakelijkheid 
moeten zijn van de verschillende partijen die betrokken zijn bij de communicatieketen van inhoud, die 
loopt van de auteur tot de eindgebruiker (welke soorten aansprakelijkheid - strafrechtelijk, 
gemeenrechtelijk, aansprakelijkheid als uitgever - en onder welke voorwaarden zou vrijstelling van die 
aansprakelijkheid mogelijk zijn? 
Vraag 2; 
Hoe kan de evenredigheid van genomen maatregelen worden getoetst? Met name, moeten er arbitrage-
of bemiddelingsmechanismen op het niveau an de Europese Unie worden overwogen? En zo ja, welke? 
Vraag 3: 
Hoe kan het juiste evenwicht worden bepaald tussen enerzijds bescherming van de persoonlijke levenssfeer 
(waaronder ook behoort de mogelijkheid om als gebruiker van een netwerk anoniem te blijven) en 
anderzijds de noodzaak illegaal gedrag te bestraffen? 
Vraag 4: 
Welke aanpak verdient de voorkeur ten aanzien van voorzieningen voor de uitoefening van ouderlijke 
controle: regelgeving of zelfregulering (eventueel binnen een kader) Welke regels zouden noodzakelijk 
zijn, met name op het niveau van de Europese Unie? 
Vraag 5: 
In welke gevallen (soorten diensten of andere criteria) zou moeten worden overwogen systematisch 
voorzieningen voor ouderlijke controle te verstrekken? Moet worden overwogen een dergelijke 
verstrekking verplicht te stellen? En zo ja, in welke vorm en door welke exploitanten? En over welke 
functies moeten dergelijke voorzieningen in de verschillende gevallen minimaal beschikken? 
Vraag 6: 
Hoe kan decentralisatie van de labeling van inhoud worden verwezenlijkt, zodat in het geval van de 
transnationale audiovisuele en informatiediensten rekening kan worden gehouden met de nationale, lokale 
en individuele verschillen in gevoeligheid? 
Vraag 7: 
Welke elementen van standaardisatie zouden het mogelijk maken in Europa op een samenhangende wijze 
stelsels voor labeling te ontwikkelen, met name voor digitale diensten (standaardisatie van te verstrekken 
soorten informatie, codering en decodering van die informatie, enz.)? 
Vraag 8: 
Hoe moet de samenwerking van overheden in de Europese Unie worden gerealiseerd? Moet hieraan 
formeel vorm worden gegeven, en zo ja in welk institutionele kader? 
Vraag 9; 
Hoe moeten de werkzaamheden op Europees en internationaal niveau worden georganiseed? Moet er met 
name voorrang worden gegeven aan de ontwikkeling van oplossingen op het niveau van de Europese Unie 
om deze vervolgens op internationaal niveau te bevorderen, of moeten de Europese en internationale 
ontwikkeling parallel lopen? Wat zijn de geschiktste fora voor internationale samenwerking (G7, OESO, 
ITU, WTO, VN of bilaterale relaties)? Hoe moet die internationale samenwerking formeel worden 
vormgegeven? 
HOOFDSTUK I CONTEXT EN PROBLEMATIEK VAN DE BESCHERMING VAN 
MINDERJARIGEN EN DE MENSELIJKE WAARDIGHEID 
In dit hoofdstuk willen wij vaststellen wat de belangrijkste problemen zijn die de inhoud van audiovisuele 
en informatiediensten kunnen opleveren op het gebied van de bescherming van minderjarigen en de 
menselijke waardigheid. 
1. De problemen van de bescherming van minderjarigen en de menselijke waardigheid 
Hoeveel belang ook wordt gehecht aan de vrijheid van meningsuiting, de bescherming van minderjarigen 
en de menselijke waardigheid is altijd een overweging van fundamenteel belang geweest in de regulering 
van de media. De opkomst van nieuwe media doet niets af aan de noodzaak van deze bescherming. 
De voorzieningen voor de bescherming van minderjarigen en de menselijke waardigheid kunnen per land 
en per periode verschillen. Het is echter van belang onderscheid te maken tussen twee soorten problemen 
in verband met inhoud: 
- In de eerste plaats kan de toegang tot bepaalde soorten inhoud zijn verboden voor de hele 
samenleving, ongeacht de leeftijd van de potentiële doelgroepen en ongeacht het medium. Als 
voorbeelden van dergelijk verboden inhoud kunnen we, los van verschillen in nationale wetgevingen, 
een algemene categorie inhoud noemen die een aantasting vormt van de menselijke waardigheid', het 
gaat hierbij voornamelijk om kinderpornografie, extreme vormen van nodeloos geweld en het aanzetten 
tot rassendiscriminatie of andere discriminatie, of tot haat of geweld. 
- Verder is de toegang tot bepaalde soorten inhoud die de lichamelijke en/of geestelijke ontwikkeling 
van minderjarigen kan schaden, uitsluitend toegestaan voor volwassenen en dus verboden voor 
minderjarigen. Deze maatregelen mogen niet worden verward met andere maatregelen van algemeen 
belang, zoals die ter bescherming van de consument, waarbij ook sprake kan zijn van de bescherming 
van minderjarigen (in het bijzonder, met betrekking tot communicatie met commerciële doeleinden, 
maatregelen ter voorkoming van ieder vorm van uitbuiting van de goedgelovigheid van jongeren)1 
Vaak worden deze kwesties om verschillende redenen gezamenlijk behandeld, maar het is van zeer groot 
belang dat we deze categorieën niet bij elkaar voegen, maar het onderscheid handhaven. Het gaat om 
afzonderlijke doelstellingen die elk hun eigen problemen meebrengen en specifieke oplossingen vragen. 
Het is bijvoorbeeld duidelijk dat de middelen die nodig zijn om naleving van een totaal verbod te 
waarborgen, andere zijn dan de middelen waarmee de toegang van minderjarigen of de ongewilde toegang 
van volwassenen kan worden beperkt. 
In de regelgeving voor de omroepdiensten op communautair niveau (richtlijn 89/552/EG) worden deze twee 
doelstellingen bijvoorbeeld duidelijk van elkaar gescheiden: 
- De regels voor de bescherming van minderjarigen gelden voor alle programma's, met inbegrip van 
commerciële boodschappen: net als elke andere uitzending kan ook reclame beelden of berichten bevatten 
die de ontwikkeling van minderjarigen ernstig kunnen schaden (zie artikel 22). 
- De regels voor de bescherming van de consumenten die van toepassing zijn op televisiereclame, bevatten 
specifieke bepalingen die erop gericht zijn uitbuiting van de goedgelovigheid van minderjaringe te 
voorkomen (zie artikel 16). 
2. Een andere context 
Het ontstaan van nieuwe audiovisuele en informatiediensten leidt tot een ingrijpende wijziging van de 
context van de bescherming van minderjarigen en de menselijke waardigheid (zie bijlage II). 
2.1 Televisie: van massamedium naar uitgeverijconcept 
De digitale televisie zal het verschijnsel van verveelvuldiging en van diversificatie van diensten 
spectaculair doen toenemen: elk digitaal pakket omvat tientallen diensten of zal in de toekomst tientallen 
diensten omvatten, waaronder diensten gebaseerd op "pay-per-view" (PPV) of "near-video-on-demand" 
(NVOD). Geleidelijk zullen "video-on-demand" (VOD), alsmede een scala van nieuwe transactiediensten 
(variërend van films op aanvraag tot telebankieren en spelletjes) worden ingevoerd, zonder dat nu al exact 
kan worden bepaald hoe die invoering zal verlopen (infrastructuren, wijze van communicatie, soorten 
inhoud...). 
Televisie en 
Set Top Box/ 
PC van de gebruiker 
Selectie j 
gebruiker J < 
O 
m o • 
o 
z 
I o m 
\> 
z 
! O S 
1—4 H > 
H 
^Föv - Inhoud ! S >-,*>. *V>*V I Programma­
makers 
Adverteerders 
^•xms* vy 
-^ Internet •/-
V? 
Deze ontwikkeling markeert de overgang op televisiegebied van een "massamediumconcept" naar een 
concept dat meer verwant is met het model van een uitgeverij: 
- de uitbreiding van het aantal diensten wordt niet langer beperkt door de schaarste aan frequenties; 
- de diensten worden steeds verscheidener en de invloed van elk ervan wordt geringer naarmate het totale 
aantal beschikbare diensten toeneemt; 
- de kijker beschikt over zeer ruime keuzemogelijkheden uit diensten en soorten programma's die 
duidelijk herkenbaar zijn. 
2.2 On-line diensten: van het uitgeveriimodel naar een nieuw communicatiemodel 
De ontwikkeling van particuliere on-line diensten, zoals CompuServe of America on-line (AOL), en 
vooral ook de exponentiële groei van Internet worden beschouwd als een voorbode van een toekomstige 
massamarkt voor on-line diensten. 
^ ( Gecontracteerde 
! externe leveranciers 
van inhoud 
PC van gebruiker 
Interactive diensten, inhoud van 
t| andere gebruikers, beheerd door \ 
leverancier on-line diensten 
On-line diensten zijn stelsels voor elektronische communicatie die abonnees een scala van diensten bieden 
(elektronische post, informatie, spelletjes, discussiefora...). Deze diensten zijn met behulp van een 
computer en een modem toegankelijk via het telefoonnet. Naast de "Bulletin Board Systems" (BBS), die 
al geruime tijd zijn ingeburgerd, zijn de particuliere commerciële diensten sterk in opkomst in de 
Verenigde Staten en ze verschijnen nu ook op sommige Europese markten. De gesloten architectuur van 
deze netwerken waarborgt een adequate beveiliging van de transacties, waardoor zich hierop commerciële 
diensten konden ontwikkelen. 
De on-line diensten functioneren duidelijk volgens het uitgeverijmodel: inhoud wordt bewerkt en 
beschikbaar gesteld aan het publiek, dat hier op individueel verzoek toegang toe kan verkrijgen. Maar 
dankzij bepaalde mogelijkheden die de on-line diensten, en in het bijzonder Internet2 biedt, ontstaat er 
nu een nieuw model van interactieve communicatie: iedere gebruiker wordt een potentiële leverancier 
van inhoud. Dit model, dat uniek is in zijn soort, maakt iedere simpele vergelijking met bestaande media 
en met de traditionele vormen van telecommunicatie onmogelijk. Het moet worden behandeld als een 
specifiek medium met geheel eigen kenmerken. 
Zie de mededeling "HarmfuU and illegal content on the Internet". 
9 
r ""-s 
Server van provider die 
j diensten met toegevoegde 
I waarde levert 
,"~~": V"' Een netwerk van 
netwerken waarin een zeei 
groot aantal computers ui 
alle delen van de wereld 
onderling zijn gekoppeld 
V7/,v r%b 
^iâi^Jj Internet 
Si^ys^j^^ 
^^>.7--^X-- ;-- v\ V A,^.v-V,v.v'Ç\\.A;'.v^ -••- { TT 
2.3 Van nationale diensten naar mondiale netwerken 
De opkomst van thematische diensten en betaaltelevisie heeft geleid tot een toename van 
grensoverschrijdende televisie-uitzendingen, ook al richten deze zich bijna altijd op één taalgebied. Met 
de opkomst van de digitale televisie zullen, met name omdat de diensten bij dit medium niet meer aan 
banden worden gelegd door de schaarste aan frequenties, zeer gespecialiseerde diensten kunnen worden 
ontwikkeld, waarvan sommige slechts economisch haalbaar zullen zijn als zij zich op meer dan één 
nationale markt richten. Deze diensten moeten dus op transnationale basis niche-markten veroveren, 
willen zij een voldoende omvangrijk publiek bereiken. 
Bij de huidige stand der techniek zijn systemen voor video-on-demand op internationale basis moeilijk 
voorstelbaar. Gezien de kosten van de benodigde breedbandverbindingen lijkt de toegang tot een server 
in een ander land nauwelijks rendabel te kunnen zijn. Op langere termijn daarentegen zouden video-on-
demand-systemen dezelfde ontwikkeling kunnen doormaken als de on-line diensten. 
De on-line diensten hebben al een internationale dimensie in de vorm van de grote particuliere netwerken 
als AOL en CompuServe. Iedere keer dat een dienst van dat type in een nieuw land wordt gevestigd, 
wordt het totale netwerk uitgebreid en kunnen alle abonnees onderling communiceren en toegang 
verkrijgen tot dezelfde inhoud. 
10 
Internet is nu al een mondiaal netwerk dat in bijna alle landen ter wereld potentieel toegankelijk is. De 
structuur van Internet maakt het overigens bijna onmogelijk om een bepaald geografisch gebied uit te 
sluiten. 
Deze verschuiving van nationale diensten naar mondiale netwerken vormt een belangrijke uitdaging 
voor de bescherming van minderjarigen en de menselijke waardigheid Er moet diepgaand worden 
nagedacht over de middelen die moeten worden ingezet om ervoor te zorgen dat de Europese beginselen 
inzake de bescherming van minderjarigen en de menselijke waardigheid op internationaal niveau 
worden geëerbiedigd. 
IA Het ontstaan van nieuwe soorten inhoud 
Naast het lineaire model, dat kenmerkend is voor inhoud op televisie (een uitzending wordt van het begin 
tot het einde bekeken) komt er een complexere architectuur waarmee men zich vrijer kan verplaatsen door 
de verstrekte informatie en ook interactie met de inhoud mogelijk is (bijvoorbeeld bij nieuwe interactieve 
media als CD-ROM, CD-I, digitale video-disc.) 
Verder worden duidelijk omschreven soorten inhoud (documentaires, nieuws, reclame, film...) 
samengevoegd tot nieuwe, hybride soorten inhoud die moeilijk te kwalificeren zijn: zo kan één inhoud 
aspecten omvatten van reclame, informatie en spel, zonder dat de samenstellende delen duidelijk van 
elkaar te scheiden zijn. 
Ten slotte kan inhoud in de wereld van de digitale communicatie op allerlei manieren worden 
gemanipuleerd: inhoud kan gemakkelijk worden gewijzigd en kan worden verspreid via een grote 
verscheidenheid aan media en diensten. Met door de computer gegenereerde beelden kunnen "virtuele 
werelden" worden gecreëerd en wordt inhoud op onbewust niveau toegevoegd, waardoor een nieuw 
element van ambiguïteit wordt ingebracht in de relatie tot de werkelijkheid. 
Deze ontwikkelingen roepen vele vragen op. Hoe kan worden gecontroleerd of informatie op waarheid 
berust ("valse berichten" in plaats van de oorspronkelijke, "valse bedrijven" die "valse diensten of 
produkten" aanbieden...)? Hoe kunnen de verschillende rechten verbonden aan de naam, het beeld en de 
reputatie van een natuurlijke persoon of een rechtspersoon worden beschermd? Wat zal op lange termijn 
het effect op de samenleving zijn van hybride vormen van inhoud waarin werkelijke en virtuele werelden 
in elkaar overlopen? Deze kwesties dragen, op termijn, nieuwe risico's in zich die nog moeilijk te 
beoordelen zijn, vooral waar het gaat om de lichamelijke en geestelijke ontwikkeling van minderjarigen. 
Het is daarom zaak deze risico's met zorg te identificeren en te analyseren. 
2.5 Het wordingsstadium: nieuwe risico's, nieuwe kansen 
Deze nieuwe omgeving die zich volop ontwikkelt, is nog lang niet stabiel. Gezien de gemeenschappelijke 
taal van de digitale communicatie zijn er verscheidene convergentiescenario's mogelijk, op het niveau van 
de terminals (televisie, computer of anderszins), van de infrastructuren (ether, telecommunicatie, kabel of 
satelliet) of van de diensten zelf. 
11 
Tijdens dit lange wordingsstadium kan de ontwikkeling van de nieuwe diensten alleen maar plaatsvinden 
in een - met name op het gebied van regelgeving - soepele omgeving die zich gemakkelijk kan aanpassen 
aan de snelle ontwikkelingen in de sector. Aangezien er verschillende convergentiescenario's zijn en omdat 
interactiviteit talrijke nieuwe mogelijkheden biedt, is het moeilijk de traditionele criteria voor het 
onderscheid tussen soorten diensten (televisie/computer, privé-communicatie/openbare communicatie, punt-
tot-puntcommunicatie/punt-tot-meerpuntcommunicatie) automatisch toe te passen. De nieuwe diensten 
kunnen ook niet goed op één lijn worden gesteld met de bestaande media. Het is daarom van belang de 
verschillende functies die aan de orde zijn bij iedere nieuwe dienst, goed te bestuderen, zodat de 
relevante kenmerken daarvan kunnen worden vastgesteld 
In deze context van steeds snellere veranderingen moeten tevens de nieuwe risico's voor de bescherming 
van minderjarigen en de menselijke waardigheid worden beoordeeld Bovendien moet een beeld worden 
verkregen van de vele mogelijkheden die de nieuwe audiovisuele en informatiediensten bieden voor het 
uitoefenen van controle op inhoud 
3. De omvang van de problemen voor de verschillende soorten diensten 
De aard en de omvang van de problemen inzake de bescherming van minderjarigen en de menselijke 
waardigheid zijn niet voor alle soorten audiovisuele en informatiediensten gelijk. 
Afhankelijk van het land kan het zijn dat erotische programma's op de gewone televisie laat op de avond 
worden uitgezonden en dat pornografische inhoud alleen toegankelijk is via betaaltelevisie. Gecodeerde 
zenders die uitsluitend pornografie uitzenden, komen in Europa nog betrekkelijk weinig voor. De kwestie 
van geweld op televisie, die veel moeilijker te regelen is, is in veel landen onderwerp van discussie. 
Betaaltelevisie, near-video-on-demand en video-on-demand zullen vaak erotische en/of pornografische 
programma's zullen aanbieden en dat de kwestie van geweld voor deze diensten een minder grote rol zal 
spelen, vooral als de gebruikers goed worden geïnformeerd over de exacte aard van de beschikbare 
programma's. 
De on-line diensten bieden een reeks commerciële sites voor volwassenen aan; deze bevatten met name 
erotische en/of pornografische foto's die tegen betaling toegankelijk zijn. Deze "gepubliceerde" sites zijn 
duidelijk herkenbaar. Ondanks het gesloten karakter van de particuliere netwerken kan men ook hierop 
alle andere soorten omstreden inhoud aantreffen in gebruikersvriendelijke toepassingen (discussiegroepen) 
of via elektronische post. 
Zoals blijkt uit de mededeling "Harmful and illegal content on the Internet", zijn op Internet 
ontegenzeglijk alle soorten omstreden inhoud aanwezig, van kinderpornografie tot aanzetting tot haat, 
gewelddadige inhoud en andere vormen van misbruik, maar de problematische sites zijn vaak herkenbaar 
en, aangezien de gebruiker bewust naar bepaalde informatie moet zoeken (door een adres op te geven of 
met zoekprogrammatuur te werken), is het bijna onmogelijk dat hij of zij "per ongeluk" met ongewenste 
inhoud wordt geconfronteerd. 
12 
Het is zeker geen toeval dat aan kwesties inzake de bescherming van minderjarigen en de menselijke 
waardigheid in de audiovisuele en informatiediensten zoveel belang wordt gehecht. Er ontstaan 
werkelijke problemen die alle zorg van overheden en burgers verdienen. Daarbij is echter niet zozeer 
de inhoud een nieuw gegeven als wel het feit dat er nieuwe manieren van communicatie ontstaan die 
niet te vergelijken zijn met bestaande media. Het valt te betwijfelen of op de nieuwe diensten meer 
omstreden inhoud circuleert dan tot nu toe het geval was in de traditionele media. De nieuwe diensten 
maken deze omstreden inhoud echter zichtbaarder en naar verhouding toegankelijker, terwijl ze 
tegelijkertijd minder controleerbaar zijn dan de traditionele media. Om te kunnen bepalen hoe hiermee 
moet worden omgegaan, lijkt het daarom van cruciaal belang dat inzicht wordt verkregen in het 
functioneren van iedere dienst 
13 
HOOFDSTUK II DE OP INHOUD TOEPASSELIJKE REGELS EN CONTROLEMIDDELEN 
INZAKE DE BESCHERMING VAN MINDERJARIGEN EN DE 
MENSELIJKE WAARDIGHEID 
1. Gemeenschappelijke algemene beginselen 
Voordat wij beginnen met de bestudering van de regels en controlemiddelen die op nationaal niveau 
worden toegepast als antwoord op het vraagstuk van de bescherming van minderjarigen en de menselijke 
waardigheid, moet benadrukt worden dat aan deze regels en controlemiddelen twee basisbeginselen ten 
grondslag liggen die kenmerkend zijn voor elke democratische samenleving: vrijheid van meningsuiting 
en eerbiediging van de persoonlijke levenssfeer (zie bijlage III). 
1.1 Het beginsel van vrijheid van meningsuiting 
Het beginsel van vrijheid van meningsuiting is verankerd in verschillende internationale verdragen, 
waarvan het Europese Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden 
(hierna genoemd "het Verdrag") het meest uitgebreide is. Dit verdrag biedt tegelijkertijd een belangrijk 
referentiekader voor de Europese Unie. Alle Lid-Staten zijn partij bij dit Verdrag en met uitzondering van 
het Verenigd Koninkrijk hebben zij alle de vrijheid van meningsuiting tot een grondwettelijk beginsel 
gemaakt. 
Hoewel de Europese Gemeenschap niet direct door deze tekst gebonden is, heeft zij de inhoud ervan wel 
overgenomen in haar eigen rechtsorde, namelijk in artikel F2 van het Verdrag betreffende de Europese 
Unie en door de jurisprudentie het Hof van Justitie inzake de algemene beginselen van het communautaire 
recht. 
Het beginsel wordt echter nergens in absolute zin gehanteerd. De vrijheid van meningsuiting kan door de 
Staat worden beperkt, maar dan wel binnen een strak omlijnd kader: een beperkende maatregel kan in 
een democratische samenleving slechts als noodzakelijk worden beschouwd als deze beantwoordt aan 
een dwingende maatschappelijke behoefte en doeltreffend is zonder dat de beperkingen die zij oplegt 
onevenredig zijn. Om dit te beoordelen is een evenredigheidstest noodzakelijk. 
1.2. Het beginsel van eerbiediging van de persoonlijke levenssfeer 
Het beginsel van eerbiediging van de persoonlijke levenssfeer heeft dezelfde status als dat van de vrijheid 
van meningsuiting. Het wordt voornamelijk gegarandeerd door artikel 8 van het Verdrag en staat 
beperkingen toe onder vergelijkbare omstandigheden als hierboven zijn beschreven voor de vrijheid van 
meningsuiting. 
Door toepassing van nationale verbodsregels ten aanzien van bepaalde soorten inhoud zijn beperkingen 
van dit beginsel mogelijk (met name voor het opsporen en bestraffen van privé-communicatie met 
criminele bedoelingen), maar steeds met strikte inachtneming van het evenredigheidsbeginsel. 
Met enerzijds het Verdrag en de uniforme interpretatie daarvan door het Europese Hof voor de Rechten 
van de Mens en anderzijds de inachtneming van de algemene rechtsbeginselen in de communautaire 
rechtsorde, beschikken we wat betreft de vrijheid van meningsuiting en de bescherming van de 
persoonlijke levenssfeer over een gemeenschappelijke Europese basis. Toch moet geconstateerd worden 
dat deze gemeenschappelijke basis niet leidt tot regels die op alle punten overeenstemmen. Niettemin 
moet het belang van deze beginselen worden benadrukt: er mogen dan geen gemeenschappelijke regels 
14 
zijn, Europa beschikt wel over een gemeenschappelijke methode voor de beoordeling van de regels die 
beperkingen inhouden van de vrijheid van meningsuiting of het recht op privacy. Deze 
beoordelingsmethode (evenredigheidstest) moet een krachtige convergentiefactor tussen de Lid-Staten 
zijn bij de regelgeving (of de systemen voor zelfregulering) inzake de bescherming van minderjarigen 
en de menselijke waardigheid in de audiovisuele en informatiediensten. 
2. De regels en controlemiddelen op nationaal niveau 
Uit de bestudering van de regelgevingen en andere nationale maatregelen op het gebied van de 
bescherming van minderjarigen en de menselijke waardigheid blijkt zeer duidelijk de verscheidenheid aan 
juridische en culturele tradities in de Lid-Staten (zie bijlage III). Het is echter wel mogelijk hier de grote 
lijnen en de specifieke problemen aan te geven. 
2.1 Regelingen ter bescherming van de menselijke waardigheid 
De nationale regelgevingen van het eerste type zijn gericht op het volledig onwettig maken van bepaalde 
soorten inhoud die onverdraaglijk worden geacht voor zowel het individu als de gemeenschap en die een 
aantasting vormen van de grondslagen van de samenleving en met name van de menselijke waardigheid. 
Alle Lid-Staten hanteren algemene verbodsregels voor bepaalde soorten inhoud. In de meeste gevallen 
staan op de produktie, de distributie en de import van dergelijke inhoud, evenals op het maken van 
reclame ervoor zware geldboeten en gevangenisstraffen, ongeacht of deze verboden in het strafrecht of 
in specifieke teksten zijn vastgelegd. Vanwege hun algemene karakter hebben deze verboden betrekking 
op alle soorten informatiedragers en diensten, met inbegrip van die welke pas zijn ontstaan nadat de regels 
waren goedgekeurd. De leeftijd van degenen voor wie inhoud bestemd is of die ervan gebruik maken doet 
hier niet ter zake. 
In de meeste Lid-Staten zijn er verbodsregels voor inhoud die een aantasting vormt van de menselijke 
waardigheid, zoals obscene inhoud, inhoud in strijd met de goede zeden of indecente inhoud. In 
sommige gevallen zijn deze termen wettelijk gedefinieerd, in andere wordt de vaststelling van de betekenis 
ervan aan de jurisprudentie overgelaten. 
Overeenkomstig deze kenmerken lijkt het mogelijk bepaalde typen inhoud te benoemen die in de Europese 
Unie bijna overal verboden zijn. 
De Unie is zonder twijfel het meest unaniem over het verbod op kinderpornografie (in de vorm van 
foto's, "pseudo-foto's" of bewegende beelden). Het onlangs in Stockholm gehouden wereldcongres tegen 
seksuele uitbuiting van kinderen heeft het probleem van de circulatie van dergelijke inhoud op de 
communicatienetwerken onder de aandacht gebracht en heeft er met klem op aangedrongen dat het enkele 
bezit van dergelijke inhoud strafbaar wordt gesteld. 
Onder algemene noemers als obsceniteit en goede zeden worden meestal ook gewelddadige pornografie 
(met inbegrip van pornografie met volwassenen die daar niet mee instemmen) en seks met dieren 
verboden. 
15 
In een aanzienlijk aantal landen gelden ook algemene verboden op het aanzetten tot haat en/of geweld. 
Hier lijkt zich een gemeenschappelijk doel af te tekenen: het gaat om de strijd tegen alle soorten inhoud 
die direct of indirect aanzetten tot haat, discriminatie of geweld jegens personen of groepen, vanwege met 
name ras, nationaliteit, huidkleur, geslacht of godsdienst. 
De verscheidenheid en het gebruik aan transparantie in de nationale regelgevingen maakt dat de bestaande 
regels moeilijker ten uitvoer kunnen worden gelegd bij transnationale diensten of netwerken. Ook is het 
hierdoor moeilijker op Europees niveau de medewerking te krijgen van de betrokken bedrijfstakken. 
Bovendien kan deze situatie leiden tot onevenredige belemmeringen van het vrije verkeer van diensten 
in de Gemeenschap en verhindert zij de verdediging van gemeenschappelijke beginselen in de 
internationale fora. 
Tegen die achtergrond erkent de Commissie het fundamentele belang van samenwerking van de Lid-
Staten, met name op het gebied van justitie en binnenlandse zaken (zie hoofdstuk III, paragraaf 2). Het 
lijkt belangrijk bepaalde gemeenschappelijke normen vast te stellen over wat als illegaal zou moeten 
worden beschouwd. Bovendien zou de samenwerking tussen de Lid-Staten op strafrechtelijk, justitieel en 
politieel gebied moeten worden versterkt. 
Wanneer is vastgesteld welke inhoud verboden is, moeten de Lid-Staten verbodsregelingen toepassen, dat 
wil zeggen overtreders die onder hun nationale jurisdictie vallen, identificeren en bestraffen. In de context 
van de nieuwe audiovisuele en informatiediensten stuit die toepassing op twee nieuwe problemen: de 
gecentraliseerde diensten bieden het voordeel dat er duidelijk herkenbare exploitanten zijn met wie de 
relevante regels kunnen worden besproken en die hun verantwoordelijkheid voor de tenuitvoerlegging 
daarvan aanvaarden. Bij de gedecentraliseerde diensten wordt het echter moeilijk de respectieve 
verantwoordelijkheden vast te stellen van de verschillende deelnemers in de communicatieketen, die 
loopt van het plaatsen van bepaalde inhoud op het netwerk tot aan het punt waarop de eindgebruiker 
hier toegang toe krijgt (zie de mededeling "Harmful and illegal content on the Internet") 
Het lijkt algemeen aanvaard dat gebruikers die ongeoorloofde inhoud op het netwerk plaatsen, daarvoor 
aansprakelijk zijn, en dat exploitant die louter het transport van die inhoud verzorgen, niet aansprakelijk 
zijn. De eventuele aansprakelijkheid van de andere deelnemers in de communicatieketen (met name alle 
functies waarbij sprake is van opslag - ook tijdelijke opslag - van de inhoud in een leesbaar formaat) is 
daarentegen nog grotendeels een open vraag. Er moet worden vastgesteld wat technisch mogelijk en 
economisch redelijk is en er moet een evenwicht worden gevonden tussen bescherming van de vrijheid 
van meningsuiting eerbiediging van de persoonlijke levenssfeer enerzijds, en bescherming van 
minderjarigen en de menselijke waardigheid anderzijds. 
Daarnaast worden de mogelijkheden van een doeltreffende tenuitvoerlegging van de nationale 
wetgevingen beperkt door het mondiale karakter van de communicatienetwerken. Waar het gaat om 
gedecentraliseerde diensten op internationale netwerken, kan omstreden inhoud in korte tijd worden 
verplaatst naar andere servers om zo eventuele blokkeringsmaatregelen te omzeilen. Deze mogelijkheid 
brengt niet alleen het risico met zich mee dat inhoud massaal wordt verplaatst naar landen die minder 
streng optreden, maar werpt ook de vraag op van de actualisering van eventuele lijsten van omstreden sites 
of inhoud. Bovendien kan de blokkering van sites met omstreden inhoud in veel gevallen niet evenredig 
blijken te zijn, als daardoor meteen alle diensten en alle inhoud op die server wordt tegengehouden. 
16 
Naar aanleiding van een aantal concrete gevallen is er, in afwachting van de ontwikkeling van een 
jurisprudentie, een discussie ontstaan. Hoewel sommige Lid-Staten werken aan regelgeving, hebben de 
eerste oplossingen voor deze concrete problemen op dit moment de vorm van zelfregulering door de 
betrokken exploitanten (zie de mededeling "Harmful and illegal content on the Internet"). 
Deze geïsoleerde nationale oplossingen schieten echter al snel te kort. Door de ontwikkeling van een 
samenhangende aanpak op het niveau van de Europese Unie zou toepassing van het nationale recht 
kunnen worden vergemakkelijkt en zou tegelijkertijd kunnen worden voorkomen dat de 
grensoverschrijdende ontwikkeling van de diensten in het kader van de interne markt onevenredig zou 
worden belemmerd 
Rekening houdend met de eerste concrete richtsnoeren die zijn gepresenteerd in de mededeling "Harmful 
and illegal content on the Internet, kunnen voor de totstandkoming van deze samenhangende aanpak de 
volgende vragen worden geformuleerd: 
1 Wat zou - rekening houdend met wat technisch haalbaar en economisch redelijk is - de 
aansprakelijkheid moeten zijn van de verschillende partijen die betrokken zijn bij de 
communicatieketen van inhoud, die loopt van de auteur tot de eindgebruiker (welke soorten 
aansprakelijkheid - strafrechtelijk, gemeenrechtelijk, aansprakelijkheid als uitgever - en onder 
welke voorwaarden zou vrijstelling van die aansprakelijkheid mogelijk zijn? 
2 Hoe kan de evenredigheid van genomen maatregelen worden getoetst? Met name, moeten er 
arbitrage- of bemiddelingsmechanismen op het niveau an de Europese Unie worden overwogen? 
En zo ja, welke? 
3 Hoe kan het juiste evenwicht worden bepaald tussen enerzijds bescherming van de persoonlijke 
levenssfeer (waaronder ook behoort de mogelijkheid om als gebruiker van een netwerk anoniem 
te blijven) en anderzijds de noodzaak illegaal gedrag te bestraffen? 
2.2 Regelingen ter bescherming van minderjarigen 
In sommige Lid-Staten is de algemene strekking van het principe van bescherming van minderjarigen 
vertaald in strafrechtelijke bepalingen waarin de levering aan minderjarigen van inhoud die schadelijk 
kan zijn voor hun ontwikkeling, maar voor volwassenen legaal toegankelijk is, wordt verboden. Deze 
bepalingen zijn algemeen van toepassing, ongeacht de manier waarop de levering van de omstreden inhoud 
aan de minderjarige geschiedt. In de Lid-Staten die niet over een dergelijke algemene regel beschikken, 
wordt dit soort bescherming geboden door de regels die specifiek zijn toegespitst op de afzonderlijke 
media. 
In alle gevallen is het voor de tenuitvoerlegging van een regeling ter bescherming van minderjarigen 
noodzakelijk vast te stellen welke middelen het redelijkerwijs mogelijk maken te waarborgen dat 
minderjarigen normaalgesproken geen toegang hebben tot inhoud die hun lichamelijke of geestelijke 
ontwikkeling kan schaden, terwijl die toegang voor volwassenen die dat willen, wel mogelijk blijft 
17 
2.2.1 Toezicht op de toegang van minderjarigen tot omstreden inhoud 
De wijze waarop controle kan worden uitgeoefend op de toegang van minderjarigen tot inhoud, is voor 
een belangrijk deel afhankelijk van de aard van de dienst. Hoewel er bepaalde overeenkomsten zijn tussen 
omroepactiviteiten en on-line diensten, zullen die twee gebieden hier, terwille van de overzichtelijkheid, 
afzonderlijk worden behandeld (zie bijlage IV). 
a) Omroepdiensten 
In het geval van de traditionele televisie is het door de programmering van uitzendingen mogelijk 
bescherming in te bouwen op basis van het tijdstip waarop de programma's worden uitgezonden: 
programma's die minderjarigen kunnen schaden, mogen slechts aan het eind van de avond worden 
uitgezonden, op een tijdstip waarop kinderen niet geacht worden naar de televisie te kijken. Technisch 
gesproken kan dit systeem van tijdsbelemmeringen toegepast worden op elke televisiedienst, maar dit zal 
niet altijd aansluiten op de praktijk van de televisie van de toekomst. Verder hebben sommige particuliere 
en publieke omroeporganisaties, meestal op basis van vrijwilligheid, signaleringssystemen ingevoerd 
waarmee de kijkers worden ingelicht over de aard van de uitgezonden programma's. Aan de classificatie 
van de programma's die schadelijk kunnen zijn voor minderjarigen, zijn verschillende herkenningstekens 
gekoppeld. 
Al deze systemen zijn uitsluitend gericht op het vergemakkelijken van de uitoefening van controle door 
ouders of opvoeders, wier rol van doorslaggevende betekenis is om een doelmatige bescherming mogelijk 
te maken. 
De nieuwe omroepdiensten bieden nieuwe oplossingen voor de bescherming van minderjarigen. De 
inherente eigenschap van alle betaaldiensten, namelijk dat de toegang aan voorwaarden is gebonden, 
biedt vele controlemogelijkheden ten aanzien van minderjarigen: 
- In de eerste plaats vormt het abonnement op zichzelf een kans voor de ouders om na te gaan of de 
dienst die zij kiezen geen inhoud bevat die kan botsen met de gevoeligheid van hun kinderen. 
- Vervolgens verstrekken de betaaldiensten vaak, met het oog op de bevoorrechte relatie tussen de 
betrokken dienst en de abonnee, informatie aan de consument over de uitgezonden programma's, 
waaronder ook adviezen voor ouders. 
- Tot slot worden er soms verschillende technische functies aangeboden die de uitoefening van de 
controle door ouders kunnen vergemakkelijken: het kan gaan om een eenvoudig vergrendelingssysteem 
waardoor de ouders de toegang tot uitzendingen, bijvoorbeeld wanneer zij zelf afwezig zijn, kunnen 
blokkeren; het kan ook gaan om een systeem dat slechts toegang tot de (normaal gecodeerde) 
uitzendingen geeft na het intoetsen van een persoonlijke code (Personal Identification Number of PIN) 
of met behulp van een speciale kaart of een credit-card. In het geval van diensten voor volwassenen 
kunnen ouders er met dit soort middelen voor zorgen dat alleen zij toegang hebben tot de uitzendingen. 
18 
De opkomst van technische voorzieningen voor de uitoefening van controle door ouders heeft een brede 
discussie op gang gebracht over met name de vraag of dergelijke middelen op het gebied van 
ongecodeerde televisie wenselijk zijn. Het Europees Parlement en de Raad hebben, in het kader van de 
herziening van de richtlijn "Televisie zonder grenzen"3, bijzondere belangstelling getoond voor de 
wenselijkheid van koppeling van een systematische classificatie van inhoud aan een mechanisme voor 
controle door ouders naar het Canadese of Amerikaanse model. Deze kwestie is ook in verschillende Lid-
Staten onderwerp van discussie geweest. In verschillende discussies is al snel, afgezien van de problemen 
van de tenuitvoerlegging van dit soort systemen (met name wat betreft de classificatie van inhoud), een 
nog wezenlijker kwestie naar voren gekomen waarop nog geen definitief antwoord is gegeven, namelijk 
de kwestie van de wenselijkheid hiervan. 
Ook de betrokken bedrijfstakken hebben het belang van de kwestie van de bescherming van minderjarigen 
erkend en zij werken aan de ontwikkeling van concrete oplossingen. Binnenkort zullen elektronische 
gidsen op de markt worden gebracht om in de diversiteit aan televisieprogramma's de weg te kunnen 
vinden, en daarin zullen bepaalde mogelijkheden voor het uitoefenen van ouderlijke controle worden 
aangeboden. Deze elektronische gidsen zijn oorspronkelijk ontwikkeld om in een omgeving met een grote 
verscheidenheid aan kanalen de programmering van videorecorders te vergemakkelijken en te 
automatiseren, maar kunnen een breed scala aan informatie over de programma's ontcijferen, met inbegrip 
van informatie over inhoud die problematisch is voor minderjarigen. 
Op het gebied van digitale televisie vormen het gebruik van een decoder en de noodzaak, gezien de 
hoeveelheid beschikbare programma's, te beschikken over elektronische gidsen twee mogelijkheden om 
voorzieningen te ontwikkelen ter informatie van de televisiekijker en controle van de inhoud. Omdat de 
digitale decoders nog maar sinds kort op de markt zijn, is het door de druk op de prijzen ervan tot nu toe 
niet mogelijk geweest deze functies toe te voegen. Maar naarmate de markt zich ontwikkelt, en als de 
consument er behoefte aan blijkt te hebben, zal de invoering van dit soort functies tegen redelijke prijzen 
mogelijk worden. 
b) On-line diensten 
Anders dan bij omroepdiensten bestaat er bij on-line diensten geen mogelijkheid om inhoud af te zonderen 
door het tijdstip van uitzending. Alle beschikbare inhoud kan voortdurend worden geraadpleegd. Verder 
vindt de toegang tot inhoud op individuele basis plaats (keuze voor een bepaalde inhoud), op het moment 
dat het de gebruiker uitkomt. In deze context kunnen de mogelijkheden om bescherming van minderjarigen 
te waarborgen verschillen naargelang de netwerken meer of minder open van aard zijn. 
* Gesloten netwerken 
In het ontwikkelingsstadium waarin de systemen voor video-on-demand op dit moment verkeren, vertonen 
zij bepaalde kenmerken die de bescherming van minderjarigen vergemakkelijken. 
Richtlijn 89/552 
19 
De ondernemingen die deze systemen aanbieden zijn duidelijk herkenbaar en betrekkelijk gering in aantal. 
Als ze zelf geen inhoud aanbieden, hebben ze contractuele afspraken met leveranciers van inhoud. Door 
deze structuur is het mogelijk te komen tot een doorzichtig systeem van aansprakelijkheid voor de 
aangeboden inhoud. Het zou weliswaar duidelijk te ver gaan om alle inhoud die schadelijk zou kunnen 
zijn voor minderjarigen, te verbieden, maar het is zeer goed denkbaar dat samen met de betrokken 
exploitanten wordt vastgesteld met welke middelen minderjarigen op doeltreffende wijze kunnen worden 
beschermd: 
- identificatie of classificatie van omstreden inhoud via elektronische programmagidsen (bijvoorbeeld 
het reserveren van een speciale ruimte voor amusement voor volwassenen); 
- leeftijdscontrole bij betaling of bij toegang tot een programma (via een bankpasje of een systeem van 
persoonlijke identificatienummers); 
- de mogelijkheid van "opting out" van bepaalde categorieën van programma's op verzoek van de 
gebruiker (de gebruiker heeft dan slechts toegang tot een deel van de beschikbare inhoud); 
- voorzieningen voor de uitoefening van controle door ouders waardoor de toegang tot bepaalde 
categorieën van programma's kan worden geblokkeerd. 
Ook het uitgeversgedeelte van on-line diensten van particuliere bedrijven (inhoud die door de dienst zelf 
wordt aangeboden of die wordt aangeboden op grond van een overeenkomst tussen de dienst en 
leveranciers van inhoud) vertoont gelijksoortige kenmerken en biedt de mogelijkheid van vergelijkbare 
oplossingen. De omvang van het netwerk speelt hier evenwel een doorslaggevende rol: op een wereldwijd 
netwerk kan het moeilijk zijn om oplossingen te vinden die acceptabel zijn voor alle landen waar de dienst 
beschikbaar wordt gesteld. 
* Open netwerken 
De kwestie van de bescherming van minderjarigen lijkt bij de open communicatienetwerken, waar iedere 
gebruiker tevens een potentiële leverancier van inhoud is. Op Internet zowel als op particuliere netwerken 
worden duizenden inhouden gemaakt, bekeken en op meer of minder actieve wijze uitgewisseld tussen 
gebruikers, hetgeen verschillende schakels vereist tussen de leverancier van inhoud en de gebruikers die 
toegang krijgen tot die inhoud. 
De dreiging van mede-aansprakelijkheid, met name in strafrechtelijk opzicht, voor de doorgifte van 
schadelijke inhoud aan minderjarigen is voor de bedrijfstak aanleiding geweest om spontaan een aantal 
mechanismen voor de bescherming van minderjarigen te ontwikkelen. Deze mechanismen kunnen 
worden ingedeeld naar het niveau waarop zij functioneren: op het niveau van de leveranciers van inhoud, 
van de aanbieders van toegang of van de gebruikers. 
Als men ouders volledige toegang wil geven tot Internet (of tot een particuliere on-line dienst) en 
tegelijkertijd de toegang van minderjarigen wil controleren of beperken, kunnen alleen systemen die 
functioneren op het niveau van de gebruiker een totaaloplossing bieden. Er zijn zeer uiteenlopende 
systemen voor bescherming en filtering, die gebaseerd zijn op programmatuur waarvan de betrouwbaarheid 
grotendeels afhankelijk is van de vraag hoe geavanceerd het produkt is. 
Naast identificatie vooraf van de gebruikers, waar alle systemen mee werken, worden er verschillende 
functies aangeboden: 
20 
- Door blokkering van de computer, kunnen ouders ervoor zorgen dat minderjarigen alleen toegang 
hebben op momenten dat zij zelf aanwezig zijn. 
- Een geheugenfunctie die alle verplaatsingen door de netwerken (bezochte sites, uitgewisselde 
berichten...) opslaat, biedt ouders de mogelijkheid te controleren van welke diensten de minderjarigen 
werkelijk gebruik hebben gemaakt. 
- Door systematische filtering van inhoud kan problematische inhoud automatisch worden 
tegengehouden. De eerste generatie van dit soort systemen werkt hoofdzakelijk op basis van 
sleutelwoorden en herkenning van bepaalde soorten inhoud (beelden). Hierdoor is de doeltreffendheid 
van de bescherming beperkt (een paar sleutelwoorden volstaan niet om het hele gebied van voor 
minderjarigen mogelijk schadelijke inhoud te dekken), terwijl de kans bestaat dat de toegankelijkheid 
van onomstreden inhoud ook sterk wordt beperkt. 
- Sites kunnen op selectieve basis worden geblokkeerd aan de hand van labels die aan de inhoud zijn 
gehecht om deze inhoud met behulp van programmatuur te filteren. 
Alle audiovisuele en informatiediensten kunnen worden uitgerust met voorzieningen voor de controle op 
inhoud, met name ouderlijke controle. Dergelijke systemen zijn echter nog niet op alle diensten 
beschikbaar en de bestaande systemen bieden niet alle de gewenste waterdichtheid. Maar er moet met 
prioriteit worden gewerkt aan het onderzoek naar en de benutting van deze mogelijkheden, die voor alle 
audiovisuele en informatiediensten aanwezig zijn. Gezien het potentieel grensoverschrijdende karakter van 
al deze diensten zijn de verschillende aspecten van dit vraagstuk ook een zaak die de Europese Unie 
aangaat. 
4 Welke aanpak verdient de voorkeur ten aanzien van voorzieningen voor de uitoefening van 
ouderlijke controle: regelgeving of zelfregulering (eventueel binnen een kader) Welke regels 
zouden noodzakelijk zijn, met name op het niveau van de Europese Unie? 
5 In welke gevallen (soorten diensten of andere criteria) zou moeten worden overwogen 
systematisch voorzieningen voor ouderlijke controle te verstrekken? Moet worden overwogen 
een dergelijke verstrekking verplicht te stellen? En zo ja, in welke vorm en door welke 
exploitanten? En over welke functies moeten dergelijke voorzieningen in de verschillende 
gevallen minimaal beschikken? 
2.2.2 Labeling van inhoud 
De identificatie van inhoud die schadelijk kan zijn voor minderjarigen, stuit allereerst op twee 
fundamentele problemen: enerzijds bestaat er niet noodzakelijkerwijs consensus, zelfs niet in de medische 
wetenschap, over de vraag welke inhoud de zedelijke of lichamelijke ontwikkeling van minderjarigen 
negatief kan beïnvloeden; anderzijds vormen "minderjarigen" geen homogene categorie en is het 
twijfelachtig of voor kinderen van 4 jaar dezelfde problemen gelden als voor jongeren van 15 jaar. 
Deze twee problemen hebben in de praktijk tot grote verscheidenheid en onderlinge onverenigbaarheid 
van bestaande nationale classificaties voor bepaalde media (met name films) geleid. Deze diversiteit heeft 
gevolgen voor de circulatie van de desbetreffende inhoud. 
21 
Om de exploitatie van de nieuwe middelen voor controle op inhoud in overeenstemming te brengen met 
het vrije verkeer van diensten is er een verschuiving nodig van gecentraliseerde classificatiesystemen 
naar decentrale systemen voor de labeling van inhoud, waardoor meer rekening kan worden gehouden 
met verschillen in gevoeligheden. Hoe urgent deze verschuiving is, hangt af van de aard van de diensten. 
a) Omroepdiensten 
Aangezien er voor deze categorie diensten geen voorzieningen zijn voor ouderlijke controle, berust de 
programmering van de zenders op een gecentraliseerde classificatie, die op grond van min of meer 
gedetailleerde regelgevingen en aanbevelingen door de omroeporganisaties wordt toegepast. Door de 
ontwikkeling van elektronische programmagidsen en zenderzoeksystemen kunnen oplossingen worden 
ontwikkeld die het mogelijk maken om, in het geval van transnationale diensten, rekening te houden met 
de verschillen in nationale gevoeligheden: 
- informatie over de aangeboden programma's kan worden gedifferentieerd afhankelijk van de landen 
waarop de dienst is gericht (bij een dienst die in de landen A en B wordt geleverd, kunnen aan dezelfde 
programma's verschillende classificaties worden gehecht - classificatie A in land A en classificatie B 
in land B); 
- de classificatie/labeling van programma's kan gedecentraliseerd plaatsvinden (de dienst voorziet in 
classificatie/labeling-structuren in de landen waar de dienst wordt geleverd). 
b) On-line diensten 
Systemen voor video-on-demand en particuliere on-line diensten kunnen ook een classificatie van door 
henzelf (of via contracten met andere leveranciers van inhoud) aangeboden inhoud hanteren. Dit gebeurt 
bij de particuliere on-line diensten nog niet systematisch, maar wel worden gebruikers steeds vaker erover 
geïnformeerd als bepaalde inhoud schadelijk kan zijn voor minderjarigen. 
De open structuur van Internet, maar ook de gebruikersvriendelijke en zeer interactieve toepassingen van 
de particuliere on-line diensten voegen een totaal andere dimensie toe aan het probleem van de classificatie 
van inhoud. Door de verscheidenheid van vormen van "publikatie" van inhoud en het feit dat elke 
gebruiker een potentiële "uitgever" is, is het noodzakelijk dat de beschikbare inhoud gefilterd kan worden. 
Er zijn drie verschillende typen van filtering van inhoud ontwikkeld: 
- Filtering op basis van "zwarte lijsten" is erop gericht de toegang te blokkeren tot sites waarvan is 
vastgesteld dat zich daar problematische inhoud op bevindt (naaktheid, geweld, seks...); het up-to-date 
houden van deze lijsten vormt nog altijd een groot probleem. 
- Filtering op basis van "witte lijsten" houdt in dat slechts toegang kan worden verkregen tot vooraf 
geselecteerde sites. Dit betekent dus een ingrijpende beperking van de toegang tot inhoud. 
- Filtering op basis van "neutrale labeling" biedt gebruikers de mogelijkheid aan de hand van hun eigen 
selectiecriteria gebruik te maken van informatie over inhoud die verstrekt is door de leveranciers van 
die inhoud of door derden. 
Door een combinatie van deze verschillende soorten filtering is het nu mogelijk een omgeving te creëren 
waarmee minderjarigen over het geheel genomen veilig toegang kunnen krijgen tot Internet. Toch zal 
alleen door algemene invoering van de methode van filtering op basis van "neutrale labeling" een 
totaaloplossing voor deze kwestie kunnen worden bereikt. 
22 
Zoals naar voren komt in de mededeling "Harmful and illegal content on the Internet" biedt PICS 
(Platform for Internet Content Selection) biedt een open en overkoepelende standaard voor de uitvoering 
van deze "neutrale labeling". Op het niveau van de Europese Unie biedt PICS een doorslaggevend 
voordeel: doordat het een zeer flexibel kader biedt voor de classificatie en indexering van inhoud, 
doordat één inhoud kan worden opgenomen in verschillende classificaties die worden geleverd door 
verschillende derden en verschillende soorten informatie bieden, kan rekening worden gehouden met 
national, lokale en persoonlijke verschillen in gevoeligheid. Het PICS-systeem is reeds in veel systemen 
voor filtering overgenomen (PICS-compatible), maar het wachten is nog op een voldoende aantal sites en 
inhoud die van een label zijn voorzien. 
Voor al deze diensten waarbij gebruikers op individuele aanvraag toegang verkrijgen tot inhoud, is 
bevordering van labeling van inhoud door de leveranciers van inhoud en door derden een prioriteit voor 
de harmonieuze ontwikkeling van voorzieningen voor de controle op inhoud in het algemeen en voor 
ouderlijke controle in het bijzonder. 
6 Hoe kan een decentralisatie van de labeling van inhoud worden verwezenlijkt zodat in het geval 
van de transnationale audiovisuele en informatiediensten rekening kan worden gehouden met de 
nationale, lokale en individuele verschillen in gevoeligheid? 
7 Welke elementen van standaardisatie zouden het mogelijk maken in Europa op een coherente 
wijze stelsels voor labeling te ontwikkelen, met name voor digitale diensten (standaardisatie van 
te verstrekken soorten informatie, codering en decodering van die informatie, enz.)? 
2.3 Media-educatie 
De verschuivingen in de elektronische diensten - van de algemene ongecodeerde omroepactiviteiten via 
de opkomst van het uitgeverijmodel bij de televisie tot het nieuwe communicatiemodel van Internet -
maken het noodzakelijk dat het publiek op een andere manier leert omgaan met de audiovisuele media 
(zie ook bijlage IV). 
Ouders en kinderen moeten leren omgaan met de nieuwe communicatie-instrumenten. Zij moeten worden 
gewezen op de nieuwe risico's die deze met zich meebrengen, maar ook op de verschillende 
beschermingsmiddelen die beschikbaar zijn. Voorlichting, bewustmaking en scholing blijken van het 
allergrootste belang om te komen tot een doelmatige bescherming van minderjarigen en om een klimaat 
van vertrouwen tot stand te brengen waarin de nieuwe diensten zich voorspoedig kunnen ontwikkelen. 
In die context moet het initiatief "Leren in de informatiemaatschappij"4 bijdragen aan de verspreiding van 
nieuwe methoden om jongeren bewust te maken van deze zaken. 
COM (96) 471 def. van 25 september 1996. 
23 
HOOFDSTUK III DE CONTEXT VAN DE EUROPESE UNIE 
PRIORITAIRE INSTRUMENTEN EN ACTIES 
Hoewel het vraagstuk van de bescherming van minderjarigen en de menselijke waardigheid in de 
elektronische diensten in hoofdzaak onder de bevoegdheden van de Lid-Staten valt, speelt het ook op het 
niveau van de Europese Unie, en de communautaire instellingen hebben herhaaldelijk laten blijken te 
hechten aan de bescherming van deze algemene belangen5. 
In het kader van het communautaire recht en de instrumenten die dat biedt, verdienen twee aspecten 
bijzondere aandacht: 
- Enerzijds veronderstelt het beginsel van het vrije verkeer van diensten in de Gemeenschap dat 
ongerechtvaardigde hinderpalen worden verwijderd en dat soms de nationale wetgevingen onderling 
worden aangepast. 
- Anderzijds voorziet het Verdrag betreffende de Europese Unie in een samenwerkingsprocedure op het 
gebied van justitie en binnenlandse zaken die toepasselijk kan zijn op bepaalde aspecten van de 
bescherming van minderjarigen en de menselijke waardigheid in de nieuwe elektronische diensten. 
Voorts is de Commissievan mening dat op verschillende terreinen samenwerking met nationale overheden 
en de betrokken bedrijfstakken, alsmede samenwerking op internationaal niveau, belangrijke zwaartepunten 
zijn voor de op het niveau van de Europese Unie te ondernemen actie. 
1. Het beginsel van vrij verkeer van diensten 
Het vrij verrichten van diensten is een van de vier fundamentele vrijheden die ten grondslag liggen aan 
de totstandbrenging en het functioneren van de interne markt. 
De ontwikkeling van de nieuwe omroepdiensten (digitale televisie, pay-per-view, near-video-on-demand) 
vindt plaats binnen het kader van de richtlijn "Televisie zonder grenzen", die bepaalde 
gemeenschappelijke regels bevat betreffende de bescherming van minderjarigen en de menselijke 
waardigheid en zo zorgt voor de tenuitvoerlegging van het beginsel van vrij verkeer van diensten (zie 
bijlage III). Dit regelgevingskader, dat geënt is op de niet-gecodeerde, algemene omroep, zal 
hoogstwaarschijnlijk getoetst moeten worden, vooral ten aanzien van het evenredigheidsbeginsel. Verder 
zal bij de tenuitvoerlegging rekening moeten worden gehouden met de kenmerken van de diensten die 
daadwerkelijk tot stand komen. Daarentegen mag niet worden getornd aan het grondbeginsel dat 
uitsluitend de wet van het land van uitzending toepassing vindt, vergezeld van een uitzonderlijke procedure 
van controle door de Staat van ontvangst met het oog op de bescherming van minderjarigen en de 
menselijke waardigheid. 
Zie met name de Gemeenschappelijke verklaring van het Europees Parlement, de Raad, de 
Vertegenwoordigers van de Lid-Staten en de Commissie van 11 juni 1986 tegen racisme en 
vreemdelingenhaat, die waarschijnlijk de meest plechtige tot nu toe is. 
24 
De Commissie zal, in nauwe samenwerking met de vertegenwoordigers van de Lid-Staten, de werking 
van de relevante bepalingen van deze richtlijn bestuderen, vooral wat betreft de toepassing daarvan op 
nieuwe soorten omroepdiensten. 
De wijziging van de richtlijn die in voorbereiding is, kan een passend formeel kader scheppen voor de 
samenwerking tussen de Lid-Staten (het Contactcomité). Bovendien zou de Commissie in het kader van 
de periodieke evaluatie van de tenuitvoerlegging van de richtlijn bijzondere aandacht moeten besteden aan 
dit vraagstuk, en zou zij in samenspraak met de bevoegde autoriteiten van de Lid-Staten een onderzoek 
moeten verrichten naar de mogelijke voor- en nadelen van andere maatregelen om de door ouders of 
opvoeders uit te oefenen controle op de programma's die minderjarigen kunnen bekijken, te 
vergemakkelijken. 
Het vrije verkeer van televisie-uitzendingen binnen de Gemeenschap is gewaarborgd door de richtlijn 
"Televisie zonder grenzen" vallen. Het grensoverschrijdende verkeer van de andere soorten audiovisuele 
en informatiediensten valt daarentegen onder het juridische kader van de interne markt en meer in het 
bijzonder is hierop het beginsel van het vrije verkeer van diensten op van toepassing. 
Lid-Staten hebben de mogelijkheid maatregelen te nemen die zonder onderscheid toepasselijk zijn en 
waarvoor dwingende redenen van algemeen belang een rechtvaardiging vormen, mits deze evenredig zijn 
met het nagestreefde doel en er geen andere, minder beperkende maatregelen zijn waarmee een 
overeenkomstig effect zou kunnen worden bereikt. Ook voor het vrij verrichten van diensten is er dus 
eenzelfde soort evenredigheidstest als die welke in het kader van de vrijheid van meningsuiting is 
toegelicht. 
Of het nu gaat om regelgeving of zelfregulering, de Commissie zal erop moeten toezien dat de 
genomen maatregelen niet discriminerend zijn en dat de daadwerkelijke tenuitvoerlegging ervan 
strikt in verhouding staat tot het nagestreefde doel.6 
In het licht van dat principe moei de totstandbrenging van een harmonieus kader voor de 
grensoverschrijdendeontwikkeling van de nieuwe audiovisuele en informatiediensten worden beschouwd 
als een geleidelijk, via geëigende middelen na te streven doel (rekening houdend met het tempo waarin 
de diensten zich ontwikkelen). De Commissie is van mening dat het in dit stadium van ontwikkeling van 
de nieuwe diensten voorbarig is gedetailleerde voorstellen te doen op communautair niveau, met name 
voor regelgeving. 
Op het gebied van regelgeving zal het voorstel voor een richtlijn ter vergroting van de transparantie voor 
de diensten van de informatiemaatschappij (COM (96)392) een instrument van fundamenteel belang worden 
om op communautair niveau het juiste evenwicht te waarborgen tussen enerzijds algemene belangen zoals 
de bescherming van minderjarigen en de menselijke waardigheid en anderzijds het vrije verkeer van 
elektronische diensten. 
25 
2. Samenwerking op het gebied van justitie en binnenlandse zaken 
De samenwerking op het gebied van justitie en binnenlandse zaken, die in het Verdrag betreffende de 
Europese Unie is ingevoerd7, is van zeer groot belang met het oog op bepaalde aspecten van de 
bescherming van minderjarigen en de menselijke waardigheid in de nieuwe elektronische diensten, met 
name de tenuitvoerlegging van stelsels van strafrechtelijke verboden van bepaalde soorten inhoud 
Aangezien de definitie van overtredingen en misdrijven per land verschillen, zijn niet alle laakbare feiten 
noodzakelijkerwijs in alle Lid-Staten strafbaar. Auteurs of leveranciers van inhoud kunnen daardoor 
profiteren van het internationale karakter van de audiovisuele en informatiediensten door in een land waar 
bepaalde inhoud als illegaal wordt beschouwd, die inhoud te leveren vanuit een ander land, waar deze wel 
is toegestaan. Zelfs als de wetgeving van het betrokken land een inhoud verbiedt en strafvervolging eist, 
kunnen de auteur of de leverancier van die inhoud zich buiten het toepassingsgebied van de strafwet 
bevinden of buiten de bevoegdheid van de politie, die alleen op het eigen grondgebied kan optreden. 
Het lijkt daarom wenselijk de samenwerking tussen de Lid-Staten te versterken ten einde doelmatig de 
strijd te kunnen aanbinden tegen illegale inhouden illegaal gebruik van nieuwe technologieën. De Lid-
Staten moeten enkele gemeenschappelijke normen in hun wetgevingen opnemen om leemten op te vullen 
die de ontwikkeling van criminele activiteiten kunnen bevorderen. Over het algemeen moet de 
strafrechtelijke, justitiële en politiële samenwerking tussen de Lid-Staten worden versterkt. Een meer 
samenhangende aanpak tussen de Lid-Staten zou ook de noodzakelijke samenwerking met derden 
vergemakkelijken. 
Het Verdrag betreffende de Europese Unie verschaft instrumenten voor een dergelijke samenwerking op 
het gebied van justitie en binnenlandse zaken. De politieke overeenkomst van de ministers van Justitie en 
van Binnenlandse zaken, op 26 en 27 september jongstleden bijeen in Dublin, betreffende de versterking 
van de politiële samenwerking in het kader van EUROPOL ter bestrijding van pedofilie en kinder- en 
vrouwenhandel, alsmede om gemeenschappelijke minimumnormen vastte stellen voor de wetgeving inzake 
seksueel misbruik van kinderen, is een recent voorbeeld van deze samenwerking. 
Andere vormen van samenwerking zijn te overwegen op het gebied van juridische kwesties (anonimiteit 
op de netwerken, harmonisatie van de strafwetgeving, internationale uitleveringsverdragen, enz.) alsmede 
met betrekking tot praktische zaken (bijvoorbeeld het opleiden van hoge politiefunctionarissen in het 
gebruik van computers en elektronische netwerken of het uitwisselen van informatie over de aanpak van 
criminele activiteiten die verband houden met het gebruik van nieuwe elektronische diensten). 
3« Hoofdlijnen voor de samenwerking 
Ten einde de totstandkoming van samenhangende oplossingen op het niveau van de Europese Unie te 
vergemakkelijken, en onverminderd de acties op korte termijn die zij voorstelt in de mededeling "Harmful 
and illegaal content on the Internet", acht de Commissie het van belang dat wordt vastgesteld op welke 
terreinen samenwerking gewenst is. 
Titel VI van het Verdrag betreffende de Europese Unie bevat bepalingen over de samenwerking op het 
gebied van justitie en binnenlandse zaken. 
26 
3.1 Samenwerking van overheden 
De samenwerking van de bevoegde nationale instanties lijkt een prioriteit ten einde op het niveau van de 
Unie een samenhangend kader tot stand te brengen op het gebied van de bescherming van minderjarigen 
en de menselijke waardigheid bij de on-line diensten (van systemen voor video-on-demand tot Internet). 
Deze samenwerking moet met name betrekking hebben op de volgende aspecten: 
* het uitwisselen van informatie over de lopende ontwikkelingen (concrete problemen, jurisprudentie, 
zelfregulering, plannen voor regelgeving, enz.), zodat een communautaire deskundigheid op dit terrein 
ontwikkeld kan worden; 
* vergelijkend onderzoek naar de nationale wetgevingen en de tenuitvoerlegging daarvan, met name 
om de Lid-Staten aan te moedigen gemeenschappelijke minimumnormen in te voeren ten aanzien van 
illegale inhoud; 
* het formuleren van aanbevelingen en richtsnoeren voor samenwerking op het gebied van justitie en 
binnenlandse zaken. Zonder vooruit te lopen op het werkprogramma van dit samenwerkingskader op 
het gebied van justitie en binnenlandse zaken, zou met deze concrete prioriteiten betreffende de nieuwe 
diensten rekening kunnen worden gehouden in andere werkzaamheden met een breder doel (bestrijding 
van racisme en vreemdelingenhaat, vrouwenhandel of seksuele uitbuiting van kinderen voor 
commerciële doeleinden, enz.); 
* het definiëren van een kader voor zelfregulering op Europees niveau, in die gevallen waarin 
zelfregulering wenselijk wordt geacht. In dit kader moet met name de volgende elementen omvatten: 
- de te bereiken doelen op het gebied van de bescherming van minderjarigen en de menselijke 
waardigheid die de basisvoorwaarden zullen vormen van de zelfregulering; 
- de beginselen formuleren ten aanzien van de vertegenwoordiging van de betrokken bedrijfstakken op 
Europees niveau, alsmede de besluitvormingsprocedures; 
- een tijdschema voor het uitwerken van een gedragscode en van concrete beschermingsmaatregelen 
door de betrokken bedrijfstakken; 
* het opstellen van aanbevelingen en richtsnoeren voor de internationale samenwerking. Uitgaande van 
de op het niveau van de Unie verrichte werkzaamheden zouden de gemeenschappelijke waarden en 
beginselen moeten worden vastgesteld die verdedigd kunnen worden in de internationale organen. 
3.2 Samenwerking van de betrokken bedrijfstakken 
Gezien de vooraanstaande rol van de betrokken bedrijfstakken bij de uitwerking en de tenuitvoerlegging 
van iedere oplossing voor de problemen inzake de bescherming van minderjarigen en de menselijke 
waardigheid, is het absoluut noodzakelijk dat deze bedrijfstakken op grote schaal worden ingeschakeld en 
dat gesteund kan worden op een doelmatige structurering van deze bedrijfstakken op Europees niveau. Het 
is van cruciaal belang dat zij met één stem kunnen spreken via organen die werkelijk als hun 
vertegenwoordigers kunnen optreden. 
De voornaamste taken die deze bedrijfstakken op zich zullen moeten nemen, betreffen: 
27 
- het uitwerken van een gedragscode en van concrete maatregelen in een door de samenwerking 
tussen de nationale overheden gedefinieerd kader; 
- het vaststellen van de eventuele behoeften aan gemeenschappelijke standaards op het gebied van 
labels voor inhoud; 
- het bevorderen van de PICS-standaard of gelijkwaardige open systemen zodat er snel voldoende 
van labels voorziene inhoud, en ook onderling compatibele browsers en/of produkten voor ouderlijke 
controle komen. 
3.3 Samenwerking ten behoeve van de voorlichting aan en bewustmaking van de gebruikers 
Met dit punt worden twee doelstellingen nagestreefd, een voor de middellange en een voor de lange 
termijn: 
- ervoor zorgen dat de gebruikers van de nieuwe elektronische diensten (met name ouders en 
minderjarigen) zich bewust zijn van de specifieke risico's die deze met zich meebrengen en dat zij 
de bestaande mogelijkheden voor bescherming doelmatig benutten; 
- bevorderen dat verenigingen of organisaties die bewegingen onder de burgers vertegenwoordigen, 
betrokken worden bij het labelen van inhoud (labeling door derden); 
- bevorderen dat consumentenorganisaties en ook de individuele consumenten worden betrokken bij 
het proces van toezicht op de markt; 
- bevorderen dat ouders zich bewust worden van hun verantwoordelijkheid inzake het toezicht op de 
activiteiten van hun kinderen. 
De in dit kader aan te wenden middelen verdienen een diepgaande studie. Op het niveau van de Europese 
Unie stelt de Commissie voor in etappes te werken aan de volgende punten: 
- bestudering (met name beoordeling van de doelmatigheid) van de lopende initiatieven en uitwisseling 
van 'goedepraktijkvoorbeelden'; 
- samenwerking met de betrokken partijen (overheden, onderwijskringen, consumentenorganisaties, 
betrokken bedrijfstakken, enz.); 
- het opstellen van een actieprogramma gericht op het ondersteunen van initiatieven die een werkelijke 
communautaire meerwaarde hebben: het vaststellen van gemeenschappelijke berichten en 
transnationale initiatieven (voorlichtings- en bewustmakingscampagnes, produktie van pedagogisch 
materiaal, enz.). 
- onderzoekswerkzaamheden om te komen toe een gebruikersvriendelijke informatiemaatschappij. Dit 
zal een van de prioritaire thema's zijn van het Vijfde Kaderprogramma voor onderzoek. 
3.4 Bevordering van de toegang van minderjarigen tot de nieuwe elektronische diensten 
De Commissie zal bestuderen welke mogelijkheden er zijn om met deze prioriteit rekening te houden in 
de bestaande communautaire programma's op het gebied van onderwijs en ondersteuning van de 
bedrijfstakken die inhoud produceren. Daarnaast zal zij wederzijdse uitwisseling van informatie en van 
'goede praktijkvoorbeelden' binnen de relevante netwerken op Europees niveau bevorderen. 
Ten aanzien van het belang en de verscheidenheid van de samenwerkingsvormen die moeten worden 
aangewend om adequate nationale, communautaire en mondiale oplossingen uit te werken, kunnen de 
volgende vragen worden gesteld: 
28 
8 Hoe moet de samenwerking van overheden in de Europese Unie worden gerealiseerd? Moet 
hieraan formeel vorm worden gegeven en zo ja, in welk institutioneel kader? 
9 Hoe moeten de werkzaamheden op Europees en internationaal niveau worden georganiseerd? 
Moet er met name voorrang worden gegeven aan de ontwikkeling van oplossingen op het 
niveau van de Europese Unie om deze vervolgens op internationaal niveau te bevorderen, of 
moeten de Europese en internationale ontwikkeling parallel lopen? Wat zijn de geschiktste fora 
voor internationale samenwerking (G7, OESO, ITU, WTO, VN of bilaterale relaties)? Hoe moet 
die internationale samenwerking formeel worden vormgegeven? 
CONCLUSIE 
De gedecentraliseerde diensten (met name Internet) krijgen de meeste aandacht en zijn ook het meest 
urgent waar het gaat om de bescherming van minderjarigen en de menselijke waardigheid. Ten aanzien 
van deze diensten lijkt het duidelijk dat er voor de Europese Unie een fundamentele rol is weggelegd, 
aangezien puur nationale oplossingen te beperkt zijn en het moeilijk blijkt wereldwijd toepasselijke 
oplossingen te ontwerpen en ten uitvoer te leggen. Overigens kunnen de gecentraliseerde diensten zich 
eveneens transnationaal ontwikkelen, zodat het ook voor dit type diensten zinvol is te zoeken naar 
gemeenschappelijke oplossingen en/of oplossingen die binnen de Europese Unie met elkaar verenigbaar 
zijn. 
In het verlengde van de eerste concrete richtsnoeren op korte termijn, die zijn gepresenteerd in de 
mededeling "Harmful and illegaal content on the Internet", hebben de in dit Groenboek voorgestelde 
richtsnoeren en de gestelde vragen in dit Groenboek als doel de discussie te verdiepen over de 
voorwaarden voor de totstandkoming van een samenhangend kader voor de bescherming van minderjarigen 
en de menselijke waardigheid in verband met de audiovisuele en informatiediensten in de Europese Unie. 
Over deze richtsnoeren en vragen moeten alle betrokken kringen op grote schaal en diepgaand worden 
geraadpleegd. De Commissie hoopt talrijke bijdragen te ontvangen van de volgende aard: 
- commentaar op de analyse van de huidige situatie en aanvullende informatie over de lopende 
ontwikkelingen (regelgeving, zelfregulering, techniek, enz.); 
- commentaar op de relevantie van de hier uiteengezette richtsnoeren en voorstellen; 
- concrete antwoorden op de gestelde vragen. 
De bijdragen dienen uiterlijk 28 februari 1997 naar het volgende adres te worden gestuurd: 
Europese Commissie 
Directoraat generaal X 
Eenheid X.D.3 
De heer Paulger 
Rue de le Loi 102, bureau 5/23 
B- 1049 Brussel 
Elektronische post: gregory.paulger@dglO.cec.be 
29 
BIJLAGEN 
3b 
BIJLAGE I 
VOORBEREIDENDE WERKZAAMHEDEN 
De werkzaamheden die als voorbereiding op dit document zijn verricht, zijn in hoofdzaak van tweeërlei 
aard: 
In de eerste plaats is de Lid-Staten gevraagd een aantal vragen te beantwoorden over de bescherming van 
minderjarigen en de menselijke waardigheid in verband met de ontwikkeling van de nieuwe diensten 
van de informatiemaatschappij^. Alle Lid-Staten hebben positief gereageerd op dit raadplegingsproces. 
Uit de analyse van de antwoorden, die verder is uitgewerkt tijdens een bijeenkomst van 
vertegenwoordigers van de Lid-Staten2, en dankzij aanvullende bijdragen uit verscheidene Lid-Staten, 
blijkt duidelijk dat een discussie op het niveau van de Europese Unie inderdaad wenselijk is. In de meeste 
Lid-Staten wordt deze problematiek namelijk al bestudeerd of besproken en meestal staan deze kwesties 
zeer sterk in de belangstelling. Naast de uiteenlopende nationale benaderingen wordt het ook steeds meer 
als een algemeen beginsel gezien dat aandacht moet worden besteed aan de communautaire en 
internationale dimensies. 
Daarnaast heeft de Commissie, met het oog op dit Groenboek, een reeks studies laten uitvoeren over de 
bescherming van minderjarigen en de menselijke waardigheid in de informatiemaatschappif. Die studies 
hebben zowel betrekking op regelgeving als op de economische en technologische aspecten van dit 
onderwerp in de vijftien Lid-Staten, Canada, Japan en de Verenigde Staten. Een samenvatting van deze 
studies is verkrijgbaar bij de Europese Commissie. 
Bovendien konden, dankzij zeer veel informele contacten, ook de analyses van het bedrijfsleven en de 
andere betrokkenen in de beschouwing worden meegenomen. 
1 Vragenlijst in oktober 1995 naar de Lid-Staten verzonden. 
2 De bijeenkomst van vertegenwoordigers van de bevoegde nationale autoriteiten heeft op 12 juli 1996 
plaatsgehad in Brussel. 
3 Deze studies zijn uitgevoerd door Hydra Associates te Londen. 
31 
BIJLAGE II 
DE ELEKTRONISCHE DIENSTEN 
1. Woordenlijst 
* Digitale omroep 
Digitale omroep is een nieuwe manier van verspreiding van televisie-uitzendingen (de traditionele manier 
wordt "analoog" genoemd). De beelden worden omgezet in digitale informatie (zowel in de omroep als 
in de telecommunicatie en de informatica wordt nu dus gebruik gemaakt van digitale signalen). Door 
compressie van deze digitale informatie (met behulp van algoritmen) kan de hoeveelheid spectrum die 
nodig is voor de verspreiding van een omroepdienst aanzienlijk worden verminderd. 
Er zijn in Europa verscheidene "dienstenpakketten op het gebied van digitale televisie" ontwikkeld, en 
andere zijn in voorbereiding. 
* Pay-per-view 
Pay-per-view biedt kijkers de mogelijkheid te kiezen uit een programmarooster, waarbij ze alleen hoeven 
te betalen voor de programma's waarnaar ze kijken. Deze diensten behoren tot de categorie van de 
omroepdiensten, in die zin dat het de dienst is die de uitzending van de programma's naar het publiek in 
gang zet (ook al is dat publiek beperkt tot de kijkers die over de juiste ontvangstapparatuur beschikken). 
Technisch gezien heeft de kijker slechts de mogelijkheid zelf te bepalen welk gedeelte van de uitzendingen 
zal worden gedecodeerd, zodat hij er daadwerkelijk naar kan kijken. Het is een vorm van "punt-tot-
meerpunt"-communicatie, dat wil zeggen dat vanuit één (uitzend)punt inhoud wordt doorgegeven aan een 
groot aantal (ontvangst)punten. 
* Near-video-on-demand 
Near-video-on-demand werkt volgens hetzelfde principe als pay-per-view, zij het dat de consument 
ruimere keuzemogelijkheden heeft doordat hetzelfde programma met zeer korte tussenpozen wordt 
uitgezonden. 
* Video-on-demand-systemen 
Video-on-demand-systemen bieden de consumenten een heel scala aan transactiediensten, van films op 
aanvraag tot telebankieren en elektronisch winkelen. De consument kan de inhoud van zijn voorkeur 
selecteren op het moment dat dat hem past. Net als alle "werkelijk interactieve" diensten, behoort ook 
video-on-demand tot de categorie van de telecommunicatiediensten, in die zin dat het de kijker is die, op 
zijn aanvraag, de uitzending van het programma in gang zet. Het is een vorm van "punt-tot-punt"-
communicatie, dat wil zeggen dat vanuit één (uitzend)punt inhoud wordt doorgegeven aan één 
(ontvangst)punt. 
* Videotext 
Het Télétel-netwerk is in Frankrijk in 1984 van start gegaan en is het meest ontwikkelde videotex-systeem 
ter wereld. Meer dan twee derde van de Franse bevolking heeft via een speciale terminal (de minitel) 
toegang tot het netwerk en kan zo gebruik maken van ongeveer 25.000 verschillende diensten, waaronder 
zeer veel transactiediensten. 
32 
* Particuliere on-line diensten 
De markt van particuliere on-line diensten wordt gedomineerd door drie Noordamerikaanse bedrijven: 
AOL met in 1995 mondiaal 4,5 miljoen abonnees, CompuServe (3,7 miljoen abonnees) en Prodigy. 
CompuServe is in Europa het sterkst vertegenwoordigd met 500.000 abonnees in 1995 en een streefcijfer 
van 1 miljoen abonnees in 1996. AOL heeft in samenwerking met Bertelsmann een dienst opgezet in 
Duitsland en het Verenigd Koninkrijk. Daarnaast ontwikkelt Microsoft Network diensten die specifiek 
gericht zijn op de Europese markten en werkt Planet Internet (dat wordt gecontroleerd door KPN - het 
Nederlandse telecommunicatiebedrijf) aan een Europese strategie. 
* Internet 
Internet is moeilijker te definiëren. Het is in feite een mondiaal netwerk van (netwerken van) computers 
die onderling kunnen communiceren dankzij een reeks van gemeenschappelijke protocollen. Internet is 
ontstaan in de Verenigde Staten, aanvankelijk voor militaire doeleinden, en werd vervolgens ook gebruikt 
door de universitaire en wetenschappelijke gemeenschap. Pas in de afgelopen vijf jaar is het een 
wereldomspannend netwerk geworden dat toegankelijk is voor het grote publiek. De schattingen omtrent 
het aantal gebruikers van Internet in de wereld lopen uiteen van 30 tot 50 miljoen, en dat aantal neemt 
overal exponentieel toe. Internet ontwikkelt zich dan ook snel. Het wordt nu nog hoofdzakelijk gebruikt 
voor het zoeken van informatie en voor elektronische post, maar kan zich ontwikkelen tot het medium van 
talrijke commerciële diensten. 
Een gedetailleerde presentatie van de werking van Internet is te vinden in de mededeling "Harmful and 
illegal content on the Internet". 
2. De omgeving van de nieuwe audiovisuele en informatiediensten 
Soorten 
architectuur 
Digitale 
televisie 
Video-on-
demand-
systemen Gebruikers 
Terminal: Set-top-
box + tv 
Terminal: Set-top-
box + tv Intermediairs Infrastructuur en 
netwerk 
Ether, satelliet, 
kabel 
Particulier 
breedbandnetwerk Multimedia-diensten 
en inhoud 
Inhoud wordt 
volledig 
gecontroleerd door 
omroeporganisaties. 
Voornamelijk 
videobeelden en 
geluid 
Diensten en 
bewerkte inhoud 
onder controle van 
de systeembeheerder 
Tekst, stilstaande 
beelden, 
videobeelden en 
geluid 
33 
Particuliere 
on-line 
dienst 
Internet 
(architectuu 
r) Terminal: modem 
+ pc 
Terminal: modem 
+ pc Leveranciers 
van servers 
Leveranciers 
van toegang 
("providers") Particulier netwerk 
Niet-particulier 
netwerk Diensten en 
bewerkte inhoud 
onder controle van 
de particuliere 
dienst. Inhoud door 
gebruikers op het 
net gebracht (e-mail, 
BBS, chat lines) 
Tekst, stilstaande 
beelden, 
computerprogramma 
's (geluid en 
bewegende beelden 
in ontwikkeling) 
Bewerkte diensten 
en inhoud (WWW). 
Inhoud op het net 
gebracht door 
gebruikers ("home 
page", WWW, e-
mail, chat lines) 
Tekst, stilstaande 
beelden, computer­
programma's (geluid 
en bewegende 
beelden in 
ontwikkeling) 
34 
BIJLAGE III 
REGELGEVINGSKADER BETREFFENDE DE BESCHERMING VAN 
MINDERJARIGEN EN DE MENSELIJKE WAARDIGHEID 
I ALGEMENE BEGINSELEN 
1 Het beginsel van vrijheid van meningsuiting 
Artikel 10 van het Europese Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens luidt als volgt: 
"1. Een ieder heeft recht op vrijheid van meningsuiting. Dit recht omvat de vrijheid een mening te 
koesteren en de vrijheid inlichtingen of denkbeelden te ontvangen of door te geven, zonder inmenging 
van overheidswege en ongeacht grenzen. Dit artikel belet niet, dat Staten radio-omroep-, bioscoop- of 
televisie-ondernemingen kunnen onderwerpen aan een systeem van vergunningen. 
2. Daar de uitoefening van deze vrijheden plichten en verantwoordelijkheden met zich brengt, kan zij 
worden onderworpen aan formaliteiten, voorwaarden, beperkingen of sancties, welke bij de wet worden 
voorzien, en die in een democratische samenleving nodig zijn in het belang van 's lands veiligheid, 
territoriale onschendbaarheid of openbare veiligheid, de bescherming van de openbare orde en het 
voorkomen van strafbare feiten, de bescherming van de gezondheid of de goede zeden, de bescherming 
van de goede naam of de rechten van anderen, om de verspreiding van vertrouwelijke mededelingen 
te voorkomen of om het gezag en de onpartijdigheid van de rechterlijke macht te waarborgen. " 
Dit beginsel is op twee manieren verankerd in de communautaire rechtsorde: 
- Enerzijds staat in artikel F2 van het Verdrag betreffende de Europese Unie: "De Unie eerbiedigt de 
grondrechten, zoals die worden gewaarborgd door het op 4 november 1950 te Rome ondertekende 
Europees Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden en zoals 
zij uit de gemeenschappelijke constitutionele tradities van de Lid-Staten voortvloeien, als algemene 
beginselen van het Gemeenschapsrecht. " 
- Anderzijds heeft het Hof van Justitie van de Europese Gemeenschap de relevantie van het beginsel van 
vrijheid van meningsuiting, zoals neergelegd in artikel 10 van het Verdrag, erkend en noemt het dit 
beginsel als een van de algemene beginselen van het communautaire recht. In het Arrest van 18 juni 
1991 "Elliniki Radiophonia Tileorassi" verklaart het Hof met name: 
"Wat artikel 10 van het Europees Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens betreft, (...) zij 
eraan herinnerd, dat de fundamentele rechten volgens vaste rechtspraak integrerend deel uitmaken van 
de algemene rechtsbeginselen welker eerbiediging het Hof verzekert. Daarbij laat het Hof zich leiden 
door de constitutionele tradities welke aan de Lid-Staten gemeen zijn, alsmede door de aanwijzingen 
die de internationale wilsverklaringen inzake de bescherming van de rechten van de mens verschaffen, 
waaraan de Lid-Staten hebben meegewerkt of waarbij zij zich hebben aangesloten (...). Aan het 
Europees Verdrag komt in dit opzicht bijzondere betekenis toe (...). Daaruit volgt (...) dat in de 
Gemeenschap geen maatregelen kunnen worden toegelaten die zich niet verdragen met de aldus erkende 
en gewaarborgde rechten van de mens. " 
Op het niveau van de Lid-Staten is het beginsel in de grondwet verankerd (behalve in het Verenigd 
Koninkrijk, dat geen geschreven grondwet kent). 
35 
Nationale bepalingen inzake de vrijheid van meningsuiting 
Oostenrijk 
België 
Denemarken 
Finland 
Frankrijk 
Duitsland 
Griekenland 
Ierland 
Italie 
Luxemburg 
Nederland 
Portugal 
Spanje 
Zweden 
Verenigd Koninkrijk Bron nationale bepalingen 
Grondwet - Artikel 13 
Grondwet - Artikel 19 (& Artikel 25 
voor pers) 
Grondwet - Sectie 77 
Grondwet - Artikel 2, lid 10 
Verklaring van de rechten van de 
mens (grondwetstekst) - artikel 11 
Grondwet - Artikel 14 
Grondwet - Artikel 14 
Grondwet - Artikel 40.6.1 
Grondwet - Artikel 21, Sectie I 
Grondwet - Artikel 24 
Grondwet • Artikel 7 
Grondwet - Artikel 16 
Grondwet - Artikel 20 
Grondwet - RF 
Sectie 1; TF Hoofdstuk 1, Sectie 1; 
YGL Hoofdstuk 1, Sectie 1 
-Media/soorten uitingen waarvoor de 
bepalingen gelden 
Gesproken of geschreven, tekst of 
grafische weergave 
Alle uitingen en alle media 
Alle media 
Alle media 
Alle media 
Gesproken en geschreven woord en 
beelden 
De pers 
Uiting van overtuigingen en 
meningen 
Alle media 
Mondelinge uitingen en de pers, 
maar met een ruimere interpretatie 
Pers en omroep, en in iets minder 
mate ook andere media 
Alle uitingen 
Gedachten, ideeën en meningen, via 
ieder medium 
RF- algemeen; TF- pers; YGL - tilm 
en televisie, mogelijk ook on-iine 
media 
-Beperkingen 
Wettelijke controle ex post 
Wettelijke controle ex post 
Wettelijke controle ex post 
Wettelijke controle ex post; 
controle vooraf is toegestaan als dit 
voor de bescherming van kinderen 
noodzakelijk is 
Afhankelijk van het medium -
technische beperkingen en 'invloed' 
daarvan 
Wettelijke controle ex post, in 
speciale wetten gericht op de 
bescherming van jongeren en de 
persoonlijke waardigheid 
Wettelijke controle ex post van 
materiaal dat een belediging vormt 
van het Christendom of andere 
bekende godsdiensten of van de 
president, of dat de nationale 
veiligheid in gevaar brengt of dat 
obsceen is 
Beperkingen zijn toegestaan voor 
de bescherming van de openbare 
orde of zedelijkheid (godslastering, 
indecente uitingen) en van het 
gezag van de staat 
Beperkingen op grond van 
argumenten betreffende de 
openbare zeden 
Wettelijke controle ex post 
Wettelijke controle ex post; voor 
andere media dan de pers en de 
omroep is censuur voor personen 
onder 16 jaar mogelijk 
Wettelijke controle ex post 
Wetten gebaseerd op recht op eer, 
privacy, zelfbeeld en de 
bescherming van minderjarigen 
RF- wettelijke controle 
'aanvaardbaar in een democratische 
samenleving'; TF- en YGL -
wettelijke controle achteraf op 
grond van bescherming van 
minderjarigen, geweld, rassenhaat 
-
Bron: Hydra 
36 
In de praktijk, en afhankelijk van culturele en juridische tradities, is de waarde die gehecht wordt aan het 
beginsel van vrijheid van meningsuiting per Lid-Staat verschillend. In sommige landen leidt dit beginsel 
tot een volledig verbod op elke vorm van gecentraliseerde controle vooraf op de media en wordt zo een 
beslissende rol toegekend aan het mechanisme van zelfregulering van de media. In andere landen leidt de 
bescherming door de Staat van de openbare zeden en van minderjarigen tot handhaving van bepaalde 
vormen van censuur vooraf. 
Overigens komt het vrij zelden voor dat een beroep wordt gedaan op het Europese Hof voor de Rechten 
van de Mens en duren de procedures lang, zodat de jurisprudentie van dit Hof eerder een vorm van 
geleidelijk toenemende druk op de nationale wetgevingen is dan een instrument voor de directe 
bescherming van de vrijheid van meningsuiting. 
In de jurisprudentie en door de auteurs wordt aan dit beginsel veelal een dubbele dimensie toegekend: 
het waarborgt de vrijheid om ideeën en informatie tot uitdrukking te brengen en door te geven en 
tegelijkertijd de vrijheid om kennis te nemen van ofte zoeken naar ideeën of informatie. In het kader van 
de elektronische diensten is het dus zowel van toepassing op de dienst zelf als op de gebruikers van die 
dienst. Het beginsel is ongeacht landsgrenzen van toepassing. 
Het Europese Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM) heeft bevestigd dat onder de vrijheid van 
meningsuiting niet alleen ideeën en informatie vallen die algemeen als niet-kwetsend worden beschouwd, 
maar ook ideeën en informatie die wel kwetsend, schokkend of verstorend kunnen zijn1. 
Het beginsel wordt echter nergens in absolute zin gehanteerd. De vrijheid van meningsuiting kan door de 
Staat worden beperkt, maar dan wel binnen een strak omlijnd kader van drie cumulatieve criteria die 
duidelijk uit de jurisprudentie van het EHRM naar voren komen2: 
- ten eerste moet de beperking bij wet zijn vastgelegd (eis van doorzichtigheid waardoor arbitraire 
beslissingen uitgesloten zijn); 
- ten tweede moet de beperking noodzakelijk zijn, dat wil zeggen dat de beperking beantwoordt aan een 
dwingende maatschappelijke behoefte die in overeenstemming is met de waarden die kenmerkend zijn 
voor democratische samenlevingen; 
- tot slot moet de beperking in dienst staan van een van de limitatief opgesomde legitieme doelen; van 
deze doelen zijn met name de bescherming van de goede zeden en de volksgezondheid relevant wanneer 
het gaat om de bescherming van minderjarigen en de menselijke waardigheid. 
Het is duidelijk dat de belangrijkste moeilijkheid is gelegen in de beoordeling van het noodzakelijke 
karakter van een beperkende wettelijke maatregel waarmee een legitiem doel wordt nagestreefd. Het is 
namelijk niet voldoende dat een dergelijke maatregel "nuttig" of "redelijk" lijkt. Of de maatregel 
noodzakelijk is, kan alleen worden vastgesteld door een diepgaande bestudering van de doelmatigheid 
ervan en van de mate van inmenging die zij met zich meebrengt. Deze analyse vormt een 
evenredigheidstest van de beperkende maatregelen. 
1 Arrest Handyside/United Kingdom - 1976 
2 Zie met name het Arrest Handyside/United Kingdom - 1976; The Sunday Times/United Kingdom - 1979 
37 
Ten slotte is er nog een aspect van artikel 10 van het Verdrag dat bijzondere aandacht verdient in het 
kader van de elektronische diensten. De uitdrukkelijk in de eerste alinea van het artikel genoemde 
mogelijkheid om bepaalde activiteiten (radio, televisie en bioscoopfilms) aan een vergunningenstelsel te 
onderwerpen, moet geïnterpreteerd worden in het licht van het gehele artikel 103 en dus van de eerder 
genoemde beginselen. Deze mogelijkheid mag dan ook niet worden gebruikt om beperkingen van de 
vrijheid van meningsuiting op te leggen die de hierboven beschreven evenredigheidstest niet zouden 
doorstaan. 
Op internationaal niveau biedt het Verdrag van de Verenigde Naties inzake Burgerrechten en Politieke 
Rechten eveneens een gemeenschappelijk basis aan de democratische landen door in artikel 19 het 
beginsel van de vrijheid van meningsuiting vast te leggen: 
1. Een ieder heeft het recht zonder inmenging een mening te koesteren. 
2. Een ieder heeft recht op vrijheid van meningsuiting; dit recht omvat mede de vrijheid inlichtingen 
en denkbeelden van welke aard ook te garen, te ontvangen en door te geven, ongeacht grenzen, hetzij 
mondeling, hetzij in geschreven of gedrukte vorm, in de vorm van kunst, of met behulp van andere 
media naar zijn keuze. 
3. Aan de uitoefening van de in het tweede lid van dit artikel bedoelde rechten zijn bijzondere plichten 
en verantwoordelijkheden verbonden. Deze kan derhalve aan bepaalde beperkingen worden gebonden, 
doch alleen beperkingen die bij de wet worden voorzien en nodig zijn: 
a) In het belang van de rechten of de goede naam van anderen; 
b) In het belang van de nationale veiligheid of ter bescherming van openbare orde, volksgezondheid 
of de goede zeden. " 
Verder komt het beginsel van de vrijheid van meningsuiting terug in artikel 19 van de Universele 
Verklaring van de Rechten van de Mens van 10 december 1948. 
De verschillen in gevoeligheid en in geldende waarden zijn overigens vaak veel duidelijker tussen landen 
uit verschillende continenten dan tussen Europese landen onderling. Het beginsel van de vrijheid van 
meningsuiting zoals dat is vastgelegd in het eerste amendement van de Grondwet van de Verenigde Staten, 
heeft in de praktijk bijvoorbeeld een veel ruimere betekenis dan datzelfde beginsel in Europa heeft: 
Dat het eerste amendement bescherming biedt aan uitingen die aanzetten tot haat, is een duidelijk 
voorbeeld van het feit dat het beginsel van de vrijheid van meningsuiting in de Verenigde Staten een veel 
grotere reikwijdte heeft dan in de meeste landen van Europa: in een uitspraak van juni 1992 (R.A.V./City 
of St. Paul) heeft het Hooggerechtshof bepaald dat zelfs een haatdragende racistische uiting niet bestraft 
hoeft te worden enkel omdat een gemeenschap daardoor gekwetst zou kunnen zijn. Een dergelijke uiting 
zou alleen kunnen worden verboden als deze een duidelijk en onmiddellijk gevaar van concrete schade 
zou meebrengen. 
Zie met name de arresten EHRM "Groppera Radio", 1990 - "Autronic", 1990 en Informationsverein Lentia", 
1993. 
38 
Het eerste amendement is overigens gebruikt ter bescherming van een hele reeks non-verbale uitingen, 
zoals het verbranden van de nationale vlag, het tentoonstellen van kunstwerken of het dragen van leuzen 
op T-shirts. 
2. Het beginsel van eerbiediging van de persoonlijke levenssfeer 
Artikel 8 van het Europese Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens luidt: 
"1. Een ieder heeft recht op eerbiediging van zijn privé-leven, zijn gezinsleven, zijn huis en zijn 
briefwisseling. 
2. Geen inmenging van enig openbaar gezag is toegestaan met betrekking tot de uitoefening van dit 
recht, dan voor zover bij de wet is voorzien en in een democratische samenleving nodig is in het belang 
van 's lands veiligheid, de openbare veiligheid, of het economisch welzijn van het land, de bescherming 
van de openbare orde en het voorkomen van strafbare feiten, de bescherming van de gezondheid of de 
goede zeden, of voor de bescherming van de rechten en vrijheden van anderen. " 
II NATIONALE REGELGEVING 
1. De verscheidenheid aan nationale juridische en culturele tradities 
Deze verscheidenheid is in de eerste plaats zichtbaar in de institutionele structuren die bepalend zijn voor 
de manier waarop bevoegdheden tussen het centrale en lokale niveau verdeeld zijn: in de Lid-Staten met 
een federale structuur of met verschillende stelsels van regionale autonomie moeten de bevoegdheden 
worden verdeeld, terwijl dat in de Lid-Staten met een gecentraliseerde structuur niet nodig is. In de eerste 
groep landen moet op bepaalde punten met betrekking tot de media uitgebreid rekening worden gehouden 
met de verschillende lokale gevoeligheden. 
De verscheidenheid komt ook tot uiting in het relatieve gewicht van de jurisprudentie (case law) ten 
opzichte van de regelgeving, of ook in het belang dat in strafzaken vergeleken met de gewone rechterlijke 
instanties aan de jury wordt toegekend. 
Vervolgens blijkt de verscheidenheid uit de relatie tussen regelgevende autoriteiten en de betrokken 
bedrijven, met name waar het gaat om de bevordering van zelfregulering. 
Tot slot blijkt de verscheidenheid uit de verschillen in gevoeligheden, met name wat betreft zeden en 
gewoonten. De reacties van het publiek zijn vaak bepalend voor de manier waarop minderjarigen en de 
menselijke waardigheid worden beschermd, en geven vaak diepgaande culturele verschillen te zien. Ter 
illustratie: er bestaat een opmerkelijk verschil tussen Noordeuropese landen, waar men vaak buitengewoon 
gevoelig is voor geweld maar relatief liberaal reageert op seksuele inhoud, en de Latijnse landen, waar 
men erg gevoelig is voor zaken die verband houden met seksualiteit maar nog betrekkelijk weinig moeite 
heeft met geweld. 
Waar het gaat om de bescherming van minderjarigen en de menselijke waardigheid lijkt het door deze 
verscheidenheid soms onmogelijk algemene uitspraken te doen of vergelijkingen te trekken: dezelfde 
algemene formuleringen kunnen per land, of zelfs per gebied binnen een land, tot verschillende concrete 
toepassingen leiden. 
Deze verscheidenheid leidt tot grote verschillen en een gebrek aan transparantie van de nationale regels, 
waardoor en in de context van de transnationale diensten vele problemen ontstaan. 
39 
2. Algemene verbodsregelingen voor bepaalde soorten inhoud 
De toepassing van deze regelingen veronderstelt altijd een beoordelingsmarge van de autoriteiten en de 
bevoegde rechterlijke instanties: 
- van de verboden inhoud kan een algemene omschrijving zijn gegeven die per individueel geval moet 
worden geïnterpreteerd, rekening houdend met de sociale waarden van de plaats en het moment: dit is 
het geval bij wetgevingen die obscene of indecente inhoud verbieden en die per land en per tijd sterk 
verschillend worden toegepast. In sommige gevallen zijn verbodsbepalingen ten aanzien van de pers 
door de jurisprudentie geleidelijk uitgebreid tot alle media; 
Algemene categorieën 
Land 
Absoluut verbod op 
een algemene 
inhoudelijke categorie A 
0 B 
0 
Z DR" D 
M E EIR 
ö 
z F GR 
Ö 
Z I 
Ô 
z L 
ö NL P S SF 
ö UK" 
ö 
z 
O: Obscene inhoud verboden 
Z: Indecente inhoud of inhoud in strijd met de openbare zeden verboden 
M: Inhoud in strijd met de menselijk waardigheid verboden 
- de verboden inhoud kan gedetailleerder gedefinieerd zijn (gewelddadige pornografie, aanzetten tot 
haat...) maar de kwalificatie moet altijd worden bestudeerd in het licht van een bepaalde context; 
Specifieke regels betreffende het aanzetten tot haat, discriminatie of geweld 
Land 
Haat, discriminatie, 
geweld À 
X B 
X D 
K 
X D 
X E EI 
R 
X F 
X GR I L 
X NL F> 
X S 
X SF 
X u 
K 
X 
- op enkele uitzonderingen na (met name kinderpornografie in sommige landen), is met het oog op de 
bescherming van de persoonlijke levenssfeer, het in bezit hebben van verboden inhoud op zichzelf niet 
strafbaar. Meestal moet aangetoond worden dat de verboden inhoud aan anderen wordt doorgegeven 
of dat de intentie daartoe bestaat;4 
Achter de unanieme veroordeling van kinderpornografie gaat een discussie schuil over de grondslag en de 
reikwijdte van het verbod. Wanneer het verbod wordt gezien als een beperking van de vrijheid van 
meningsuiting, is het verbod beperkt tot de produkte, de import, de doorgifte of het vasthouden ten einde 
die inhoud aan anderen door te geven. Wordt het verbod daarentegen uitvervaardigd om seksueel misbruik 
van minderjarigen te voorkomen en minderjarigen te beschermen tegen dergelijke misdrijven, dan heeft het 
verbod ook betrekking op het enkele bezit van dergelijke inhoud en voorziet het in mogelijkheden voor de 
bevoegde autoriteiten om die inhoud in beslag te nemen en overtreders te straffen. 
In dit verband zij erop gewezen dat in de slotverklaring van het onlangs in Stockholm gehouden 
Wereldcongres tegen seksuele uitbuiting van kinderen voor commerciële doeleinden werd gevraagd om een 
40 
Kinderpornografie 
Land 
Kinderpornografie 
verboden 3~" EIÏÏ" ÜR" 
X~ 
A: Verbod door middel van een algemene regel (obsceniteit, indecentie...) 
S: Verbod door middel van een specifieke regel (kinderpornografie, bescherming van kinderen tegen 
seksueel misbruik...) 
- kunstwerken of wetenschappelijke activiteiten vallen over het algemeen buiten de bepalingen over 
verboden inhoud; 
- sommige regels zijn weliswaar nog steeds van kracht, maar zijn in de praktijk in onbruik geraakt. 
Deze verschillende kenmerken leiden tot een gebrek aan transparantie van de algemene verbodsregels, 
waardoor het moeilijk is een concrete basis van Europese waarden en regels vast te stellen. 
* De regels die van toepassing zijn in enkele derde landen 
In het kader van wereldwijde diensten of netwerken is bij voorbaat elke nationale wetgeving van belang. 
Zo bevinden zich buiten de Europese Unie enerzijds landen met een laag democratisch gehalte, waar de 
vrijheid van meningsuiting leidt niet wordt gerespecteerd, hetgeen leidt tot pogingen de toegang tot de 
nieuwe diensten te verbieden of rigoureus te beperken en, anderzijds, landen die door het ontbreken van 
werkelijke controle een "paradijs" zijn voor de verspreiding van inhoud die over het algemeen verboden 
is. Ondanks de algemene beginselen zoals die in internationale, met name in het kader van de Verenigde 
Naties gesloten verdragen of handvesten zijn neergelegd, lopen de nationale regelgevingen vaak sterk 
uiteen, hetgeen verklaard wordt door het feit dat er over de gehele wereld grote verschillen in 
waardenstelsels bestaan. 
Dit Groenboek beperkt zich tot drie derde landen: Canada, de Verenigde Staten en Japan. Wat betreft de 
algemene verbodsstelsels is de situatie in deze drie landen schematisch gezien de volgende: 
In Canada geldt voor de produktie en distributie van kinderpornografie en obscene inhoud een algemeen 
verbod (het enkele bezit ervan is ook verboden). Onder obscene inhoud wordt elke vorm van excessieve 
exploitatie van seks en elke combinatie van seks en misdaad, verschrikking, wreedheid of geweld verstaan. 
Verder zijn het aanzetten tot volkerenmoord en tot haat jegens een bepaalde groep personen, en het bewust 
verspreiden van valse informatie verboden. 
aanscherping van de nationale wetgevingen en de strengere tenuitvoerlegging daarvan, met name door 
uitbreiding van de bestaande verboden tot het enkel bezitten van kinderporno. 
Voorts kan het begrip "seksuele meerderheid" per land anders worden geïnterpreteerd. 
41 
In de Verenigde Staten geldt, deels op federaal niveau, deels op het niveau van de afzonderlijke staten, 
een algemeen verbod op kinderpornografie5 en inhoud van obscene aard. Het verbod op inhoud van 
obscene aard is hoofdzakelijk van toepassing op (stilstaande of bewegende) beelden met seksuele inhoud. 
Daarentegen bestaat er op grond van het eerste amendement (het grondwettelijke beginsel van de vrijheid 
van meningsuiting) geen verbod op uitspraken die aanzetten tot haat of discriminatie, voor zover deze 
uitspraken geen onmiddellijk gevaar voor personen of goederen inhouden. 
Ook in Japan geldt een algemeen verbod van de verspreiding van obscene inhoud en het in bezit hebben 
daarvan met het oog op verkoop. Maar de toepassing van deze regel is sterk afhankelijk van de 
gedragscodes die de verschillende betrokken bedrijfstakken hebben opgesteld en kan aanzienlijk verschillen 
per regio. Tot slot is noch het in bezit hebben voor privé-doeleinden, noch de produktie met het oog op 
export van obscene inhoud verboden. 
3. De regelingen uitgesplitst naar medium 
Naast de stelsels van algehele verboden, hebben verschillende overwegingen geleid tot de ontwikkeling 
van op elk medium afzonderlijk toegespitste regelgevingen. 
3.1 De diversificatie van regelingen 
Behalve inhoud waarvoor een algeheel verbod geldt, is er inhoud waarvan de produktie en de verspreiding 
in principe zijn toegestaan. Verschillende overwegingen van algemeen belang hebben dan ook geleid tot 
de ontwikkeling van specifieke beperkingen. 
- De bescherming van minderjarigen tegen inhoud die hun lichamelijke of geestelijke ontwikkeling kan 
schaden is een doelstelling van algemeen belang met een vrijwel universele reikwijdte en kan bovendien 
in verband worden gebracht met de notie "rechten van het kind" zoals die in het Verdrag van de Verenigde 
Naties zijn neergelegd. Hoewel de ouders de eerste verantwoordelijken zijn, hebben het openbaar gezag 
en de betrokken bedrijven op dit gebied altijd een beslissende rol gespeeld. De bescherming van 
minderjarigen brengt hoe dan ook een reeks beperkingen met zich mee met betrekking tot de verspreiding 
van inhoud die verder volledig legaal is. 
- Het streven naar bescherming van gevoelige personen, of zelfs de "gewone burger", tegen mogelijkheid 
om bij toeval toegang krijgen tot inhoud die schokkend kan zijn, en dus het streven om de toegang tot 
dergelijke inhoud voor te behouden aan volwassenen die dat uitdrukkelijk wensen, veronderstelt dat de 
distributie van die inhoud aan bepaalde beperkingen is gebonden. 
- Door de schaarste van sommige distributiemiddelen (frequenties) is tussenkomst van een derde nodig 
voor de toewijzing ervan en voor de vaststelling van criteria die het algemeen belang dienen. Traditioneel 
houden deze criteria beperkingen in ten aanzien van inhoud waarvan wordt verwacht dat die via de 
betrokken media zal worden verspreid. 
5 Een verbod dat in sommige staten ook het bezit van kinderpornografie voor privé-gebruik omvat. 
42 
Deze drie typen doelstellingen van algemeen belang komen niet altijd duidelijk naar voren of zijn niet 
altijd duidelijk onderscheiden in de nationale wetgevingen, maar zijn wel een belangrijke drijfveer voor 
de ontwikkeling van afzonderlijke regelingen per type medium. Dat deze doelstellingen verdedigd worden 
wijst in feite op een erkenning van de specifieke kenmerken van elk soort medium, waarbij met name de 
volgende factoren een rol spelen: 
- de veronderstelde invloed van het medium: zo wordt er traditioneel vanuit gegaan dat het visuele beeld, 
met name het bewegende beeld, meer indruk maakt dat de geschreven tekst; 
- de mate van verspreiding in de samenleving: de televisie in alle huiskamers of de telefoon in elk 
huishouden krijgen meer aandacht dan andere media die minder wijdverspreid zijn; 
- de mate waarin een medium de consument keuzemogelijkheden biedt: dit hangt af van het aantal 
aanbieders van inhoud via het betreffende medium, maar ook van de verscheidenheid van het type 
inhoud dat aangeboden wordt, van de hoeveelheid informatie die over die inhoud wordt verstrekt en 
van de manier waarop toegang tot die inhoud wordt verkregen. 
In de praktijk wordt een objectieve en weloverwogen afweging van deze factoren door de regulerende 
instanties soms verstoord door minder rationele overwegingen. Sommige tragische voorvallen doen 
regelmatig de vraag rijzen naar de mate waarin de media verantwoordelijk zijn voor ontwikkeling van 
gewelddadig of ontspoord gedrag in de samenleving. Door heftige reacties van het publiek, die vervolgens 
in de pers veel aandacht krijgen, reageren de bevoegde autoriteiten in deze gevallen soms met overhaaste 
beschuldigingen en onevenredig zware maatregelen. 
3.2 Gevestigde media 
Ondanks de soms grote verschillen tussen de Lid-Staten die uit een gedetailleerde studie van de 
regelgevingen en andere maatregelen op nationaal niveau naar voren komen, is het mogelijk een ruwe 
schets te geven van de regelingen die gelden voor de gevestigde media. 
43 
3.2.1 Gedrukte media 
Van alle media worden de gedrukte media het minst beperkt in de vrijheid van meningsuiting. Er zijn 
weliswaar bepaalde specifieke regels met betrekking tot de inhoud6, maar de controle vindt over het 
algemeen achteraf plaats7. Verder is er, afgezien van de beroepscodes voor de pers en in het bijzonder de 
journalistiek, ook weinig sprake van zelfregulering. 
Anderzijds zijn er in verschillende Lid-Staten (DK, E, F, G en SF) registratiemechanismen voor 
publikaties, een verplichting voor uitgevers om de inhoud van hun publikaties te controleren, of zelfs 
specifieke systemen voor de toewijzing van aansprakelijkheid, die afwijken van de aansprakelijkheid 
volgens het gemene recht (F, P, SF). Door deze bepalingen die de transparantie en/of de aansprakelijkheid 
regelen, wordt de beslechting van geschillen eenvoudiger. 
Duitsland beschikt daarnaast over een classificatiesysteem van publikaties die schadelijk kunnen zijn voor 
minderjarigen: een federale rechterlijke autoriteit stelt een officiële lijst op van deze publikaties, die 
volstrekt niet ter beschikking van minderjarigen mogen worden gesteld. Gedoeld wordt met name op 
onzedelijke publikaties, publikaties met gewelddadige of pornografische inhoud en publikaties waarin 
wordt aangespoord tot misdaad, het Nationaal Socialisme wordt verdedigd, de menselijke waardigheid 
wordt aangetast of wordt aangezet tot drugsgebruik. 
In dit algemene kader lijkt rekening te worden gehouden met een aantal belangrijke kenmerken van de 
gedrukte media: 
- De gedrukte media zijn bij uitstek de media van de vrijheid van meningsuiting en met name de pers 
speelt een doorslaggevende rol in het functioneren van democratieën. 
- Aangezien de enige beperking voor het uitgeven van inhoud het economische aspect is, kan iedereen 
iets uitgeven, en het feit dat dit relatief gemakkelijk is, vormt een waarborg voor een grote diversiteit 
van beschikbare publikaties. 
- Om toegang te krijgen tot het "gepubliceerde object" moet de consument zelf actie ondernemen en 
het is betrekkelijk makkelijk om omstreden publikaties buiten bereik van minderjarigen te houden. 
Afgezien van de algemene verboden en de regels ter bescherming van minderjarigen hebben de regels inzake 
de inhoud hoofdzakelijk betrekking op journalistieke ethiek (waarheidsgetrouw en objectief karakter van de 
informatie, eerbiediging van de persoonlijke levenssfeer, eerbiediging van het beeld van de persoon...). 
Verder zijn in sommige wetgevingen, in teksten die speciaal op de pers van toepassing zijn, algemene 
beginselen (met betrekking tot de openbare zeden, obsceniteit, het discriminatieverbod...) opgenomen. 
Twee Lid-Staten kennen een uitzondering op het principe van controle achteraf: in Ierland draagt het 
Censorship of Publications Board zorg voor de tenuitvoerlegging van het verbod op indecente en obscene 
publikaties, publikaties ten gunste van abortus of publikaties waarin te veel aandacht wordt besteed aan 
onderwerpen die verband houden met misdrijven of overtredingen. 
In Frankrijk kunnen burgemeesters en prefecten beslag leggen op een publikatie met het oog op handhaving 
van de openbare orde. 
44 
3.2.2 Film en video 
Als artistiek expressiemiddel geniet de film ruime vrijheid van meningsuiting. Ten behoeve van de 
bescherming van minderjarigen is in alle Lid-Staten een verplicht of vrijwillig filmclassificatiesysteem 
ingesteld ten einde de aanbevolen of vereiste leeftijd vast te stellen voor toegang tot de zaalvertoning van 
films. Hoewel deze systemen hetzelfde doel nastreven, verschillen zij onderling sterk8 en vormt de 
tenuitvoerlegging ervan een afspiegeling van de verschillen in gevoeligheid tussen de instellingen die op 
nationaal niveau belast zijn met de classificatie van films. 
De classificatie van video's en andere audiovisuele produkten (CD-ROM, videospellen...) is veel minder 
ver ontwikkeld maar is, als zij bestaat, meestal geënt op de bestaande classificatiemodellen voor films9. 
3.2.3 Televisieomroep 
Voor de televisieomroep bestaat er een verregaande regulering wat betreft de inhoud. Afhankelijk van de 
Lid-Staat worden verschillende technieken gecombineerd voor vaststelling van de regels en controle op 
de naleving daarvan: 
- In de meeste Lid-Staten gelden wettelijke regels, met name met betrekking tot de menselijke 
waardigheid en de openbare zeden. 
- De in de meeste Lid-Staten bestaande systemen van individuele vergunningen voor omroepdiensten 
(vaak gepaard gaande met voorwaarden waarin de exacte regels zijn vastgelegd) vormen een krachtig 
controlemiddel (overtreding van de regels kan tot gevolg hebben dat de vergunning wordt 
ingetrokken). 
- Ook zelfregulering is sterk ontwikkeld; het kan daarbij gaan om een systeem dat samenhangt met het 
functioneren van publieke omroepdiensten of om eigen initiatieven van particuliere 
omroeporganisaties. 
- In de meeste Lid-Staten zijn er inmiddels ook controle-instanties die over uiteenlopende 
bevoegdheden en middelen beschikken. 
De eenvoudigste classificatiesystemen bevatten slechts twee categorieën films (wel of niet goedgekeurd voor 
minderjarigen), waarbij alleen die films worden gekeurd waarvoor toestemming voor vertoning aan 
minderjarigen wordt gewenst. 
In andere landen bestaan er verschillende leeftijdscategorieën. In sommige gevallen dient de onderverdeling 
binnen de categorie "goedgekeurd voor vertoning aan minderjarigen" alleen om de uitoefening van de 
ouderlijke verantwoordelijkheid te vergemakkelijken. In dat geval kunnen minderjarigen die in gezelschap 
van hun ouders een film bezoeken, worden toegelaten tot een vertoning die niet overeenstemt met hun 
leeftijd. In andere gevallen valt het onder de verantwoordelijkheid van de bioscopen om de hand te houden 
aan de classificatie en de leeftijd van de bezoekers te controleren. 
Toch zijn er duidelijke verschillen tussen deze regelingen: het label kan zuiver informatief zijn en geen 
enkele controleverplichting opleggen aan de bedrijven die videobanden te koop of te huur aanbieden; het 
systeem van classificatie door de video-industrie zelf is sterk ontwikkeld en functioneert soms als aanvulling 
op, soms in plaats van een bindende regelgeving. 
45 
Naast dit algemene beeld zijn er duidelijke verschillen in de kaders waarbinnen omroepdiensten 
functioneren; deze variëren van stelsels die veel lijken op die voor de gedrukte media (DK, NL, S) tot 
stelsels met gedetailleerde regelgeving en systematische controle. 
Hoewel het soort inhoud dat problemen oproept, in de verschillende Lid-Staten min of meer gelijksoortig 
is (naaktheid/seksualiteit, nodeloos geweld, aanzetten tot discriminatie of haat), leiden verschillen in 
gevoeligheid ertoe dat de concrete tenuitvoerlegging van de regelingen per Lid-Staat uiteenloopt. 
Als reden voor het regelgevingskader inzake televisie, waarvan de tenuitvoerlegging via de toekenning van 
frequenties (vanwege de schaarste hiervan) plaatsvindt, is vaak de zeer hoge verspreidingsgraad van het 
medium aangevoerd. 
3.2.4 Audiotex- en videotex-diensten 
* Audiotex 
Bij de diensten die via de telefoonlijn toegankelijk zijn (audiotex en discussiefora) zou het beginsel van 
de vrijheid van meningsuiting eigenlijk in hoge mate beschermd moeten worden, omdat 
telefoongesprekken traditioneel een privé-aangelegenheid zijn. Door de ontwikkeling van diensten met 
seksuele inhoud zijn er echter met betrekking tot de bescherming van minderjarigen10 problemen ontstaan, 
die aanleiding zijn geweest tot de ontwikkeling van specifieke maatregelen. Deze diensten worden 
verschillend behandeld naargelang het gaat om telecommunicatiediensten met toegevoegde waarde (waarbij 
de facturering door het telecommunicatiebedrijf geschiedt) of diensten tegen directe betaling (met credit­
card of via abonnementen). 
In het eerste geval zijn het overheidsingrijpen en vooral de zelfregulering gebaseerd op medewerking van 
telecommunicatieondernemingen, die een noodzakelijke schakel vormen tussen de duidelijk herkenbare 
leveranciers van de diensten en de consument: 
- In contracten tussen telecommunicatieondernemingen en leveranciers van diensten kunnen bepaalde 
gedragscodes worden opgenomen die bij niet-naleving kunnen leiden tot een weigering de dienst door 
te geven. 
- Bepaalde typen diensten zijn duidelijk herkenbaar gemaakt door middel van specifieke nummering. 
- De telecommunicatieondernemingen hebben de consumenten de mogelijkheid moeten bieden van 
opting-out (het onbruikbaar maken van hun toestel voor bepaalde soorten diensten), opting-in (waarbij 
de toegang tot bepaalde diensten expliciet moet worden aangevraagd), blokkering van bepaalde 
nummers op verzoek of voorwaardelijke toegang door gebruik van een persoonlijk identificatienummer. 
In de praktijk bestaat in de meeste Lid-Staten het grootste probleem in verband met telefoniediensten met 
toegevoegde waarde erin een methode te vinden ter bescherming van consumenten die hun telefoonrekening 
onverwacht sterk zagen stijgen. Het is dus moeilijk te beoordelen wat bij de invoering van bepaalde 
regelgeving of stelsel van zelfregulering het zwaarst heeft gewogen: de wens tot bescherming van de 
consument of die tot bescherming van minderjarigen. 
46 
In het tweede geval zijn de regelingen, door het ontbreken van een schakel tussen de consument en de 
dienst, liberaler: in de meeste gevallen wordt het feit dat er gebruik moet worden gemaakt van een credit­
card of een ander betaalmiddel beschouwd als voldoende bescherming van minderjarigen. Door een 
vergunningsplicht heeft men deze diensten niettemin soms aan een gedragscode kunnen onderwerpen. 
In alle landen waar op een of andere wijze een regelgeving voor de nationale telefoniediensten" van 
kracht is, is het gebruik van buitenlandse diensten toegenomen. Pogingen om deze diensten aan dezelfde 
regelgeving als de nationale diensten te onderwerpen, zijn vastgelopen op zowel technische als 
diplomatieke problemen. 
* Videotex 
Videotex-diensten hebben eigenlijk alleen in Frankrijk en Duitsland ingang gevonden bij het grote publiek. 
Dit verklaart waarom er in de andere Lid-Staten geen bijzondere regelingen voor bestaan. 
In Frankrijk voorziet de wet slechts in een aanmeldsysteem voor telematicadiensten, maar het 
telecommunicatiebedrijf (France Télécom), dat onder supervisie staat van het Comité voor Anonieme 
Telematica (Comité de la Télématique Anonyme), legt de aanbevelingen van de Conseil Supérieur de la 
Télématique ten uitvoer. In de contracten met de leveranciers van diensten zijn verschillende regels met 
betrekking tot de inhoud opgenomen en voor verschillende categorieën diensten die door de toekenning 
van een specifieke nummering duidelijk herkenbaar zijn, bestaat de mogelijkheid van opting-in en opting-
out. 
In Duitsland zijn de algemene regels voor de levering van videotex-diensten vastgelegd in een 
overeenkomst tussen de bondsregering en de deelstaten (de Btx-overeenkomst), en heeft het 
telecommunicatiebedrijf (Deutsche Telekom) een systeem van zelfregulering ontwikkeld dat verwerkt 
wordt in de contracten van Deutsche Telekom met de leveranciers van diensten. 
* Zelfregulering op internationaal niveau 
Met betrekking tot audiotex- en videotext-diensten zijn er op Europees en internationaal niveau initiatieven 
tot zelfregulering genomen. 
Onder auspiciën van de Association Européenne des Industries de l'Information hebben de 
telecommunicatiebedrijven en de leveranciers van diensten de "Lignes directrices pour la Supervision des 
Services Transfrontaliers d'Audiotext et de Vidéotex" (Richtsnoeren voor het toezicht op de 
grensoverschrijdenden audiotex- en videotex-diensten) (1994) uitgewerkt. Op internationaal niveau is er 
de "Code de Pratique" (1995) van de Association Internationale de Telemedia. 
Een van de fundamentele aspecten van deze twee teksten voor zelfregulering is dat ze uitgaan van het 
principe dat de wet van het land van ontvangst moet worden nageleefd. 
11 Bijvoorbeeld Griekenland, waar het algehele verbod op diensten met pornografische inhoud duidelijk een 
breder doel dient dan alleen de bescherming van minderjarigen. 
47 
3.3 De nieuwe diensten 
De juridische regeling voor de nieuwe diensten is nog niet erg duidelijk en is momenteel in een groot 
aantal Lid-Staten onderwerp van studies en discussies. 
De digitale televisie en de nieuwe omroepdiensten (pay-per-view, een variant op video-on-demand) vallen 
onder de wetgevingen inzake televisie. Toch kan, afhankelijk van de flexibiliteit van het nationale stelsel, 
bij de tenuitvoerlegging van de regels met sommige kenmerken van deze nieuwe diensten rekening worden 
gehouden. 
In het Verenigd Koninkrijk heeft bijvoorbeeld de Independent Television Commission (ITC)12 al erkend 
dat de omroepdiensten als gevolg van de nieuwe keuzemogelijkheden voor de consument niet langer een 
homogene groep vormen: een soepeler regeling dan die welke voor de ongecodeerde televisie geldt, is al 
van kracht voor de betaaltelevisie13. Verder heeft de ITC zich bereid verklaard bij wijze van proef de 
voorschriften inzake de tijden voor programmering los te laten, voor zover alternatieve maatregelen het 
mogelijk maken de toegang van minderjarigen tot de diensten in de hand te houden. 
De regeling voor video-on-demand is veel minder duidelijk. In sommige Lid-Staten lijkt dit soort diensten 
vooral onder de regelgeving voor omroepactiviteiten té vallen14, in andere in de eerste plaats onder die 
voor telecommunicatie. Soms is een combinatie van de twee mogelijk15. In elk geval is de discussie in dit 
stadium nog meer gericht op de vaststelling van het bevoegde gezag dan op de aard van de toe te passen 
regels. Overigens zijn er, ter overbrugging van de periode waarin de specifieke behoeften van deze nieuwe 
diensten nog niet zijn vastgesteld, enkele tijdelijke wetgevingen ingevoerd om de ontwikkeling van 
proefprojecten te vergemakkelijken. 
Het orgaan dat in het Verenigd Koninkrijk toezicht houdt op omroepdiensten (met uitzondering van de 
BBC). 
Deze diensten zijn na 20.00 uur (in plaats van 21.00 uur) vrijgesteld van de verplichting familieprogramma's 
uit te zenden en mogen vanaf 22.00 uur programma's uitzenden die normaal gesproken op ongecodeerde 
kanalen niet zijn toegestaan. 
Video-on-demand lijkt in Frankrijk onder de regeling voor "audiovisuele communicatiediensten" te vallen, 
en in het Verenigd Koninkrijk onder de Broadcasting Act. 
In het Verenigd Koninkrijk, waar British Telecom in Ipswich met het systeem van Video-on-demand heeft 
proefgedraaid, werd de vergunning verstrekt uit hoofde van regelingen voor telecommunicatie en werd de 
controle van de inhoud uitgevoerd door de ITC. 
48 
Voor on-line diensten en Internet is in nog geen enkele Lid-Staat een overkoepelende regelgeving of 
zelfregulering tot stand gekomen16. De algemene regels zijn zonder meer van toepassing, maar de concrete 
tenuitvoerlegging ervan moet nog worden getest. De enige poging die tot nu toe is gedaan om te komen 
tot een regelgeving voor on-line diensten en Internet, namelijk in de Verenigde Staten, heeft zeer veel 
nuttige informatie opgeleverd met betrekking tot de problemen die een dergelijke onderneming met zich 
meebrengt. 
De specifieke problemen die de nieuwe diensten (en in het bijzonder de gedecentraliseerde diensten met 
een hoge mate van interactiviteit) met zich meebrengen, worden geanalyseerd in de mededeling "Harmful 
illegal content on the Internet" 
m DE RICHTLIJN "TELEVISIE ZONDER GRENZEN" 
De bescherming van minderjarigen is een van de door de richtlijn gecoördineerde gebieden. Verder hebben 
sommige regels betrekking op de eerbiediging van de menselijke waardigheid. 
1 Bescherming van minderjarigen 
Het systeem voor bescherming van minderjarigen berust zowel op gemeenschappelijke regels (art. 22) als 
op een uitzonderingsprocedure (art. 2.2). 
Artikel 22 voorziet allereerst in een gedifferentieerde regeling naar gelang van de ernst van het risico dat 
programma's voor minderjarigen kunnen meebrengen: 
- Bepaalde programma's zijn verboden: "De Lid-Staten nemen passende maatregelen om ervoor te zorgen 
dat in de televisie-uitzendingen van de onder hun bevoegdheid vallende televisieomroeporganisaties 
geen programma's voorkomen die de lichamelijke, geestelijke of zedelijke ontwikkeling van 
minderjarigen ernstig kunnen aantasten, inzonderheid programma's met pornografische scènes of met 
nodeloos geweld. " 
- Andere mogen worden uitgezonden, maar met bepaalde voorzorgsmaatregelen: " Deze bepaling geldt 
ook voor programma 's waarop het voorgaande niet van toepassing is, doch die toch schade kunnen 
toebrengen aan de fysieke, mentale of zedelijke ontwikkeling van minderjarigen, tenzij door de keuze 
van het tijdstip van uitzending of door technische maatregelen gewaarborgd wordt dat minderjarigen 
in het zendgebied de uitzendingen normaliter niet kunnen zien of beluisteren. " 
Het doorslaggevende criterium is dus de mate waarin de uitzendingen schade kunnen toebrengen aan 
minderjarigen. De beoordeling daarvan wordt in eerste instantie aan de Lid-Staten overgelaten. De termen 
"pornografie" en "nodeloos geweld" dienen in-deze context slechts als indicatie voor het type inhoud dat 
kan worden beschouwd als zeer schadelijk voor de ontwikkeling van minderjarigen en zijn niet 
gemeenschappelijk gedefinieerd. 
In Frankrijk voorziet een wetsontwerp in de verplichting voor Internet-providers om hun klanten de 
beschikking te geven over instrumenten waarmee het ouderlijk toezicht kan worden uitgeoefend. Verder 
wordt er momenteel in verschillende Lid-Staten gewerkt aan de ontwikkeling van initiatieven op het gebied 
van zelfregulering inzake Internet. Zie hoofdstuk II, punt 2.2.3.. 
49 
De richtlijn bepaalt tevens (artikel 2.2) dat de Lid-Staten de doorgifte van televisie-uitzendingen voorlopig 
mogen schorsen als aan de volgende voorwaarden is voldaan: 
a) een televisie-uitzending uit een andere Lid-Staat een duidelijke, belangrijke en ernstige inbreuk vormt 
op artikel 22; 
b) de omroeporganisatie in de twaalf voorafgaande maanden al ten minste tweemaal inbreuk heeft 
gemaakt op dezelfde bepaling. 
In dat geval is er een specifieke procedure om te trachten een minnelijke schikking te treffen alvorens, 
onder toezicht van de Commissie - vanuit het oogpunt van de beoordeling van de verenigbaarheid van de 
getroffen maatregelen met het Gemeenschapsrecht (evenredigheidsbeginsel) -, toestemming wordt 
verleend voor schorsing van de doorgifte. 
Deze procedure is nog maar tweemaal ingeleid op initiatief van het Verenigd Koninkrijk, dat zich verzette 
tegen diensten die via satelliet gecodeerde pornografische programma's (hard core) uitzonden. In het meest 
recente geval ("XXXTV"), in november 1995, oordeelde de Commissie in een formeel advies dat de 
schorsingsmiddelen die het Verenigd Koninkrijk inzette (in het bijzonder het strafrechtelijke verbod op 
de verkoop van decoders en decoderkaarten of het maken van reclame voor de betreffende dienst) 
verenigbaar waren met het Gemeenschapsrecht17. 
2. Bescherming van de menselijke waardigheid 
De richtlijn (artikel 22) bevat een algemeen verbod op het aanzetten tot haat: 
"De Lid-Staten zien er eveneens op toe dat uitzendingen geen ankele aansporing tot haat op grond van 
ras, geslacht, godsdienst of nationaliteit bevatten". 
De procedure van artikel 2.2, die toepasselijk is bij inbreuk op deze bepaling, is nog nooit op deze 
grondslag ingeleid. 
3. Wijziging van de richtlijn 
Het systeem van relatieve harmonisatie van de nationale wetgevingen heeft dus in combinatie met een 
uitwijkmogelijkheid voor de ontvangende Lid-Staten over het algemeen voor de televisieomroepdiensten 
goed gefunctioneerd. Wat betreft de bescherming van minderjarigen omvat het gemeenschappelijke 
standpunt dat de Raad op 11 juni 1996 heeft ingenomen geen grote wijzigingen van de artikelen 22 
en 2.2. Op enkele punten zijn de bepalingen niettemin verduidelijkt en op andere aangevuld. 
Artikel 22 is onderverdeeld in twee leden, zodat er een duidelijker verschil te zien is tussen de regeling 
voor programma's die de lichamelijke, geestelijke of zedelijke ontwikkeling van minderjarigen ernstig 
schaden en die voor programma's die deze ontwikkeling eenvoudigweg aantasten. In een derde lid is het 
volgende bepaald: 
Doe C(95) 2678 def. van 3 november 1995 
50 
"Indien dergelijke programma 's ongecodeerd worden uitgezonden, zorgen de Lid-Staten er bovendien 
voor dat zij worden voorafgegaan door een akoestische waarschuwing of dat zij gedurende de gehele 
uitzending herkenbaar zijn aan een een visueel symbool " 
Voorts voert een nieuw artikel twee verplichtingen in voor de Commissie: 
- zij moet in haar periodiek verslag van de tenuitvoerlegging van de richtlijn bijzondere aandacht 
besteden aan de toepassing van de regels ter bescherming van minderjarigen en de menselijke 
waardigheid; 
- zij moet, samen met de bevoegde autoriteiten van de Lid-Staten, "onderzoek doen naar de mogelijke 
voor- en nadelen van verdere maatregelen om ouders en verzorgers meer controle te geven over de 
programma's waar minderjarigen naar kunnen kijken". 
Ten slotte is ook de procedure van artikel 2.2 enigszins gewijzigd, met name vooruitlopend op een formeel 
besluit van de Commissie over de verenigbaarheid met het Gemeenschapsrecht van op nationaal niveau 
genomen schorsingsmaatregelen inzake diensten die de regels ter bescherming van minderjarigen en de 
menselijk waardigheid hebben geschonden. 
Aangezien het Europees Parlement buitengewoon veel aandacht heeft voor het onderwerp van de 
bescherming van minderjarigen en de menselijke waardigheid, valt te verwachten dat in tweede lezing op 
basis van het gewijzigde voorstel wijzigingen in deze bepaling zullen worden aangebracht. 
51 
BIJLAGE IV 
TECHNISCHE VOORZIENINGEN VOOR DE BESCHERMING EN 
ANDERE MAATREGELEN DIE NIET OP HET TERREIN 
VAN REGELGEVING LIGGEN 
1.Voorzieningen voor ouderlijke controle op het gebied van televisie 
Canada heeft op dit gebied een baanbrekende rol gespeeld: in de jaren negentig heeft de Raad voor 
omroepactiviteiten en telecommunicatie (Conseil de la Radiodiffusion et des Télécommunications (CRTC)) 
een strategie gelanceerd ten einde geweld op televisie terug te dringen. Deze strategie was van meet af 
aan gebaseerd op vijf hoofdbeginselen: 
-Er wordt samengewerkt op grond van het principe dat geweld op televisie een oorzaak is van geestelijke 
problemen bij kinderen. 
-Het doel is bescherming van kinderen en niet censuur van ouders. 
-De strategie concentreert zich op nodeloos geweld of verheerlijking van geweld, zonder dat hierbij 
erotische inhoud of andere overwegingen van zedelijkheid worden betrokken. 
-Alle betrokken partijen worden gemobiliseerd: omroepdiensten, adverteerders, producenten, ouders, 
leerkrachten en specialisten uit de geestelijke gezondheidszorg. 
-De strategie kent twee perspectieven: een op de korte en een op de lange termijn. 
Concreet berust de strategie op een scala van elkaar aanvullende middelen: 
-gedragscodes die in samenspraak met de bedrijfstak zijn ontwikkeld; 
-classificatie van uitzendingen; 
-anti-geweldchip (V-chip)1; 
-een programma gericht op voorlichting en bewustmaking van het publiek en een programma voor media-
educatie. 
De anti-geweldchip is een technische voorziening die is ontwikkeld door Pr. Tim Collins van de Universiteit 
Simon Fraser (Vancouver). Als deze microchip wordt ingebouwd in een televisietoestel, een 
kabelselectieapparaat of een decoder, ontcijfert hij de classificatiecode die aan elke uitzending wordt 
toegekend. De televisiekijker kan deze chip zo programmeren dat deze het signaal van uitzendingen die 
hoger geclassificeerd zijn dan hij voor zijn gezin acceptabel acht, blokkeert. Als de televisiekijker dus een 
geweldsniveau V3 heeft uitgekozen, worden de uitzendingen met de codes V4 en V5 niet op het 
televisiescherm weergegeven. Afhankelijk van de behoeften zouden de classificatiecodes van de uitzendingen 
ook andere factoren dan alleen geweld kunnen betreffen (naaktheid, erotiek, taalgebruik...). 
Er zij op gewezen dat de term "anti-geweldchip" of "V-chip" rechtstreeks naar dit specifieke Canadese 
systeem verwijst. Om te verwijzen naar een breder concept wordt in dit Groenboek de voorkeur gegeven 
aan de formulering "systemen of voorzieningen voor de uitoefening van controle door ouders". 
52 
In termen van relatief gewicht van deze verschillende middelen in de totale strategie, schatten de Canadese 
autoriteiten dat de eerste drie middelen slechts 20% van de oplossing uitmaken (de anti-geweldchip 10%) 
en dat het er in de allereerste plaats om gaat op lange termijn een gedragsverandering teweeg te brengen 
door middel van voorlichting, bewustmaking en educatie (80%). 
De Verenigde Staten hebben zich zeer snel bij het Canadese initiatief aangesloten en hebben deels 
dezelfde handelwijze gekozen: de "Telecommunication Act" is geamendeerd zodat fabrikanten van 
televisietoestellen verplicht werden de anti-geweldchip in hun toestellen in te bouwen. De betrokken 
bedrijfstakken werken sindsdien aan de ontwikkeling van een classificatie- en coderingssysteem voor 
programma's, dat in januari 1997 operationeel moet worden. Voorts verplicht de "Childrens Programming 
Act" de omroepdiensten ertoe meer kinderprogramma's uit te zenden. 
Net als in de Verenigde Staten heeft ook in Europa de discussie zich meteen toegespitst op de vraag of 
het wenselijk is om op nationaal en communautair niveau een systeem van controle door ouders in te 
voeren, zonder dat de doelstellingen van een dergelijk systeem duidelijk waren uiteengezet. 
Wat betreft de algemene gedachte achter het systeem kunnen de belangrijkste argumenten die in Europa 
naar voren zijn gebracht als volgt worden samengevat: 
- Degenen die het systeem verdedigen benadrukken dat hierdoor censuur vooraf van programma's kan 
verdwijnen en dat elke ouder de mogelijkheid krijgt volgens zijn eigen waardenstelsel te bepalen tot 
welke televisieprogramma's minderjarigen toegang krijgen, zelfs op momenten dat hij of zij afwezig 
is; een dergelijk systeem zou dus leiden tot een grotere vrijheid van meningsuiting voor omroepdiensten 
en meer recht doen aan individuele waarden en educatieve keuzen van ouders. Voorts hebben sommigen 
gewezen op de voordelen van een dergelijk systeem in het geval van grensoverschrijdende diensten, 
wanneer dit systeem zou worden toegepast ter vervanging van regelgevingen die voor een deel met 
elkaar in strijd zijn. 
- De tegenstanders van het systeem benadrukken het gevaar dat verbonden is aan de verschuiving van 
alle verantwoordelijkheid van de omroeporganisaties naar de ouders: enerzijds zou een dergelijk systeem 
"uitwassen" in de programmering door omroeporganisaties legitimeren, anderzijds zouden niet alle 
ouders bereid of in staat zijn de verantwoordelijkheid die hun zo wordt toevertrouwd te dragen. Omdat 
het hier gaat om een systeem dat bedoeld is voor ongecodeerde omroepdiensten, zouden vele 
minderjarigen hierdoor het risico lopen te worden blootgesteld aan programma's die schadelijk zijn voor 
hun ontwikkeling. 
Deze fundamentele tegenstelling toont hoe weinig er in de Europese discussie rekening is gehouden met 
de ervaringen die in Canada met het systeem zijn opgedaan. Juist om deze principiële confrontatie te 
voorkomen, heeft de CRTC zijn strategie namelijk duidelijk afgebakend en beperkt. In Canada is de anti-
geweldchip noch als doel op zich, noch als universeel wondermiddel tegen alle problemen beschouwd. 
Een duidelijk omschreven doelstelling en een lange-termijnstrategie blijven de belangrijkste elementen van 
de Canadese aanpak. De CRTC zelf is van mening dat de anti-geweldchip slechts een nutteloos technisch 
snufje zal blijken te zijn wanneer de bewustmakingscampagne niet in een tijdsbestek van ongeveer tien 
jaar vruchten afwerpt. 
53 
Naast de discussie over de gedachte achter de controle door de ouders, is de aandacht gevestigd op 
verschillende problemen met betrekking tot de praktische invoering: 
- De invoering van een gemeenschappelijk stelsel van verschillende omroepdiensten veronderstelt een 
systematische en gemeenschappelijke classificatie van alle uitgezonden programma's. Het 
gemeenschappelijke karakter van het stelsel roept de vraag op naar de instantie die verantwoordelijk 
is voor die classificatie, voor het toezicht daarop en voor eventuele sancties (centrale overheid of 
zelfregulering van de exploitanten). De complexiteit van deze vraag zal toenemen naarmate het aantal 
betrokken omroepdiensten toeneemt en zal bij een grensoverschrijdende werking een hoogtepunt 
bereiken. 
- De hoeveelheid en de diversiteit van de te classificeren programma's doen veel vragen rijzen omtrent 
de beoordeling van de invloed van bepaalde inhoud in relatie tot de context ervan (bijvoorbeeld beelden 
van geweld in televisiejournaals) of omtrent de (on)mogelijkheid om bepaalde programma's in een 
categorie onder te brengen (een rechtstreeks uitgezonden debat kan ontaarden in onvoorzien taalgebruik 
of gedrag). 
- Bij een eventuele verplichting tot het inbouwen in televisietoestellen van een voorziening voor de 
uitoefening van controle door ouders, blijft er een lange overgangsfase bestaan die verband houdt met 
de snelheid waarmee de bestaande televisies worden vervangen. Oude televisietoestellen belanden nadat 
zij zijn afgedankt overigens vaak in kinderkamers. Verder zou de keuze voor één bepaalde voorziening 
tot gevolg hebben dat de technologische ontwikkeling op dit gebied blijft stilstaan, waardoor de 
consument oplossingen worden onthouden die misschien beter aansluiten op zijn behoeften. 
- Tot slot zou de invoering van een dergelijk systeem tot relatieve economische onzekerheid leiden. 
Omdat moeilijk te achterhalen zou zijn hoeveel ouders daadwerkelijk van de voorziening gebruik 
maken, zouden er twijfels kunnen ontstaan over de vaststelling van de kijkcijfers, die een belangrijke 
economische basis vormen voor de uit reclameopbrengsten gefinancierde omroeporganisaties. 
Deze problemen vormen geen onoverkomelijke hindernis: Canada en de Verenigde Staten hebben immers 
besloten ze het hoofd te bieden. Niettemin moet worden vastgesteld dat in de Lid-Staten waarin over deze 
kwestie is gediscussieerd, de verplichting tot het inbouwen van een voorziening voor de uitoefening van 
controle door ouders terzijde is geschoven ten gunste van andere soorten acties2. De door het Europees 
Parlement ingezette discussie op Europees niveau is nog niet afgesloten. 
In Frankrijk heeft de CSA (Conseil Supérieur de l'Audiovisuel) (particuliere en publieke) 
omroeporganisaties op ongecodeerde kanalen opgeroepen een classificatie en een gemeenschappelijke 
signalering te ontwikkelen voor programma's die negatieve effecten kunnen hebben op minderjarigen, 
evenals een gedragscode voor televisiejournaals. 
54 
De ontwikkeling van voorzieningen voor de uitoefening van controle door ouders is in het bijzonder een 
zaak van belang voor de fabrikanten van consumentenelektronica. Met name de EACEM3 heeft in dit 
opzicht zeer duidelijke standpunten ingenomen. Zij erkent de wenselijkheid van de ontwikkeling van 
systemen die ouders in staat stellen beter te controleren tot welke inhoud minderjarigen toegang hebben 
en ondersteunt daarom alle initiatieven tot classificatie van inhoud, met inbegrip van verplichte 
classificatie. Zij stelt echter nadrukkelijk dat de invoering van één bepaalde technische voorziening 
contraproduktief zou zijn, met name omdat één specifieke technologie niet optimaal kan functioneren voor 
alle bestaande of toekomstige systemen voor de verwerking of weergave van inhoud, en dat er veel 
verschillende formules denkbaar zijn naar gelang van de manier waarop ouders gebruik willen maken van 
de informatie die uit de classificatie van inhoud naar voren komt. 
2. Voorzieningen voor ouderlijke controle op het gebied van de on-line diensten 
Hoewel de particuliere on-line diensten en sommige leveranciers van inhoud zich altijd bewust zijn 
geweest van de noodzaak om minderjarigen tegen bepaalde soorten inhoud te beschermen, heeft de 
dreigende invoering en vervolgens de invoering zelf van een specifieke regelgeving in de Verenigde Staten 
het probleem een heel ander aanzien gegeven. 
De "Telecommunication Act", die op 8 februari 1996 door president Clinton is ondertekend, behelst een 
aantal regels met betrekking tot de inhoud die op elektronische netwerken circuleert4. Door deze regels 
is het in feite onrechtmatig geworden om bewust (knowingly) via elektronische computernetwerken 
onzedelijke of duidelijk schokkende inhoud aan minderjarigen te verstrekken. 
De bedrijven hebben op twee manieren gereageerd: 
- enerzijds hebben zij de wet aangevochten op grond van het feit dat deze in strijd zou zijn met het eerste 
amendement (beginsel van vrijheid van meningsuiting) en hebben zij bereikt dat de wet door een 
uitspraak van het federale Court of Appeal van Philadelphia ongeldig is verklaard; 
- anderzijds hebben zij sinds het verschijnen van het wetsontwerp veel meer initiatieven genomen om te 
komen tot alternatieve oplossingen in plaats van regelgeving. 
De ongeldigverklaring van de wet was voornamelijk gebaseerd op de constatering dat er voor leveranciers 
van inhoud geen redelijke methode bestaat om te kunnen waarborgen dat geen enkele minderjarige toegang 
tot de inhoud krijgt, en dat de wet daarom de leveranciers verplichtte alle onzedelijke inhoud te 
censureren, terwijl volwassenen daartoe het grondwettelijke recht van toegang hebben5. 
Er zijn op verschillende niveaus voorzieningen ontwikkeld voor de controle op inhoud. 
European Association of Consumer Electronics Manufacturers. 
Samen met de bepalingen betreffende de V-chip zijn deze regels nu bekend onder de naam 
"Communications Decency Act". 
"A wealth of persuasive evidence ... proved that it is either technologically impossible or economically 
prohibitive for many of the plaintiffs to comply with the CDA without seriously impeding their posting of 
on-line material which adults have a constitutional right to access". 
55 
Op het niveau van de leveranciers van inhoud worden de volgende technieken gebruikt: 
- Toevoeging van een "omslagpagina" waarop de gebruiker wordt gewaarschuwd voor het mogelijk 
problematische karakter van de site of inhoud waartoe hij toegang wil krijgen ("warning page"); het gaat 
hier meer om informatie dan om bescherming, want het risico bestaat dat deze pagina, met name voor 
minderjarigen, eerder als aanmoediging dan als afschrikking zal werken. 
- Leeftijdscontrole voordat toegang tot de inhoud wordt verleend: de leverancier van inhoud legt op een 
"omslagpagina" de voorwaarden voor toegang tot de inhoud uit. Veel commerciële sites verlangen 
verschillende vormen van garantie in de vorm van een schriftelijk verzoek om toelating (via e-mail of 
post) of in de vorm van betaling met credit-cards. Sommige bedrijven proberen overigens dit proces 
te centraliseren, hetgeen vooral gunstig is voor niet-commerciële sites: na betaling van een bescheiden 
bedrag per credit-card ontvangt de gebruiker een persoonlijke identificatiecode waarmee hij toegang kan 
krijgen tot alle aangesloten sites. 
- Herindeling van het aanbod van inhoud op specifieke servers ("cache-based systems"): in dit geval 
creëert een exploitant een gesloten netwerk waarin hij slechts toegang geeft tot bepaalde, uit het totale 
Internet-aanbod geselecteerde inhoud. Deze goedgekeurde inhoud kan worden geclassificeerd, waarna 
op basis van persoonlijke identificatiecodes gedifferentieerde toegang mogelijk is. Een dergelijk systeem 
houdt dus een beperking van de keuzemogelijkheden in, maar biedt wel veel bescherming. Het is 
voornamelijk ingevoerd voor de toegang tot Internet via de kabel en op scholen. 
De providers, die niet (of zelden) zelf inhoud leveren, voelen zich niet geroepen systemen voor 
systematische controle van inhoud in te voeren. Zij kunnen echter ertoe gebracht worden bij te dragen aan 
de strijd tegen ongeoorloofde inhoud door vooraf aangewezen sites ("zwarte lijst") te blokkeren. Afgezien 
van de moeilijkheid om deze lijst voortdurend actueel te houden en het risico dat geoorloofde inhoud in 
het voorbijgaan ook wordt geblokkeerd, is het duidelijk dat een dergelijke ingreep geen oplossing is voor 
het specifieke probleem van de bescherming van minderjarigen (hiervoor zou een systematische blokkering 
nodig zijn van inhoud die wel toegankelijk moet kunnen zijn voor volwassenen). 
Wel is het zo dat sommige providers beperkte toegang kunnen aanbieden (bijvoorbeeld voor 
minderjarigen) door gebruik te maken van methoden van filtering, blokkering of voorselectie van sites. 
In dat geval gaat het om een aanvullende dienstverlening waarvoor specifieke investeringen nodig zijn en 
die moet worden onderscheiden van het gewone aanbieden van toegang. 
Op het niveau van de gebruiker is er op dit moment een groot aantal verschillende systemen voor 
ouderlijke controle beschikbaar: 
56 
Vergelijking van de functies van diverse computerprogramma's 
Prijs 
Blokkering sites 
Frequentie 
actualisering zwarte 
lijst 
Kosten actualisering 
Compatibiliteit 
classificaties 
Kosten actualisering 
Filteropties 
Bewerken lijst/filter 
Toezicht gebruik Cyber Patrol* 
$49,95 
ja 
iedere week 
$39,90 p.j. 
(eerste half 
jaar gratis) 
PICS, 
SafeSurf, 
RSACi 
ja 
nee CYBERSitter 
$39,95 
ja 
iedere dag 
gratis 
VCR, PICS, 
SafeSurf, 
RSACi 
sleutel­
woorden of 
bestandstypen 
ja 
ja Internet 
Filter* 
$40,00 
ja 
niet 
sleutel­
woorden 
ja 
ja Net 
Nanny 
$39,95 
ja 
twee 
keer per 
maand 
gratis 
PICS, 
SafeSurf 
sleutel­
woorden 
of 
bestands­
typen 
ja NetSheph 
erd 
gratis 
ja 
Net 
Shepherd 
Global 
Ratings 
Bureau, 
PICS 
$5,95 per 
jaar voor 
NSGRB 
op basis 
van PICS 
-Parental 
Guidance 
ja 
McKinley 
Group 
ja 
ja | ja SNAG 
niet 
toepasbaar 
ja 
sleutel-woord 
(geen 
automatische 
blokkering 
ja 
ja Surfwatch 
$49.95 
ja 
maandelijks 
$5.95 per 
maand 
PICS, 
RSACi 
sleutel­
woorden 
nee 
nee | 
* - Minder uitgebreide versies van deze programmatuur zijn gratis verkrijgbaar 
Bron: Hydra 
57 
3. Med ia-educatie, voorlichting, bewustmaking 
Ten aanzien van de bescherming van minderjarigen en de menselijke waardigheid in de nieuwe diensten, 
moeten de meeste aspecten van media-educatie in de beschouwing worden betrokken. 
Het gebruik van nieuwe instrumenten, met name op het gebied van informatica, moet op scholen nog sterk 
worden aangemoedigd. Praktisch media-onderwijs blijft hier dan ook een belangrijke formule. Maar ook 
voorlichting aan ouders lijkt van cruciaal belang: waartoe zou een voorziening voor uitoefening van 
controle door ouders immers dienen als de ouders hun kind zouden moeten vragen om die te installeren 
of te programmeren? Door onderwijs in de interpretatie van beelden zouden bij jongeren een kritische 
houding en nieuwe eisen kunnen worden ontwikkeld wat betreft de kwaliteit en de diversiteit van 
audiovisuele inhoud. Verder zou dit type onderwijs lange-termijneffecten hebben, zodat toekomstige 
generaties ouders hun verantwoordelijkheden als opvoeder beter zouden kunnen dragen. De bewustmaking 
en voorlichting van ouders over verschillende soorten schadelijke invloeden waaraan hun kinderen kunnen 
worden blootgesteld, lijken een onontkoombaar voortvloeisel van het feit dat ouders steeds meer 
verantwoordelijkheid krijgen. 
In alle Lid-Staten is deze kwestie in onderwijskringen een terugkerend onderwerp van discussie en vooral 
op lokaal niveau wordt er veel onderzoek verricht en af en toe worden er op scholen ook experimenten 
uitgevoerd. De initiatieven tot bewustmaking en mobilisatie van volwassenen en om volwassenen bij het 
media-onderwijs te betrekken, zijn nog minder ontwikkeld, maar enkele voorbeelden kunnen duidelijk 
maken welk soort maatregelen te overwegen zijn: 
- In Nederland heeft de non-gouvernementele organisatie "de Kinderkast" in het bijzonder ten doel 
mensen bewust te maken van de verschillende aspecten van de relatie kind/televisie. De middelen die 
deze organisatie daartoe inzet, zijn velerlei: een voorlichtingskrant, lesmateriaal voor kinderen, ouders 
en leerkrachten, onderzoek naar kijkgedrag van kinderen en bewaking van de televisieprogrammering. 
- In Spanje heeft het Ministerie van Sociale Zaken een brochure6 uitgegeven die bedoeld is om mensen 
bewust te maken van de plaats die televisie en de nieuwe diensten in het gezin innemen en van de 
manier waarop er gebruik van wordt gemaakt. 
- In het Verenigd Koninkrijk ontplooit de "National Council for Educational Technology" verschillende 
initiatieven die erop gericht zijn leerkrachten en kinderen te helpen de mogelijkheden van de nieuwe 
technologieën te benutten. Deze organisatie heeft met name een aantal publikaties verzorgd over de 
nieuwe communicatienetwerken, en speciaal voor scholen een brochure uitgegeven over de problemen 
in verband met pornografie op Internet, waarin enkele suggesties worden gedaan voor initiatieven die 
de scholen op dat terrein kunnen nemen. 
- In de Verenigde Staten hebben het "National Center for Missing and Exploited Children" en de 
"Interactive Services Association" gezamenlijk een publikatie verzorgd met de titel "de veiligheid van 
kinderen op de informatiesnelwegen", bedoeld om ouders te helpen inzicht te krijgen in de aard van 
on-line diensten, Internet en BBS'en. 
6 Getiteld: "Que miras, Que haces, la familia, las niflas y los niftos ante la television y las nuevas pantallas". 
58 
Hoewel er rondom deze aspecten van media-onderwijs een paar keer Europese ontmoetingen hebben 
plaatsgehad, verkeren de informatie-uitwisseling, de uitwisseling van goede praktijken en het opzetten van 
netwerken op Europese of mondiale schaal nog in de kinderschoenen. 
4. Bevordering van kwaliteitsinhoud voor kinderen 
In sommige Lid-Staten heeft de analyse van de relatie tussen de media en minderjarigen ertoe geleid dat 
speciale aandacht wordt gegeven aan de verbetering van het programma-aanbod voor minderjarigen. 
Rekening houdend met de specifieke moeilijkheden van de produktie en distributie van dergelijke 
programma's (Hoe kunnen programma's worden afgestemd op de verschillende leeftijdsgroepen? Hoe kan 
de financiering worden geregeld van programma's die bedoeld zijn voor een publiek dat niet uit 
koopkrachtige consumenten bestaat?, Hoe kan een afzetmarkt voor deze "niche"-programma's worden 
gevonden?), hebben overheden en/of de bedrijven zelf een beleid ontwikkeld ter bevordering van 
kwaliteitsprogramma's. 
Dit beleid heeft vooral betrekking op film en televisie. Op het gebied van on-line diensten en Internet is 
nog zo goed als niets gedaan om de ontwikkeling van kwaliteits-sites voor minderjarigen te bevorderen. 
De classificatie en labeling van voor minderjarigen geschikte inhoud (in het bijzonder met behulp van 
"witte lijsten") is daartoe de eerste stap. Andere vormen van aanmoediging, zoals die voor de overige 
media bestaan, kunnen ook hier van belang blijken. 
5. Bevordering van systemen voor ouderlijke controle en van het labelen van inhoud 
Het ontwikkelen van filtersystemen op basis van gelabelde inhoud sluit dus geheel aan op de eisen van 
een daadwerkelijke verantwoordelijkheid van ouders en opvoeders: er moet zo veel mogelijk informatie 
over de inhoud beschikbaar zijn en vervolgens kan met behulp van specifieke controlevoorzieningen 
automatisch een selectie worden gemaakt aan de hand criteria die overeenkomen met de behoeften van 
het gezin (leeftijd van de kinderen, gevoeligheid en educatieve keuzes). In een omgeving met 
gedecentraliseerde diensten is een dergelijk systeem een noodzaak; bij de gecentraliseerde diensten kan 
het een nuttige aanvulling blijken op andere voorzieningen. 
De toepassing van dergelijke systemen omvat de volgende elementen: 
- Er moet informatie worden verstrekt over de inhoud (classificatie/labels). 
- De informatie moet worden gehecht aan de betrokken inhoud (codering). 
- De informatie moet worden overgebracht naar de plaats van toegang tot de inhoud (overdracht). 
- De informatie moet worden gelezen door een controlevoorziening (decodering). 
- Er moeten controlevoorzieningen worden verstrekt aan de gebruikers. 
Classificatie/labeling van inhoud, ongeacht het medium of het netwerk waarop deze inhoud wordt 
getransporteerd, blijkt duidelijk een prioriteit: zonder labels heeft het ontwikkelen van oplossingen voor 
de andere stadia van het proces geen zin. Ten einde een volledige compatibiliteit tussen de verschillende 
leveranciers van labels te waarborgen, kan het wenselijk zijn gemeenschappelijke criteria te formuleren, 
bijvoorbeeld op basis Van een classificatie naar leeftijdscategorie of naar soort probleem (naaktheid, 
seksualiteit, geweld, taalgebruik...) 
59 
De volgende drie stadia (codering, overdracht en decodering) zijn uit het oogpunt van beoordeling van 
de inhoud neutraal. Hier doet zich echter het probleem voor van de compatibiliteit tussen de labels van 
allerlei herkomst en de veelheid aan controlevoorzieningen (apparatuur en programmatuur) die die labels 
moeten gaan gebruiken. Het is op dit terrein van belang de grootst mogelijke compatibiliteit tot stand te 
brengen op basis van open standaards waarop geen eigendomsrechten rusten. 
De levering van de controlevoorzieningen roept twee afzonderlijke vragen op, de eerste met betrekking 
tot de ontwikkeling en produktie door de betrokken bedrijfstakken en de tweede met betrekking tot het 
op de markt brengen en de verstrekking aan de gebruikers. 
De spontane ontwikkeling van een grote verscheidenheid aan systemen voor ouderlijke controle op Internet 
en andere soorten diensten toont aan dat de betrokken bedrijfstakken in staat zijn zeer snel produkten te 
ontwikkelen die aansluiten op de behoeften van de gebruikers en de algemene omgeving van de 
beschikbare diensten. De hierboven reeds aangehaalde initiatieven tot standaardisering en bevordering van 
het labelen van inhoud kunnen deze tendens slechts versterken en zullen de prijs van de produkten scherp 
doen dalen. Initiatieven gericht op het definiëren of voorschrijven van één specifieke voorziening houden 
daarentegen het risico in dat veelbelovende ontwikkelingen kunstmatig tot staan worden gebracht. 
Het op de markt brengen of het verstrekken aan gebruikers van voorzieningen voor ouderlijke controle 
werpt ingewikkelder vragen op. Als er sprake is van diensten waarbij de voorzieningen voor ouderlijke 
controle de enige doelmatige vorm van bescherming voor minderjarigen vormen, zouden deze 
voorzieningen systematisch moeten worden verstrekt (of aangeboden) aan de gebruikers van de diensten. 
Deze systematische levering mag echter geen verstoring inhouden van de concurrentie tussen verschillende 
soorten voorzieningen, ook al omdat die concurrentie op zich een waarborg vormt voor de verbetering van 
de aangeboden systemen. 
60 
ISSN 0254-1513 
COM(96) 483 def. 
DOCUMENTEN 
NL 05 06 15 16 
Catalogusnummer : CB-CO-96-515-NL-C 
ISBN 92-78-10183-4 
Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen 
L-2985 Luxemburg