NL Publicatieblad van de Europese Unie C 207/61

Advies van het Europees Comité van de Regio’s over de noodzaak en totstandbrenging van een Europese strategie voor alcoholgerelateerde vraagstukken

(2017/C 207/12)

Rapporteur: Ewa-May KARLSSON (SE/ALDE), lid van de gemeenteraad van Vindeln

BELEIDSAANBEVELINGEN

HET EUROPEES COMITE VAN DE REGIO’S

VOORWAARDEN VOOR EU-MAATREGELEN OP HET GEBIED VAN ALCOHOLGERELATEERDE VRAAGSTUKKEN

Oog voor subsidiariteit, context en werkgelegenheid

1. raadt in het algemeen aan om de termen „overmatig gebruik”, „schadelijk gebruik” en „misbruik” aan de hand van wetenschappelijke criteria te definiëren.

2. Het Europees Comité van de Regio’s (CvdR) constateert dat schadelijk alcoholgebruik hoge kosten met zich meebrengt voor de samenleving. Het welbevinden, de gezondheid en het welzijn van de Europese burgers moeten zwaarder wegen dan het economisch belang.

3. Het doel van maatregelen op gezondheidsgebied is, krachtens het Verdrag, de volksgezondheid te verbeteren, onderzoek te bevorderen en ziekten en gezondheidsrisico’s te voorkomen, ook risico’s die het gevolg zijn van leefgewoonten zoals alcoholmisbruik.

4. Het CvdR wijst erop dat blootstelling aan alcohol tijdens de zwangerschap, vroege kinderjaren en tienertijd extra gevaren met zich meebrengt en dat er neurologische schade kan ontstaan als gevolg van neurologische ontwikkelingsstoornissen.

5. Maatregelen op het gebied van alcoholgerelateerde vraagstukken moeten het subsidiariteits- en evenredigheidsbeginsel in acht nemen, het nationale beleid inzake volksgezondheid aanvullen en samenwerking tussen de lidstaten bevorderen.

6. Er moet worden gekeken naar de nationale alcoholgewoonten, de gezondheidstoestand en de verdeling van de gezondheid, evenals naar de culturele, geografische en historische context. Tevens moet rekening worden gehouden met de verschillende omstandigheden en behoeften in de Europese regio’s en gemeenten.

7. Het CvdR onderstreept dat de EU-instellingen hierbij een belangrijke rol spelen; zij helpen de lidstaten bij het stimuleren van onderzoek en het evalueren van beleidslijnen, maatregelen, inspanningen en effecten van veranderende wetten en beperkingen.

8. Het CvdR wijst ook op het belang van de wijnsector (1), die 3 miljoen mensen van werk voorziet, de bierindustrie (2), waarvan de hele productieketen 2,3 miljoen arbeidsplaatsen omvat, en de sterkedranksector, waarvan de productie en verkoop goed zijn voor meer dan 1 miljoen banen (3). De productie is bovendien gunstig voor de toerismebranche en levert daarmee ook extra banenkansen op.

Maatschappelijke, sociale en economische gevolgen van alcoholmisbruik

9. Het CvdR stelt vast dat alcohol, na roken, wereldwijd de grootste ziekteoorzaak is voor mensen tussen de 15 en 49 jaar oud (4). Uit statistische gegevens van de lidstaten blijkt dat alcoholconsumptie in 1 van de 7 gevallen de doodsoorzaak is bij mannen en in 1 van de 13 gevallen bij vrouwen in de leeftijdsgroep 15-64 jaar (5).

10. Het CvdR is zich ervan bewust dat risicovol gebruik en misbruik van alcohol en alcoholverslaving grote economische gevolgen hebben, in de vorm van productieverlies (11,3 miljard EUR) en werkloosheid (17,6 miljard EUR) (6).

11. De directe sociale kosten van aan alcohol gerelateerde schade bedragen voor de gehele EU naar schatting 155,8 miljard EUR, waarvan het grootste deel (82,9 miljard EUR) ten laste komt van het gezondheidszorgstelsel (7). Wanneer ook rekening wordt gehouden met secundaire schade, d.w.z. de schade die de samenleving en minderjarige jongens en meisjes, vrouwen en mannen in de omgeving van drankgebruikers oplopen, dan vallen de sociale kosten van alcohol twee keer zo hoog uit (8).

12. Het CvdR pleit voor maatregelen om geweld te voorkomen, waarbij speciale aandacht moet uitgaan naar de meest kwetsbare groepen en naar specifieke situaties, zoals seksueel misbruik in het nachtelijke uitgaansleven.

13. De maatschappelijke kosten van alcoholgebruik bedragen ongeveer 1,3 % van het bbp van een land (9).

14. Alcoholmisbruik is een risicofactor bij meer dan 60 chronische ziekten. Er komen steeds meer chronische ziekten bij in de EU en de kosten van de zorg belopen naar schatting 700 miljard EUR per jaar (10).

Toekomstige EU-maatregelen op het gebied van alcoholgerelateerde vraagstukken

15. Het CvdR pleit voor een nieuwe alcoholstrategie in de EU en zou graag zien dat de EU-instellingen zich blijven inzetten voor slagvaardiger handelen door en betere samenwerking tussen de lidstaten. Daarom steunt het de oproep van de Raad van ministers en het Europees Parlement om op dit vlak sterk politiek leiderschap aan de dag te leggen (11).

16. Het CvdR wijst erop dat gemeenschappelijk EU-optreden moet resulteren in aanbevelingen en goede praktijkvoorbeelden die de nationale, regionale en lokale actie kunnen versterken.

17. De Europese Commissie moet de lidstaten die hun alcoholpreventiebeleid wensen uit te breiden aanmoedigen en niet hinderen.

18. Het CvdR vindt het belangrijk dat de lokale en regionale instanties de kans krijgen om hun ervaring en kennis in te zetten voor de bestrijding van schadelijk alcoholgebruik en de negatieve gevolgen van alcohol voor de samenleving, aangezien zij hiervoor de bevoegdheden en de kennis in huis hebben. Lokale instanties zijn bijzonder belangrijk omdat zij het dichtst bij de burgers staan en bij de gemeenschappen waarvan zij deel uitmaken.

19. De anti-alcoholmaatregelen die de Commissie in het kader van de bestrijding van chronische ziekten op het oog heeft, zijn goed maar onvoldoende omdat het preventieve perspectief ontbreekt en geen rekening wordt gehouden met secundaire schade (12).

20. De EU-landen zouden gezamenlijk aanbevelingen moeten formuleren om te voorkomen dat bepaalde toeristische bestemmingen worden gepromoot als trekpleister voor dranklustigen, met alle risico’s van dien.

21. Het is belangrijk dat strategische actie op het gebied van alcoholgerelateerde vraagstukken wordt geschraagd door, en aansluit bij, het huidige internationale beleid. In verband hiermee onderstreept het CvdR dat in het vervolg meer moet worden gestreefd naar synergie met het actieplan van de WHO (13) en de duurzaamheidsdoelstellingen van de VN.

22. Belangrijke partners in dezen zijn de niet-gouvernementele organisaties, die over kennis van zaken beschikken en internationaal, nationaal, regionaal en lokaal ervaring hebben opgedaan.

RICHTSNOEREN VOOR TOEKOMSTIGE EU-MAATREGELEN OP HET GEBIED VAN ALCOHOLGERELATEERDE VRAAGSTUKKEN

Behoefte aan een platform voor samenwerking op EU-niveau

23. In de vier jaar die zijn verstreken sinds de vorige alcoholstrategie (2006-2012) (14) zijn de werkzaamheden en de samenwerking via de platforms die inmiddels zijn opgericht — de Commissie voor nationaal beleid en nationale actie op het gebied van alcohol (CNAPA) en het Europees forum Alcohol en gezondheid (EAHF) — voortgezet. Er blijft echter onverminderd behoefte bestaan aan dit soort gremia voor het aanpakken van alcoholgerelateerde vraagstukken. De kennis en ervaring die zijn opgedaan moeten worden gebruikt en uitgebreid.

24. Het CvdR merkt op dat zowel het „Europees actieplan inzake drinken door jongeren en overmatig drinken in korte tijd” als de „Joint Action on Reducing Alcohol Related Harm” (RARHA) in 2016 wordt beëindigd, en acht het van cruciaal belang dat het actieplan wordt voortgezet en/of dat er een nieuw actieplan voor kinderen en jongeren op touw wordt gezet.

25. De EU zou steun moeten verlenen aan onderzoek en ertoe bij moeten dragen dat kennis sneller kan worden omgezet in de praktijk en in nieuwe werkwijzen. Beklemtoond dient te worden hoe maatregelen tegelijkertijd de ongelijkheid op gezondheidsgebied kunnen helpen verminderen.

26. Het CvdR is voorstander van de uitwisseling van goede praktijkvoorbeelden binnen en tussen lidstaten. Het is van strategisch belang om gemeenschappelijke vraagstukken in kaart te brengen en te doorgronden. Maatregelen en activiteiten moeten, met het oog op kosteneffectiviteit, worden gebaseerd op bewijzen en aantoonbare ervaring.

27. Doelgericht toezicht op de ontwikkeling van het alcoholbeleid is van belang. Belangrijk is ook de verdere ontwikkeling van de bestaande databases en het gebruik van vergelijkbare, betrouwbare en gestandaardiseerde indicatoren voor toezicht en analyse.

28. Het CvdR vindt dat er een groep wetenschappers zou moeten worden samengesteld die wetenschappelijke gegevens kan helpen verzamelen.

Verkoopbevordering en reclame voor alcoholhoudende dranken

29. Het CvdR wijst erop dat promotie en reclame niet aan nationale grenzen gebonden zijn en dat samenwerking tussen de lidstaten derhalve geboden is.

30. De maatregelen om kinderen en jongeren te beschermen tegen de promotie van en reclame voor alcoholhoudende dranken, zouden van dwingende en restrictieve aard moeten zijn, d.w.z. dat op minderjarigen toegespitste alcoholverkoop en -reclame moeten worden verboden.

31. Ook is het van groot belang dat de producenten en distributeurs van alcoholhoudende dranken zich strikt houden aan de regelgeving op het gebied van marketing en reclame.

32. Willen we ervoor zorgen dat kinderen en jongeren minder worden blootgesteld aan de promotie van en reclame voor alcohol, dan moeten we ook rekening houden met aspecten als verkoopbevordering via sociale media en internet, alsook met productplaatsing en andere producten die verband houden met alcoholmerken. In Finland bestaat sinds 2015 een verbod op de promotie van alcohol via wedstrijden en spelletjes en op alcoholreclame in de openbare ruimte en op sociale media (15).

33. Sponsoring van culturele en sportevenementen is een groeiende markt en een kosteneffectieve manier om aan verkoopbevordering te doen. Jongeren vormen een groep die op deze manier wordt bereikt en, zowel ter plaatse als via tv-uitzendingen, wordt blootgesteld aan de promotie van alcohol.

34. Bij elke verkoop- en reclamecampagne voor alcoholhoudende dranken moet informatie worden verstrekt over de risico’s van alcoholmisbruik.

35. Het CvdR is zich ervan bewust dat het bij de verkoopbevordering van alcohol in de EU grotendeels aankomt op zelfbeoordeling/zelfregulering. Feit is echter dat er onenigheid bestaat over de vraag of zelfregulering bewezen doeltreffend is op het gebied van alcohol (16) en dat deze methode alleen niet volstaat om kinderen en jongeren te beschermen tegen de negatieve gevolgen van alcohol (17).

De rechten van het kind en de jongere

36. Het CvdR merkt op dat te veel kinderen en jongeren opgroeien in gezinnen waarin sprake is van alcoholverslaving en -misbruik. Het aantal kinderen in gezinnen met een schadelijke alcoholconsumptie in de EU bedraagt naar schatting 5 tot 9 miljoen (18). Deze kinderen lopen het risico op slechtere onderwijskansen en een slechtere gezondheid.

37. Het is belangrijk dat de gebieden in kaart worden gebracht waarop er in de lidstaten maatregelen moeten worden getroffen om het grootschalig alcoholgebruik onder jongeren te beteugelen teneinde voor hen een veilige en gezonde omgeving te waarborgen. Met het oog hierop moeten alcoholloze recreatievormen en feestmogelijkheden worden gestimuleerd.

38. Het gebruik van alcohol is vooral gevaarlijk tijdens de zwangerschaps- en borstvoedingsperiode en is verantwoordelijk voor Foetal Alcohol Spectrum Disorders (FASD), een verzamelnaam voor verschillende afwijkingen bij kinderen. Het kan de foetus in de verschillende groei- en ontwikkelingsstadia aantasten en een veilige ondergrens voor alcoholgebruik tijdens de zwangerschap bestaat niet.

39. Het CvdR vindt ook dat kinderen en jongeren, overeenkomstig het Verdrag inzake de rechten van het kind, moeten worden beschermd tegen de schadelijke effecten van alcohol. De staten die partij zijn bij het Verdrag moeten op grond van artikel 33 uitgaan van het perspectief van het kind en bij alle besluiten die betrekking hebben op kinderen het standpunt van het kind in acht nemen.

40. Van prioritair belang zijn preventieve maatregelen tijdens de zwangerschap en voor kleine kinderen en adolescenten, waarbij werk moet worden gemaakt van een cultuur van preventie en gezondheidsbevordering.

41. De school is een belangrijke plek voor de bevordering van de gezondheid via de versterking van de beschermende factoren voor kinderen, alsook voor het tijdig ontdekken van alcoholmisbruik en van kinderen die gevaar lopen. Scholen moeten op wetenschappelijke bewijzen gebaseerde programma’s over de risico’s van alcohol aanbieden, want louter informatieve programma’s en maatregelen zijn niet efficiënt genoeg. In deze programma’s moet oog zijn voor allen die bij het onderwijs zijn betrokken: leerlingen, gezinnen en leerkrachten.

42. Daarnaast is het belangrijk om alcoholmisbruik onder volwassenen terug te dringen, onder meer door educatieve maatregelen, want als volwassenen niet het goede voorbeeld geven, is het erg moeilijk om met de preventieve maatregelen voor kinderen en jongeren een optimaal resultaat te bereiken. Het educatieve materiaal voor zowel volwassenen als kinderen moet zijn samengesteld door een onafhankelijke onderzoeksinstelling. Samenwerking met de horecasector is daarbij van belang om tot een verantwoorde verstrekking van alcoholhoudende dranken te komen en misbruik van alcohol onder de volwassen bevolking te verminderen.

43. Het CvdR meent dat het voorrang verdient om preventieprogramma’s op te zetten voor gezinnen. Het gezin is immers de omgeving bij uitstek waar meisjes en jongens worden opgevoed en gevormd en waar strategieën, waarden, bekwaamheden en vaardigheden worden doorgegeven.

Consumenteninformatie — inhoudsvermeldingen over de voedingswaarde en de hoeveelheid calorieën

44. Het CvdR verzoekt de EU-instellingen om de etikettering van alcohol in de EU te verbeteren en een rapport op te stellen over hoe de bestaande wetgeving betreffende de vermelding van ingrediënten, voedingswaarde en calorieën op verpakkingen kan worden uitgebreid tot alcoholhoudende dranken. Consumenten hebben immers recht op informatie over de inhoud van producten om een geïnformeerde keuze te kunnen maken.

45. Volgens het CvdR kan een speciale waarschuwingstekst voor zwangere vrouwen, kinderen, jongeren en chauffeurs een belangrijke aanvulling zijn en een instrument om de risico’s van alcohol onder de aandacht te brengen en te verminderen. De waarschuwingsteksten moeten worden aangepast aan verschillende doelgroepen. Het CvdR is blij met de maatregelen die sommige producenten en distributeurs reeds op dit vlak hebben genomen.

46. Het is raadzaam om bij de lessen en informatiecampagnes over alcohol meer bewustzijn te creëren omtrent de risico’s van comazuipen en aan te geven waar raad, steun en zorg kan worden gevonden.

47. De media spelen een belangrijke rol en moeten de risico’s van alcoholconsumptie uitgebreid onder de aandacht brengen.

Toegankelijkheid van alcohol en verkoop van goedkope alcohol

48. Het CvdR wijst erop dat sociaaleconomisch kwetsbare groepen en jongeren harder worden getroffen door gezondheidsproblemen en wil grotere ongelijkheid op gezondheidsgebied voorkomen. Laaggeprijsde en gemakkelijk verkrijgbare alcohol is een probleem en kan tot hoge alcoholconsumptie leiden, hetgeen vervolgens leverschade en voortijdig overlijden kan veroorzaken (19). De lidstaten kunnen gemeenschappelijke maatregelen, met inbegrip van onderzoek, overwegen om de verkoop van zeer goedkope alcohol, bijvoorbeeld via het internet, aan banden te leggen.

49. Het CvdR constateert dat er een verband bestaat tussen de toegankelijkheid van alcohol en de mate waarin sprake is van schadelijk alcoholgebruik en alcoholgerelateerde schade. Uit onderzoek is gebleken dat grotere toegankelijkheid van alcohol tot hogere consumptie leidt, met gezondheidsproblemen en schade tot gevolg (20).

50. Het CvdR vindt dat de lidstaten de regels moeten aanscherpen en strenger toezicht moeten houden op het kopen en verkopen van alcohol, ook al is de leeftijdsgrens in de meeste lidstaten vastgesteld op 18 jaar. Andere mogelijkheden zijn de vermindering van het aantal verkooppunten, het verbieden van alcoholgebruik en -verkoop in openbare ruimten tijdens bepaalde uren, de beperking van openingstijden, de invoering van een vergunning voor het schenken van alcohol en de bevordering van een verantwoord alcoholaanbod aan de hand van voorlichtingscampagnes voor producenten, distributeurs en horeca-exploitanten. Restricties moeten worden aangevuld met toezicht op de naleving.

Preventie op de werkvloer

51. Het CvdR constateert dat een risicovol gebruik en misbruik van alcohol en alcoholverslaving de kans op afwezigheid om gezondheidsredenen en slechtere arbeidsprestaties vergroten en een negatief effect hebben op andere personen. Bovendien levert iemand onder invloed een veiligheidsrisico op: in 20 tot 25 % van alle arbeidsongevallen is alcohol in het spel. De werkvloer leent zich uitstekend voor preventieve maatregelen tegen schadelijk gebruik (21).

52. Het CvdR zou ervoor willen pleiten om, vooral in het geval van minderjarigen, een overtreder geen boete of andere strafmaatregel op te leggen, maar verplicht een cursus of voorlichtingsprogramma te laten volgen.

53. Het CvdR onderstreept dat alcoholconsumptie moet worden aangepakt op de werkvloer, door middel van vroegtijdige interventie. Op iedere werkplek moeten instructies worden gegeven over wat in dergelijke situaties moet worden gedaan. Dat zou goede preventieve arbeidsgezondheidszorg zijn.

54. De overheidssector kan baanbrekend werk verrichten waar het gaat om de preventie van alcoholgebruik op de werkvloer en de totstandbrenging van een veilig en gezond arbeidsmilieu, te meer daar veel medewerkers in deze sector een belangrijke rol spelen in de welzijnszorg voor de burgers.

Preventie in de gezondheidszorg

55. Het CvdR ziet in dat er behoefte is aan vroegtijdige interventie, zorg en behandeling en dat kinderen van ouders die worden behandeld voor alcoholverslaving of -misbruik aandacht en hulp verdienen. Een manier om ziekte te voorkomen is gezonde levensgewoonten bevorderen door steun te bieden bij het veranderen van een risicovol gebruik van alcohol.

56. Het CvdR acht het noodzakelijk dat werkgevers- en werknemersorganisaties met elkaar om de tafel gaan zitten om ervoor te zorgen dat ondernemers worden betrokken bij preventiemaatregelen in het arbeidsmilieu.

57. Alcoholgerelateerde leverziekten treffen vaak mensen in de arbeidsgeschikte leeftijd, stelt het CvdR vast. Er is ook een medisch verband tussen alcoholmisbruik en veel andere ernstige ziekten, zoals kanker, hart- en vaatziekten en psychische aandoeningen (22).

Verkeersveiligheid

58. Alcohollimieten in het verkeer, voorlichting en educatie alsook toezicht dragen bij tot een grotere verkeersveiligheid. Alcohol is de oorzaak van 25 % van alle dodelijke auto-ongevallen in de EU (23).

59. Het CvdR is zeer te spreken over het onderzoek naar de invoering van alcoholsloten en het effect daarvan op het aantal alcoholgerelateerde verkeersongevallen, dat de Commissie in 2014 heeft gepubliceerd (24).

60. Later kunnen nog meer stappen worden ondernomen om samen de verkeersveiligheid in de EU te vergroten, o.a. door het onderzoeken van alcoholgerelateerde verkeersongevallen en het delen van ervaringen met doeltreffende maatregelen op dit gebied tussen de lidstaten. Het is belangrijk dat mensen die pas hun rijbewijs hebben gehaald, zich bewust zijn van de gevaren van alcohol in het verkeer.

Brussel, 9 februari 2017. De voorzitter van het Europees Comité van de Regio's Markku MARKKULA

(1) http://www.ceev.eu/about-the-eu-wine-sector

(2) http://www.brewersofeurope.org/uploads/mycms-files/documents/publications/2016/EU_economic_report_2016_web.pdf

(3) http://spirits.eu/spirits/a-spirit-of-growth/introduction-2

(4) http://www.euro.who.int/__data/assets/pdf_file/0008/178163/E96726.pdf?ua=1

(5) http://www.euro.who.int/__data/assets/pdf_file/0017/190430/Status-Report-on-Alcohol-and-Health-in-35-European-Countries.pdf

(6) Centre for Addiction and Mental Health (2012), „Alcohol consumption, alcohol dependence and attributable burden of disease in Europe”.

(7) Ibid.

(8) Zie voetnoot 4.

(9) http://ec.europa.eu/health/archive/ph_determinants/life_style/alcohol/documents/alcohol_europe_en.pdf

Anderson P & Baumberg B (2006), „Alcohol in Europe: A public health perspective”. London, Institute of Alcohol Studies.

(10) http://ec.europa.eu/health/major_chronic_diseases/docs/reflection_process_cd_en.pdf

(11) http://eur-lex.europa.eu/legal-content/NL/TXT/?uri=CELEX%3A52015XG1216(01)

(12) „Secundaire schade” is de schade die de samenleving en individuen in de omgeving van de alcoholdrinker(s) kunnen oplopen, in het Engels ook wel aangeduid als „alcohol’s harm to others”.

(13) Zie voetnoot 4.

(14) Advies van het Europees Comité van de Regio’s over „Een EU-strategie ter ondersteuning van de lidstaten bij het beperken van aan alcohol gerelateerde schade”PB C 197 van 24.8.2007.

(15) http://www.finlex.fi/sv/esitykset/he/2013/20130070.pdf

(16) Babor, T. F. (2010). „Alcohol: No Ordinary Commodity — a summary of the second edition”. Addiction.

(17) CAMY (2003), „Alcohol Advertising on Sports Television 2001 to 2003”: Center on Alcohol Marketing and Youth, Madden, P. A., & Grube, J. W. (1994). The frequency and nature of alcohol and tobacco advertising in televised sports, 1990 through 1992. Am J Public Health.

(18) http://ec.europa.eu/health/archive/ph_determinants/life_style/alcohol/documents/alcohol_europe_en.pdf, blz. 6.

(19) http://www.easl.eu/medias/EASLimg/News/3f9dd90221ef292_file.pdf

(20) Zie voetnoot 4.

(21) http://ec.europa.eu/health/alcohol/docs/science_02_en.pdf

(22) http://www.eurocare.org/library/updates/eurocare_eu_alcohol_strategy2

(23) http://ec.europa.eu/transport/road_safety/topics/behaviour/fitness_to_drive/index_en.htm

(24) https://ec.europa.eu/transport/road_safety/sites/roadsafety/files/pdf/behavior/study_alcohol_interlock.pdf