ffli 
'M,-
• ', cc 
'«'SI 
•>£$! 
- • 2 #* COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN 
COM(94) 453 def. 
Brussel, 30.11.1994 
MEDEDELING VAN DE COMMISSIE 
TUSSENTIJDS VERSLAG OVER DE UITVOERING 
VAN 
HET BELEIDSPLAN EN ACTIEPROGRAMMA 
VAN 
DE EUROPESE GEMEENSCHAP 
INZAKE HET MILIEU 
EN 
DUURZAME ONTWIKKELING 
"OP WEG NAAR DUURZAME ONTWIKKELING" 
November 1994 
INHOUDSOPGAVE 
I. INLEIDING t C 
II. EEN GLOBAAL OVERZICHT VAN DE VORDERINGEN 3 
Integratie van milieuaspecten in andere beleidsterreinen 3 
Verbreding van het instrumentarium 3 
Partnerschap en gezamenlijke verantwoordelijkheid 4 
Verandering van gedrag en consumptie- en produktiepatronen 4 
Toepassing van wetgeving en toezicht op de naleving . 5 
De internationale dimensie 5 
III. DE INDUSTRIE 5 
Inleiding 5 
Integratie 6 
Het midden- en kleinbedrijf (MKB) (6) 
Partnerschap en gezamenlijke verantwoordelijkheid 7 
Verbreding van het instrumentarium 8 
Verandering van gedrag en consumptie- en produktiepatronen 9 
Toepassing van wetgeving en toezicht op de naleving 10 
De internationale dimensie 10 
Conclusie 11 
IV. DE ENERGIESECTOR 11 
De integratie van milieuaspecten in het energiebeleid 12 
SAVE (12) 
ALTENER (12) 
THERMIE en JOULE (13) 
Energieplanning (13) 
Klimaatverandering (13) 
Verbreding van het instrumentarium 14 
Wetenschappelijk onderzoek en technologische ontwikkeling (14) 
Economische instrumenten (14) 
Publieksvoorlichting en-educatie (15) 
Gezamenlijke verantwoordelijkheid en partnerschap 16 
Verandering van gedrag en consumptiepatronen 16 
Toepassing van wetgeving en toezicht op de naleving 17 
De internationale dimensie van het vijfde milieu-actieprogramma 17 
Het Europees Energiehandvest (17) 
Verhoging van het energierendement en stimulering van het gebruik van duurzame energie 
(18) 
Conclusies 18 
V. DE VERVOERSECTOR 19 
Inleiding 19 
De integratie van milieuaspecten in de vervoersector - 19 
De infrastructuur (19) 
Voertuigen en brandstoffen (20) 
Verbreding van het instrumentarium 21 
Financiële steunregelingen (21) 
De economische aanpak (22) 
Wetenschappelijk onderzoek en technologische ontwikkeling (23) 
Gezamenlijke verantwoordelijkheid en partnerschap 23 
Gedragsverandering 24 
Conclusie 25 
VI. LANDBOUW 26 
Inleiding 26 
De integratie van milieuaspecten in het landbouwbeleid 26 
De gemeenschappelijke marktordeningen (GMO) (26) 
Plattelandsontwikkeling (27) 
Veranderingen in consumptie- en produktiepatronen 28 
Toepassing van de communautaire milieuwetgeving (29) 
Verbreding van het instrumentarium 30 
Partnerschap en gezamenlijke verantwoordelijkheid 30 
Conclusie 31 
VIL TOERISME 31 
Inleiding 31 
Integratie van milieuaspecten 3] 
Verandering van gedrag en consumptiepatronen 33 
Verbreding van het instrumentarium 33 
Conclusies 34 
VIII. DE INTERNATIONALE DIMENSIE 34 
De rol van de Gemeenschap in breder internationaal verband 34 
De follow-up voor internationale afspraken - 35 
Agenda 21 en het vervolg op de UNCED (35) 
Klimaatverandering (35) 
Verlies van biologische diversiteit (36) 
Bossen (36) 
De ozonlaag (36) 
Grensoverschrijdend vervoer van afval (37) 
Handel en milieu (37) 
Integratie van milieueisen in het beleid voor ontwikkelingssamenwerking 37 
Lomé (38) 
Azië en Latijns-Amerika/het Middellandse-Zeegebied (39) 
De Midden- en Oosteuropese landen (MOEL) en de republieken van de voormalige 
Sovjet-Unie (39) 
Conclusie 40 
IX. VERBREDING VAN HET INSTRUMENTARIUM 41 
Inleiding 41 
Verbetering van de milieu-informatie en aanpassing van de statistische gegevens 41 
Wetenschappelijk onderzoek en technologische ontwikkeling 42 
Sectoriële planning en ruimtelijke ordening 45 
Milieu-effectrapportage 45 
Ontwikkeling van fysieke indicatoren en herdefiniëring van begrippen voor de nationale rekeningen 46 
Ontwikkeling van methodologieën voor kosten/batenanalyse 47 
Economische en fiscale instrumenten 47 
Tarieven en heffingen (47) 
Ongelode benzine een succes (47) 
De C02/energieheffing (47) 
Staatshulp (48) 
Milieuaudits (48) 
De milieukeur (49) 
Aansprakelijkheid (49) 
Voorlichting van het publiek en educatie 49 
Voorlichting (50) 
Milieueducatie (50) 
Beroepsopleiding 51 
Financiële steunregelingen 51 
LIFE (51) 
Het structuurbeleid 52 
De herziening van het structuurbeleid (52) 
Technische hulp (52) 
Milieu-indicatoren (52) 
De kwaliteit van de nieuwe plannen (53) 
Het Cohesiefonds (53) 
•1 é-
X. STRUCTUREN VOOR GEZAMENLIJKE VERANTWOORDELIJKHEID 53 
Op communautair niveau 53 
Discussiegroepen (53) 
Integratie van het beleid (54) 
Op nationaal niveau 55 
Adviesorganen (55) 
Formele integratiemechanismen (55) 
Milieuafdelingen bij andere ministeries (56) 
Op regionaal/lokaal niveau 56 
Relaties met de NGO'S 57 
XI. TOEPASSING VAN DE COMMUNAUTAIRE MILIEUWETGEVING 58 
XII. SLOTCONCLUSIE 60 
BIJLAGE I 61 
WETGEVING IN DE MILIEUSECTOR 61 
4-C 
I. INLEIDING 
De resolutie van de Raad betreffende een beleidsplan en actieprogramma van de Gemeenschap 
inzake het milieu en duurzame ontwikkeling, het Vijfde Actieprogramma, vastgesteld op 
1 februari 1993, was een signaal dat steeds meer wordt ingezien hoe belangrijk duurzame 
ontwikkeling is. Het programma was opgezet als onderdeel van de voorbereiding van de 
Gemeenschap op de conferentie in Rio de Janeiro in de zomer van 1992 en ook in de resolutie 
komen de in Rio genomen besluiten tot uitdrukking. Het programma stelt duidelijk dat de periode 
van 1992 tot 1995 moet worden beschouwd als een voorbereidende fase waarin wordt gewerkt aan 
een koers- en mentaliteitsverandering, een periode waarin de eerste stappen worden gezet en 
vooruitgang wordt gestimuleerd. 
In de Resolutie wordt de krachtens het programma opgezette Werkgroep voor de evaluatie van het 
milieubeleid verzocht de uitvoering van het programma op basis van periodieke verslagen van de 
Commissie met een overzicht van de vorderingen kritisch te volgen. Dit is het eerste verslag. 
Dit verslag over de situatie tot aan 30 juni 1994 verschijnt halverwege de periode tussen de formele 
goedkeuring van de in het programma geschetste algemene strategie én benadering en de evaluatie 
die vóór eind 1995 moet worden uitgevoerd. Het is de bedoeling hierin aan te geven welke 
vorderingen er geboekt zijn op weg naar duurzame ontwikkeling, zoals dit begrip in het programma 
is gedefinieerd en nader is toegelicht. Hierbij ligt de nadruk op de kwaliteit, de oorzaken en de mate 
van de koersverandering, in de eerste plaats op communautair niveau (met bijzondere aandacht voor 
de maatregelen waarvoor onder andere de Commissie het initiatief moet nemen), maar komen ook 
ontwikkelingen bij de andere uitvoerders van het programma aan de orde. In het verslag worden in 
kaders enkele voorbeelden van ontwikkelingen in de Lid-Staten uitgelicht. Andere informatie die 
van de Lid-Staten is ontvangen, zal worden gebruikt als waardevol referentiemateriaal voor de 
herziening van het programma die spoedig van start zal gaan. 
Aangezien het programma nog in een prille fase verkeert, komen in het verslag meer de kwalitatieve 
dan de kwantitatieve aspecten van de ontwikkelingen voor het voetlicht en is niet getracht te 
analyseren in hoeverre er vorderingen zijn geboekt bij de verschillende maatregelen die ter indicatie 
in de verschillende tabellen van het programma zijn vermeld. Deze zullen worden geanalyseerd als 
onderdeel van het evaluatieproces. Het Europees Milieuagentschap was helaas niet op tijd 
operationeel om ook informatie over de vorderingen te geven. 
Dit verslag komt uit op een moment waarop er een grootschaliger proces aan de gang is, waardoor 
aspecten in verband met het milieu en duurzame ontwikkeling steeds meer in het centrum van de 
beleidsvorming komen te staan. Het nieuwe Verdrag betreffende de Europese Unie (EU) is een 
belangrijke stap in dit proces, aangezien in artikel 2 "het bevorderen van een harmonische en 
evenwichtige ontwikkeling van de economische activiteit, een duurzame en niet-inflatoire groei met 
inachtneming van het milieu" als een van de fundamentele doelstellingen van de Gemeenschap wordt 
genoemd. In artikel 130 R, lid 2, van het Verdrag wordt daarnaast als belangrijke doelstelling 
geformuleerd dat de eisen ter zake van milieubescherming in het bepalen en uitvoeren van 
Gemeenschapsbeleid op andere gebieden moeten worden geïntegreerd. 
In het Witboek van de Commissie over groei, concurrentievermogen en werkgelegenheid van 
december 1993 worden deze beginselen nader uitgewerkt. In hoofdstuk 10 worden enkele gedachten 
over een nieuw economisch ontwikkelingsmodel voor de Gemeenschap geformuleerd, waarin het 
milieu en duurzame ontwikkeling een hoofdrol spelen. Enerzijds wordt besproken hoe aspecten in 
verband met het milieu en duurzame ontwikkeling in het algemeen economisch beleid kunnen 
worden geïntegreerd, en anderzijds hoe er meer werkgelegenheid kan worden gecreëerd. Twee 
stappen vormen de sleutel tot economisch duurzame groei waarbij milieubeschermingseisen niet 
langer strijdig zijn met het economisch groeimodel: een ingrijpende hervorming van het huidige 
belastingstelsel (doorberekening van externe milieukosten) en het toepassen van milieumaatregelen 
als instrument om de concurrerentiepositie te verbeteren. 
Het milieubeleid van de EU staat dan ook op een belangrijk keerpunt. Met het programma heeft de 
Unie een strategie om de uitdagingen die het milieu stelt de komende tien jaar het hoofd te bieden 
en om vorderingen te boeken op weg naar duurzame ontwikkeling. 
Later dit jaar zal de Commissie de resultaten van een belangrijk onderzoek publiceren, waarin zij 
een analyse heeft laten maken van de wijze waarop het milieu op een rendabele manier kan worden 
geïntegreerd en daarbij de economische ontwikkeling en de werkgelegenheid kan ondersteunen. 
Om de vorderingen in deze fase te evalueren is gekozen voor een aanpak waarbij de nadruk ligt op 
processen, waarbij het vooral gaat om de invoering van mechanismen die van vitaal belang zijn om 
de houding ten opzichte van het milieu en duurzame ontwikkeling te veranderen. De reden hiervoor 
is dat het programma nog maar kort loopt en sterk verschilt van de vier voorgaande programma's 
en dat bovendien niet alle doelstellingen onder de verantwoordelijkheid van de EU vallen. 
Deze nieuwe aanpak voor het milieu en duurzame ontwikkeling heeft zes hoofdlijnen, die de kern 
van het programma vormen: 
integratie van milieuaspecten in andere beleidsterreinen van de EU; 
verbreding van het instrumentarium, met inbegrip van economische instrumenten; 
partnerschap (met als partners de Europese Unie, het publiek, het bedrijfsleven en de nationale 
overheid) en gezamenlijke verantwoordelijkheid; 
verandering van gedrag en consumptie- en produktiepatronen; 
toepassing van wetgeving en toezicht op de naleving; 
de internationale dimensie van het vijfde milieu-actieprogramma. 
In het verslag wordt nagegaan in hoeverre er op deze zes punten vooruitgang is geboekt binnen de 
vijf doelgroepen die in het programma worden genoemd: de landbouw, de energiesector, de 
industrie, de vervoersector en het toerisme. Omdat gedragsverandering voor duurzame ontwikkeling 
een fundamenteel proces is en omdat dit aansluit bij de opbouw van het vijfde programma, zijn er 
ook aparte hoofdstukken over de internationale dimensie, de verbreding van het instrumentarium, 
de opbouw van een structuur voor gezamenlijke verantwoordelijkheid en de toepassing van de 
milieuwetgeving, waarin de voortgang in deze richting nader wordt onderzocht. 
II. EEN GLOBAAL OVERZICHT VAN DE VORDERINGEN 
Het is nog niet mogelijk de vorderingen bij de verschillende hoofdlijnen van het programma volledig 
te evalueren. Nu het programma 18 maanden loopt, kan alleen nog maar worden getracht na te gaan 
of en waar gedrags- en mentaliteitsveranderingen zich beginnen af te tekenen en of er aanwijzingen 
zijn dat de EU de in het vijfde programma geformuleerde uitdaging om duurzame ontwikkeling tot 
de kern van haar beleid te maken kan waarmaken. 
Dit hoofdstuk bevat een globaal overzicht van de vorderingen op de zes hoofdlijnen die de kern van 
het vijfde programma vormen. In de volgende hoofdstukken, de hoofdmoot van het verslag, wordt 
dit overzicht nader uitgewerkt en geïllustreerd. 
Integratie van milieuaspecten in andere beleidsterreinen 
Bij de vijf doelgroepen is enige vooruitgang geboekt. Men is zich echter onvoldoende bewust van 
de noodzaak en niet voldoende bereid om milieuaspecten en duurzame ontwikkeling afdoende te 
integreren in de formulering van andere beleidsmaatregelen, zodat zowel dit beleid als het milieu 
en duurzame ontwikkeling hiervan kunnen profiteren. 
Hoewel er enige vorderingen zijn gemaakt bij de integratie van milieuaspecten in het beleid van de 
Gemeenschap en in sommige Lid-Staten, blijft het toch zo dat duurzame ontwikkeling vooral wordt 
gezien als iets voor de mensen die met het milieu bezig zijn. Het lijkt erop dat om milieuaspecten 
in andere beleidsterreinen te kunnen integreren enerzijds een sterk milieudepartement nodig is die 
andere overheidsdiensten kan beïnvloeden, en anderzijds andere overheidsdiensten milieubewuster 
moeten worden gemaakt, bij voorbeeld door ook daar milieuafdelingen op te richten. 
Zowel op communautair niveau als in de verschillende Lid-Staten is er vooruitgang geboekt op 
gebieden als de herziening van de Structuurfondsen, de verdiscontering van milieuaspecten in 
staatshulp, een aantal maatregelen in de landbouwsector en de integratie van milieuaspecten in 
vrijwel alle specifieke OTO-programma's van de Gemeenschap voor de periode van 1994 tot 1998. 
Bij het handelsbeleid zijn belangrijke politieke doelstellingen geformuleerd. Bovendien is er enige 
bemoedigende vooruitgang geboekt bij de integratie van milieuzorg in het industriebeleid, vooral 
waar het gaat om grote bedrijven. 
In de meeste Lid-Staten moet een strategische evaluatie van de effecten van beleidsinitiatieven op 
het milieu nog ingeburgerd raken. De Commissie heeft toegezegd dat zij bij de indiening van haar 
eigen voorstellen een dergelijke aanpak zal volgen. 
Er moet meer schot komen in initiatieven voor de invoering en toepassing van adequate 
mechanismen om ervoor te zorgen dat bij nieuw beleid rekening wordt gehouden met overwegingen 
inzake het milieu en duurzame ontwikkeling. 
Verbreding van het instrumentarium 
Ondanks de toezegging in het programma is er noch op communautair niveau, noch in de Lid-Staten 
veel vooruitgang geboekt bij de diversificatie van het instrumentarium. Wetgeving blijft het 
belangrijkste instrument, hoewel het aantal nieuwe voorstellen van de Commissie is afgenomen en 
de aard van de voorstellen steeds meer verschuift van pure wetgeving naar kaderwetgeving en naar 
de vereenvoudiging en verduidelijking van bestaande wetgeving. 
Op het gebied van economische instrumenten is de C02/energieheffing de enige maatregel die op 
communautair niveau wordt besproken en hierbij is niet veel vooruitgang geboekt. Op andere 
gebieden zijn er in de Lid-Staten weliswaar enkele belangrijke initiatieven genomen, maar verkeren 
de ontwikkelingen nog in een experimenteel stadium. In de hoofdstukken 9 en 10 van het Witboek 
van de Commissie wordt aangegeven in welke richting in de toekomst kan worden gezocht naar 
veranderingen in fiscale instrumenten. 
Op het gebied van financiële steunmaatregelen is er zowel bij de Commissie als in de Lid-Staten 
belangrijke vooruitgang geboekt bij de integratie van milieuaspecten in de Structuurfondsen en het 
Cohesiefonds. De integratie van milieuaspecten moet meer tot zijn recht komen in de regionale 
ontwikkelingsplannen en de financieringsvoorstellen die door de Lid-Staten worden uitgewerkt. 
Bij de ontwikkeling van indicatoren voor het milieu en duurzame ontwikkeling is enige vooruitgang 
geboekt, maar er moet intensiever worden gewerkt aan de doorberekening van milieukosten. 
De beschikbaarheid van gegevens is licht verbeterd. Om deze ontwikkeling te versnellen is er een 
hoofdrol weggelegd voor het Europees Milieuagentschap. Daartoe moet er zo snel mogelijk een 
werkprogramma voor het Agentschap komen en moet er worden gezorgd voor een goede 
werkverdeling tussen het Agentschap, de Commissie en de Lid-Staten. 
Er komt geleidelijk meer samenhang tussen het beleid voor onderzoek en ontwikkeling en het beleid 
voor milieu en duurzame ontwikkeling. Deze moet echter nog verder worden opgevoerd, vooral in 
de context van de uitvoering van het vierde kaderprogramma en de raakvlakken daarvan met het 
vijfde milieu-actieprogramma. 
Zowel op het niveau van de EU als in de Lid-Staten moet harder worden gewerkt aan een betere 
voorlichting over duurzame ontwikkeling om het publiek meer te doordringen van de noodzaak 
daarvan en om bij te dragen tot gedragsveranderingen. 
Partnerschap en gezamenlijke verantwoordelijkheid 
Slechts in zeven Lid-Staten is of wordt er gewerkt aan de ontwikkeling van strategieën of plannen 
voor duurzame ontwikkeling op nationaal niveau, parallel aan Agenda 21 en het vijfde programma. 
De andere Lid-Staten moeten hier met spoed aan gaan werken en bovendien moet worden 
overwogen of er daarnaast waar nodig ook nog regionale en/of lokale plannen moeten worden 
ontwikkeld. 
Thema's op het gebied van het milieu en duurzame ontwikkeling zijn op het niveau van zowel de 
EU als de Lid-Staten intensiever besproken en ook doorzichtiger geworden. Zowel de Commissie als 
sommige Lid-Staten hebben adviesgroepen in het leven geroepen, die mogelijkheden bieden voor 
meer discussie, maar er moet nog meer worden gedaan om alle betrokkenen in de hele samenleving 
hierbij in te schakelen. 
Verandering van gedrag en consumptie- en produktiepatronen 
Door de recessie is de indruk bij industrie versterkt (zowel bij grote bedrijven als het midden- en 
kleinbedrijf) dat milieu en duurzame ontwikkeling struikelblokken zijn. Slechts in enkele gevallen 
is ingezien dat duurzame ontwikkeling een aanpak is die werkgelegenheid kan creëren en niet per se 
slecht is voor de concurrentiepositie. 
In hoofdstuk 10 van het Witboek over groei, concurrentievermogen en werkgelegenheid is een 
nieuwe visie gegeven op de manier waarop duurzame ontwikkeling dichterbij kan worden gebracht. 
Vooral het idee om de belastingdruk te verschuiven van arbeid en sociale lasten naar natuurlijke 
hulpbronnen moet nader worden bekeken. 
Ook de ontwikkelingen op het gebied van regelingen voor milieuzorg en -audits, milieukeuren en 
de opneming van milieugegevens in bedrij f s verslagen dragen hun steentje bij om te komen tot een 
gedragsverandering. Er moeten worden gelet op het beheer van produktiemethoden en ook de 
overdracht van ervaring op dit gebied van grote naar kleine bedrijven moet de nodige aandacht 
krijgen. 
Vooral bij de uitvoering van het strategisch programma voor de interne markt van de EU moet 
duurzame ontwikkeling op de voet worden gevolgd. 
Toepassing van wetgeving en toezicht op de naleving 
Er is vooruitgang geboekt op weg naar een effectievere uitvoering van de communautaire wetgeving 
en deze wordt steeds meer als een gezamenlijke verantwoordelijkheid gezien. Toch moet er nog 
harder worden gewerkt om ervoor te zorgen dat de toepassing van wetgeving en het toezicht op de 
naleving efficiënter gebeuren. Dit kan worden vergemakkelijkt door de bestaande wetgeving 
duidelijker en eenvoudiger te maken, zonder dat daarbij afbreuk wordt gedaan aan de strenge 
kwaliteitsnormen. Het uitvoeringsnetwerk van het vijfde programma kan een belangrijke bijdrage 
leveren tot vooruitgang op dit gebied door te zorgen voor nauwere contacten tussen regelgevers en 
beleidsmakers en de mensen die zich dagelijks met de uitvoering bezighouden. 
De internationale dimensie 
De ÜNCED heeft een nieuwe impuls gegeven aan de internationale discussie en samenwerking op het 
gebied van milieu en ontwikkeling en de resultaten hebben, zoals in het vijfde actieprogramma reeds 
werd verwacht, het optreden en het beleid van de Gemeenschap sterk beïnvloed. Ook al zijn er de 
afgelopen twee jaar nieuwe problemen ontstaan (zoals de economische recessie en 
veiligheidsproblemen in vele gebieden ter wereld), toch mag het proces dat de conferentie in Rio 
op gang heeft gebracht, niet inzakken. 
III. DE INDUSTRIE 
Inleiding 
Zoals in het Witboek over groei, concurrentievermogen en werkgelegenheid is benadrukt, is het 
creëren van de voorwaarden voor een sterke en concurrerende industrie een van de belangrijkste 
doelstellingen van de Gemeenschap. Men ziet echter wel in dat het huidige ontwikkelingsmodel leidt 
tot produktiemethoden met een lagere arbeids - en een hogere kapitaalintensiteit. Bovendien wordt 
het milieu voortdurend te zwaar belast. Wanneer we zo doorgaan, kan dit er toe leiden dat het 
tolerantievermogen van de natuur wordt overschreden en verdere industriële ontwikkeling wordt 
beperkt. 
6 
Integratie 
De algemene strekking van het vijfde programma is dat er duurzame beleidsinitiatieven en duurzame 
instrumenten moeten worden ontwikkeld die goed zijn voor het milieu en voor het bedrijfsleven. 
Grotere bedrijven komen geleidelijk tot het besef dat een gezonde basis aan natuurlijke hulpbronnen 
een eerste vereiste voor hun verdere ontwikkeling is en dat milieu-investeringen met het oog op hun 
concurrentievermogen in Europa en wereldwijd een produktieve manier worden om het hoofd boven 
water te houden of zelfs nieuwe of grotere markten aan te boren. 
In haar mededeling over het concurrentievermogen van de industrie en de bescherming van het 
milieu van november 1992 heeft de Commissie benadrukt dat voor de integratie van het 
concurrentievermogen en het milieu een strategie nodig is waarbij wordt uitgegaan van oplossingen 
die zijn gebaseerd op concurrentie als drijvende kracht voor de markt. Dit zou dan tevens inhouden 
dat vooral marktgerichte instrumenten in aanmerking komen voor het milieubeleid. De Raad heeft 
in zijn resolutie van 3 december 1992 en zijn conclusies van 4 mei 1993 deze opvatting bevestigd 
en bekrachtigd. Sommige van deze punten zijn in het Witboek nader uitgewerkt. 
In artikel 2 van het Verdrag wordt benadrukt dat de voltooiing van de interne markt een belangrijk 
middel is om te komen tot een duurzame en niet-inflatoire groei met inachtneming van het milieu. 
Omgekeerd is een overschakeling op duurzame groei van vitaal belang voor het welslagen van de 
interne markt op lange termijn. In het eind 1993 door de Commissie aangenomen strategisch 
programma voor de interne markt wordt benadrukt dat de samenhang tussen de interne markt en 
milieubescherming moet worden versterkt. 
De Commissie besteedt veel tijd en geld aan het onderzoek naar het raakvlak tussen de industrie en 
duurzame ontwikkeling. 
In het kader van de studie naar de effecten en de effectiviteit van het programma voor de interne 
markt in 1996 zal worden nagegaan op welke manier en in hoeverre de maatregelen voor de interne 
markt gevolgen hebben gehad voor het milieu en duurzame ontwikkeling. 
Daarnaast is in 1993 een begin gemaakt met onderzoeken waarin de integratie direct of indirect aan 
de orde komt (bij voorbeeld op het gebied van statistische gegevens over de milieusector en 
milieuvriendelijke produkten, over nieuwe, schone en afvalarme produkten en over de economische 
evaluatie van maatregelen voor milieubescherming). De resultaten van deze onderzoeken worden 
medio 1994 verwacht. Andere onderzoeken naar de ontwikkeling door de industrie van een 
levenscyclusanalyse voor produkten en over het duurzaam gebruik van grondstoffen zullen naar 
verwachting in 1994 worden gestart, naast een gespreksronde met de industrie over de effecten van 
milieumaatregelen op en de integratie van deze maatregelen in bedrij fsstrategieën. 
Het midden- en kleinbedrijf (MKB) 
Voor het midden- en kleinbedrijf (MKB) is er nog niet veel gedaan aan een beleidsombuiging en 
hierin moet snel verbetering komen. De boodschap dat milieubescherming een positieve rol kan 
spelen, begint nog maar net door te dringen in recente beleidsdocumenten voor de ondersteuning van 
het MKB. 
Er moet directe praktische hulp worden geboden, bij voorbeeld in de vorm van adviezen van 
deskundigen, opleidingsprogramma's of financiële stimuleringsmaatregelen of steun. Het streven 
moet zijn dat het MKB wordt geholpen zijn mogelijkheden op markten met veel concurrentie te 
benutten, zodat het zijn sterk ontwikkelde flexibiliteit, innovatie en aanpassingsvermogen kan 
gebruiken om volledig nieuwe markten aan te boren of nieuwe methoden op bestaande markten te 
introduceren. 
In de context van een geïntegreerd programma voor het MKB en de ambachtelijke sector van 
mei 1994 werkt de Commissie momenteel aan ideeën om nieuwe banen te creëren, vooral op nog 
niet zo ver ontwikkelde gebieden zoals de dienstensector voor de bescherming van het milieu. 
Binnen het programma van de Structuurfondsen voor 1994 tot 1999 is 1 miljard ecu uitgetrokken 
voor een speciaal communautair initiatief voor het MKB. De Lid-Staten moeten operationele 
programma's of aanvragen voor algemene toelagen indienen binnen de zeven prioriteitsgebieden om 
het concurrentievermogen en de internationale betrokkenheid van het MKB te verhogen met het oog 
op de ondersteuning van milieugebonden activiteiten, zoals de ontwikkeling van schone technologie 
en schone produktiemethoden. 
I De regeringen van het Verenigd Koninkrijk^ Denemarken, Duitsland en Nederland hebben initiatieven 
opgezet om het MKB te heipen met adviezen en financiële stimuleringsmaatregelen, voor 
milieuvriendelijker methoden en de installatie van sehone technologie, In het VK heeft de industrie een 
commissie opgelet om te helpen bij de aanpassing van schonere technologie die voor grote bedrijven is 
ontwikkeld, voor gebruik door het MKB. 
Partnerschap en gezamenlijke verantwoordelijkheid 
De laatste jaren zijn industriële organisaties en andere belangengroeperingen steeds meer 
systematisch betrokken bij en geraadpleegd over de formulering van voorstellen voor 
milieuwetgeving door de Commissie. Er is een permanente dialoog tot stand gekomen tussen de 
Europese industriefederatie (UNICE) en de Commissie. In november 1992 heeft het Britse 
voorzitterschap samen met de Commissie een grote conferentie georganiseerd over het Europees 
bedrijfsleven en het milieu in de toekomst. Tijdens deze conferentie zijn ervaringen voor het 
voetlicht gebracht op het gebied van zakelijke mogelijkheden, financiële uitdagingen en andere 
gebieden die samenhangen met bedrijf en milieu. Met steun van de Commissie is in 1994 de 
werkgroep Europese partners voor het milieu opgezet, waar de industrie en NGO's mogelijke 
manieren kunnen bespreken om over te schakelen op duurzame ontwikkeling, vooral via opleidings-
en voorlichtingsinitiatieven. 
De Commissie laat momenteel onderzoek doen naar manieren waarop milieu-informatie in 
bedrij fsverslagen kan worden opgenomen. De Europese accountantsorganisaties zijn hier nauw bij 
betrokken. De Commissie -is van plan om in 1995 op basis van overleg met de Lid-Staten, de 
industrie en beroepsorganisaties een voorstel in te dienen over de vermelding van milieu-informatie 
in bedrij fsverslagen. 
Tevens wordt nagegaan in hoeverre financiële diensten een rol kunnen spelen bij de overschakeling 
naar duurzame groei. 
Beslissingen over maatregelen om de risico's in verband met industriële installaties, chemische 
stoffen en de biotechnologie te beperken moeten op een deugdelijke wetenschappelijke basis worden 
genomen. Industriële organisaties spelen tegenwoordig een hoofdrol bij het werken aan de 
verzameling van gegevens over bestaande chemische stoffen. Ook bij het streven naar een consensus 
over de methodologieën voor risicobeoordeling, met name voor chemische stoffen, zijn onlangs 
belangrijke vorderingen geboekt. Om een dergelijke consensus te krijgen en te houden is nauwe 
samenwerking tussen alle belangengroeperingen nodig. 
Een ander interessant voorbeeld van gezamenlijke verantwoordelijkheid en partnerschap met de 
industrie is het onderzoekprogramma "Auto-olie", waarin de Europese auto- en olie-industrie en de 
Commissie samenwerken (zie ook het hoofdstuk over de vervoersector). 
In het Vit is een adviescommissie Bedrijf en milieu samengesteld met 25 leidende figuren uit het 
bedrijfsleven, die bereid zijn om over beperkte belangen heen met moeilijke keuzes te worden 
geconfronteerd die moeten worden gemaakt om milieudoelstellingen te verwezenlijken, Dexe 
commissie is een goede ontmoetingsplaats voor een effectieve dialoog tussen het bedrijfsleven en de 
regering. Een ander voorbeeld is het programma "Responsible Care" van de CEFiC, de Europese 
federatie van de chemische industrie. 
Verbreding van het instrumentarium 
Zowel in het vijfde programma als in het strategisch programma voor de interne markt wordt gesteld 
dat veel milieuproblemen het best door de belangrijkste economische partijen gezamenlijk kunnen 
worden aangepakt, niet alleen via wetgeving maar ook door gebruik te maken van een uitgebreide 
en geïntegreerde combinatie van andere instrumenten (zoals normen en/of certificatiesystemen, 
convenanten of economische instrumenten). 
De Commissie heeft de afgelopen drie jaar verschillende mededelingen over normalisatie en in 1993 
een officieel discussiestuk over milieunormalisatie uitgebracht. In juni 1993 is een grote conferentie 
over milieunormalisatie georganiseerd, waar alle betrokken partijen een gezamenlijke strategie 
hebben besproken. Werkgroepen binnen de Europese commissie voor normalisatie (CEN) en het 
Europees comité voor elektrotechnische normalisatie (CENELEC) bestuderen de mogelijkheden om 
normalisatie voor milieuparameters (zoals geluid, mechanische trillingen, karakterisering van afval, 
wateranalyse en luchtkwaliteit) te integreren, waarbij het milieu niet als een aantal afzonderlijke 
verschijnselen maar als één geheel wordt beschouwd. 
Bij CEN/CENELEC is een commissie milieuprogrammering opgezet die sinds de zomer van 1993 actief 
is. Er wordt bij voorbeeld gewerkt aan een normenpakket op het gebied van verpakking en 
verpakkingsafval, milieuzorgsystemen, de integratie van milieuaspecten in produktnormen en de 
opstelling van referentie-meetmethoden voor een aantal verontreinigende stoffen, zoals dioxines, so2, 
kwik en 23 gevaarlijke stoffen die in water worden geloosd. 
De Commissie onderzoekt welke rol convenanten op het gebied van het milieu op EU-niveau kunnen 
spelen. Momenteel wordt er gesproken over een communautair kader dat eventueel voor dergelijke 
overeenkomsten kan worden opgezet. De Commissie zal de discussie hierover met de industrie, zoals 
die is gevoerd voor alkalibatterijen, wasmiddelen en de geleidelijke stopzetting van het gebruik van 
CFK's door bepaalde industriële sectoren, voortzetten en steunen. In de loop van 1994 zal de 
Commissie bekijken of er specifieke voorstellen voor convenanten voor bepaalde produkten of 
industriële sectoren kunnen worden ingediend. 
Het milieu is een belangrijke rol gaan spelen in het kwaliteitsbeleid van bedrijven. In het kader van 
het Europees kwaliteitsbeleid dat door de Commissie wordt ontwikkeld, speelt milieubescherming 
een belangrijke rol tijdens alle fasen van de levenscyclus van produkten en worden de verschillende 
aspecten van milieuzorg in de kwaliteitszorgsystemen van bedrijven geïntegreerd. 
in het afgelopen decennium hebben vrijwillige overeenkomsten of convenanten asten in Nederland 
(meer 4m 30)* Bclgfë, Portugal en Duitsland (meer dan 40) ontwikkeld tot beleidsinstrumenten, 
sommige op lokaal niveau en andere met industrïeverenigingen> verenigingen vaa afzonderlijke 
bedrijven of belangengroeperingen (bij voorbeeld N<30*s), Convenanten hebben in de«e lauden aai* 
populariteit gewonnen vanwege een verandering in de opvatting over de rol van de overheid bij het 
milieubeleid en de tendens in de richting van deregulering. Deze convenanten hebben betrekking op 
sterk uiteenlopende onderwerpen* variërend van verpakking en het gebruik van chemische stoffen tot 
de pubükatie van miJteu-infötmatie. 
Verandering van gedrag en consumptie- en produktiepatronen 
Op EU-niveau is een aantal initiatieven opgezet om veranderingen in consumptie- en 
produktiepatronen te stimuleren. De Commissie heeft een voorstel ingediend voor een richtlijn 
inzake geïntegreerde preventie en bestrijding van verontreiniging (integrated pollution prevention 
and control - IPPC), waarmee een kwalitatieve stap wordt gezet op weg naar een rationelere 
bestrijding van verontreiniging door de industrie via het gebruik van de beste beschikbare technieken 
(BBT). Door IPPC wordt de actieve deelname van alle partijen gestimuleerd en wordt de coördinatie 
tussen de bevoegde vergunningverlenende instanties verbeterd. Er zijn al 15 mededelingen 
verschenen met een beschrijving van bestaande BBT, de resultaten die zij voor emissieverlaging 
opleveren en de daarmee samenhangende kosten. Deze mededelingen zijn niet juridisch bindend en 
zijn alleen bedoeld als informatie voor de Lid-Staten en de industrie. Het voorstel voor een richtlijn 
inzake verpakking en verpakkingsafval is gericht op een sterke beperking van het gebruik van 
verpakkingsmateriaal en de formulering van taakstellingen voor recycling en hergebruik. 
In samenwerking met de industrie en de OESO wordt er gewerkt aan de voorbereiding van een 
emissieregister voor verontreiniging in de EU, waarin de belangrijkste verontreinigende stoffen 
kunnen worden opgenomen die vanuit de belangrijkste bronnen en categorieën in water en lucht 
terecht komen en dat kan worden aangevuld met convenanten met een aantal industriële partners om 
de emissie te beperken. 
Op het gebied van afval wordt de samenwerking met de industrie en andere partners in het kader 
van het programma prioritaire afvalstromen voortgezet; hierbij wordt er gewerkt aan projecten om 
manieren te vinden om óp vrijwillige basis het ontstaan van afval te voorkomen, hergebruik en 
recycling via een beter produktontwerp te optimaliseren en definitieve afvalverwijdering te 
minimaliseren en te optimaliseren. 
Bedrijven moeten milieubescherming in hun bedrijfsvoering integreren om de kwaliteit van hun 
produkten en produktiewijze op te voeren. In deze context worden bedrijven en met name het MKB 
ertoe aangezet gebruik te maken van de regelingen voor milieuaudits en milieukeuren. In 1994 wordt 
een analyse gemaakt van de milieueffecten van milieukeuren en het concurrentievermogen van 
produkten met een milieukeur buiten de Gemeenschap. 
10 
In België, Duitsland, Nederland en Denemarken zijn Statiegeldregehngen voor drankverpakkingen 
ingevoerd om het hergebruik en de recycling van gissen andere materialen: te stimuleren. Iti Duitsland 
valt gemiddeld 72% van alle in flessen verkochte dranken onder een dergelijke regeling. 
Toepassing van wetgeving en toezicht op de naleving 
De naleving van veiligheids- en milieunormen in de Lid-Staten moet worden verbeterd. In deze 
context wordt na 1992 in het kader van de interne markt veel aandacht besteed aan een verbetering 
van de administratieve samenwerking tussen de nationale toezichthoudende instanties en tussen deze 
instanties en de Commissie via een adequate infrastructuur voor communicatie en 
gegevensuitwisseling. Een dergelijk systeem zorgt voor een pragmatische en niet-bureaucratische 
aanpak en biedt dan ook de beste mogelijkheden om ervoor te zorgen dat produkten en diensten die 
in de Gemeenschap in de handel zijn voldoen aan de geldende voorschriften, ongeacht of deze op 
communautair niveau geharmoniseerd zijn of vallen onder regelingen voor de wederzijdse erkenning 
van nationale voorschriften. Op afwijkingen van deze voorschriften kan door samenwerking tussen 
overheidsinstanties snel worden gereageerd. Op 16 juni 1994 heeft de Raad een resolutie over 
administratieve samenwerking aangenomen, waarin deze aanpak wordt gesteund. 
Op het gebied van de controle op chemische stoffen stimuleert de Commissie intensievere contacten 
tussen de douane en de toezichthoudende instanties die verantwoordelijk zijn voor de wetgeving voor 
chemische stoffen. Bovendien zijn er jaarlijkse programma's voor gecoördineerde controleacties in 
de hele EG opgezet en uitgevoerd. Daarnaast is een document met gemeenschappelijke richtsnoeren 
voor inspecteurs die controleacties uitvoeren, in samenwerking met de bevoegde nationale instanties 
door de Commissie samengesteld en goedgekeurd. 
De internationale dimensie 
In haar mededeling over het concurrentievermogen van de industrie en de bescherming van het 
milieu van november 1992 heeft de Commissie benadrukt dat het internationale optreden van de 
Gemeenschap gebaseerd moet zijn op een kwalitatieve verbetering van het milieu- en het 
energiebeleid, een constructieve dialoog met de industrie (partnerschap) om de effectiviteit van het 
milieubeleid te verbeteren en het behoud van de interne markt met gelijktijdige stimulering van 
milieubescherming op een hoog niveau. 
Om de industrie van de Gemeenschap in staat te stellen op open markten te concurreren en om een 
hoog, evenwichtig en op langere termijn met het milieu verenigbaar ontwikkelingsniveau te bereiken 
moeten het concurrentievermogen van de industrie en de bescherming van het milieu op een 
succesvolle manier worden geïntegreerd. Duitsland en Japan hebben een voorsprong genomen op 
de concurrentie doordat in een vroeg stadium strenge eisen in de regelgeving zijn opgenomen en 
doordat hun industrie snel heeft ingezien welke voordelen het kan opleveren om als eerste in actie 
te komen. Ook dit aspect is in het Witboek nader belicht. 
In 1993 heeft de Commissie een onderzoek uitgevoerd naar het concurrentievermogen van de 
Europese industrie en duurzame ontwikkeling. 
11 
Conclusie 
Ondanks de recessie is er tot op zekere hoogte bemoedigende vooruitgang geboekt bij de 
verwezenlijking van de doelstellingen van het vijfde programma, vooral waar het gaat om grotere 
bedrijven die op internationale markten concurreren. 
Bij meer op de binnenlandse markt gerichte bedrijven en bij het MKB gaat de vooruitgang erg 
langzaam. Het lijkt erop dat deze bedrijven nog in een reactive fase zijn. Zoals in het Witboek wordt 
aangegeven, heeft het MKB in het afgelopen decennium waarschijnlijk de meeste werkgelegenheid 
gecreëerd en heeft hef ook voor de toekomst de beste mogelijkheden. In het Witboek wordt 
aangegeven welke werkgelegenheidsmogelijkheden de milieusector biedt en welke gevolgen het 
gebruik van zeer rendabele en schonere technologie voor de concurrentiepositie heeft. 
Al bij al zorgt ook het MKB voor heel wat verontreiniging en afval. Voor deze bedrijven moeten dan 
ook dezelfde milieunormen en -eisen worden gehanteerd als voor andere delen van de industrie, 
maar een onevenredige belasting door administratieve, financiële of wettelijke eisen moet worden 
vermeden. 
Aangezien het MKB voor een groot deel afhankelijk is van de vraag die wordt gecreëerd door 
consumenten die andere keuzes gaan maken of grote bedrijven die hun processen zullen moeten 
aanscherpen of vrijwillig aan bepaalde normen zullen willen voldoen (zoals milieukeuren en 
milieuaudits), verliest het zijn marktaandeel als het zijn grotere partners niet volgt. 
Het gebruik van convenanten en andere vormen van zelfregulering is nog geen gemeengoed 
geworden, vooral in de meer op wetgeving gerichte Zuid-Europese landen. 
IV. DE ENERGIESECTOR 
Zowel op het niveau van de Europese Unie als in de Lid-Staten was de energiesector een van de 
eerste economische sectoren waar het milieu een rol ging spelen. Dit kwam gedeeltelijk door de 
energiecriseSj die de beleidsmakers ervan bewust maakten dat oplossingen voor energie- en 
milieuproblemen moeten worden gezocht in maatregelen op het gebied van het energierendement. 
Al voor het vijfde programma had de Commissie enkele belangrijke maatregelen genomen om 
milieuaspecten in het energiebeleid te integreren (bij voorbeeld de richtlijn voor grote 
stookinstallaties van 1988). In 1990 werd een mijlpaal bereikt met de beslissing van de gezamenlijke 
Raad energie en milieu om de C02-emissie van de EG in het jaar 2000 te stabiliseren op het niveau 
van 1990. 
Aan de hand van de resultaten tot op heden moet nu worden nagegaan welke vooruitgang er de 
afgelopen achttien maanden is geboekt en in hoeverre de beleidsmakers ervoor hebben gezorgd dat 
economische groei, een efficiënte en betrouwbare energievoorziening en een schoon milieu gelijk 
met elkaar op zijn gegaan. 
12 
De integratie van milieuaspecten in het energiebeleid 
SAVE 
Het SAVE-programma is in 1991 met een tweeledig doel van start gegaan. In de eerste plaats moet 
het bijdragen tot een stabilisatie van de C02-emissie en in de tweede plaats moet de doelstelling van 
het energiebeleid van 1986 om het energierendement tot 1995 met 20% te verbeteren worden 
verwezenlijkt. In beide gevallen zijn de vorderingen bescheiden geweest. 
Oorspronkelijk waren er plannen voor twaalf richtlijnen, waarvan er echter tot op heden nog maar 
drie zijn vastgesteld (eisen voor het encrgicrcndcmcnt van nieuwe warm waterketels, de etikettering 
van grote huishoudelijke apparaten die relevant zijn voor de interne markt en in 1993 een 
combinatierichtlijn met verschillende andere maatregelen om de C02-emissie te beperken door 
verhoging van het energierendement). Er wordt momenteel gewerkt aan richtlijnen voor het 
rendement van diepvriezers en koelkasten, eisen om de C02-emissie van auto's te beperken en de 
invoering van rationele planningtechnieken (geïntegreerde capaciteitsplanning) in nutsbedrijven. 
Daarnaast wordt er gedacht aan een richtlijn over warmte/krachtkoppeling. 
Met de reeds genoemde combinatierichtlijn beschikken de Lid-Staten over een zeer flexibel 
instrument om maatregelen voor de verlaging van de C02-emissie te kiezen op het gebied van: 
energiecertificatie van gebouwen; 
facturering van de kosten voor verwarming, klimaatregeling en warm water op basis van het 
werkelijke gebruik; 
financiering door derden voor het energierendement in de publieke sector; 
thermische isolatie van nieuwe gebouwen; 
regelmatige inspectie van nieuwe stookketels; 
energiedoorlichting van bedrijven met een hoog energieverbruik. 
Door deze flexibiliteit zijn de ramingen voor de effecten op de C02-emissie echter heel 
onbetrouwbaar. Naar verwachting zal de doelstelling van het SAVE-programma om het 
energierendement tussen 1986 en 1995 met 20% te verbeteren slechts voor de helft worden gehaald. 
Bovendien dateert een groot deel van de verhoging met ongeveer 10% al van vóór 1990. Vooral nu 
de energieprijzen voortdurend laag blijven, is een verhoging van het energierendement een niet 
geringe uitdaging en het is dan ook duidelijk dat een krachtige impuls van het SAVE-programma, 
zoals de ondersteuning van proefprojecten en informatienetwerken, nodig blijft. 
ALTENER 
Dit programma is in september 1993 officieel vastgesteld. Het is bedoeld om de marktpenetratie van 
duurzame energiebronnen te bevorderen en de C02-emissie sterk te verlagen. Er zijn al normen voor 
biodiesel opgesteld en er zijn projecten gesteund, maar de effecten op middellange termijn zullen 
gezien het beperkte budget (40 miljoen ecu voor vijfjaar) waarschijnlijk niet enorm zijn. Bovendien 
is de aanlooptijd voor de marktpenetratie van nieuwe energiebronnen zo lang, dat de meeste effecten 
van ALTENER waarschijnlijk pas na het jaar 2000 zichtbaar zullen worden. 
13 
THERMIE en JOULE 
Binnen het THERMlE-programma werkt de EU momenteel aan de demonstratie en verspreiding van 
schonere en efficiëntere technologie om een grootschalige marktpenetratie daarvan te 
vergemakkelijken. Het is de bedoeling dat nieuwe technologie daardoor op zo groot mogelijke schaal 
en zo spoedig mogelijk baten oplevert voor de energievoorziening en het milieu. 
Investeringen in schonere en efficiëntere energietechnologie, bij voorbeeld onder impuls van het 
THERMiE-programma of soortgelijke nationale programma's, zijn een eerste vereiste om met minder 
gebruik van primaire energie en minder milieueffecten te kunnen voldoen aan de voortdurende vraag 
naar energiediensten (licht, verwarming, mobiliteit en communicatie). 
Voor de herhaling van met succes gedemonstreerde projecten en maatregelen om de marktpenetratie 
daarvan te bevorderen moeten verschillende jaren worden uitgetrokken. Dit geldt vooral voor 
maatregelen die zijn toegespitst op verbetering van de technologie, zoals de O&o-activiteiten van het 
JOULE-programma. Aangezien apparatuur voor energieopwekking een lange levensduur heeft, houden 
deze effecten echter vele jaren aan. 
Energieplanning 
Bij de regeling voor projecten op het gebied van energieplanning (1993) spelen milieuaspecten een 
belangrijke rol bij de selectieprocedure. Lokale en regionale projecten in de context van 
energieplanning hebben als een van de fundamentele doelstellingen de bescherming van het milieu 
door de invoering van energieregelsystemen, de verbetering van het energierendement en het 
aandragen van alternatieven voor de produktie van energie. Hierdoor wordt een belangrijke bijdrage 
geleverd tot een beperking van de milieueffecten van dé verschillende verontreinigingen bij 
energieverbruik. 
Klimaatverandering 
Door de onderhandelingen over en de ratificatie van het Verdrag over klimaatverandering zijn 
verschillende processen op gang gekomen: integratie van het milieu-, energie-, industrie- en 
economisch beleid, gezamenlijke verantwoordelijkheid en partnerschap op alle 
besluitvormingsniveaus in de Gemeenschap, verbreding van het instrumentarium 
(koolstof/energieheffing) en intensieve internationale onderhandelingsrondes. 
Klimaatverandering - een kernprobleem in het grensvlak tussen energie en milieu - toont heel goed 
aan hoe een complexe verzameling internationale problemen de voedingsbodem kan vormen voor 
de integratie van het milieu in verschillende andere sectoren tegelijk, een uitzonderlijke mate van 
coördinatie tussen deze sectoren op regionaal, nationaal en EU-niveau, ongekende publiciteit en 
internationale bekendheid en een discussie over een milieuprobleem op mondiaal niveau. 
In vijf Lid-Staten sajn îaterrniaïsteriöie coördinatieprocedures voor klimaatverandering opgezset: 
Frankrijk, Duitsland, Portugal, Spanje en het Verenigd Koninkrijk. 
14 
Verbreding van het instrumentarium 
Wetenschappelijk onderzoek en technologische ontwikkeling 
Er wordt hard gewerkt aan energietechnologie, zowel in het derde kaderprogramma van de EG voor 
onderzoek en technologische ontwikkeling (het specifieke programma voor niet-nucleaire energie: 
JOULE il) als in het vierde kaderprogramma (meer dan 2.300 miljoen ecu voor aan energie 
gerelateerde onderwerpen, zoals o&o en demonstratie voor schone en efficiënte energietechnologie) 
en het THERMiE-programma. Dit programma is gericht op de doorstroming van energietechnologie 
vanuit de onderzoek- en ontwikkelingsfase naar commerciële toepassing, bij voorbeeld door de 
verspreiding van resultaten en de bevordering van schone en efficiënte technologie. 
Onlangs is het programma toegespitst op projecten met directe effecten op de co2-emissie; meer in 
het algemeen is milieuzorg en vooral de co2-emissie aangegeven als de belangrijkste motivering voor 
de komende OTO-activiteiten op het gebied van energie binnen het vierde kaderprogramma. 
Als onderdeel van het onderzoekprogramma 'Telematica ter verbetering van de werkgelegenheid en de 
kv«dsonistaitdlgh«de»,< va» het vierde kaderprogramma stelt het Prolmk^project ingenieurs alt heel 
Europa hi staat Westerse deskundigheid op het gebied vân teledetectie met tôîematicasystemen te 
gebruiker* voor de bewaking van een kerncentrale in Bulgarije* Het project is bedoeld om de bestaande 
relaties tussen elektriciteitsproducenten in Oost- en West-Europa te verbeteren en aan te tonen hoe 
informatietechnologie de veiligheid van kernenergie kan verbeteren en hoe een dergelijk gedistribueerd 
informatiesysteem belangrijk kan zijn voor het beheer, de veiligheid en de optimalisatie van de 
energleproduktle m distributienetwerken. 
Economische instrumenten 
Bij elke integratiestrategie is de doorberekening van externe kosten een heel belangrijk punt, waarbij 
onder andere belastingen een nuttige rol kunnen spelen. Om op het marktmechanisme gebaseerde 
stimulansen voor milieuvriendelijk economisch gedrag te creëren is de Commissie van plan meer 
gebruik te maken van economische en fiscale instrumenten. In het ideale geval moeten de prijzen 
van het energieverbruik zowel voor bedrijven als voor huishoudens gebaseerd zijn op de volledige 
kosten van energie zonder subsidies. 
De in mei 1992 door de Commissie voorgestelde co2-energieheffing is een eerste stap in deze 
richting. De heffing is bedoeld om een efficiënter energiegebruik te stimuleren en bij te dragen tot 
een overschakeling op brandstoffen die minder of geen koolstof bevatten. Een dergelijk instrument 
zou verschillende andere voordelen hebben die altijd welkom zijn, zoals minder verontreiniging door 
andere stoffen, een betrouwbaarder energievoorziening door energiebesparing en algehele technische 
vooruitgang. Bij de pogingen om het over het voorstel eens te worden is maar weinig vooruitgang 
geboekt. 
15 
TPwwfWWp^W^WTWWT^^WWWWfWTWW^WWTfWWWTffW^P^*^^WTW^^ • •••» ••»••!]• i JuwwffVM'J'V' I ' V*Vm* V"1*"""' """"l11^ 'ff" 
Soswnigs ïid-Stat$o gèmêm subsidies in een. of andere vmm m miüeuaudits a& econorotschc : 
iüstrumenten' >Heàèto^;'%>attje»' É|»ûîs$jfe en höt v& geve» subsidies voor maatregelen die hot j 
energtèré4ïö^ent YeJp&fc* of c*n dé-ontwikkeling van duurzame energiebronnen Ie stimuleren. In 
^A^_* ^i.,.^'^*.^*^;^^^^ vo^l&ÉÉtoves,dö §*i#|iftd va» ei»^eî«i^arl»^|»^ecÉ^ 'VÖÖ*: 
me^er^rkip rç «egjgtqg» ^ %an|e'|s: ia net nationals energie^an. (1991-2000) een ptogranunà voor 
«Rffgi&$^^ ^ówel i&xEfoNqg als het VK hebben ïégclingeo vwr 
s^é#MlîlW^ ïla^tittk k & de wet van:-5 augustus 1993 bepaald dat industrieën en 
^t^û^œ^^^^^^^^^^ài ^l^'i^^^ît^dto er .2i|n.om etterde te besparen. 
Gezien de onvolkomenheden van de markt, in het geval van energie bij voorbeeld het gebrek aan 
relevante informatie voor de consument en institutionele belemmeringen voor de financiering van 
rendabele maatregelen voor energie en energiebesparing, heeft de Gemeenschap verschillende 
non-fiscale maatregelen ingevoerd om deze onvolkomenheden op te heffen en daardoor de 
effectiviteit van fiscale maatregelen te verhogen. Zo zouden bij voorbeeld de effecten van de 
koolstof/energieheffing, ook als deze volledig was ingevoerd, beperkt zijn doordat de consument 
geen prijssignalen krijgt. Dit kan worden verholpen door non-fiscale maatregelen in de 
SAVE-richtlijn, zoals de energie-etikettering voor huishoudelijke apparatuur waardoor de consument 
kan zien welk produkt zuinig met energie omgaat. 
Geïntegreerde capaciteitsplanning in de distributiesectoren voor elektriciteit en gas, met name de 
regulering van de vraag, is een ander belangrijk middel om het energierendement te verbeteren, 
omdat de distributiebedrijven daardoor winst kunnen peuren uit hun pogingen het energierendement 
te verbeteren en ertoe worden aangezet verder te groeien in hun rol als leveranciers van 
energiediensten in plaats van alleen "grondstoffen". Het huidige ontwerp-voorstel van de Commissie 
voor een richtlijn van de Raad voor de invoering van rationele planningtechnieken in de 
distributiesectoren voor elektriciteit en gas is bedoeld om een dergelijke ontwikkeling tot stand te 
brengen. 
Publieksvoorlichting en -educatie 
Het SAVE-programma heeft gezorgd voor een netwerk voor de uitwisseling van informatie over 
energiebesparing dat op alle niveaus van de EU is gericht en is bedoeld om uiteindelijk alle burgers 
ervan te overtuigen dat energiebesparing niet alleen geld bespaart, maar ook goed is voor het milieu. 
Het ALTENER-programma zorgt dit jaar voor de uitwisseling van informatie en een grote 
voorlichtingscampagne, waarin wordt benadrukt welke voordelen een hoger percentage duurzame 
energie bij het energieverbruik van de EU oplevert en welke positieve effecten deze hebben voor het 
milieu en met name de co2-emissie. 
Ook het THERMiE-programma doet aan voorlichting door documentatie te geven en door de 
organisatie van forums, seminars, workshops en opleidingprogramma's. De meeste van deze 
activiteiten worden georganiseerd via het in de Gemeenschap opgezette netwerk van organisaties 
voor de promotie van energietechnologie (ÖPET). 
16 
Gezamenlijke verantwoordelijkheid en partnerschap 
Het SAVE-programma is in de context van de co2-strategie herzien, waarbij een significant aantal 
belangrijke maatregelen voor het energierendement krachtens het subsidiariteitsbeginsel aan de 
Lid-Staten wordt overgelaten. Naar verwachting zullen de Lid-Staten zich bij hun optreden laten 
leiden door de gecombineerde doelstellingen om de C02-emissie te stabiliseren en het 
energierendement te verhogen. Daarnaast sponsort het programma een aantal proefprojecten om de 
Lid-Staten te helpen bij de opbouw van een betere infrastructuur voor energiebesparing. Vijf 
gebieden waarop actie kan worden ondernomen zijn: scholing en opleiding, geïntegreerde 
capaciteitsplanning, financiering door derden, warmte/krachtkoppeling en meet- en regeltechnieken. 
Het ALTENER-programma is bedoeld als ondersteuning van het beleid van de Lid-Staten op het 
gebied van duurzame energiebronnen. Hierbij gaat het om initiatieven voor de opbouw of uitbreiding 
van infrastructuur voor duurzame energiebronnen, waarvoor een bijdrage van de EU mogelijk is (bij 
voorbeeld op het gebied van de uitrusting van nieuwe of bestaande gebouwen met zonnecellen, 
"garanties" voor de resultaten van zonneënergie, biobrandstoffen, financiering door derden, 
plaatselijke ontwikkelingsplannen of haalbaarheidsstudies). 
Bij de gezamenlijke verantwoordelijkheid en het partnerschap voor projecten op het gebied van 
energieplanning zijn betrokken: de Commissie, de Lid-Staten, lagere overheden, nutsbedrijven en 
andere groeperingen die in aanmerking komen voor financiering (met een bijdrage van de EU die 
kan oplopen tot 40% van de totale kosten), technische bijstand, informatieverspreiding en de opbouw 
van netwerken voor de uitwisseling van informatie. Er zijn stuurgroepen opgezet waar ideeën en 
belangen kunnen worden besproken en waar ook veel aandacht wordt besteed aan de bescherming 
van het milieu. 
De Commissie is betrokken bij de totstandkoming van convenanten met fabrikanten van apparatuur 
en een vrijwillig programma voor de energie-etikettering van computerapparatuur. Zij werkt 
momenteel samen met Eurelectric (uit de particuliere sector) bij het zoeken naar rendabele manieren 
om de emissie van broeikasgassen bij elektriciteitsopwekking te beperken, waarbij mogelijkheden 
van de kant van zowel vraag als aanbod de revue passeren. 
Tegelijkertijd onderhoudt de Commissie een dialoog met andere bedrijven in de energiesector over 
aspecten van energie en milieu in het algemeen en meer in het bijzonder over het zoeken naar 
praktische en rendabele manieren om doelstellingen op het grensvlak tussen energie en milieu te 
verwezenlijken. 
Een ander voorbeeld van partnerschap is het bewakingssysteem voor de emissie van C02 en andere 
broeikasgassen dat bij Beschikking 93/389/EEG van de Raad in juni 1993 is ingevoerd. Dit systeem 
is opgezet om de uitvoeringsplannen en programma's van de Lid-Staten te volgen en houdt in dat 
jaarlijks de genomen maatregelen en de vermoedelijke effecten daarvan op de co2-emissie in het 
jaar 2000 worden geëvalueerd. Hierbij is een comité ingesteld om het partnerschap op die manier 
nog verder op te voeren. 
Verandering van gedrag en consumptiepatronen 
Veel van de activiteiten van het SAVE-programma op het gebied van voorlichting, educatie en 
opleiding voor een efficiënt energiegebruik zijn impliciet gericht op een verandering van het gedrag 
van de gebruiker. 
17 
Specifieke voorbeelden van deze activiteiten zijn: 
beroepsopleidingen om een rationeel energiegebruik in de industrie, de bouw en de 
vervoersector te stimuleren; 
voorlichting over de mogelijkheden om energie te besparen en de vraag of investeringen daarin 
verantwoord zijn; 
voorstellen voor de energiecertificatie van gebouwen; 
systemen om verwarming in appartementsgebouwen op basis van warmtemeters individueel te 
factureren; 
op communautair niveau genormaliseerde etikettering voor apparatuur met vergelijkende 
informatie over het energieverbruik (te beginnen met de etikettering van huishoudelijke 
apparatuur). 
Aet$vÉNsfte& op hel; niveau van 4e ÏM$tom kunnen belangrijke eüfèete» heï&en op &e$ geÉsg m 
wmmpîfo* en produktiepatronen. In het W is er een campagne ("Making a Corporate Commitment") 
om het management op topniveau aan te metten lot een goed energiebeheer. Organisaties die zich 
hierbij aansluiten wütdt verzoent een strategie voor energiebesparing te ontwikkelen of deze te 
herijken* taakstellingen voor verbeteringen te formuleren m ervoor Ie zw$m dat de plannen regelmatig 
op dïreetieniveau worden besproken, In Frankrijk geeft het bureau voor milieuhygiëne en 
eueigiebesparing (&mtâ$ fmmçfâU* steun voor 4e uitvoering van energiçdwriiehtîngen in woningen. 
voor enemiébesparende ntaatregelen *m 
Toepassing van wetgeving en toezicht op de naleving 
Een van de doelstellingen van het SAVE-programma is de stimulering van wetgeving voor 
energiebesparing, waardoor institutionele en administratieve belemmeringen voor investeringen in 
energiebesparing worden weggenomen en normen voor energieapparatuur worden gecreëerd. Gezien 
de SAVE-richtlijn van 1993 (zie het hoofdstuk "Integratie") is er op dit gebied niet veel vooruitgang 
geboekt en dit zal waarschijnlijk zo blijven. 
De internationale dimensie van het vijfde milieu-actieprogramma 
Het Europees Energiehandvest 
Het Europees Energiehandvest is een politieke verklaring die de ondertekenaars ertoe verbindt in alle 
energiesectoren samen te werken op het gebied van handel, investeringen en andere 
beleidsonderdelen. Op deze manier moet er een echte energiemarkt worden gecreëerd die heel 
Europa omvat. Het Energiehandvest is in december 1991 ondertekend en de onderhandelingen over 
het verdrag en de protocollen (waaronder een protocol over energierendement en milieu) zijn nu 
bijna afgerond. 
18 
Verhoging van het energierendement en stimulering van het gebruik van duurzame energie 
Er zijn twee impulsen die vorm geven aan het streven van de EU om wereldwijd het 
energierendement te verhogen en het gebruik van duurzame energie te stimuleren: de mogelijkheden 
om door verhoging van het energierendement de toename van het energieverbruik terug te dringen 
(volgens recente ramingen van de VN van 9 miljard toe in 1990 tot 13 in plaats van 20 miljard toe 
in 2050) en het feit dat deze toename voor het grootste deel voor rekening komt van landen buiten 
de EU. Er zijn op dit gebied belangrijke initiatieven genomen in de Midden- en Oosteuropese landen 
en in de voormalige Sovjet-Unie. 
Sinds 1992 worden door de EU via de OPET's (organisaties voor de promotie van energietechnologie) 
van het THERMiE-programma energiecentra in de Midden- en Oosteuropese landen opgezet ten einde 
de marktpenetratie van efficiënte energietechnologie te stimuleren, te zorgen voor een permanente 
aanwezigheid van Europese deskundigen op het gebied van energietechnologie en te helpen bij de 
opbouw van effectieve nationale infrastructuren voor energie. 
Via het TACis-programma zijn deze centra uitgebreid tot de republieken van de voormalige 
Sovj et-Unie. Recente acties zijn bij voorbeeld energie-audits in verschillende industrietakken 
(aluminium, staal, cement en papier), workshops over energiemeters in Sint Petersburg, Moskou en 
Minsk en een uitgebreide campagne voor energiebesparing in Hongarije. 
Het lopende SYNERGY-programma van de Gemeenschap geeft hulp aan organisaties in 
ontwikkelingslanden bij de planning en uitvoering van maatregelen op het gebied van het 
energiebeleid. Deze vorm van samenwerking zorgt niet alleen voor een effectieve besluitvorming 
waardoor het in het algemeen lage rendement van energiesystemen kan worden verhoogd, maar op 
die manier ook voor een afname van negatieve milieueffecten. 
Concludes, 
Er wordt op verschillende gebieden gewerkt aan de integratie van eisen inzake milieubescherming 
in het energiebeleid. De doelstellingen op het gebied van energie en milieu lopen voor een groot 
deel parallel, hetgeen bij voorbeeld kan worden benut bij het streven naar optimale mogelijkheden 
voor een economisch verantwoorde verhoging van het energierendement, waarbij zowel het milieu 
als het Europese concurrentievermogen gebaat zijn. Daarnaast kan diversificatie naar nieuwe 
energiebronnen met geringe milieueffecten, zoals duurzame energie, positieve gevolgen hebben voor 
zowel de betrouwbaarheid van de energievoorziening als het milieu. Ook de ontwikkeling, 
demonstratie en bevordering van schone en efficiënte technologie levert voordelen op voor zowel 
energie als milieu. 
Het communautair beleid inzake klimaatverandering berust in hoge mate op een adequate strategie 
in de energiesector. De beslissing van 1990 om de co2-emissie te stabiliseren is in dit opzicht een 
hoogtepunt en daarnaast een heel belangrijke stap in de richting van de integratie van milieuaspecten 
in het energiebeleid. Bij het optreden daarna ligt de nadruk vooral op de energiesector en het streven 
om de co2-emissie te verlagen moet voor een groot deel via het energiebeleid gestalte krijgen. 
Hogere consumentenprijzen voor brandstoffen kunnen de verschillende specifieke maatregelen een 
steun in de rug geven en op zich al bijdragen tot een verlaging van het energieverbruik en derhalve 
van de co2-emissie. 
19 
Vooral in een situatie met een overvloedig aanbod van goedkope fossiele brandstoffen is het een 
hele uitdaging om te komen tot een duurzame ontwikkeling in de energiesector, waarbij economische 
groei wordt gecombineerd met een efficiënte en betrouwbare energievoorziening en een schoon 
milieu. Zoals voorzitter Delors in november 1993 in zijn toespraak tot de conferentie "Op weg naar 
een Europees model voor duurzame ontwikkeling" zei, leven wij nu in een situatie die het 
omgekeerde is van een oliecrisis. De reële kosten van olie zijn momenteel veel lager dan in 1980. 
Dit verklaart ook waarom er in heel Europa minder hard wordt gewerkt aan de verhoging van het 
energierendement. Er is een sterke politieke wil nodig om over te schakelen op duurzame 
ontwikkeling door te zoeken naar rendabele en evenwichtige oplossingen om het milieu op 
communautair, nationaal en regionaal/lokaal niveau te integreren. 
*** 
V. DE VERVOERSECTOR 
Inleiding 
Het is gebleken dat de integratie van milieuaspecten in het vervoersbeleid een moeilijke zaak is. 
In 1992 werd in twee documenten van de Commissie de aandacht gevestigd op het toenemend besef 
dat het milieu een integrerend deel van het vervoersbeleid moet uitmaken. In het Groenboek over 
de effecten van het vervoer op het milieu werd een strategie voor duurzame mobiliteit voorgesteld 
en later dat jaar werd in het Witboek over de toekomstige ontwikkeling van het gemeenschappelijk 
vervoersbeleid verenigbaarheid met het milieu een van de fundamentele doelstellingen van het 
vervoersbeleid van de Gemeenschap genoemd. 
De integratie van milieuaspecten in de vervoersector 
In het vijfde programma wordt aangegeven op welke gebieden vooruitgang nodig is om het vervoer 
duurzaam te maken: de infrastructuur, voertuigen en brandstoffen en het gebruikersgedrag. Het 
gebruikersgedrag komt aan de orde bij het punt "Gedragsverandering". 
De infrastructuur 
Een prioriteit voor het gemeenschappelijk vervoersbeleid is de opbouw van een transeuropees 
netwerk (TEN) voor vervoer (gewone en hogesnelheidstreinen, wegen, gecombineerd vervoer, 
binnenwateren, havens en vliegvelden). Het TEN zal tot ver in de volgende eeuw bepalend zijn voor 
de vorm van het Europees vervoersysteem. Het is van cruciaal belang dat bij de opbouw daarvan 
de regels voor duurzame mobiliteit worden gevolgd. Helaas is de vooruitgang in deze richting tot 
op heden traag en minimaal geweest. 
De Commissie heeft in maart 1994 een voorstel ingediend voor communautaire richtsnoeren voor 
een multimodaal TEN, waarin wordt gesteld dat de netwerken voor de verschillende vervoerswijzen 
van de verschillende landen in de periode tot het jaar 2010 geleidelijk moeten worden geïntegreerd 
tot één multimodaal TEN. Uiterlijk na vijfjaar wordt door de Commissie aan de hand van de in het 
voorstel vermelde doelstellingen geëvalueerd in hoeverre de richtsnoeren worden gevolgd. Een van 
deze doelstellingen is dat er een bijdrage moet worden geleverd tot de verwezenlijking van de 
milieudoelstellingen van de Gemeenschap. Nu al wordt voor TEN-luchthavens beperking van de 
milieueffecten als prioriteit beschouwd. 
20 
Milieuzorg moet een hoofdrol spelen bij de opbouw van het TEN. In het voorstel van de Commissie 
voor de communautaire richtsnoeren voor een multimodaal TEN wordt toegezegd dat er een 
strategische milieu-effectrapportage zal worden uitgevoerd. Hoewel de milieueffecten van het 
netwerk van hogesnelheidstreinen al zijn bestudeerd, moet er nog een bevredigende methodologie 
worden gevonden voor een zinvolle milieu-effectrapportage van een strategisch programma als dat 
voor het multimodale TEN. Er wordt nu gewerkt aan een praktische en bevredigende aanpak. Bij de 
herziening van de huidige voorstellen zal mede worden uitgegaan van de resultaten van deze 
rapportage en van een sociaal-economische evaluatie. 
Voertuigen en brandstoffen 
Al meer dan 20 jaar zijn er communautaire voorschriften voor de emissie van het wegverkeer. De 
normen zijn geleidelijk aangescherpt en zullen de komende jaren leiden tot een sterke verlaging van 
de luchtverontreiniging door auto's en vrachtauto's. De meest recente maatregel is 
Richtlijn 94/12/EEG van 1994 met nieuwe emissiegrenswaarden voor personenauto's die in 
1996/1997 van kracht worden. De emissievoorschriften voor lichte bedrijfswagens zijn al 
aangescherpt in Richtlijn 93/59/EEG die in 1993/1994 van kracht wordt. 
Ten einde de emissie tot het jaar 2000 en daarna nog verder te beperken wordt Richtlijn 94/12/EEG 
gekenmerkt door een nieuwe "meersporenaanpak" met de volgende onderdelen en maatregelen: 
met de maatregelen zal worden getracht ervoor te zorgen dat aan de eisen van de 
communautaire criteria voor de luchtkwaliteit en daarmee samenhangende doelstellingen wordt 
voldaan; 
voor elke maatregel zal het rendement van de invoering daarvan worden geëvalueerd, volledig 
rekening houdend met de bijdragen van onder andere verkeersregulering, beter openbaar 
vervoer, nieuwe aandrjjftechnologieën en het gebruik van alternatieve brandstoffen; 
de maatregelen houden onder andere in dat de eisen in de emissierichtlijn verder zullen worden 
opgevoerd en dat er aanvullende technische maatregelen worden genomen in het kader van 
specifieke richtlijnen voor de brandstofkwaliteit en de keuring en het onderhoud van gebruikte 
auto's. 
De Commissie heeft het initiatief genomen voor een aantal maatregelen om tot een voorstel volgens 
deze meersporenaanpak te komen. Het Europees programma "Auto-olie", waarbij naast de 
Gemeenschap ook de auto- en de olie-industrie zijn betrokken, houdt in dat er een testprogramma 
wordt uitgevoerd om te bepalen wat de meest rendabele combinatie van verbeterde brandstof en 
autotechnologie is om de kwaliteitsdoelstellingen voor lucht te halen. 
Er worden modellen voor de luchtkwaliteit opgesteld om een indicatie te krijgen van de effecten van 
verschillende technische en andere maatregelen - zoals instrumenten voor verkeersregulering en 
rekeningrijden, verbetering van het openbaar vervoer en nieuwe brandstoffen en aandrijfsystemen -
op de luchtkwaliteit in de toekomst. Mede aan de hand van een analyse van het rendement van al 
deze maatregelen kan worden bepaald wat de hoofdpunten van voorstellen voor wetgeving in de 
toekomst moeten zijn. 
21 
Ten aanzien van de co2-emissie door motorvoertuigen is er geen vooruitgang geboekt. De Raad heeft 
in Richtlijn 91/441/EEG toegezegd vóór eind 1992 te besluiten wat er moet worden gedaan en de 
voorbereidingen lopen al meer dan twee jaar (zoals Richtlijn 93/1 16/EEG van de Commissie inzake 
de Cö2-emissie en het brandstofverbruik van motorvoertuigen). Een van de grote problemen is de 
directe betrokkenheid van veel sectoren - belastingen en fiscaal beleid, vervoer, industrie en milieu -
die elk hun eigen belangen hebben die sterk uiteenlopen en soms moeilijk met elkaar te verenigen 
zijn. Toch is men het er algemeen over eens dat een fiscale aanpak de voorkeur verdient. In het 
werkprogramma van de Commissie voor 1994 is een voorstel voor de harmonisatie van de 
motorrijtuigenbelasting opgenomen, waarbij ook de co2-emissie een rol speelt. 
In Richtlijn 92/6/EEG wordt bepaald dat vrachtwagens (85 km/u) en bussen en touringcars 
(100 km/u), gedeeltelijk achteraf, met snelheidsbegrenzers moeten worden uitgerust. Verwacht wordt 
dat deze richtlijn niet alleen de veiligheid zal verhogen, maar ook zal zorgen voor een lager 
energieverbruik (minimaal 5%) en minder geluidshinder en trillingen. 
In het kader van de communautaire wetgeving voor autokeuringen worden in Richtlijn 93/55/EEG 
minimale normen en criteria voor de controle van de emissie bij alle voertuigen vastgesteld. 
Aangezien een groot deel van de emissie wordt veroorzaakt door een klein aantal slecht onderhouden 
auto's, zal deze richtlijn waarschijnlijk duidelijk aanwijsbare effecten hebben. De Commissie 
financiert een groot onderzoek dat moet bekijken welke mogelijkheden er zijn om de emissie door 
auto's via keuringen en onderhoud verder te beperken. 
Verbreding van het instrumentarium 
Financiële steunregelingen 
Naar schatting zal tot het eind van dit decennium door de EU en de Lid-Staten zo'n 300 miljard ecu 
in projecten voor de vervoerinfrastructuur worden geïnvesteerd. Dit houdt voor de beleidsmakers 
een grote uitdaging in: hoe moet van deze grote geldstroom worden geprofiteerd om de schadelijke 
milieueffecten van geplande vervoersinfrastructuur terug te dringen en in duurzame mobiliteit te 
investeren. 
Daarnaast wordt in het Witboek over vervoer gewezen op de enorme investeringen die in het 
railvervoer en het gecombineerd vervoer moeten worden gedaan om tot een merkbare overschakeling 
op andere vervoerswijzen te komen die zal leiden tot een hogere efficiency van het vervoersysteem 
en minder negatieve milieueffecten. Zowel op het niveau van de EU als in de Lid-Staten moet er 
meer worden gedaan om ervoor te zorgen dat investeringen bevorderlijk zijn voor deze 
doelstellingen. 
Bij de herziening van de verordeningen voor de Structuurfondsen zal ervoor worden gezorgd dat het 
milieu indirect maar toch significant in het vervoersbeleid wordt geïntegreerd, vooral voor de minder 
ontwikkelde regio's in de EU. Ook in de nieuwe cohesiefonds-verordening (Verordening 
(EG) nr. 1164/94 van mei 1994) wordt bepaald dat projecten voor de vervoersinfrastructuur rekening 
moeten houden met de milieukosten en verenigbaar moeten zijn met het milieubeleid van de EU. 
22 
In Griekenland wordt er hard gewerkt aan de vervoersinfrastructuur, zoals de aanleg van de Metro m 
Athene die gedeeltelijk door het Cohesiefonds wordt betaald, Br worden nieuwe tramlijnen aangelegd 
es er kómen ook steeds meer vrije hanen voor voertuigen met een hoge bezettingsgraad (bussen). 
Daarnaast jfe eea gedeelte van het oud» wagenpark vervangen door 500 nieuwe bassen* Ttom deze 
maatregelen k de emissie gedaald en wordt het openbaar vervoer tegelijkertijd een eöiefênter en 
aantrekkelijker alternatief voor hel gebruik va» de personenauto m de stad, 
De economische aanpak 
Doordat externe kosten (zoals milieukosten) in het vervoer niet voldoende worden doorberekend, 
geven de prijzen verkeerde impulsen. Dit veroorzaakt marktverstoringen die vooral het weg- en 
luchtvervoer bevoordelen. Het is onvermijdelijk dat deze problemen bij een toename van de vraag 
naar vervoer nog nijpender zullen worden. Hoewel er enige vooruitgang is geboekt bij het 
rechttrekken van deze verstoringen, is er bij de behandeling van het voorstel voor de 
C02/energieheffing nog geen sprake van een doorbraak. 
In het Witboek over het vervoer wordt benadrukt dat externe kosten (zoals milieukosten) meer en 
beter moeten worden doorberekend. Richtlijn 93/89/EEG van de Raad over de jaarlijkse 
belastingheffing en de betaling van kosten voor de vervoersinfrastructuur door vrachtwagens is een 
eerste stap in deze richting. De communautaire wetgeving inzake accijnzen voor minerale olie 
(Richtlijn 92/82/EEG van de Raad) zal naar verwachting in 1994 worden herzien en hierbij zal 
rekening worden gehouden met milieuoverwegingen en zijn er opnieuw mogelijkheden om externe 
kosten door te berekenen. 
Economische instrumenten zijn vooral belangrijk bij het aanpakken van de C02-emissie door het 
vervoer. De vervoersector levert de op één na hoogste bijdrage tot de co2-emissie en zal bij een 
scenario "ongewijzigd beleid" naar verwachting de komende 10 tot 20 jaar de sterkste stijging te zien 
geven. Het streven naar de beperking van de co2 -emissie door het vervoer heeft tot op heden nog 
vrijwel niets opgeleverd. Het effect van de voorgestelde co2/energieheffing op de prijzen van 
brandstof voor motorvoertuigen en derhalve op het gebruik van voertuigen in het algemeen zou 
slechts marginaal zijn. 
De ervaring bij de emissies van auto's heeft geleerd in hoeverre milieudoelstellingen kunnen worden 
gesteund met fiscale premies. Verschillende Lid-Staten hebben fiscale premies gebruikt voor de 
stimulering van de introductie van auto's die aan nieuwe communautaire normen voldoen voordat 
deze verplicht worden, en ook op Gemeenschapsniveau is voor deze fiscale premies een 
kaderrichtlijn (89/458/EEG) ingevoerd. Fiscale premies hebben ook een belangrijke bijdrage geleverd 
tot de invoering van ongelode benzine en de minimale accijnstarieven in Richtlijn 92/82/EEG zijn 
lager voor ongelode dan voor gelode benzine. 
23 
In Frankrijk is de belasting die de Consument op brandstof en aardolieprodukten moet betalen, 
proportioneel aas het btaadstœfverbriîïk eu derhalve MÎÏW gekoppeld aa» het aantal gereisde kilometers 
e» de uitgestoten verontreiniging, irt de zomer van 1993 is de belasting op brandstof met 30 centime 
gestegen* zodat het reële opbrengstpercentage van brandstof in Frankrijk au hoger Is dan In aile elf 
andere Lid-Staten. Een ander voorbeeld van een fiscaal instrument, ook ra Frankrijk, ïs de aanpassing 
van de toltarleven voor snelwegen om opstoppingen en derhalve de verontreiniging door het verkeer i 
terug te dringen. Bit systeem wordt nu öp de snelweg in Noord-Frankrijk gebruikt et» aal later op het 
hele Franse snelwegnet worden ingevoerd. 
Wetenschappelijk onderzoek en technologische ontwikkeling 
Het vierde EG-kaderprogramma voor onderzoek en technologische ontwikkeling (1994-1998) bevat 
de aanzet tot een aantal initiatieven, die zijn bedoeld om een bijdrage te leveren tot de 
verwezenlijking van duurzaamheid in de vervoersector. Met name in het specifieke programma voor 
vervoer wordt strategisch onderzoek als basis voor beslissingen over de verdere ontwikkeling van 
het vervoersysteem gecombineerd met onderzoek naar vervoertechnologie. Verenigbaarheid met het 
milieu speelt in dit programma een hoofdrol. 
Daarnaast zijn er verschillende andere aan het vervoer gerelateerde OTO-activiteiten in andere 
specifieke programma's die ook sterk op het milieu gericht zijn: 
binnen het programma voor industrie- en materiaaltechnologie wordt steun gegeven aan de 
technologische ontwikkeling voor vervoermiddelen; 
in het programma voor schone en efficiënte technologie wordt onderzoek gedaan naar 
energietoepassingen voor het vervoer en met name het stadsvervoer; 
in het programma voor telematica wordt gewerkt aan telematicatoepassingen voor 
vervoermiddelen en -systemen. 
De telecommunicatietechnologie staat klaar om vervoersprocessen te beïnvloeden, ïn de eerste plaats 
via teieforeasen en telewerken* Dank nj informatienetwerken en telematica hoeven mensen niet meer 
in een centraal kantoor te werken, zodat het verkeer naar de grote steden wordt teruggebracht Een van 
de projecten van Teiework^" (maatregelen voor de stimulering van grensoyersebrijdeade 
samenwerking voor telewerken en onderzoek in Europa) hóeft als titel 'Tdtaatba* en zal evalueren in 
hoeverre telewerken een efficiente maaier is om te zorgen voor minder opstoppingen in en tussen \ 
steden. Twee andere projecten, "Clean* en "Environ", moeten specificeren en illustreren hoe het milieu j 
kan profiteren van de invoering va» geavanceerde communicatie bij industriële» wmmmM» m 
zakelijke activiteiten, en ook de milieueffecten van geavanceerde communicatie: onder de loep nemen. 
Gezamenlijke verantwoordelijkheid en partnerschap 
Op het gebied van het stadsvervoer stuurt de Commissie via netwerken van Europese steden en 
regio's aan op gezamenlijke verantwoordelijkheid en partnerschap. Hierbij gaat het bij voorbeeld om 
het OPET-netwerk voor het energierendement (THERMiE-programma), het ciTELEC-netwerk voor 
elektrische voertuigen en het POLlS-netwerk voor telematica en ver voersregulering (zie het hoofdstuk 
over "Wetenschappelijk onderzoek en technologische ontwikkeling"). Deze netwerken helpen bij de 
verspreiding van nieuwe concepten en technologieën die bij de beperking van de milieueffecten van 
vervoer kunnen worden gebruikt. 
24 
Op communautair niveau komt in het project "Duurzame stadsontwikkeling", een belangrijk 
instrument voor de samenwerking tussen de Commissie en plaatselijke instanties op het gebied van 
het stadsmilieu, ook het vervoer aan de orde. Een conferentie over duurzame stadsontwikkeling, 
mede door de Commissie in mei 1994 in Aalborg georganiseerd, heeft geleid tot de ondertekening 
van een handvest van Europese steden en agglomeraties "Op weg naar duurzame ontwikkeling" door 
80 steden in heel Europa. 
In maart 1994 heeft de Commissie de conferentie van autovrije steden in Amsterdam gesponsord, 
waar de Vereniging van autovrije steden is opgericht. Deze vereniging bestaat uit ongeveer 40 steden 
in heel Europa die hun best doen het autogebruik terug te dringen. Door gezamenlijke projecten en 
de uitwisseling van ervaring kunnen plaatselijke instanties zoeken naar wegen om te komen tot 
duurzame mobiliteit in de stad. 
Ook het reeds genoemde programma "Auto-olie" is een voorbeeld van partnerschap. 
Voor het zeevervoer zijn er enkele belangrijke stappen genomen om wetgeving in te voeren en toe 
te zien op de naleving daarvan. Op basis van de mededeling over een gemeenschappelijk beleid voor 
veilige zeeën zijn de Commissie en de Lid-Staten gezamenlijk in actie gekomen om de veiligheid 
op zee te verhogen en het mariene milieu te beschermen. Er worden verschillende maatregelen 
ingevoerd, zoals minimale eisen voor schepen die op weg zijn naar havens in de Gemeenschap of 
deze verlaten en gevaarlijke of verontreinigende stoffen vervoeren, en voorstellen van de Commissie 
voor richtlijnen van de Raad over gemeenschappelijke voorschriften en normen voor de inspectie 
van schepen en toezichthoudende organisaties en over minimale opleidingsniveaus voor beroepen 
in de zeescheepvaart. 
Gedragsverandering 
Om het autogebruik terug te dringen zijn veranderingen in het gedrag van vervoersgebruikers 
onontbeerlijk. In deze context spelen zowel economische maatregelen als de activiteiten van de 
Commissie om gezamenlijke verantwoordelijkheid te stimuleren, vooral op het gebied van het 
stadsvervoer, een belangrijke rol. De vooruitgang op dit gebied verloopt traag en er moet dan ook 
meer actie worden ondernomen. De Gemeenschap is sterk afhankelijk van de Lid-Staten en de 
regionale en lokale instanties, die bewustmakingscampagnes moeten voeren en oplossingen in de 
praktijk moeten brengen. 
Bij het vervoersinitiatief in Dublin zijn de speehleke vervoetprobiemen va» de Ierse hoofdstad bekeken 
en is er een uitgebreide inspraakronde voor de bevolking geweest. Er zijn maatregelen genomen om het 
pîîvevervoer terug te dringen en het openbaar yervoer elBEïciênter en aantrekkelijker te maken» aoals 
drie sneltrams, kleine bussen en faciliteiten voor "park and rtdV\ In het VK kan de plaatselijke 
overheid als onderdeei van de regeling voor aanvullende vervoersabsidtes geld krijgen voor 
vervôertnaatregelen die bedoeld zijn óm het openbaar vervoer te verbeteren en het gebruik van de auto 
aan banden te leggen. 
In Mo-gna (Italia) blijven de voetgangersgebieden m het historische centrum bestaan en wordt 
daarnaast de toegankelijkheid van hel centrum voor auto's in de loop van 1994 Verder beperkt door het 
aantal vergum*ïngen daarvoor te verlagen van 10&ÔÔ0 naar 40,000, Vanaf 1 maart i££4 kunnen aileen 
buurtbewoners, voertuigen van overheidsdiensten en laad- en iosverkeer de elektronische bestuurde 
toegangen passeren* Ook voor het parkeren is er een vergunmngenregeling voor bewoners* 
25 
Conclusie 
De vooruitgang op weg naar een duurzaam vervoer heeft zich afgespeeld in de mentaliteit van 
sommige beleidsmakers die duidelijker beginnen in te zien dat het milieu in de vervoersector moet 
worden geïntegreerd. Gezien de groeitendensen in deze sector moet deze mentaliteitsverandering nu 
snel in concrete maatregelen worden omgezet. Ook al is er enige vooruitgang geboekt bij de 
integratie van het milieu in het besluitvormingsproces voor de infrastructuur, toch moet er nog veel 
meer worden gedaan omdat anders de onbeheersbare groei in de vervoersector, die nu al aanleiding 
geeft tot grote problemen en veel bezorgdheid, binnenkort het grootste milieuvraagstuk wordt. 
Het moet duidelijk worden dat de toename van het vervoer een belemmering voor verdere 
economische ontwikkeling en een bron van milieuproblemen is. Dit geldt vooral voor de toename 
van de C02-emissie die onbeheersbaar dreigt te worden. Voor oplossingen moet worden uitgegaan 
van rendabele maatregelen en een nieuwe bezinning op de planning voor de infrastructuur. 
De eerste stappen zijn genomen, maar er moet nog veel meer worden gedaan aan de doorberekening 
van de maatschappelijke kosten van het vervoer, de bijsturing van het infrastructuurbeleid in de 
richting van de milieuvriendelijker vervoerswijzen en de stimulering van veranderingen in het 
vervoergedrag. De technologie voor voertuigen en de brandstoffen kunnen nog sterk worden 
verbeterd en deze mogelijkheden moeten volledig worden benut. Daarnaast zijn er nog veel 
veranderingen nodig om tot duurzame mobiliteit te komen en in veel gevallen houdt dit in dat het 
vervoersysteem efficiënter moet worden. 
Op het niveau van de Lid-Staten gaat men steeds meer beseffen welke kosten een verdere toename 
van het verkeer in de vorm van opstoppingen en milieuschade met zich meebrengt en dat het 
onmogelijk wordt de infrastructuur uit te breiden om deze aan de vraag naar vervoer aan te passen. 
Sommige landen hebben concrete streefwaarden geformuleerd om de effecten van het vervoer op 
het milieu te beperken of terug te dringen. Andere landen beschouwen de uitbreiding van hun 
vervoersinfrastructuur en mobiliteit als een voorwaarde die van doorslaggevend belang is voor hun 
economische ontwikkeling en de aansluiting tussen hun markten en die van de rest van de 
Gemeenschap. Alle landen staan echter voor de uitdaging hun vervoersbeleid te herzien en plannen 
te maken om iets te doen aan de aantasting van het milieu door het vervoer. 
Deze aanpak moet nu met spoed worden geconcretiseerd, aangezien de prognoses erop wijzen dat 
de groei in de vervoersector snel zal zijn en de groei in de andere sectoren van het vijfde programma 
zal overtreffen. Het is dan ook duidelijk dat de koppeling tussen vervoerstoename en economische 
groei moet worden doorbroken, zoals dit in de energiesector al enige tijd geleden is gebeurd. Dit 
kan alleen gebeuren door een gedragsverandering bij zowel de beleidsmakers als de gebruikers van 
vervoer. Als de tendensen niet worden omgebogen, zal het vervoer zelf onbeheersbaar worden. 
26 
VI. LANDBOUW 
Inleiding 
Zoals in het vijfde programma duidelijk is gemaakt kan de ontwikkeling van het landbouwbeleid, 
gebaseerd op een beperking van de mechanismen voor ondersteuning van de landbouwprijzen en op 
begeleidende maatregelen, positieve effecten opleveren als volledig rekening wordt gehouden met 
de onderlinge afhankelijkheid tussen het werk van de landbouwer, zijn land en het milieu. 
De hervorming van het gemeenschappelijk landbouwbeleid (GLB) in 1992, nog vóór het vijfde 
programma, is bepalend geweest voor de huidige situatie in de landbouw. Toch is bij de nieuwe 
milieumaatregelen in de landbouw van het GLB al uitgegaan van het idee dat het milieu in de 
landbouwmethoden moet worden geïntegreerd, een idee dat ook al spreekt uit de mededeling van 
de Commissie uit 1988 die de eerste aanzet vormde voor deze hervorming. De kern van het GLB (de 
gemeenschappelijke marktordeningen) is wat de milieubepalingen betreft echter nog nauwelijks 
veranderd. Dit betekent dat bij een eventuele hervorming van het GLB in de toekomst de integratie 
van het milieu al in de eerste fasen van de planning moet beginnen en de kernpunten van het 
landbouwbeleid van de Gemeenschap moet raken. 
De integratie van milieuaspecten in het landbouwbeleid 
De gemeenschappelijke marktordeningen (GMO) 
Bij deze hoofdlijn van het GLB, die verantwoordelijk is voor het grootste deel van de uitgaven van 
het Europees oriëntatie- en garantiefonds voor de landbouw (EOGFL) (97%), is enige vooruitgang 
geboekt. Binnen de Commissie wordt momenteel gewerkt aan methoden om te komen tot een meer 
milieugerichte aanpak, waarbij voor betalingen per hectare binnen GMO's bepaalde 
milieuvoorwaarden worden gehanteerd. Toch betekenen wijzigingen in sommige GMO-verordeningen 
na de hervorming van het GLB een stap in de goede richting. 
Ten aanzien van de premies voor runderen en schapen hebben de Lid-Staten de mogelijkheid 
gekregen om maatregelen voor de bescherming van het milieu te nemen "indien zij dit nodig 
achten". Deze formulering kan inhouden dat voor vergelijkbare gebieden een verschillend 
beschermingsniveau wordt gehanteerd, zodat er concurrentievervalsing ontstaat. Nu de premies zijn 
teruggebracht van 3 grootvee-eenheden per hectare voedergewassen tot 2 grootvee-eenheden per 
hectare voor de volgende jaren, is een extensivering van de rundvleesproduktie mogelijk (aangezien 
dit echter grenswaarden voor premies zijn, kunnen landbouwers toch de feitelijke dierbezetting zoals 
die oorspronkelijk door de Commissie was voorgesteld, overschrijden). Tevens hebben de 
Lid-Staten de mogelijkheid premies voor rundvlees alleen te verstrekken aan landbouwers die aan 
bepaalde milieuvoorschriften voldoen (Verordening (EEG) nr. 3611/93). 
Een belangrijk aspect van het GLB ten aanzien van de markt voor akkerbouwgewassen is de 
verplichting om op korte termijn land uit produktie te nemen om te kunnen profiteren van 
hectare-premies voor granen en oliehoudende zaden. In deze context kunnen ook positieve 
milieu-effecten worden verwacht (mits dit gebeurt onder toezicht van de bevoegde instanties in de 
Lid-Staten) van de mogelijkheid om verplichtingen op land uit produktie te nemen te verplaatsen 
naar gebieden met een kwetsbaar milieu (Verordening (EEG) nr. 231/94). 
Met het oog op de bescherming van vogels met nesten op uit produktie genomen land heeft de 
Commissie de periode gedurende welke oogsten op uit produktie genomen land verboden is, vanaf 
1994/1995 verlengd. 
27 
De Landbouwraad van december 1993 héeft de Commissie verzocht te bestuderen welk verband 
er is tussen naleving van de verplichting om land uit produktie te nemen en de gebieden die met 
het oog op bebossing en/of voor milieudoeleinden uit produktie zijn genomen. In juli 1994 heeft de 
Raad kennis genomen van het voornemen van de Commissie om de Lid-Staten toe te staan 
landbouwers uit de nationale begroting te compenseren voor de kosten van aanvullende 
milieumaatregelen die verder gaan dan verplicht is krachtens de bepalingen van 
Verordening (EEG) nr. 1765/92 tot instelling van een steunregeling voor bepaalde 
akkerbouwgewassen. Dergelijke maatregelen, die momenteel binnen de Commissie worden 
besproken, kunnen landbouwers een krachtiger stimulans geven om maatregelen te nemen om het 
milieu te beschermen en daarbij de produktie te verlagen. 
Ten aanzien van de markten waarvoor een hervorming op stapel staat - wijn, vruchten, suiker en 
groenten - wordt diepgaand bestudeerd in hoeverre het mogelijk is milieueisen in te voeren. 
Bovendien zijn bij de hervorming van mechanismen voor prijsondersteuning al begeleidende 
maatregelen ingevoerd waarin het milieu een belangrijke rol speelt (zie de beschrijving van 
Verordening (EEG) nr. 2078/92 hieronder). 
Zoals reeds is vermeld, heeft de Commissie een aantal voorstellen ingediend waarmee wordt 
beproefd in hoeverre maatregelen die aan twee kanten snijden en regelingen voor milieupremies 
positieve effecten opleveren. De Lid-Staten hebben deze ideeën in zeer uiteenlopende mate 
overgenomen, maar toch wordt er steeds meer ervaring opgedaan die kan worden gebruikt bij de 
verdere uitwerking van deze en andere ideeën, zoals een vraag- en aanbodsysteem om milieudiensten 
op landbouwgrond te verrichten. 
Plattelandsontwikkeling 
In de context van doelstelling 5a (alle regio's van de Gemeenschap), zoals gedefinieerd bij de 
herziening van de Structuurfondsen, kan steun worden gegeven om de levensvatbaarheid van 
landbouwbedrijven te verbeteren en de landbouw in bergachtige en minder begunstigde gebieden 
in stand te houden, die in sommige gevallen is gekoppeld aan naleving van de milieu-eisen 
(Verordening (ÉEG) nr. 2085/93). 
Veel maatregelen voor het milieu zijn ingevoerd bij de voortzetting van steunregelingen die door 
het EOGFL worden gefinancierd. Zo kunnen landbouwers profiteren van investeringssteun voor 
maatregelen die helpen bij de bescherming van het milieu, zoals de opslag van mest. 
Voor de doelstellingen 1 en 5b zijn er programma's voor investeringen in milieuvriendelijke 
produktietechnieken, het onderhoud van landschap en natuurgebieden en de verkoop van biologische 
produkten. 
Krachtens de verordening inzake de Structuurfondsen van 1993 moet bij elke maatregel die uit het 
EOGFL wordt gefinancierd een milieu-effectrapportage worden uitgevoerd, moeten de doelstellingen 
van de communautaire milieuwetgeving in acht worden genomen en moeten de nationale en lokale 
milieudiensten hierbij worden betrokken (zie ook het hoofdstuk over de Structuurfondsen). Dit is 
vooral relevant voor de bescherming van wetlands. 
28 
De Commissie heeft een voorstel voor een verordening ingediend om een programma op te zetten 
voor het behoud van de biologische diversiteit in de landbouw via de instandhouding, de 
karakterisering en het gebruik van genetisch materiaal in de landbouw. In het voorstel is voor dit 
programma over een periode van vijfjaar 20 miljoen ecu uitgetrokken. 
Veranderingen in consumptie- en produktiepatronen 
Het is in deze fase niet mogelijk exact na te gaan of de hervorming van het GLB het gedrag van 
landbouwers verandert en of lagere garantieprijzen voor grootschalige teeltmethoden aanzetten tot 
een extensivering van de produktie. Door lagere prijzen voor gewassen en premies per hectare die 
zorgen voor een gegarandeerd inkomen, zijn er in elk geval minder redenen voor een intensief 
gebruik van meststoffen en gewasbeschermingsmiddelen. 
In het kader van een nieuwe verordening inzake milieumaatregelen in de landbouw 
(Verordening (EEG) nr. 2078/92) is er gedurende de periode 1993-1997 3.670 miljoen ecu 
beschikbaar voor de bevordering van milieuvriendelijke produktiemethoden en de levering van 
milieudiensten op basis van een contract. Hiertoe worden op het niveau van de Lid-Staten regionale 
programma's opgezet. Daarnaast is er 1.340 miljoen ecu beschikbaar om de milieubalans in 
landbouwgebieden te verbeteren door de stimulering van bebossing en bosverbetering 
(Verordening (EEG) nr. 2080/92). 
Als de Lid-Staten voldoen aan de eisen in de verordening voor de regionale programma's en de 
voorgestelde methode hanteren, kunnen zij bijdragen tot een betere milieubalans door bebossing in 
landbouwgebieden en door de capaciteit voor de absorptie van C02 te vergroten. 
Ook de ontwikkeling van de biologische landbouw wordt in sommige Lid-Staten gestimuleerd, maar 
tot op heden is de beperkte financiële steun die wordt aangeboden marginaal wanneer de effecten 
worden omgerekend naar het totale landbouwareaal. 
Het is ook belangrijk milieumaatregelen in de landbouw te koppelen aan de uitvoering van 
milieurichtlijnen, met name de richtlijnen voor water, nitraten, vogels en habitats. Deze richtlijnen 
gelden voor kwetsbare gebieden die door de Lid-Staten worden aangewezen. Wanneer zij voor 
specifieke gebieden worden gehanteerd, zijn zij bevorderlijk voor landbouwmethoden die helpen bij 
de bescherming van water en flora en fauna. Deze richtlijnen kunnen alleen op een effectieve manier 
worden uitgevoerd, als er van dé ondersteunende maatregelen voldoende aantrekkingskracht uitgaat. 
In Ierland moeten landbouwers voor de nieuwe regeling bescherming ptattelandsmtfieu geïntegreerde 
plannen Indienen en zich aanmelden voor verplichte milieueducatie, Mm hoopt dat een éefét van alle 
landbouwers aan de«e regeling aal meedoen-
Verschillende deelstaten in Duitsland hebben maatregelen genomen om landbouwers ertoe aan te zetten 
minder ebsnjÈeaiiea op mm laad te gebruiken, 
29 
In Richtlijn 91/414/EEG, die in juli 1993 in werking is getreden, wordt bepaald onder welke 
voorwaarden de Lid-Staten een vergunning mogen afgeven om gewasbeschermingsmiddelen die in 
de landbouw worden gebruikt op de markt te brengen. In bijlage VI (de zogenaamde uniforme 
beginselen voor het evalueren van gewasbeschermingsmiddelen) worden gedetailleerde criteria voor 
de toelating van produkten vastgesteld. Hoewel deze richtlijn ervoor zorgt dat alleen produkten op 
de markt worden gebracht en worden gebruikt die voldoen aan bepaalde kwaliteitscriteria ten aanzien 
van gezondheid en milieu, zijn er nog verdere maatregelen nodig om te zorgen voor een volledige 
bescherming en een duurzaam gebruik van gewasbeschermingsmiddelen. 
De richtlijn voorziet tevens in een procedure voor de evaluatie van werkzame stoffen op 
communautair niveau. Krachtens Verordening (EEG) nr. 3600/92 is er een programma van start 
gegaan om werkzame stoffen die al op de markt zijn geleidelijk opnieuw te evalueren, dat tien jaar 
zal duren. Deze richtlijn is een goed voorbeeld van integratie, omdat vergunningen voor 
gewasbeschermingsmiddelen hierin worden gekoppeld aan milieudoelstellingen, met name 
kwaliteitsnormen voor water. 
Ten einde het gebruik van chemische stoffen ïft de landbouw zover terug te dringen: dat natuurlijke 
processen »îet m gevaar worden gebracht» heeft de Commissie în samenwerking met het Nederiaitase 
Ministerie van Milieubeheer een driejarig programma opgezet dat bedoeld is om een gedetailleerd 
overzieht van het gebruik van bestrijdingsmiddelen in de m samen te stellen en na te gaan welke 
combinatie van beleidsinitiatieven het meest effectief is om te zorgen voor een met het milieu 
verenigbaar gebruik van bestrijdmgsmiddeien* Be resultaten worden eind i$$$ verwacht 
Toepassing van de communautaire milieuwetgeving 
De toepassing van de nitraatrichtlijn (91/676/EEG) vordert traag. Slechts enkele Lid-Staten hebben 
aan hun verplichtingen voldaan door: 
uiterlijk in december 1993 vrijwillige codes van goede landbouwpraktijken op te stellen; 
de kwaliteit van hun grondwater en oppervlaktewater te bewaken; 
"kwetsbare zones" aan te wijzen, waar de codes verplicht worden en verdere beperkingen aan 
het gebruik van meststoffen worden opgelegd (juni 1994). 
De uitvoering van de richtlijn voor habitats wordt voortgezet met de opbouw van een netwerk van 
bijzondere natuurbeschermingsgebieden (Natura 2000) en met de samenstelling van inventarissen 
van habitats en soorten. 
Met de vogelrichtlijn en de communautaire financieringsinstrumenten (CAM, ACNAT, LIFE NATURE) 
is nuttige ervaring opgedaan, vooral op het gebied van het gezamenlijk gebruik van kennis en 
beheerstechnieken voor beschermde gebieden. 
ïn 4e Crau^vkkïe m Frankrijk sijfl milieuprogramma's voor de landbouw opgesteld op basis van de 
ervaringen met pföefprojeeten die in het kader van het financieel Instrument AC^AI voorde 
hesehermiag va» biotopen zij» uitgevoerd* 
30 
Verbreding van het instrumentarium 
In de context van het milieubeleid in de landbouw zijn voor het gebruik van financiële instrumenten 
nieuwe methoden gekozen. Verordening nr. 2078/92 vormt een stimulans voor het verrichten van 
milieudiensten op basis van een contract. In het kader van de milieumaatregelen in de landbouw 
wordt ook steun gegeven voor de opleiding van landbouwers en voor demonstratieprojecten. 
Daarnaast heeft de Commissie op experimentele basis een uitwisselingsprogramma voor bezoeken 
aan landbouwbedrijven opgezet om de uitwisseling van ervaring te stimuleren. 
In twee recente programma's voor landbouwonderzoek, CAMAR en AIR, is een aantal 
onderzoekprojecten opgenomen op het gebied van de extensivering van de landbouwproduktie en 
milieuvriendelijke produktiemethoden. 
Deze programma's zijn bedoeld om Europese samenwerking bij onderzoek, demonstratieprojecten 
en technische ontwikkeling in de EU en de Europese Economische Ruimte (EER) te stimuleren. 
Sommige Lid-Staten proberen het beheer van de waterreserves zowel kwalitatief als kwantitatief te 
verbeteren door landbouwers in te schakelen die hierbij een specifieke taak hebben. 
Ia het Verenigd Koninkrijk Is door de Agriculture Development and Advisory Service (ADAS) een 
grote voorlichtings- en educatiecampagne opgezet, die via adviezen over het gebruik van meststoffen 
heeft geleid tot een beperking va» de waterverontreiniging, in Frankrijk Is onlangs besloten dat 
landbouwers een bijdrage voor de waterkosten moeten betalen, waarvan £ij tol op heden waren 
vrijgesteld In Spanje krijgen landbouwers m Castitla de la Mancha premies m het leader van 
Verordening nr. 2#?8/92 om met het oog óp de bescherming van wetlands m een nationaal park het 
gebruik van opgepompt grondwater terug te dringen of te staken. In Nederland werkt hel Ministerie 
van Landbouw aan de voorbereiding van een nieuw milieukeur voor landböuwproduktón. 
Partnerschap en gezamenlijke verantwoordelijkheid 
Steeds meer wordt beseft dat landbouwers een taak hebben als beheerder van plattelandsgebieden. 
Milieumaatregelen in de landbouw bieden mogelijkheden voor een partnerschap tussen de 
landbouwsector en de maatschappij. Zij maken het ook mogelijk dat milieu- en landbouwdiensten 
bij de aanpak van bepaalde problemen intensief samenwerken, zoals dit bij de Commissie en in 
sommige Lid-Staten gebeurt. 
In sommige Lid-Staten hebben landbouworganisaties samen met vertegenwoordigers van de overheid 
en milieuorganisaties codes voor goede landbouwpraktijken ontwikkeld, naast andere initiatieven om 
landbouwers de weg te wijzen naar het gebruik van milieuvriendelijker stoffen en irrigatiemethoden. 
In Nederland hebben het Ministerie van Milieubeheer en het Ministerie van Landbouw een gezamenlijk 
team voer smestfceheer opgezet, tn Frankrijk worden landbouwers bmmn programma's als FgRT&ssu 
en ttuMËU betrokken bij de opstelling van goede landbouwpraktijken. 
De richtlijnen inzake nitraten en habitats kunnen alleen effectief worden uitgevoerd als er sprake is 
van echte communicatie met een actieve bijdrage van alle betrokkenen. Het netwerk Natura 2000 
biedt mogelijkheden voor een dialoog tussen de betrokken maatschappelijke groeperingen, vooral 
uit de landbouwsector, die een grote rol spelen bij de natuurbescherming in Europa. 
31 
Conclusie 
De integratie van milieuaspecten in het landbouwbeleid moet in vergelijking met de andere vier 
doelgroepen van het vijfde programma betrekkelijk gemakkelijk zijn, omdat de noodzaak om de 
overproduktie te beperken parallel loopt met de milieudoelstelling om het land minder intensief te 
gebruiken. Dit verklaart waarom er in het GLB al nieuwe milieumaatregelen zijn opgenomen. Hoewel 
nog moet worden afgewacht in hoeverre deze milieumaatregelen in de landbouw positieve effecten 
op het milieu hebben, vormen zij een eerste zeer positieve stap op weg naar volledige integratie. 
De heer Steichen, als lid van de Commissie belast met landbouw en plattelandsontwikkeling, heeft 
deze punten als volgt voor het voetlicht gebracht: De produktie moet niet alleen qua volume, maar 
ook ten aanzien van kwaliteit en prijs aan de vraag worden aangepast. Het concurrentievermogen 
moet worden verbeterd om de voortdurende consumptiedaling te stoppen of nog liever in een stijging 
om te zetten. In de tweede plaats moet de produktie in de toekomst op een milieuvriendelijke manier 
gebeuren, terwijl de begrotingsmiddelen eerlijker moeten worden verdeeld om voldoende mensen in 
de landbouw aan het werk te houden, vooral in kwetsbare gebieden die voor hun regionale economie 
nog steeds sterk afhankelijk zijn van de landbouw. 
Het tempo en de mate van integratie moeten echter in toekomstige aanpassingen van het GLB worden 
opgevoerd. Met de ervaring die bij de huidige hervorming van het GLB is opgedaan, kan dit streven 
zelfs een toetssteen worden voor de integratie van het milieu in de landbouwsector. Het is dan ook 
van cruciaal belang dat het integratieproces zo snel mogelijk begint. Uiteindelijk zijn echter niet 
zozeer de specifieke voorstellen van de Commissie, maar veeleer de manier waarop de Lid-Staten 
daarop reageren bepalend voor het welslagen van dit proces. Het is dringend noodzakelijk dat het 
deel van het EOGFL dat wordt besteed aan maatregelen die aan de eisen inzake milieubescherming 
voldoen, wordt opgevoerd. 
VII. TOERISME 
Inleiding 
Noch in het Verdrag van Rome, noch in het Verdrag betreffende de Europese Unie krijgt de 
Gemeenschap uitdrukkelijk specifieke bevoegdheden op het gebied van het toerisme (in 1996 wordt 
bij de Lid-Staten een verslag ingediend, waarin wordt besproken of het toerisme in het Verdrag 
betreffende de Europese Unie moet worden bestreken). Toerisme als economische activiteit heeft 
echter raakvlakken met veel verschillende beleidsterreinen van de Gemeenschap waardoor het wordt 
beïnvloed en die omgekeerd door het toerisme worden beïnvloed. Bij activiteiten voor de uitvoering 
van het vijfde programma in de toeristische sector gaat het derhalve niet slechts om één 
beleidsterrein van de Gemeenschap, maar verschillende zoals het milieu, de landbouw, de industrie, 
de energiesector, het vervoer en het regionaal beleid. 
Integratie van milieuaspecten 
De koppeling tussen milieuaspecten en toeristische activiteiten is het duidelijkst bij het regionaal 
ontwikkelingsbeleid. Bij de recente hervorming van de Structuurfondsen zijn specifieke maatregelen 
ingevoerd om ervoor te zorgen dat bij de samenstelling van programma's en projecten rekening 
wordt gehouden met milieueisen. Daarnaast is de integratie sterk bevorderd door bestaande of 
herziene wetgeving voor milieu-effectrapportage, zwemwater, stedelijk afvalwater en habitats. 
32 
De Commissie neemt in het kader van het actieprogramma voor het toerisme (1993-1995) 
maatregelen om de coördinatie en de samenwerking in de toeristische sector te bevorderen en op te 
voeren. Het programma is bedoeld om het toerisme te ontwikkelen door voorlichting en 
uitwisselingsprogramma's tussen de verschillende branches van deze sector te bevorderen en om de 
activiteiten op het gebied van toerisme bij de Commissie en in de Lid-Staten te coördineren. Het 
programma, waarvoor een budget van in totaal 18 miljoen ecu is uitgetrokken, bevat een aantal 
maatregelen op het gebied van het milieu en wil steun geven aan een scala van initiatieven ten 
aanzien van de milieuaspecten van toerisme. 
In het eerste verslag over de uitvoering van het programma wordt geconstateerd dat meer dan de 
helft van het bedrag dat voor 1992 was uitgetrokken en bedoeld was als eerste aanzet voor het 
programma, is besteed aan de bevordering van duurzaam toerisme (23 innoverende internationale 
projecten). In het verslag wordt tevens geconstateerd dat op bepaalde beleidsgebieden al rekening 
is gehouden met milieuaspecten: het regionaal beleid, landbouw en onderzoek en ontwikkeling. 
In het programma zijn initiatieven opgenomen voor de ondersteuning van projecten die zijn gericht 
op: 
voorlichting en bewustmaking van toeristen en dienstenverstrekkers ten aanzien van de 
interactie tussen toerisme en milieu, in het bijzonder via de instelling van een Europese prijs 
voor toerisme en milieu die in 1995 voor het eerst wordt toegekend; 
een combinatie van toerisme en natuurbescherming op lokaal of regionaal niveau, vooral in 
kust- en berggebieden en in natuurparken en -reservaten, bij voorbeeld via maatregelen voor 
de begeleiding van bezoekers; 
de opbouw van netwerken voor de grensoverschrijdende uitwisseling van ervaring, bij 
voorbeeld ervaringen met milieuproblemen en mogelijke oplossingen daarvoor via de 
begeleiding van bezoekers in toeristencentra; 
de bevordering van andere vormen van milieuvriendelijk toerisme in samenhang met bij 
voorbeeld het vervoer. 
Deze maatregelen krijgen nog meer nadruk door het streven naar de bescherming van het milieu dat 
als een rode draad door het actieprogramma heen loopt. Uit de sterke nadruk op milieuaspecten en 
duurzaamheid blijkt dat men zich met het oog op de toename van de aantallen en derhalve van de 
druk op zowel de gebouwde als de natuurlijke omgeving steeds meer zorgen maakt over de 
beheersing en de ontwikkeling van het toerisme. 
Als volgende stap zal de Commissie eind 1994 een groenboek over toerisme uitbrengen, waarin 
milieuaspecten en het begrip duurzaam toerisme nader worden uitgewerkt. 
33 
In sommige Lid-Staten of regio's daarvan zijn geïntegreerde plannen opgesteld óm tot een duurzamer 
toerisme te komm* Ja Denemarken heet een werkgroep die bestaat uit vertegenwoordigers van het 
Ministerie van Milieubeheer en de nationale toeristische organisaties, een analyse opgezet ten einde te 
komen tot es» verlenging van hel seteoen voor toerisme,, een verbetering van het eultureel erfgoed, eet* 
versterking van het stadsfoerïsme en in het algemeen een harmonisch samengaan vas toerisme es 
natuur> In Spanje is een geïntegreerd toerisntepian voor het eiland Lanzarote opgesteld, waarbij de 
bevolking veel inspraak heeft gehad. Irt het plan wordt uitgegaan van een maximaal aantal bezoekers 
dat door het eeosysteem van het eiland te verdragen k en zijn programma's voor milieu-educatie e» 
vôorliehtïag opgenomen. Hotelbedrijven moeten een milleuaudit uitvoeren, voordat zij publiciteit&stètm 
van de régionale overheid kunnen krijgen. De toeristenindustrie heeft toegezegd 0*7% van de 
inkomsten af te staan voor een fonds voót de bescherming van het milieu. 
Verandering van gedrag en consumptiepatronen 
Nu de consument steeds milieubewuster wordt, lijkt het erop dat toeristen zich steeds meer bewust 
worden van de milieukwaliteit in toeristengebieden en de effecten van het toerisme op 
vakantiegebieden. Een van de onderdelen van het actieprogramma voor het toerisme is de instelling 
van een prijs voor toerisme en milieu om na te gaan en bekend te maken welke bestemmingen een 
uitstekende staat van dienst hebben bij de planning en het beheer van duurzame toeristische 
ontwikkeling. 
Veel hotels stimuleren zowel hun personeel ais hun gasten zich meer bewust te worden van de 
milieueffecten van de hoteïseetor en er bestaan verschillende regelingen om hotels ertoe aan te «etten 
goede miiieupraktijken in te voeren en om de gasten ertoe aan te zetten deze te gebruiken. Zo is éoot 
het International Hotels Environment Initiative (een programma van bet Frince of Wales Business = 
Leaders Forum) een project opgezet om horeca-exploitanten in de hele Gemeeasehap op te lelden in 
goede milieuzorg* Dît project i$ voorai op h^ MKB gericht en zal zien als een olievlek uitbreiden 
naarmate deze sector als geheel druk uitoefent op de leveranciers om de kwaliteit van de produkten^ de 
wijse van levering en de verpakking te verbeteren» op de lokale overheid om betere 
atValverwïjderingsystemen in te voeren en #p de gasten om deze milieubewuster te maken. In j 
Nederland heeft het Bedrijfschap Horeca in 1993 een handleiding voor goede milieuzorg opgesteld* 
waarin alle aspecten van de exploitatie van hotels, restaurants en campeerterretnen aan de orde komen* ! 
Verbreding van het instrumentarium 
Het Cohesiefonds, op 31 maart 1993 door de Raad ingesteld, financiert investeringen op het gebied 
van het milieu en het vervoer, die beide een direct verband met het toerisme hebben, in vier landen 
met een economie die afhankelijk is van het toerisme: Spanje, Portugal, Griekenland en Ierland (zie 
het hoofdstuk over de Structuurfondsen). 
Om te komen tot een geïntegreerde aanpak voor kustgebieden werkt de Commissie momenteel aan 
de samenstelling van een mededeling over een communautaire strategie voor het beheer en de 
bescherming van kustgebieden, waarin waarschijnlijk vooral de noodzaak zal worden benadrukt van 
strategische geïntegreerde beheersplannen met de opbouw van databases, de uitwisseling van kennis 
en de voorlichting en inschakeling van de bevolking. 
34 
Tijdens de informele Milieuraad in Santorini in mei 1994 hebben de ministers kustgebieden als 
prioriteit aangewezen en het belang benadrukt van de uitvoering van geïntegreerde beheersplannen. 
Tevens hebben zij met nadruk gesteld dat het nut van economische en fiscale instrumenten nader 
moet worden onderzocht en dat verder moet worden gewerkt aan de bewustmaking van en 
gedragsveranderingen bij toeristen. 
Voor stedelijke gebieden met een groot historisch belang benadrukten de ministers het belang van 
regulering van de bezoekersstroom en van geluidshinder. Dergelijke maatregelen zijn gepland in het 
kader van het project van de Commissie voor duurzame stadsontwikkeling (zie het hoofdstuk over 
de vervoersector). 
In Frankrijk zullen het Ministerie van MiliÉubeheer e» de Federatie van regionale parken ees 
overeenkomst tekenen voor de ondersteuning van een opleidingsprogramma voer mensen in de 
toeristêftïndustriô, waarin veel aandacht wordt besteed aan de waarde ^ÈXI het natüurhezit is regionale 
parken* Het Is de bedoeling dat dit programma gedurende een periode van drie jaar duurzaam toerisme 
en de werkgelegenheid zal bevorderen. 
Conclusies 
In het kader van het actieprogramma voor het toerisme worden specifiek op het milieu gerichte 
werkzaamheden uitgevoerd die zullen bijdragen tot meer milieubewustzijn en oplossingen zullen 
bieden voor specifieke planning- en beheersproblemen. In het algemene kader van het 
actieprogramma blijft milieubescherming een belangrijke doelstelling die in de context van het 
Groenboek nader moet worden uitgewerkt. Toch zal de omvang van initiatieven op het gebied van 
het toerisme op communautair niveau beperkt blijven, aangezien voor een duurzaam beheer van 
toerisme een geïntegreerd beheer op nationaal of lokaal niveau nodig is en alle betrokkenen met 
partnerschap en gezamenlijke verantwoordelijkheid als uitgangspunt moeten samenwerken. 
VIII. DE INTERNATIONALE DIMENSIE 
De rol van de Gemeenschap in breder internationaal verband 
In het EG-Verdrag wordt met de bepaling dat het beleid van de Gemeenschap op het gebied van het 
milieu dient bij te dragen tot de bevordering van maatregelen op internationaal niveau om het hoofd 
te bieden aan regionale of mondiale milieuproblemen, erkend dat de internationale dimensie steeds 
belangrijker wordt. Tevens wordt daarin de basis gelegd voor de samenwerking met derde landen 
en met internationale organisaties. 
35 
Met het vijfde programma als leidraad bij de overschakeling op duurzame ontwikkeling en met de 
integratie van milieueisen bij de samenwerking met derde landen speelt de Gemeenschap een 
hoofdrol bij de totstandkoming van beleid voor duurzame ontwikkeling. Zij was een volwaardig 
deelnemer tijdens de Conferentie van de Verenigde Naties over milieu en ontwikkeling (UNCED) en 
speelt een actieve rol in de Commissie voor duurzame ontwikkeling (CDO). Zij heeft in juni 1994 
haar activiteiten op de tweede zitting toegelicht. De Gemeenschap is partij bij alle belangrijke 
internationale verdragen over onder andere mondiale vraagstukken en heeft de samenwerking met 
ontwikkelingslanden op het gebied van milieu- en ontwikkelingsvraagstukken aanzienlijk uitgebreid. 
Ook de samenwerking via bilaterale betrekkingen met andere geïndustrialiseerde landen als de vs, 
Canada en Japan wordt voortgezet, waarbij ook jaarlijks bilateraal overleg over milieuvraagstukken 
wordt gevoerd. Bij dit overleg gaat het niet alleen om de coördinatie van standpunten in multilateraal 
verband, zoals de CDO en de mondiale verdragen, maar wordt er ook aanzienlijke vooruitgang 
geboekt op het gebied van wederzijds aanvaardbare gegevens en procédés voor chemische stoffen, 
voertuigen en biotechnologie. Daarnaast zijn de contacten met China en Korea op het gebied van 
het milieu onlangs sterk geïntensiveerd teneinde tot specifieke samenwerking te komen. 
De overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte met Oostenrijk, Finland, IJsland, 
Noorwegen en Zweden is een belangrijk instrument voor de harmonisatie van milieuwetgeving en 
voor samenwerking op het gebied van milieuvraagstukken van gemeenschappelijk belang. Ook de 
invoering van bestaande milieuwetgeving van de EU als onderdeel van het "acquis communautaire" 
door Oostenrijk, Finland, Noorwegen en Zweden is bij de toetredingsonderhandelingen die in maart 
1994 met succes zijn afgerond, aan de orde gekomen. 
Door de acute aantasting van het milieu en een duidelijk besef dat verontreiniging 
grensoverschrijdende effecten heeft, heeft de samenwerking met de Midden- en Oosteuropese landen 
en de republieken van de voormalige Sovjet-Unie een nieuwe impuls gekregen. 
De follow-up voor internationale afspraken 
Agenda 21 en het vervolg op de UNCED 
Het vijfde programma is de hoofdmoot van de strategie van de Gemeenschap om de doelstellingen 
van Agenda 21 te verwezenlijken. Hoewel het programma vóór juni 1992 is opgesteld, is daarbij 
uitgegaan van de voorbereidende werkzaamheden voor Agenda 21. Beide documenten zijn op 
dezelfde beginselen gebaseerd. Bovendien worden de toezeggingen van Agenda 21 ten aanzien van 
derde landen, zoals wordt uiteengezet in het verslag dat in mei 1994 door de Gemeenschap aan de 
CDO is aangeboden, uitgevoerd via de verschillende onderdelen van het regionaal en bilateraal 
samenwerkingsbeleid van de Gemeenschap. Ook in het derde en vierde kaderprogramma van de 
Gemeenschap voor onderzoek en technologische ontwikkeling komen veel onderwerpen aan de orde 
die in Agenda 21 zijn opgenomen. 
Klimaatverandering 
Op 21 december 1993 heeft de Gemeenschap het Raamverdrag inzake klimaatverandering van de 
VN (klimaatverdrag) geratificeerd dat in juni 1992 tijdens de UNCED was goedgekeurd. Het eerste 
verslag in het kader van het verdrag moet nu voor 21 september 1994 worden ingediend. De 
Commissie heeft al een actieprogramma op Europees en nationaal niveau samengesteld, waarin 
wordt aangegeven hoe de EU en de Lid-Staten gezamenlijk de doelstelling om de emissie van co2 
en andere broeikasgassen te stabiliseren zullen verwezenlijken. 
36 
Het is echter duidelijk dat, zelfs als alle toezeggingen (zowel in het kader van het klimaatverdrag 
als in de Europese strategie) tijdig worden nagekomen, verdere maatregelen nodig zullen zijn om 
de concentratie van broeikasgassen in de atmosfeer op een zodanig niveau te kunnen stabiliseren en 
vervolgens verlagen, dat een gevaarlijke verstoring van het klimaatsysteem onder invloed van de 
mens wordt voorkomen. 
Verlies van biologische diversiteit 
Bij de uitvoering van het verdrag inzake de biologische diversiteit door de Gemeenschap 
(geratificeerd in december 1993) wordt uitgegaan van de habitats-richtlijn (het netwerk van 
Natura 2000, inventarissen enz.), de uitvoering van andere communautaire wetgeving op het gebied 
van natuurbescherming (de vogelrichtlijn, de CITES-verordening enz.) en de concretisering van de 
samenhang tussen maatregelen om de biologische diversiteit te beschermen en maatregelen in andere 
sectoren zoals met name het GLB. 
Voorlopig is het van vitaal belang dat beleidsbepalers scherper gaan beseffen wat er bij het behoud 
van de biologische diversiteit, dat op hun prioriteitenlijsten nog steeds een ondergeschikte plaats 
inneemt, op het spel staat. 
Bossen 
De Gemeenschap blijft streven naar een juridisch bindende overeenkomst over het beheer, het 
behoud en de duurzame ontwikkeling van alle soorten bossen; zij neemt deel aan regionale 
activiteiten zoals de ministersconferentie over de bescherming van bossen in Europa (in 1990 in 
Straatsburg en in 1993 in Helsinki). Er wordt bekeken hoe er kan worden overgeschakeld op een 
systeem met geharmoniseerde certificatie voor alle houtsoorten, dat op vrijwillige basis geleidelijk 
wordt ingevoerd en voorziet in tijdelijke steun voor aangesloten producerende landen. 
De Commissie heeft onlangs een voorstel voor een verordening ingediend voor maatregelen op het 
gebied van tropische bossen. Er loopt al een ambitieus proefproject voor tropische bossen in het 
Amazonegebied in Brazilië. De Commissie is van plan in de nabije toekomst een mededeling over 
bossen op te stellen. 
De ozonlaag 
De Gemeenschap heeft de meeste in het protocol van Montreal opgenomen maatregelen ingevoerd. 
De Commissie heeft een voorstel voor een verordening ingediend, waarin onder andere beperkende 
maatregelen voor HCFK'S en methylbromide zijn opgenomen; dit voorstel wordt momenteel 
besproken en zal naar verwachting voor eind 1994 worden goedgekeurd, zodat dan aan de meest 
recente wijzigingen van het protocol is voldaan. De maatregelen in het voorstel zijn strenger dan in 
Kopenhagen zijn goedgekeurd ten einde een betere bescherming van de ozonlaag te waarborgen en 
de industrie duidelijker technische en juridische signalen te geven om de investeringen in 
milieuvriendelijke technologie op te voeren. 
In 1995 zal de produktie van CFK'S in de Gemeenschap volledig verboden zijn, behalve voor 
bepaalde essentiële toepassingen. Een lijst met deze toepassingen (en met de aanvaardbare 
hoeveelheden nieuw geproduceerde CFK'S) zal nog dit jaar worden gepubliceerd, terwijl dit krachtens 
het protocol pas het volgend jaar behoeft te gebeuren. 
37 
Grensoverschrijdend vervoer van afval 
Het Verdrag van Bazel is in 1994 door de EU en de Lid-Staten (met uitzondering van Duitsland en 
Griekenland) geratificeerd. Als instrument voor de uitvoering van het verdrag op communautair 
niveau is een verordening betreffende toezicht en controle op de overbrenging van afvalstoffen 
binnen, naar en uit de Europese Gemeenschap vastgesteld (Verordening (EEG) nr. 259/93 van de 
Raad), die vanaf 6 mei 1994 van toepassing is. Krachtens deze verordening is de uitvoer van 
gevaarlijk afval naar ontwikkelingslanden verboden en is uitvoer voor recycling alleen toegestaan 
wanneer het land van bestemming het Verdrag van Bazel heeft getekend en/of een bilaterale 
overeenkomst met de Gemeenschap heeft. 
Krachtens de nieuwe regelingen voor samenwerking in het Verdrag van Maastricht onderzoeken de 
Gemeenschap en de Lid-Staten in hoeverre samenwerking tussen gerechtelijke instanties bij het 
opsporen van illegaal vervoer van afval mogelijk is. 
Handel en milieu 
Sinds het opstellen van het vijfde programma is handel en milieu een belangrijk internationaal 
gespreksthema geworden. De Gemeenschap is nu actief betrokken bij de werkzaamheden van 
internationale organen zoals de UNCTAD, de GATT en de OESO om ervoor te zorgen dat het handels-
en het milieubeleid elkaar ondersteunen. 
In de GATT-werkgroep voor milieumaatregelen en internationale handel heeft de EU specifieke 
voorstellen gedaan om duidelijkheid te brengen in de relatie tussen beginselen en concepten van de 
GATT en de handelsbepalingen in multilaterale milieu-overeenkomsten. 
De Raad heeft in mei 1993 een resolutie over milieubescherming en internationale handel 
aangenomen, waarin werd opgesomd welke basisdoelstellingen in de laatste fase van de 
onderhandelingen van de Uruguay-ronde moesten worden verwezenlijkt om de interactie tussen 
internationale handel en het milieubeleid ten behoeve van duurzame ontwikkeling te verbeteren. 
Deze doelstellingen zijn onlangs tijdens de ministersconferentie in Marrakech inderdaad ook 
verwezenlijkt, waarbij met name de beslissing moet worden genoemd om binnen de 
wereldhandelsorganisatie een comité voor handel en het milieu op te richten. Ook in andere 
overeenkomsten in het kader van de Uruguay-ronde, zoals de overeenkomst tot oprichting van de 
WHO, komen eisen inzake milieubescherming en duurzame ontwikkeling aan de orde. 
De Commissie heeft op 1 juni 1994 een mededeling aan de Raad goedgekeurd over de rol van het 
APS (Algemeen Preferentiestelsel) voor de periode 1995-2004, waarin ook een milieuclausule is 
opgenomen. Deze stimuleringsclausule kan worden gebruikt voor de bevordering van produkten of 
produktiemethoden die internationaal zijn erkend als verenigbaar met de doelstellingen die zijn 
geformuleerd in internationale verdragen over bij voorbeeld de ozonlaag, het klimaat en biologische 
diversiteit en in Agenda 21. Deze clausule zal aanvankelijk alleen worden gehanteerd voor tropische 
houtprodukten, een sector waarvoor de ITTO (Internationale organisatie voor tropisch hout) al enkele 
internationale criteria heeft geformuleerd. 
Integratie van milieueisen in het beleid voor ontwikkelingssamenwerking 
Bij de integratie van milieueisen in het beleid voor de samenwerking met derde landen is duidelijk 
vooruitgang geboekt. De Gemeenschap financiert met een zekere regelmaat milieugerichte projecten. 
In de meeste bilaterale samenwerkingscontracten tussen de Gemeenschap en haar partners in de hele 
wereld wordt nu aandacht besteed aan milieuproblemen. 
38 
Via de uitwisseling van ervaringen en analyses ontwikkelen samenwerkingsinstanties zoals de 
Commissie geleidelijk methodologieën om milieueisen in de selectie van projecten te integreren. Zo 
zijn er richtsnoeren en procedures ingevoerd om de milieueffecten van door de Gemeenschap 
gefinancierde programma's en projecten te evalueren. 
In een resolutie van eind 1992 heeft de Raad de richtsnoeren geformuleerd voor het beleid inzake 
ontwikkelingssamenwerking van de EU in de periode tot het jaar 2000. Als leidraad voor de 
samenwerking speelt de duurzame economische en maatschappelijke ontwikkeling van 
ontwikkelingslanden als doelstelling een belangrijke rol. De Raad heeft benadrukt dat een bijdrage 
moet worden geleverd tot de in Rio overeengekomen maatregelen en met name Agenda 21. Ook in 
het verdrag wordt de duurzame economische en maatschappelijke ontwikkeling van 
ontwikkelingslanden als een van de hoofddoelstellingen van het communautair beleid op het gebied 
van ontwikkelingssamenwerking genoemd. 
Het is helaas niet mogelijk gebleken overeenstemming te bereiken over een gemeenschappelijk en 
gecoördineerd kader voor de uitvoering van de financiële toezegging (3 miljard ecu) die in Rio is 
gedaan (zoals de lastenverdeling, de bestreken periode en het aandeel van nieuwe en extra 
middelen). Er is besloten dat de Lid-Staten en de Commissie rechtstreeks elk jaar achteraf verslag 
uitbrengen bij de Commissie voor duurzame ontwikkeling. Hoewel de Commissie betreurt dat er 
onder andere vanwege de beperkte begrotingsmogelijkneden op dit gebied onvoldoende vooruitgang 
is geboekt, blijft zij bereid haar bijdrage tot de uitvoering van dit initiatief te leveren. 
Zoals in het jaarlijks verslag aan de CDO is vermeld, heeft de Commissie in 1993 volgens de eerste 
evaluaties 770 miljoen ecu beschikbaar gesteld, verdeeld over de volgende gebieden: 
- Energie 69,0 miljoen 
- Biologische diversiteit 36,0 miljoen 
- Bossen 96,7 miljoen 
- Plattelandsmilieu en woestijnvorming 251,0 miljoen 
- Water 154,0 miljoen 
- Stadsmilieu 30,0 miljoen 
- Menselijke ontplooiing 68,6 miljoen 
- Overige 35,0 miljoen 
Deze gegevens hebben betrekking op financiering door de EU krachtens de Verdragen van Lomé, 
het Programma voor Azië en Latijns-Amerika, de Mediterrane programma's en andere posten uit 
de EG-begroting. 
Lomé 
In het vierde Verdrag van Lomé van 1989 zijn milieubescherming en duurzame ontwikkeling voor 
het eerst als doelstelling opgenomen. Voor uitbreiding van de samenwerking om te komen tot 
duurzame ontwikkeling heeft de Raad in mei 1993 vier prioriteitsgebieden gespecificeerd: 
armoedebestrijding, gezondheidszorg, onderwijs en opleiding en een betrouwbare 
voedselvoorziening. Op het gebied van het bevolkingsbeleid hebben 20 ACS-landen demografische 
programma's opgenomen in nationale indicatieve programma's krachtens Lomé iv. Op dit gebied 
is een gemeenschappelijk EG- standpunt gepresenteerd ten behoeve van de internationale conferentie 
die in september 1994 in Caïro is gehouden. 
39 
In juni 1993 is een "milieuhandboek" ingevoerd met specifieke procedures om milieuaspecten in alle 
ontwikkelingsprojecten en -programma's op te nemen, dat als "handleiding" voor de ACS-landen en 
de diensten van de Commissie fungeert. Binnen de Commissie zijn seminars georganiseerd om de 
ambtenaren meer bewust te maken van de koppeling tussen milieu en ontwikkeling. 
Azië en Latijns-Amerika/het Middellandse-Zeegebied 
Er is vooruitgang geboekt bij de integratie van milieuaspecten in zowel het beleid als de concrete 
werkzaamheden voor de landen in Azië en Latijns-Amerika en de derde landen in het 
Middellandse-Zeegebied. 
Milieu-effectrapportage (MER) is nu in de samenwerkingsprogramma's voor de landen in Azië, 
Latijns-Amerika en het Middellandse-Zeegebied ingevoerd. Op basis van een gedragscode van de 
OESO zijn voor het personeel van de Commissie procedures opgezet om ervoor te zorgen dat MER 
op een systematische manier wordt uitgevoerd. Er zijn vier categorieën waarin de projecten aan de 
hand van hun potentiële effecten en het vereiste soort MER worden ingedeeld. Een dergelijke 
projectgewijze, aanpak heeft echter een beperkt nut, aangezien deze geen volledig beeld geeft van 
de belangrijkste milieuproblemen en het regeringsbeleid in een bepaald land. Naast de aanpak per 
project zal er in de nabije toekomst ook een algemene aanpak worden gehanteerd. 
In Azië en Latijns-Amerika zijn al veel milieuprojecten gelanceerd, zoals een studie naar de 
luchtverontreiniging in Monterey (Mexico) en een globaal plan voor de behandeling van vast toxisch 
afval in Manilla (Filippijnen). In de periode van 1992 tot 1996 moet minimaal 10% van de 
technische en financiële steun worden besteed aan projecten en programma's die in eerste instantie 
op het milieu gericht zijn. Er wordt gewerkt aan citeria om te bepalen wat "milieuprojecten" zijn. 
Er is vooruitgang geboekt bij het zoeken naar een methodologie om tot een systematischer toezicht 
te komen. Wat de beschikbare financiële middelen betreft: voor 1994 zal het budget ongeveer 
12 miljoen ecu bedragen. 
Bij de projecten voor het Middellandse-Zeegebied gaat het meestal om waterbeheer. Voor 
milieuprogramma's in de periode van 1992 tot 1996 is 115 tot 120 miljoen ecu uitgetrokken, waarbij 
het zowel gaat om eigen werkzaamheden (proefprojecten en opleiding) als om leningen met 
rentesubsidie die door de Europese Investeringsbank aan derde landen in het Middellandse-Zeegebied 
worden verstrekt. Daarnaast profiteren deze landen van de bilaterale financiële protocollen, waarin 
in de meeste gevallen een aanzienlijk milieuhoofdstuk is opgenomen. 
De Midden- en Oosteuropese landen (MOEL) en de republieken van de voormalige Sovj et-Unie 
Samenwerking tussen de EU en de MOEL is een belangrijke zaak, aangezien het milieu in veel regio's 
van deze landen ernstig is aangetast, met ingrijpende gevolgen voor de EU zelf, en omdat de nieuwe 
democratische regeringen duurzame ontwikkeling tijdens de economische hervormingen en de 
liberalisering als een prioriteit naar voren hebben geschoven. 
40 
Reeds bij de opzet van het PHARE-programma van de EU heeft het milieu daarin een belangrijke rol 
gespeeld. Onlangs zijn via het TEMPUS-programma, het instrument van PHARE voor de ontwikkeling 
en herstructurering van het hoger onderwijs in de MOEL en de voormalige Sovjet-Unie, 
milieuaspecten nog verder in de samenwerking tussen de EU, de MOEL en de nieuwe onafhankelijke 
staten geïntegreerd. De uitwisselingsprogramma's (bij voorbeeld voor leraren, onderwijsplanners en 
opleidingsdeskundigen) hebben zich voor een groot deel in de sector milieu/duurzame ontwikkeling 
afgespeeld. 
In Û& uteawè TAaSHV^reaéœsing van jat* 1903 wordt gesteld dat bij de opzet m uitvoering van 
programma's terdege zal Worden gelet op milieuaspecten. Hierdoor wordt de horizontale aanpak van 
het ïöilleu nog sterker benadrukt en wordt het milieu in alle TACïS«sectoren geïntegreerd Het resultaat 
is een krachtig programma voor energiebesparing en energierendement, een zeer omvangrijk 
programma voor nucléaire veiligheid en de integratie van effectieve systemen voor afvalbeheer in 
landbouwtechnieken. In het programma voor milieubeheer i# de Zwarte Zee, gefinancierd door zowel 
TACIS als WABB, wordt 4èn miJjoeu ecu uitgetrokken voor een project dat is bedoeld om de oeverstate» 
Georgië, Oekraïne en Rusland alsmede Bulgarije en Roemenië beleidsmatige, juridisehe, institutionele, 
technische en inan^ieie steun te geven voor de opbouw van een operationeel kader om de 
miiïeuaantastüig een halt toe te roepen, het milieu te beschermen en bij te dragen tot het duurzaam 
gebruik van natuurlijke hulpbronnen. 
Tijdens de tweede paneuropese conferentie van milieuministers die in april 1993 in Luzern is 
gehouden, is het grootschalige proces "Milieu voor Europa" dat door de conferentie in Dobris Castle 
in 1991 op gang is gebracht, geconsolideerd. Het in Luzern goedgekeurde actieprogramma voor het 
milieu is bedoeld om te komen tot samenwerking tussen Oost- en Westeuropese landen op het 
gebied van beleidshervorming, uitbouw van het institutioneel kader en investeringsactiviteiten. 
Dit actieprogramma komt volledig tegemoet aan de eis in het vijfde programma dat er meer 
technische hulp moet komen voor de opbouw van een institutioneel kader voor de formulering en 
uitvoering van nationale en de regionale programma's voor duurzame ontwikkeling en meer aandacht 
voor de volksgezondheid en het milieu bij de regeringen en de lokale en regionale instanties. 
In Luzern zijn ingesteld: 
een task force om de opbouw van een institutioneel kader te bevorderen, waarbij het bij 
voorbeeld gaat om managementvaardigheden, opleiding en onderwijs en 
het projectvoorbereidingscomité om het tempo van milieu-investeringen in de MOEL op te 
voeren. 
Conclusie 
Aangezien de Europese Unie beschikt over een goed ontwikkeld wettelijk en strategisch kader voor 
de bevordering van duurzame ontwikkeling en om de toezeggingen op de UNCED gestand te doen 
(het Verdrag betreffende de Europese Unie en het vijfde actieprogramma), moet zij bij de follow-up 
van de UNCED een hoofdrol blijven spelen. 
41 
De Gemeenschap heeft onder andere de volgende prioriteiten op de agenda staan: 
een effectieve uitvoering van alle relevante internationale milieuverdragen, zoals het verdrag 
over woestijnvorming dat in juni 1994 moet worden goedgekeurd; 
een actieve betrokkenheid bij de werkzaamheden van de CDO om ervoor te zorgen dat de 
algehele evaluatie van de uitvoering van Agenda 21 tijdig voor de speciale zitting van de 
Algemene vergadering van de VN in 1997 met succes wordt afgerond, en om de resultaten 
van de UNCED op sommige punten verder aan te scherpen (zoals de beginselverklaring over 
bossen waarvan de uitvoering tijdens de derde zitting van de CDO zal worden geëvalueerd); 
deelname aan de werkzaamheden binnen verschillende internationale organen (het comité 
voor handel en milieu van de WHO, het UNEP en de UNCTAD) om tot een positieve interactie 
tussen de internationale handel en milieubescherming te komen. 
Daarnaast moet de Gemeenschap via haar beleid voor ontwikkelingssamenwerking haar hulp aan 
ontwikkelingslanden op het gebied van milieubescherming voortzetten en intensiveren ten einde bij 
te dragen tot de uitvoering van de resultaten van de UNCED en tot het ontstaan van een effectief 
mondiaal partnerschap voor duurzame ontwikkeling. 
Ten aanzien van de Midden- en Oosteuropese landen moet er meer nadruk komen te liggen op 
samenwerking, waarbij wordt beseft hoe belangrijk het is oplossingen te vinden voor sommige van 
hun meest urgente milieuproblemen en hoe er op die manier voor kan worden gezorgd dat de eigen 
milieuproblemen van de Gemeenschap minder nijpend worden. 
*** 
IX. VERBREDING VAN HET INSTRUMENTARIUM 
Inleiding 
In het vijfde programma wordt bijzondere nadruk gelegd op het feit dat om de tendensen, de 
praktijken en de mentaliteit van dit moment ingrijpend te veranderen en om alle geledingen van de 
maatschappij in overeenstemming met het beginsel van gezamenlijke verantwoordelijkheid hierbij 
te betrekken een breed scala van instrumenten moet worden ontwikkeld en toegepast. Wetgeving zal 
nodig blijven en uit bijlage I van dit verslag blijkt dat ook de afgelopen twee jaar wettelijke 
maatregelen op het gebied van het milieu door de Commissie zijn voorgesteld en door de Raad zijn 
vastgesteld. Geheel in overeenstemming met het vijfde programma en de conclusies van de Europese 
Raad in Edinburgh is het aantal voorstellen voor milieuwetgeving echter wel gedaald. Bovendien 
worden er op EU-niveau nu veel voorstellen ingediend voor de bijwerking van bestaande wetgeving 
of voor kaderrichtlijnen die ter zijner tijd bestaande gedetailleerde wetgeving zullen vervangen. 
Verbetering van de milieu-informatie en aanpassing van de statistische gegevens 
Eurostat, de nationale bureaus voor de statistiek, de ministeries van milieubeheer en andere instanties 
proberen het tempo van het milieubeleid bij te houden. Dit heeft ertoe geleid dat er nu gedetailleerde 
informatie is gepubliceerd die de volledige Gemeenschap bestrijkt. 
42 
In Luxemburg i$ hei &î&mv {Système d'Information geojgraphîque w renvhonttement) opgezet om 
Mbrmatie en gegevens over hst milieu te verzamelen en des» gegevens hx artoere beleidsterreinen te 
integreren. Br is een geïntegreerd computersysteem waarin het geografisch informatiesysteem voor het 
milieu wordt gekoppeld met alle andere informatiesystemen voor administratieve procedures voor de 
bescherming van het milieu. SK&ENV is bedoeld om behoef meting, uitvoering en fölk>w~up voor het 
milieubeleid te optimaliseren» Verschillende prioriteiten zoals milieudiensten en -structuren en de 
modernisering va» meetnetten iopen parallel met die in het tiFË-prograrama. Btt systeem zal 
uiteindelijk de basis worden voor hel volledige milieubeleid van Luxemburg, zowel nationaal als op 
Èü-mveaü. Bet zal tevens ssorgen voor de koppeling met het netwerk van het Europees 
mi 
Betere informatie over het milieu is bevorderlijk voor de uitvoering van het vijfde programma. Het 
is belangrijk dat in milieu-informatiesystemen ook economische aspecten worden opgenomen, zodat 
op die manier een raming kan worden gemaakt van de kosten en baten van beleidsmogelijkheden 
voor de maatschappij. 
Het vierjarig programma (1994-1997) voor de invoering van milieu-informatie in de statistische 
gegevens van de Unie zal binnenkort worden goedgekeurd. In het kader van dit programma zal nu 
op specifieke gebieden worden begonnen met het gebruik van het door Eurostat ontwikkelde SERIEE-
systeem (Europees systeem voor de verzameling van economische informatie over het milieu). In 
de tweede helft van 1994 zullen concrete voorstellen voor statistische gegevens over uitgaven voor 
afval en het milieu worden ingediend. 
Het Europees milieuagentschap zal op dit gebied een belangrijke rol moeten spelen. Met de besluiten 
over de zetel van het EMA (Kopenhagen), de eerste directeur, de begroting en het eerste meerjarige 
werkprogramma is een aantal zeer belangrijke stappen genomen bij de oprichting van een instelling 
die de enorme hoeveelheid gegevens moet kunnen verwerken, vergelijken en combineren die nodig 
is om de uitgebreide kennis te gebruiken die de natuurwetenschappen de afgelopen decennia hebben 
vergaard en deze toegankelijk te maken voor de besluitvorming, zowel op het niveau van de EU als 
elders. 
In het voorjaar van 1994 is de laatste hand gelegd aan het Paneuropees verslag over de toestand van 
het milieu in Europa, waarbij de task force voor het EMA heeft samengewerkt met nationale 
instellingen en verschillende internationale organisaties. 
Wetenschappelijk onderzoek en technologische ontwikkeling 
In de loop der tijd is er hard gewerkt aan de integratie van milieuaspecten in de activiteiten van het 
belangrijkste instrument voor onderzoekfinanciering en -beleid van de EU, het vierjarig 
kaderprogramma. In het derde kaderprogramma dat eind 1994 wordt afgesloten, zijn 
milieubescherming en verbetering van de kwaliteit van het bestaan al belangrijke doelstellingen voor 
lopende o&o-projecten van de EU. Deze doelstellingen zijn nog geprononceerder terug te vinden in 
het vierde kaderprogramma, enerzijds omdat dit geheel doortrokken is van het streven naar duurzame 
ontwikkeling en anderzijds omdat daarin aanzienlijk meer geld voor het milieu wordt uitgetrokken. 
43 
In het vierde kaderprogramma zal de milieuzorg over de hele linie sterker worden geïntegreerd in 
de o&o-activiteiten van de EU en zal worden gewerkt aan de wetenschappelijke ondersteuning voor 
de integratie van milieuaspecten in het sectorieel beleid. Een van de drie hoofdbeginselen is dat aan 
de behoeften van de maatschappij moet worden voldaan en dat duurzame ontwikkeling moet worden 
bevorderd. 
De o&o-activiteiten van de EU op het gebied van het milieu leveren een belangrijke bijdrage tot de 
verbreding van het instrumentarium voor het milieu in de vorm van een betere evaluatie van de 
kwaliteit van het milieu, meer inzicht in milieuprocessen en de effecten van menselijke activiteiten, 
de ontwikkeling van duurzame nieuwe technologieën en produkten en de aanpassing van bestaande 
produktieprocessen om deze milieuvriendelijker te maken en een betere wetenschappelijke basis voor 
regelgeving. 
Bij het milieuonderzoek van de EU spelen partnerschap en gezamenlijke verantwoordelijkheid een 
bijzonder belangrijke rol. Zo ligt de nadruk op de bijdrage van Europa tot het onderzoek naar 
mondiale veranderingsprocessen, waarbij het nationale onderzoek als partner fungeert. Met het oog 
hierop is het Europees netwerk voor onderzoek naar mondiale veranderingsprocessen (ENRICH) 
opgezet voor de ondersteuning van coördinatie bij onderzoek en netwerken op dit gebied in heel 
Europa en daarbuiten. 
Binnen het o&o-programma voor het milieu worden de relaties tussen de mentaliteit in de 
maatschappij en de impulsen voor nieuwe produktie- en consumptiepatronen opgehelderd en wordt 
er gewerkt aan indicatoren voor duurzame consumptie. Ook wordt er in het kaderprogramma veel 
aandacht besteed aan de o&o-vraagstukken die in het Witboek over groei, concurrentievermogen en 
werkgelegenheid en vooral in hoofdstuk 10 naar voren komen. 
Er zijn drie afzonderlijke manieren waarop de o&o-activiteiten van de EU op het gebied van het 
milieu significante steun geven voor de toepassing van milieuwetgeving en het toezicht op de 
naleving daarvan: verbetering van de wetenschappelijke basis voor milieuvoorschriften, ontwikkeling 
van betere instrumenten en meettechnieken en ontwikkeling van nieuwe produktieprocédés en 
produkten alsmede technologie voor de bestrijding van milieuverontreiniging. 
De O&O-activiteiten van de EU voor het milieu zijn sterk internationaal gericht. In de eerste plaats 
zijn ze voor het grootste deel gericht op de aanpak van mondiale en regionale milieuproblemen die 
zich tot ver buiten de grenzen van de Gemeenschap voordoen. In de tweede plaats kunnen alle 
Europese landen aan ieder project binnen het programma meedoen. Tenslotte is het onderzoek naar 
het milieu en duurzame ontwikkeling een cruciaal onderdeel van de samenwerking op het gebied 
van onderzoek tussen de EU en derde landen. Er dient te worden opgemerkt dat bij het 
ENRiCH-netwerk dat nu wordt opgezet, alle Europese landen en verschillende Afrikaanse landen zijn 
aangesloten. 
44 
Ook in andere specifieke OTO-programma's van het vierde kaderprogramma, die tevens een bijdrage 
moeten leveren tot de toepassing van het BBT-beginsel (beste beschikbare technologie), zijn 
milieuvraagstukken sterk vertegenwoordigd: 
een van de hoofddoelstellingen van het programma op het gebied van industrie- en 
materiaaltechnologie is een steeds verdere integratie van milieueisen en menselijke factoren 
in industriële processen en produkten, waarbij rekening wordt gehouden met de volledige 
levenscyclus; 
een van de kernthema's van het programma voor schone en efficiënte energietechnologie is 
het gebruik van duurzame energiebronnen; 
binnen de verkennende actie "telematica voor het milieu" zal er worden gewerkt aan de 
ondersteuning van de instrumenten die nodig zijn voor milieubewaking; hierbij ligt de nadruk 
op onderzoek naar automatische waarschuwings- en meetsystemen voor het 
verontreinigingsniveau in de lucht, rivieren of zeeën; 
in het programma voor normalisatie, metingen en proeven wordt steun gegeven aan 
prenormatief milieugericht onderzoek (zowel voor de handel als voor wetgeving); 
tenslotte komen in de specifieke programma's voor biowetenschappen en biotechnologie ook 
relevante milieuaspecten aan de orde, zoals milieugeneeskunde en de aanvaardbaarheid van 
biotechnologie voor het milieu. 
Milieugericht o&o op het niveau van de Lid-Staten zal zeker profiteren van een krachtiger 
kaderprogramma voor o&o van de EU. Hoewel er veel nationale onderzoekprogramma's op dit 
gebied zijn, zouden zowel het onderzoek als het milieubeleid profiteren van een betere onderlinge 
coördinatie en meer financiële middelen. Hierbij kan het gaan om programma's met onderwerpen 
die variëren van onderzoek naar het beheer van kustgebieden tot de evaluatie van de effecten van 
luchtverontreiniging en het onderzoek naar de veiligheid van chemische stoffen. 
Ook al is er een groot aantal verschillende kusttypes in Europa, toch zijn er voldoende 
overeenkomsten om het mogelijk te maken dat de resultaten van nationale programma's voor het 
onderzoek naar kustgebieden, zoals het programma LOIS (Land-Ocean Interactions Study) in het VK 
en het programma PNOC (Programme National d'Océanographie Côtière) in Frankrijk elders worden 
gebruikt. Het programma ELOISE (European Land-Ocean Interactions Studies) is een initiatief van 
de Commissie waardoor niet alleen programma's als LOIS en PNOC in een ruimer kader kunnen 
worden opgenomen, maar dat ook door andere Lid-Staten bij de planning van programma's voor 
het onderzoek naar kustgebieden als model kan worden gebruikt. 
Op het gebied van de evaluatie van de effecten van luchtverontreiniging heeft de Commissie in de 
loop der jaren een reeks methodologische handboeken gepubliceerd over de evaluatie van 
blootstelling, de evaluatie van effecten, de opzet van de studies enz. Deze activiteiten hebben 
bijgedragen tot een harmonisatie van het onderzoek in de Lid-Staten, zodat de onderlinge 
vergelijkbaarheid van gegevens uit de verschillende delen van de Gemeenschap sterk is verbeterd. 
Dit heeft geleid tot een verhoging van de statistische kracht en de wetenschappelijke waarde van de 
verschillende studies en tot een duidelijker inzicht in de oorzaken en gevolgen van 
luchtverontreiniging op regionale schaal. 
45 
I» Duitsland is door het Ministerie van Onderzoek een programma van vijfjaar opgezet om de. 
integratie ,vaa milieuzorg in de ontwikkeimg van produkten te stimuleren* He* budget is jOHgeveer 
25 miljoen DM per jaar 
Sectoriële planning en ruimtelijke ordening 
De integratie van milieuaspecten in ruimtelijke ordening, waarbij het vooral gaat om mobiliteit, 
landgebruik, regionale diversiteit, verstedelijking en woestijnvorming, staat heden ten dage hoog op 
de agenda. 
Milieudiensten worden zelden geaccepteerd als volwaardige partners bij strategische 
planningprocessen op lange termijn. Verschillende Lid-Staten hebben specifieke kaderregelingen 
voor de bescherming van regio's met een kwetsbaar milieu, zoals kust- en berggebieden. In de 
praktijk worden er echter vaak uitzonderingen gemaakt, zodat deze voorschriften niet altijd worden 
gevolgd. Bovendien wordt de bevoegdheid voor vestigingsvergunningen steeds meer 
gedecentraliseerd, hetgeen voor het milieu niet altijd positief is omdat de lokale overheid vaak 
moeilijk weerstand kan bieden aan druk van bedrijven, vooral wanneer er sprake is van een recessie 
en werkloosheid. 
Hieruit blijkt eens te meer dat er een bredere kaderregeling moet komen die zorgt voor een 
consistenter milieubeleid dat verenigbaar is met de interne markt. Een dergelijke regeling is op 
nationaal niveau, maar met inachtneming van het subsidiariteitsbeginsel ook op communautair niveau 
nodig. Voorbeelden zijn het regionaal ontwikkelingsbeleid (zie het hoofdstuk daarover in dit 
verslag), wetgeving als de habitatrichtlijn en de richtlijn voor milieu-effectrapportage die gevolgen 
heeft voor het beleid inzake volkshuisvesting en ruimtelijke ordening. 
In het VK moet elke stad- en plattelandsgemeente krachtens de Planning and Compensation Act van 
199ï es» lokaal ptm voor het hele grondgebied opstellen* &§ de opstelling van. deze ptaanert moet de 
lokale overheid rekening, houden met best milieu. ïn november 1953 heeft de regering, vaa het V£ een 
handleiding gepubliceerd die de lokale instanties moel helpen om aan <ke& eis te voMosn* lm Portugal 
moet krachtens een besluit van 1993 voor alle kustgebieden eên geïntegreerd beheersplan worden 
opgesteld en goedgekeurd Bet is de bedoeling dat ht deze plannen alle eategorieën activiteiten in 
kustgebieden worden opgenomen. 
Milieu-effectrapportage 
Uit een in 1993 gepubliceerd verslag over de ervaring die de eerste vijfjaar met de richtlijn inzake 
milieu-effectrapportage (85/337/EEG) is opgedaan, blijkt dat de Lid-Staten de richtlijn moeilijk 
uitvoerbaar vinden en dat er veel praktische problemen zijn ondervonden. De Commissie heeft nu 
een voorstel ingediend om deze richtlijn te wijzigen. In het voorstel wordt duidelijker aangegeven 
welke criteria moeten worden gehanteerd voor projecten die voor milieu-effectrapportage in 
aanmerking komen en wat deze studies moeten inhouden. Bovendien zijn de beginselen van het 
Verdrag van Espoo inzake milieu-effectrapportage voor projecten met grensoverschrijdende effecten 
in het voorstel opgenomen. 
Een logische volgende stap is de uitbreiding van de richtlijn tot plannen en programma's. 
Milieubeheerders op alle niveaus zouden hier heel gelukkig mee zijn, aangezien op die manier al 
in de eerste ontwikkelingsfase rekening kan worden gehouden met milieuaspecten. 
46 
Nederland îs tot op hedeft het enige land waar voor nieuwe beleidspiannetJ een strategische mlileW 
eflfeetrapportage (SMER^ wordt «Jïgevoerd als dit plan wordt beschouwd als een cruciale stap in het 
proces van besluitvorming, planning ea uitvoering voor een bepaalde activiteit, 1% de nationale 
wetgeving wordt vermeld voor welke plannen een MER moet worden uitgevoerd. Br wordt gewerkt aan 
een verpl tçbtin£ <m voor nieuw beleid éen mïUwpm&wi op te steile», waarin de milieuctTecten van 
dit nieuwe beleid worden geêvalueerd> ha Nederland Is bovendien begonnen mei een screening va» 
bestaande iftstramenten om *** te gaan of deze verenigbaar zijn met duurzame ontwikkeling, In het V& 
beert 4$ regering de ministeries richtsnoeren voor "beleidsevaluatie en het milieu" gegeven om ze ertoe 
aas te zeiten voor beleïdsbe$hs$mgeû op nationaal ttiveati een évalue h de vorm vas. eed soort 
kosten/batenanalyse mits voeren» >S zijn echter &sm aanwijzingen dat voor beleidsbeslissingen tot op 
heden dergelijke evaluaties zijn uitgevoerd, ht Frankrijk wordt momenteel het nut van $MÈÜ j 
bestudeerd* 
Milieu-effectrapportage in een vroeg stadium is de sleutel tot de integratie van het milieu in andere 
beleidsgebieden en een cruciaal aspect van de in het Verdrag genoemde overschakeling op duurzame 
groei. De Commissie zelfheeft in juni 1993 een aantal procedures ingevoerd om ervoor te zorgen 
dat het milieu sterker in andere beleidsgebieden wordt geïntegreerd door voor alle maatregelen te 
bestuderen wat de milieueffecten daarvan zijn (zie ook het volgende hoofdstuk). 
Ontwikkeling van fysieke indicatoren en herdefiniëring van begrippen voor de nationale 
rekeningen 
Als voorbereiding op de conferentie "Op weg naar een Europees model voor duurzame 
ontwikkeling" in november 1993 en ten behoeve van het Witboek heeft de Commissie onderzoek 
gedaan naar beleidsmogelij kneden die kunnen helpen conflicten tussen het milieu, de 
werkgelegenheid en het concurrentievermogen op te lossen en naar het gereedschap dat hiervoor 
nodig is. 
Men is het erover eens dat er een "groen" BBP moet komen. Na een evaluatie van de bestaande 
benaderingen werd ingezien dat de ontwikkeling van één enkel instrument voor een "groen" BBP om 
het milieuprofijt en de economische en maatschappelijke kosten van duurzame ontwikkeling te 
beschrijven vanwege methodologische problemen althans op korte termijn niet haalbaar is. Een 
tweesporenaanpak met de ontwikkeling van enerzijds een systeem met milieu-indicatoren en 
milieudruk-indexen en anderzijds milieu-satellietrekeningen bij het systeem van nationale rekeningen 
wordt echter beschouwd als een stàp vooruit die haalbaarder (maar niet optimaal) is. Naar aanleiding 
hiervan werkt Eurostat aan voorstellen voor een drukindex-project in nauwe samenwerking met de 
Lid-Staten, de OESO en het EMA. Voor de analyse van de kosten werken Eurostat en de nationale 
bureaus aan de ontwikkeling van een systeem met satellietrekemngen, waarvan het SERIEE deel 
uitmaakt. 
Ia Nederland Is aanzienlijke vooruitgang geboekt bij de ontwikkeling van miïieubeieidstndicatoren die 
de beleidsmakers in staat stellen 4e vooruitgang ten aanzien van het milieu te kwantificeren^ 
eenvoudiger voor te stellen en weer te geven en deze te koppelen aas beleidsmaatregelen voor het 
mifïeu die op bepaalde doelgroepen zijn gericht In Duitsland wordt er gewerkt aan een nationaal 
*nitieu~iodtcator$ysieera+ 
47 
Ontwikkeling van methodologieën voor kosten/batenanalvse 
In artikel 130 R, lid 3, van het EG-verdrag wordt gesteld dat bij de bepaling van hét communautair 
milieubeleid rekening moet worden gehouden met de voordelen en kosten die kunnen voortvloeien 
uit optreden of niet-optreden. In het kader van het beleid voor de interne markt en het MKB wordt 
gewerkt aan dergelijk onderzoek. Het is de bedoeling van de Commissie te zijner tijd een 
gemeenschappelijke methodologie voor kosten/batenanalyse te ontwikkelen die kan worden 
gehanteerd bij voorstellen en projecten die raakvlakken hebben met het milieu. Bij de huidige stand 
van de wetenschap is het moeilijk niet-monetaire posten, vooral wanneer het gaat om de toestand 
van het milieu, te kwantificeren. Hierdoor ligt de nadruk eerder op een kosten/effectiviteitanalyse 
die concretere resultaten kan opleveren dan een kosten/batenanalyse. 
Economische en fiscale instrumenten 
Tarieven en heffingen 
In verschillende landen zijn tarieven en heffingen ingevoerd: op afval dat wordt gestort (Denemarken 
en Nederland), op brandstof voor huishoudelijk gebruik (VK), op het gebruik van grond- en 
oppervlaktewater (Denemarken en Nederland) en op afvalwater (Frankrijk, Duitsland en Nederland). 
In Nederland is een produktheffing op meststoffen en bestrijdingsmiddelen ingevoerd. In Frankrijk 
is een speciale heffing op luchtverontreiniging ingevoerd, waarvan de opbrengsten worden 
teruggesluisd in de vorm van financiële steun voor apparatuur en activiteiten voor de ontwikkeling 
van industriële technologie op het gebied van luchtverontreiniging. 
Ongelode benzine een succes 
Dank zij een differentiatie van de accijnzen en communautaire wetgeving voor de beschikbaarheid 
van ongelode benzine en voor normen voor de emissie van auto's is volgens Eurostat voor het eerst 
meer ongelode dan gelode benzine gebruikt. Het marktaandeel is gestegen van 1% bij de invoering 
in 1986 tot 40,7% in 1991 en 53,3% in 1993. Het marktaandeel is het hoogst in Duitsland (88,7%), 
Denemarken (75,6%) en Nederland (75,1%). In Portugal is het gebruik van ongelode benzine met 
20,9% het laagst. 
De C02/energieheffing 
De Commissie heeft sterk benadrukt dat in het totale pakket maatregelen om de co2-emissie in de 
EU in het jaar 2000 te stabiliseren op het niveau van 1990 (zie het hoofdstuk over energie) de 
co2/energieheffing een belangrijke rol speelt. In het Witboek wordt met nadruk gesteld dat deze 
heffing dubbele winst kan opleveren: niet alleen verbetering van de kwaliteit van het milieu maar 
ook bevordering van de werkgelegenheid door verlaging van de indirecte arbeidskosten. 
Als de opbrengst van deze heffing, die wordt geraamd op ongeveer 1% van het BNP, wordt gebruikt 
om bestaande belastingen en heffingen te verlagen, bij voorbeeld de sociale premies die werkgevers 
voor laaggeschoold personeel moeten betalen, kan het effect daarvan op het creëren van 
werkgelegenheid aanzienlijk zijn. 
48 
I» mei \W2 heeft Denemarken een koölstorhefïing óp energie ingevoerd (stookolie, gas met 
uitzondering va» aardgas, steenkool en elektrieiteit), éi* neerkomt op IÔ0 DKR per ton co^emissie. 
Door deze maatregel ïs de prijs va» produkten waarvoor &! heffingen worden berekend niet gestegen, 
aangezien de basistarieven voor de accijnzen tegelijkertijd zijn verlaagd. Bedrijven met een BTW-
nummer betalen de helft van de gewone tarieven voor de cörhefring. De heffing geldt niet voor 
alternatieve energiebronnen, Nederland heen; in juli 1922 een op energie en koolstof gebaseerde 
belasting o# tmâfttf Ingevoerd die neerkomt op ongeveer Î0 plden per ton <% Pese belasting & 
niet gecompenseerd door een verlaging van de accijnzen, 
Staatshulp 
Een van de fundamentele beginselen van het communautair milieubeleid is het uitgangspunt dat "de 
vervuiler betaalt". Wanneer dit uitgangspunt wordt gevolgd, zullen bedrijven er via het 
prijsmechanisme toe worden aangezet milieukosten in geld om te rekenen. In december 1993 heeft 
de Commissie een nieuw pakket richtsnoeren goedgekeurd, op basis waarvan zij staatssteun ten 
behoeve van milieubescherming zal beoordelen. In de nieuwe richtsnoeren wordt gesnoeid op steun 
voor de aanpassing van bestaande installaties, maar aangezien de Commissie beseft dat subsidies als 
"tweede keus" een oplossing kunnen bieden, is een hoger steunpercentage (maximaal 30%) 
toegestaan voor investeringen die aanzienlijk verder gaan dan de huidige milieueisen. 
Milieuaudits 
Sinds de Raad in 1993 de verordening inzake het systeem voor milieubeheer en -audit heeft 
vastgesteld, heeft de Commissie verschillende initiatieven genomen om ervoor te zorgen dat de 
regeling zonder problemen wordt ingevoerd en gehanteerd. Zo heeft zij de CEN opdracht gegeven 
om normen op te stellen voor systemen voor milieubeheer en -audit. Er wordt gewerkt aan 
richtsnoeren voor verificatieprocedures en voor de erkenning van verificateurs. Ook de Europese 
organisatie voor keuring en certificatie zal een bijdrage leveren en kan in aanmerking komen als 
kader voor de coördinatie van nationale instanties die met de erkenning van verificateurs zijn belast. 
In de loop van 1994 zal de Commissie richtsnoeren geven voor de criteria, voorwaarden en 
procedures voor de erkenning van verificateurs en voor beroepscodes en gedragscodes voor 
verificateurs. In 1993 hebben 13 proefprojecten voor milieuaudits in het MKB een financiële bijdrage 
ontvangen in het kader van een lopend programma waarvoor bijna 450 projecten bij de Commissie 
zijn ingediend. 
1» Nederland zijn overheidsdiensten verplicht een ^mübuzorgsysteem" voor het intern beheer In te 
Ivoeren, Bedrijven worden financieel aangemoedigd om milieuaudits ïn te voeren, In het vfc en in 
Frankrijk hebben verschillende bedrijven en lokale overheidsinstanties vrijwillig «en milleuatsdit 
ui 
49 
De milieukeur 
In 1992 werd overeenstemming bereikt over een communautaire regeling voor de toekenning van 
milieukeuren aan produkten die gedurende hun gehele levenscyclus, van grondstof tot afval, geen 
ernstige schade aan het milieu toebrengen. In principe geldt de regeling voor alle produkten, ook 
voor de produkten die in de Gemeenschap worden ingevoerd. De verordening voorziet in een 
raadplegingsprocedure voor de vaststelling van criteria. Hierbij zijn onder andere betrokken: de 
nationale instanties voor milieukeuren, een adviesforum in Brussel met vertegenwoordigers van de 
industrie, de handel, consumentenorganisaties en milieuorganisaties en een regelgevend comité met 
vertegenwoordigers van de Lid-Staten. Tijdens deze procedure worden produkten door de nationale 
bevoegde instanties bekeken en wordt besloten welke milieucriteria voor deze produkten moeten 
worden vastgesteld en gehanteerd. De technische voorbereiding voor deze criteria wordt verzorgd 
door een nationale bevoegde instantie en het regelgevend comité neemt de uiteindelijke beslissing. 
In 1993 zijn milieukeuren toegekend aan vaatwassers en wasmachines. In 1994 worden 
beschikkingen verwacht voor toiletpapier, keukenrollen en bodemverbeteraars en daarnaast wordt 
er nog gewerkt aan meer dan 20 andere soorten produkten. 
Aansprakelijkheid 
In het vijfde programma wordt gesteld dat aansprakelijkheid een onmisbaar instrument is, waarnaar 
in laatste instantie kan worden gegrepen. In 1993 heeft de Commissie een Groenboek gepubliceerd 
waarin de aspecten worden besproken die samenhangen met het herstel van milieuschade. In het 
Groenboek komen de verschillende soorten aansprakelijkheid en de beperkingen daarvan ter sprake, 
de definitie van/ milieuschade, de mogelijkheden om de schade te herstellen en de financiële 
oplossingen daarvoor (de saneringskosteh kunnen worden gedragen door de vervuiler, de verzekeraar 
of een compensatiefonds). Hierbij wordt uitgegaan van het beginsel dat de vervuiler betaalt en wordt 
bekeken hoe dit principe concreet kan worden toegepast. 
De Commissie heeft veel opmerkingen (meer dan 2.000 bladzijden) ontvangen van betrokken 
partijen, instellingen en de Lid-Staten en er zijn twee openbare hoorzittingen georganiseerd door het 
Economisch en Sociaal Comité en door de Commissie en het Europees Parlement gezamenlijk. De 
opmerkingen en de resultaten van de hoorzittingen worden nu geanalyseerd, zodat de Commissie aan 
de hand van deze analyse kan beslissen over haar toekomstig optreden op dit gebied. 
Voorlichting van het publiek en educatie 
Volgens het vijfde programma is het welslagen van het streven naar duurzame ontwikkeling in sterke 
mate afhankelijk van de beslissingen, de houding en de invloed van het publiek. Hoewel de 
bevolking zich tegenwoordig bewust is van het belang van het milieu, is er nog een groot tekort aan 
essentiële informatie. De Commissie is vooral actief geweest op de volgende gebieden: 
50 
Voorlichting 
De Commissie is gehouden om een voorstel in te dienen om de toegankelijkheid van informatie voor 
het publiek te verbeteren door de richtlijn inzake de vrije toegang tot milieu-informatie (90/3 13/EEG) 
uit te breiden tot de EU-instellingen. De winst van deze richtlijn is niet alleen dat milieu-informatie 
toegankelijk wordt, maar ook dat hieruit blijkt dat de besluitvormingsprocessen in de EU doorzichtig 
zijn. Van de Lid-Staten werd verwacht dat zij deze richtlijn uiterlijk op 1 januari 1993 volledig 
hadden omgezet in nationale wetgeving. De Commissie levert een bijdrage tot voorlichting en 
communicatie over het milieu via een groot aantal brochures en campagnes en via de cofinanciering 
van projecten op het gebied van het milieu. In 1993 is 5,5 miljoen ecu besteed aan de cofinanciering 
van 80 van dergelijke projecten. 
Er is een groot aantal voorlichtingsboekjes over het milieu gepubliceerd met onderwerpen die 
variëren van biologische diversiteit tot de bescherming van wetlands, alsmede een brochure over de 
effecten van het beleid van de EU - inclusief het milieubeleid - op alle Europese regio's. Van het 
vijfde milieuprogramma zijn meer dan 50.000 exemplaren verspreid. Er zijn twee 
voorlichtingscampagnes die nog steeds veel aandacht krijgen: de prijzen voor een beter milieu voor 
de industrie, waarvoor in 1.994 uit honderden kandidaten 15 bedrijven zijn uitgekozen, en de 
toekenning van de blauwe wimpel. In 1994 hebben 1.449 stranden de blauwe wimpel gekregen als 
bewijs dat zij aan de richtlijn inzake zwemwater voldoen. 
H& Ierse Ministerie van Milieubeheer heeft een voorlichtingsdienst voor het milieu (mm) opgezet om 
het publiek; gernakfcelp toegang Ie geven tot betrouwbare Intonatie over een groot aantal 
onderwerpen op het gebied van het milieu. Een van de doelstellingen van E&Pö is de mensen ervan te 
doordringen dat Iedereen ver^twoofdelljkheld draagt voer ds bescherming vas het tsüleu, ïedere week 
konten er duizend bezoekers die gratis een groot aantal faciliteiten kannen gebruiken, zoals een 
uïöembibtfotheek voor videobanden» een database, «ilileu-computerspelle^s en online toegang tot 
openbare bibliotheken in net hele land, Het bulletin van het ministerie over milieuactualitetten heeft een 
hoge oplage, Is Hederland ssp er reclamespots op- televisie waarls bekende personen vertelles waarom 
zij het miiïm en duurzame ontwikkeling belangrijk vinden. 
Milieueducatie 
De ministers van onderwijs hebben in 1992 in hun conclusies gesteld dat de activiteiten waarvoor 
in 1988 in de resolutie van de Raad over milieueducatie de lijnen zijn uitgezet, moeten worden 
voortgezet en geïntensiveerd. Tevens dringen zij erop aan dat er speciale aandacht wordt besteed aan 
de intensivering van de opleiding en bijscholing van leraren op dit gebied en dat er eind 1994 een 
verslag over de uitvoering van de activiteiten in de resolutie van 1988 wordt samengesteld. 
Andere activiteiten op het niveau van de EU zijn bij voorbeeld: 21 projecten en proefprojecten voor 
de opleiding van leraren waaraan 1 miljoen ecu wordt besteed (1994), de voorbereiding van de 
Europese zomeruniversiteit voor milieueducatie (met de Commissie als co-sponsor) en de publikatie 
van een gids over milieucursussen aan universiteiten in de EU. 
51 
: 
In het VK îs in 1993 het programma "Groene brigades* van start gegaan om jonge mensen ertoe aan te 
metten hun mtg voor het milieu in daden om te zetten, Er is een nationale competitie georganiseerd 
waaruit negen projecten zijn geselecteerd die samen ÏOO.ÖÖÖUKL krijgen. Zo is er een pian in 
Birmingham om een onderwijspakket over recycling voor scholen en jeugdgroepen in het heïe land te 
produceren en een project in Sussex om een niet meer gebruikt seinhuis om te bouwen tot een 
milieucentrum voor kinderen. 
Beroepsopleiding 
Het milieu wordt steeds meer opgenomen in de maatregelen van het ESF en de verschillende 
programma's voor beroepsopleiding van de Europese Commissie om te kunnen voldoen aan de vraag 
naar vaardigheden op het gebied van het milieu nu en in de toekomst. Dit geldt voor de 
programma's COMETT, ERASMUS, PETRA, EUROTECNET, FORCE en TEMPUS. 
Zo zijn in het programma EUROTECNET (Europees technologisch netwerk) nu projecten opgenomen 
die zijn bedoeld om milieu en technologie in één bepaalde economische sector te integreren. 
Daardoor zijn er nu experimentele opleidingsprojecten op het gebied van nieuwe technologie voor 
afvalverwerking, technieken voor de bestrijding van ongedierte en ziekten, milieu-effectrapportage, 
enz. 
In mei 1993 heeft de Franse minister van milieubeheer aangekondigd dat jonge Fransen in plaats van 
hun militaire dienstplicht te vervullen ook gemeenschapsdiensten kunnen verrichten als 
"milieuvrijwilliger"* In januari 1994 heeft de Franse premier Edouard Balladur een reeks maatregeien 
aangekondigd om de werkgelegenheid en overheidsuitgaven te stimuleren, waaronder "groene banen". 
De regering zal haar best doen om ervoor te morgen dat er voor eind 1995 35,000 banen voor het 
milieu worden gecreëerd. Voor 1994 is er 1ÖÖ miljoen FF uitgetrokken om te helpen bij 
aanloopinvesteringen en opleiding. Het fonds zal worden beheerd door de regionale directoraten voor 
het milieu (DIREN). ïn Portugal is het opleidingsinstituut onlangs begonnen met de integratie van 
milieuaspecten in al zijn opleidingsprogramma^. 
Financiële steunregelingen 
LIFE 
Na twee jaar ervaring met LIFE - een uniek financieel instrument voor het milieu voor het hele 
grondgebied van de Gemeenschap - zijn er drie problemen gesignaleerd: 
een grote discrepantie tussen het budget en de financieringsaanvragen; 
een onevenredige administratieve rompslomp in vergelijking met de verwachte resultaten; 
conflicten tussen de twee beheerscomités over de verdeling van het budget. 
Voor eind 1994 zal een verslag over het functioneren van het instrument bij de Raad worden 
ingediend. Tegelijk met dit verslag zal een voorstel tot wijziging van de LiFE-verordening worden 
ingediend om het toepassingsgebied duidelijker af te bakenen en de procedures voor de 
prioriteitstelling, de indiening van projecten en de verspreiding van de resultaten te verbeteren. 
52 
Het structuurbeleid 
De herziening van het structuurbeleid 
De herziening van het structuurbeleid en de Structuurfondsen in 1992 bood een gelegenheid om de 
verordeningen inzake de Structuurfondsen op een aantal essentiële punten te wijzigen. Hierover is 
in 1993 overeenstemming bereikt (Verordeningen (EEG) nrs. 2081/93 en 2082/93). Door deze 
wijzigingen in de programmering van de Structuurfondsen wordt de integratie van het milieu in deze 
fondsen op een meer systematische en pragmatische manier aangepakt, waarbij rekening wordt 
gehouden met zowel praktische aspecten als het subsidiariteitsbeginsel. Afgezien hiervan moet voor 
elke maatregel die uit het EOGFL, het EFRO en het ESF voor de doelstellingen 1, 2 en 5b wordt 
gefinancierd een milieu-effectrapportage worden uitgevoerd, moeten de doelstellingen van de 
communautaire milieuwetgeving in acht worden genomen en moeten nationale en lokale 
milieudiensten hierbij worden betrokken. 
Deze wijzigingen moeten ook vanaf de formulering en goedkeuring van de economische 
ontwikkelingsstrategie in de door de Lid-Staten ingediende plannen tot de uitvoering, het toezicht 
en de evaluatie leiden tot een effectievere integratie van milieuaspecten. Tenslotte benadrukken ze 
dat voor economische groei en het milieu een strategisch perspectief moet worden gehanteerd waarin 
het belang van het milieu voor een duurzame economie tot uiting komt. 
Technische hulp 
Om de Lid-Staten te helpen om aan de eisen die aan hun plannen worden gesteld, te voldoen heeft 
de Commissie richtsnoeren voor de samenstelling van een "milieuprofiel" opgesteld en aan de 
Lid-Staten toegezonden. Het wordt van cruciaal belang geacht dat als aanvulling op de opbouw van 
een milieu-infrastructuur (de "hardware") de instanties die de projecten en programma's uitvoeren 
een beroep kunnen blijven doen op technische hulp. 
Deze hulp kan ertoe bijdragen dat er goede projecten worden geselecteerd met een optimale 
strategie, optimale technische maatregelen, een goede organisatie en goede werkmethoden, waarbij 
het bij voorbeeld kan gaan om de aanwerving en opleiding van personeel (d.w.z. alle "software" die 
voor de "hardware" nodig is). Daarnaast werkt de Commissie via netwerken en maatregelen voor 
de uitwisseling van informatie aan de ontwikkeling van kennis en een goede praktijk voor 
milieuprojecten. 
Milieu-indicatoren 
Om het "milieuprofiel" van regionale ontwikkelingsplannen beter te kunnen beoordelen hebben de 
Commissie en de Lid-Staten gewerkt aan de kwantificering van parameters. Hierbij is een aantal 
indicatoren ontwikkeld om de toestand en het functioneren van de milieu-infrastructuur te meten, 
zoals het aantal aansluitingen op de riolering, het percentage gezuiverd afvalwater, het percentage 
behandeld vast afval en de kwaliteit van het drinkwater. Deze indicatoren worden gebruikt om de 
toestand van het milieu in de Lid-Staten te beschrijven en om de milieueffecten van de 
communautaire steunkaderregelingen en op die manier de verwachte vooruitgang binnen de 
programmeerperiode van de Structuurfondsen te meten. 
53 
De kwaliteit van de nieuwe plannen 
In oktober 1993 zijn de Commissie en de Lid-Staten begonnen met de programmering van de 
Structuurfondsen voor de periode 1994-1999. Uit het oogpunt van milieu en duurzame ontwikkeling 
is de kwaliteit van de ontvangen plannen sterk verbeterd, grotendeels vanwege de veranderde 
regelgeving maar ook door een toenemend besef dat integratie economisch verstandig is. 
In Portugal & duidelijk gebleken dat het milieu beter in de procedures van de communautaire 
stemfalerr^geJmgSB k gstmepeerd, met alleen op papfer maar ook bij de rulings» voor de-
betrokkenheid van milieudiensten m de toezichthoudende eomttes> zowel op hm niveau van de 
communautair* bestreken afe m de praMjk* Hierdoor mMm èe procures va» de fmémn gedurende 
de hele looptijd van het communautaire bestek consequent vanuit het milieu kunnen worden 
Het Cohesiefonds 
Ten aanzien van het Cohesiefonds ligt de nadruk bij de integratie van het milieu in de transport-
infrastructuursector vooral op projectniveau via bestaande procedures voor milieu-effectrapportage 
krachtens Richtlijn 85/337/EEG van de Raad. 
In de verordening tot oprichting van een Cohesiefonds (Verordening (EG) nr. 1164/94 van 
16 mei 1994) wordt, zij het alleen voor de milieuprojecten, naar het vijfde programma verwezen en 
wordt gesteld dat de projecten voor de vervoerinfrastructuur melding moeten maken van de gevolgen 
voor het milieu en verenigbaar moeten zijn met het communautair milieubeleid. Hierdoor gaat het 
milieu een belangrijker rol spelen bij de definitie van projecten en moet voor deze projecten steeds 
meer een duidelijke context worden vermeld. Op het niveau van de Lid-Staten wordt een dergelijke 
aanpak al meer zichtbaar. 
Spanje werkt momenteel aan een nationale mtheuâtrategie om de prioriteiten die worden gefinancierd 
mi de verschillende geldstromen zoate hel Cohesiefonds en de Structuurfondsen, beter toe te kunnen 
spitsen en om de beschikking te hebben óver zowel een goed kader voor de coördinatie tussen de 
financiële intfmnmtm als een nuttige osders&öning bij de be$MtvQtmm& 
•jekie 
X. STRUCTUREN VOOR GEZAMENLIJKE VERANTWOORDELIJKHEID 
Op communautair niveau 
Discussiegroepen 
In het vijfde programma is een aantal hervormingen voorgesteld om ervoor te zorgen dat het beleid, 
de strategie en de maatregelen die in het programma zijn geschetst, op alle niveaus van de 
maatschappij kunnen worden uitgevoerd en gehandhaafd door betere overlegprocedures, een betere 
praktische follow-up voor wetgeving, een striktere controle en strenger toezicht op de naleving. 
54 
In overeenstemming hiermee zijn er om dit proces op gang te brengen drie discussiegroepen 
ingesteld: 
Het Algemeen Raadgevend Forum Milieuzaken lvan de Commissie bestaat uit 32 
vooraanstaande persoonlijkheden en heeft in 1994 al drie vergaderingen gehouden. Tijdens de 
eerste drie vergaderingen heeft de Commissie de gelegenheid gehad het Forum te raadplegen 
over de milieuaspecten van het Witboek over groei, concurrentievermogen en werkgelegenheid. 
Ook voor 1995 staan er drie vergaderingen op het programma. 
Er is een Werkgroep voor de evaluatie van het milieubeleid ingesteld, die bestaat uit de 
Directeuren-generaal voor milieuzaken van de Lid-Staten en de Commissie welke regelmatig 
bijeenkomt. Daarnaast zijn er vergaderingen gehouden met de Directeuren-generaal voor 
milieuzaken van de EER-landen. Bij de besprekingen van de werkgroep lag de nadruk op de 
doelgroepen van het vijfde programma en deze besprekingen hebben een belangrijke bijdrage 
geleverd tot een betere dialoog tussen de Commissie en de Lid-Staten over strategische 
aspecten in verband met het milieu en duurzame ontwikkeling. 
In december 1993 is het Chester-netwerk van toezichthoudende instanties omgezet in een 
informeel netwerk voor de toepassing van milieuwetgeving en het toezicht op de naleving 
daarvan, zoals dit in het vijfde programma wordt aangekondigd. Dit netwerk is bedoeld voor 
de uitwisseling van informatie en ervaring op het gebied van praktische aspecten die verband 
houden met de toepassing van milieuwetgeving en het toezicht op de naleving daarvan. 
Integratie van het beleid 
De inwerkingtreding van het Verdrag betreffende de Europese Unie (artikel 130 R) was een 
belangrijke steun in de rug voor het in het vijfde programma opgenomen beginsel dat milieuaspecten 
in alle relevante beleidsterreinen moeten worden geïntegreerd. 
Om dit proces in haar eigen organisatie beter te laten verlopen heeft de Commissie in juni 1993 een 
aantal interne maatregelen goedgekeurd die ervoor moeten zorgen dat milieuaspecten in haar 
voorstellen op andere communautaire beleidsterreinen worden geïntegreerd. 
Bij alle Directoraten-generaal zijn hoge ambtenaren aangewezen die moeten fungeren als 
contactpersoon voor de integratie van het milieu, DG XI zorgt ervoor dat deze contactpersonen 
regelmatig op de hoogte worden gehouden van ontwikkelingen op het gebied van het milieu 
en geeft ze ondersteuning bij hun taak om ervoor te zorgen dat de integratie in de 
beleidsvorming bij hun DG goed verloopt. Het procedure-handboek van de Commissie is in het 
licht van de nieuwe eisen bijgewerkt en er wordt gewerkt aan de organisatie van opleidingen 
(bij voorbeeld over procedures voor effectrapportage). 
In het wetgevingsprogramma van de Commissie voor 1994 zijn voorstellen die significante 
effecten op het milieu kunnen hebben, gemerkt met een "groene ster". De 
Directoraten-generaal die in eerste instantie verantwoordelijk zijn voor deze voorstellen, 
moeten ervoor zorgen dat er een analyse van de milieueffecten wordt gemaakt. 
De Directoraten-generaal moeten een jaarlijkse evaluatie van hun "milieugedrag" samenstellen, 
die in het jaarverslag van de Commissie zal worden opgenomen. 
55 
Binnen Directofaat-generaai ïïï van de Commissie, verantwoordelijk voor het industriebeleid, is in 
1993 een eenheid voor het milieu geformeerd, in 1994 is een mïlieunerwerk opgezet dat bestaat uit 
vertegenwoordigers van 18 settortéle en horkontale eenheden. B& netwerk komt regelmatig bijeen. 
Milieuaspecten van activitslen vm 4m dienst op het gebied van wetgeving worden systematisch 
besproken in dé Groupe de Pölitiijue Réglementaire die moet adviseren over activiteiten van de&e 
dienst of van andere diensten van de Commissie op het gebied vat* wetgeving. 
Op nationaal niveau 
Hoewel sommige Lid-Staten al vóór 1992 milieuplannen of strategieën voor duurzame ontwikkeling 
hadden opgesteld, zijn de meeste Lid-Staten onder impuls van de UNCED in 1992 en de publikatie 
van het vijfde programma gaan werken aan de ontwikkeling van nieuwe nationale strategieën. Dit 
proces is in Nederland, Luxemburg, het Verenigd Koninkrijk, Italië, Ierland en Denemarken 
afgerond en Spanje, Frankrijk en Portugal zijn nog bezig met de formulering van hun nationale 
strategie. In België hebben Brussel, Vlaanderen en Wallonië na de federalisering elk een plan voor 
duurzame ontwikkeling samengesteld. Vlaanderen heeft zijn Milieu- en Natuurplan 2000 en er loopt 
momenteel een inspraakronde voor het Waalse plan. 
Adviesorganen 
Sinds 1992 hebben de meeste Lid-Staten in overeenstemming met de toezeggingen in Rio in een of 
andere vorm nationale adviesorganen voor het milieu ingesteld of de rol en de doelstellingen van 
bestaande organen aangepast om op die manier te zorgen voor een ontmoetingsplaats voor dialoog 
en overleg tussen de doelgroepen en sectoren die bij duurzame ontwikkeling betrokken zijn. Dit is 
het geval in België, Denemarken, Frankrijk, Duitsland, Italië, Nederland en het Verenigd Koninkrijk. 
In België heeft het Waalse gewest ook zijn eigen regionale raad. Spanje heeft een adviesraad voor 
het milieubeleid ingesteld. 
Formele integratiemechanismen 
Alle Lid-Staten hebben op de een of andere manier mechanismen om ervoor te zorgen dat de 
milieuzorg in andere beleidsterreinen wordt geïntegreerd en hebben deze sinds 1992 verbeterd en 
uitgebreid. In sommige Lid-Staten (zoals België, Denemarken, Frankrijk, Griekenland, Nederland 
en het Verenigd Koninkrijk) zijn er permanente interministeriële comités die regelmatig bijeenkomen 
om beleidsonderwerpen met gevolgen voor het milieu te bespreken en in Italië zal binnenkort zo'n 
comité worden ingesteld. In Spanje zijn vertegenwoordigers van het Ministerie van Milieubeheer 
aanwezig bij "sectoriële conferenties" met vertegenwoordigers van de betrokken ministeries en 
autonome regio's; er zijn plannen voor een coördinatiecommissie voor het milieubeleid. In andere 
Lid-Staten worden interministeriële comités ingesteld om een gezamenlijke aanpak te formuleren 
bij vraagstukken van wederzijds belang (zoals in Duitsland, op federaal niveau en soms in de 
deelstaten, milieu/volksgezondheid en milieu/landbouw en in de meeste landen klimaatverandering). 
56 
Milieuafdelingen bij andere ministeries 
In sommige Lid-Staten (het Verenigd Koninkrijk, Ierland, Portugal, Griekenland, Nederland en 
Duitsland op federaal niveau en soms in de deelstaten) zijn bij andere ministeries, bij voorbeeld voor 
energie, vervoer en landbouw, milieuafdelingen opgezet. Deze moeten ervoor zorgen dat de 
milieuzorg in het beleidsterrein van hun ministerie wordt geïntegreerd en contacten onderhouden met 
ambtenaren bij het Ministerie van Milieubeheer. In sommige gevallen zijn er voor specifieke 
vraagstukken interministeriële afdelingen opgezet (bij voorbeeld voor mest in Nederland). Hoewel 
milieuafdelingen bij ministeries voor het energiebeleid in het algemeen goede resultaten boeken, zijn 
ze in veel andere sectoren niet erg effectief en zijn ze er niet in geslaagd invloed uit te oefenen op 
het beleid en de besluitvorming. 
Op regionaal/lokaal niveau 
In het Verdrag van Maastricht wordt gesteld dat de Gemeenschap in haar milieubeleid streeft naar 
een hoog niveau van bescherming, rekening houdend met de uiteenlopende situaties in de 
verschillende regio's van de Gemeenschap. Hierdoor krijgt de nadruk op het belang van het 
regionale niveau in het vijfde programma nog meer gewicht. Tevens is krachtens het Verdrag een 
comité van de regio's ingesteld, dat in april 1994 op zijn beurt heeft besloten een commissie voor 
ruimtelijke ordening, milieu en energie in te stellen. 
Tijdens een grote mede door de Commissie gefinancierde conferentie van milieuministers en 
politieke leiders van de regio's in december 1993 hebben de regio's benadrukt dat zij van plan zijn 
een beleid voor duurzame ontwikkeling in te voeren en de milieuzorg in andere beleidsterreinen 
te integreren. Daarnaast riep de conferentie op tot jaarlijkse bijeenkomsten tussen de regionale 
milieudiensten en de Commissie. 
Zoals tijdens de conferentie in Rio werd voorgesteld, hebben lokale en regionale instanties in een 
aantal landen sinds 1992 krachtige initiatieven op het gebied van duurzame ontwikkeling en 
integratie genomen. Sommige regio's hebben hun eigen plan voor duurzame ontwikkeling 
opgesteld. Zo heeft Madrid het plan "Madrid 21" gepubliceerd dat nauw aansluit bij de opzet van 
het vijfde programma. In België heeft het gewest Wallonië in mei 1994 een begin gemaakt met een 
inspraakronde over zijn eigen plan voor duurzame ontwikkeling. In het Verenigd Koninkrijk is een 
nieuwe organisatie opgericht om lokale instanties te helpen bij de opstelling van hun eigen Agenda 
21 en in een aantal gevallen is dit al gebeurd. 
De integratie van milieuaspecten in andere beleidsterreinen kan zowel op regionaal als op nationaal 
niveau gebeuren. In Spanje worden er bij voorbeeld periodiek sectoriële conferenties met nationale 
en regionale instanties gehouden en in het Verenigd Koninkrijk is er een milieuforum waar 
vertegenwoordigers van de centrale regering en de lokale overheidsinstanties elkaar ontmoeten. In 
Duitsland zijn er vergaderingen op het niveau van ministers en hoge ambtenaren tussen de federale 
regering en de regeringen van de deelstaten en zijn er tevens verschillende werkgroepen en comités 
die zich bezighouden met de vaststelling en invoering van wetgeving op het gebied van de kwaliteit 
van lucht en water, chemische stoffen en afvalbeheer. Ook op het niveau van de regio's en de 
Gemeenschap zijn er regelmatig bijeenkomsten tussen de kantoren van regio's van de Lid-Staten in 
Brussel en de Commissie, waar niet alleen het DG Milieuzaken vertegenwoordigd is, maar ook de 
diensten die verantwoordelijk zijn voor bij voorbeeld de Structuurfondsen en het vervoer. 
57 
Sinds \99& heeü he* Franse Ministerie VÊH Milieubeheer ais uitbreiding van het algeheel beleid voor 
gemeentelijke en intergemeentelijke milieuplannen de Male Instanties ertoe aangezet een 
"Milieuhsodveat" op te steile^ gekoppeld aan actieprogramma's op basis van een diagnose/doorlichting 
van de toestand van het milieu. Deze handvesten zijn gebaseerd op een overeengekomen specificatie 
vast de strategische opties van de stad en duidelijk gedefinieerde ambitieuze doelstellingen, waarbij de 
financiering uit een aantal bronnen contractueel geregeld te, In Nederland zijn 4e pr<ftmste& krachtens 
de nieuwe Wet milieubeheer verplicht lange termijn-milleuplannên op te stellen- gemeenten hoeven dit 
niet te doen, maar krijgen meer geld van de centrale overheid als zij het wel doen. 
Relaties met de NGO's 
De Commissie geeft actieve steun aan op het milieu gerichte NGO's in de vorm van financiële 
bijdragen voor de huishoudelijke uitgaven en voor specifieke voorlichtings- en 
bewustmakingscampagnes over milieuvraagstukken. De financiële steun wordt vooral gegeven aan 
NGO's die in heel Europa actief zijn op gebieden die tot de prioriteiten van het vijfde programma 
behoren. Zo heeft het Europees Bureau voor Milieuzaken (EBM) met financiële steun van de 
Commissie in 1992 en 1993 in elke Lid-Staat een rondetafelgesprek over het vijfde programma 
georganiseerd, waar is besproken hoe het begrip gezamenlijke verantwoordelijkheid kan worden 
geconcretiseerd. 
Er zijn regelmatig en op verschillende niveaus contacten tussen de NGO's en de Commissie. Zowel 
in 1992 als in 1993 zijn er vergaderingen op hoog niveau gehouden tussen de Commissie, 
vertegenwoordigd door de voorzitter en de commissaris voor milieuzaken, en de belangrijkste 
Europese NGO's op het gebied van het milieu, waar een breed scala van milieuvraagstukken is 
besproken. Ambtenaren van de Commissie uit verschillende Directoraten-generaal komen ieder jaar 
bijeen met de algemene vergadering van het EBM. Sinds 1992 zijn er regelmatig vergaderingen 
gehouden tussen de Commissie en vertegenwoordigers van acht grote NGO's, waar informatie wordt 
verstrekt over het milieubeleid van de Commissie. Daarnaast zijn er thematische bijeenkomsten 
gehouden (bij voorbeeld over de conferentie in Rio, handel en het milieu en de Structuurfondsen 
en het milieu), waaraan ook andere Directoraten-generaal van de Commissie hebben deelgenomen. 
De NGO's hebben ook een hoofdrol gespeeld tijdens het seminar over duurzame ontwikkeling dat 
door de Europese Commissie en het Belgische Voorzitterschap gezamenlijk in november 1993 is 
georganiseerd, en zijn ook betrokken bij de werkgroep Europese partners voor het milieu (zie het 
hoofdstuk over de industrie). 
Ook het project voor een duurzaam Europa van "Friends of the Earth" wordt door de Commissie 
gesteund. Dit project is opgezet om de milieugebruiksruimte van de Gemeenschap te berekenen en 
om te bekijken hoe het overmatig gebruik van reserves een halt kan worden toegeroepen. 
58 
XI. TOEPASSING VAN DE COMMUNAUTAIRE MILIEUWETGEVING 
In het vijfde programma wordt het belang van een effectievere toepassing van de milieuwetgeving 
benadrukt. Elk jaar publiceert de Commissie een verslag over de controle op de toepassing van het 
Gemeenschapsrecht in de Lid-Staten. In de verslagen over zowel 1992 als 1993 wordt opgemerkt 
dat de vaststelling van nationale maatregelen voor de uitvoering van richtlijnen te lang duurt, vooral 
vanwege administratieve coördinatieproblemen, en dat de Lid-Staten richtlijnen vaak op een onjuiste 
manier omzetten en toepassen. 
Over de omzetting in nationale maatregelen houdt de Commissie met de verschillende Lid-Staten 
periodieke "pakketvergaderingen" (waar vaak ook regionale en lokale instanties bij betrokken zijn) 
om de voortgang bij de omzetting van communautaire wetgeving te evalueren en om de Lid-Staten 
te helpen bij eventuele problemen die zich daarbij voordoen (in 1992 zijn bij voorbeeld 
pakketvergaderingen gehouden met België, Denemarken, Frankrijk, Luxemburg en Spanje en in 
1993 met België, Denemarken, Frankrijk, Italië, Ierland, Luxemburg, Nederland, Portugal en het 
Verenigd Koninkrijk). 
Een onjuiste toepassing van milieuwetgeving wordt meestal gesignaleerd door een groot aantal 
klachten van inwoners van de Gemeenschap en door vragen die door leden van het Europees 
Parlement worden gesteld. Weliswaar werden in 1993 minder klachten (306) geregistreerd dan in 
1992 (482), maar dit komt doordat de Commissie nu gelijkaardige gevallen gezamenlijk behandelt. 
Het merendeel van de inbreuken houdt nog steeds verband met de richtlijn inzake 
milieu-effectrapportage (85/337/EEG), waaruit blijkt dat deze nog steeds niet fungeert als een 
effectieve waarborg voor het milieu en dat de doelstelling van deze richtlijn dat de bevolking een 
eigen rol moet kunnen spelen bij beslissingen over plannen die rechtstreekse gevolgen hebben voor 
hun leven, nog niet is verwezenlijkt. Aangezien informatie over het milieu met de inwerkingtreding 
van Richtlijn 90/313/EEG toegankelijker zal worden voor het publiek, zal de bevolking zich 
waarschijnlijk meer bewust worden van de schade die aan het milieu wordt toegebracht en zal de 
frequentie waarmee klachten bij de Commissie worden ingediend, wellicht nog verder toenemen. 
Bovendien krijgt de Gemeenschap doordat in 1993 Richtlijn 91/692/EEG inzake de harmonisatie van 
nationale verslagen over de toepassing van bepaalde milieuwetgeving in werking is getreden, toegang 
tot vergelijkbare gegevens, zodat de Commissie uit kan gaan van informatie die uit officiële bron 
wordt verstrekt en niet meer is aangewezen op de steeds grotere aantallen klachten van burgers en 
vragen van leden van het Europees Parlement. 
Ook de in 1993 genomen beslissing over de oprichting van het Europees milieuagentschap is van 
belang, aangezien in artikel 20 van Verordening (EEG) nr. 1210/90 inzake de oprichting van het 
Europees milieuagentschap en het Europees observatie- en informatienetwerk voor het milieu wordt 
bepaald dat twee jaar na de inwerkingtreding van de verordening de mogelijkheid om het agentschap 
te betrekken bij het toezicht op de naleving van de communautaire wetgeving kan worden 
onderzocht. 
59 
De eerste vergadering van het in het kader van het vijfde programma opgezette netwerk voor de 
toepassing van milieuwetgeving en het toezicht op de naleving daarvan is in december 1993 in 
Steenokkerzeel (België) gehouden. Daarna zijn er in 1994 nog twee vergaderingen gehouden (in 
Athene en München). Dit informele netwerk volgt de door de "Chester"-werkgroepen uitgezette lijn 
en zal zich vooral richten op de praktische aspecten van de toepassing van milieuwetgeving en het 
toezicht op de naleving daarvan, zodat de beleidsmakers/wetgevers en de 
milieu-inspecteurs/toezichthoudende ambtenaren zowel gezamenlijk als apart ideeën kunnen 
uitwisselen en de opbouw van een structuur voor het toezicht wordt aangemoedigd. Hierbij gaat het 
in eerste instantie om bestaande wetgeving, maar het netwerk zal ook adviezen geven over de manier 
waarop nieuwe communautaire wetgeving het best kan worden opgezet, ingevoerd, toegepast en 
gecontroleerd. 
Het netwerk zal er door strategische discussies over problemen in verband met het toezicht ook toe 
bijdragen dat de communautaire wetgeving in de hele Gemeenschap consequenter wordt toegepast. 
Gehoopt wordt dat het netwerk een belangrijke rol kan spelen bij het streven naar meer onderling 
vertrouwen en gezamenlijke verantwoordelijkheid dat in het vijfde programma wordt verwoord, en 
dat de uitwisseling van ervaring en de verspreiding van informatie kunnen leiden tot de formulering 
van optimale gedragspatronen. 
60 
XE. SLOTCONCLUSIE 
De algehele strekking van dit verslag is dat een voorzichtig optimisme gerechtvaardigd is. Het zaad 
is gezaaid en moet nu worden gekoesterd om ervoor te zorgen dat het kan ontkiemen. 
Het vijfde programma, gecombineerd met de UNCED in Rio en onderbouwd door de in het Verdrag 
betreffende de Europese Unie opgenomen juridische en procedurele veranderingen, vormde een 
keerpunt in de aanpak van duurzame ontwikkeling, zowel binnen de Commissie als in de Lid-Staten. 
Zowel voor de Commissie als voor de Lid-Staten betekende dit dat er een omvangrijk proces op 
gang moest worden gebracht om te komen tot een herbezinning op de nieuwe achtergronden voor 
het milieubeleid. 
Uit het verslag blijkt dat er op verschillende gebieden hard wordt gewerkt en dat er daarbij enige 
vooruitgang is geboekt. Ondanks het feit dat de recessie tijdens de verslagperiode zijn dieptepunt 
bereikte, is duurzame ontwikkeling op de politieke agenda blijven staan en steeds meer ingeburgerd 
als een belangrijk aspect in het economisch debat. Toch is het voor sommige van de hoofdpunten 
nog niet gelukt om spijkers met koppen te slaan. 
Ondanks het vijfde programma, Agenda 21 en andere initiatieven op het niveau van de Lid-Staten 
blijft duurzame ontwikkeling voorlopig nog een zaak voor de mensen die zich met het milieu 
bezighouden. 
Er zijn in zijn algemeenheid weinig kritische kanttekeningen bij de in het vijfde programma 
geschetste aanpak. We moeten nu bekijken hoe we op een nieuw economisch ontwikkelingsmodel 
kunnen overschakelen. Om dit doel te bereiken moeten er verschillende dingen gebeuren: 
er moeten belangrijke doorbraken komen bij de ontwikkeling van realistische economische en 
fiscale instrumenten op het niveau van de EU en van de Lid-Staten om ervoor te zorgen dat 
de kosten voor het milieu in de prijzen van goederen en diensten worden doorberekend; 
bij de ontwikkeling van technologie moet de huidige fixatie op arbeidsbesparing plaats maken 
voor een nadruk op besparing van hulpmiddelen in het algemeen; 
de gevolgen van de huidige technologische ontwikkelingen voor modellen voor ruimtelijke 
ordening en met name de structuur van stadsgebieden moeten worden geëvalueerd; 
de Commissie en de Lid-Staten moeten hun toezegging dat zij de juiste richting in zullen slaan 
op het hoogste politieke niveau bevestigen en daarbij beseffen dat een groot deel van het vijfde 
programma op andere niveaus dan dat van de Gemeenschap moet worden uitgevoerd; 
bij de herziening van het programma in 1995 moet worden besloten of de gekozen aanpak 
meer moet worden toegespitst, of de kwantitatieve taakstellingen moeten worden bijgewerkt 
en aangescherpt, of de prioriteiten duidelijker moeten worden gesteld en of het optreden tot 
andere gebieden moet worden uitgebreid; 
er moeten middelen worden gecreëerd om de voortgang op weg naar duurzame ontwikkeling 
op het niveau van de Gemeenschap en de Lid-Staten te meten. 
BIJLAGE I 
WETGEVING IN DE MILIEUSECTOR 
1992 
Wetgeving van de Raad 
PB L 99 van 11.4.1992: Verordening (EEG) nr. 880/92 van de Raad inzake een communautair 
systeem voor de toekenning van milieukeuren. 
PB L 206 van 21.5.1992: Richtlijn 92/43/EEG van de.Raad inzake de instandhouding van de 
natuurlijke habitats en de wilde flora en fauna. 
PB L 154 van 5.6.1992: Richtlijn 92/32/EEG tot 7e wijziging van Richtlijn 67/548/EEG 
(indeling, verpakking en etikettering van gevaarlijke stoffen). 
PB L 206 van 22.7.1992: Verordening (EEG) nr. 1973/92 van de Raad inzake de oprichting 
van een financieel instrument voor het milieu (LIFE). 
PB L 251 van 29.8.1992: Verordening (EEG) nr. 2455/92 van de Raad betreffende de in- en 
uitvoer van bepaalde gevaarlijke chemische stoffen. 
PB L 297 van 13.10.1992: Richtlijn 92/72/EEG van de Raad betreffende de verontreiniging 
van de lucht door ozon. 
PB L 371 van 19.12.1992: Richtlijn 92/97/EEG van de Raad inzake de onderlinge aanpassing 
van de wetgevingen van de Lid-Staten betreffende het toegestane geluidsniveau en de 
uitlaatinrichting van motorvoertuigen. 
PB L 405 van 31.12.1992: Verordening (EEG) nr. 3952/92 van de Raad tot wijziging van 
Verordening (EEG) nr. 594/91 met het oog op de versnelde eliminatie van stoffen die de 
ozonlaag afbreken. 
PB L 409 van 31.12.1992: Richtlijn 92/112/EEG van de Raad tot vaststelling van de procedure 
voor de harmonisatie van de programma's tot vermindering en uiteindelijke algehele opheffing 
van de verontreiniging door afval van de titaandioxide-industrie. 
Resoluties van de Raad 
PB C 158 van 25.6.1992: Resolutie van de Raad betreffende de vernieuwing van het 
communautaire actieplan op het gebied van radioactieve afvalstoffen. 
PB C 72 van 8.7.1992: Resolutie van de Raad betreffende technologische vraagstukken in 
verband met de veiligheid van kerninstallaties. 
G I, 
Wetgeving van de Commissie 
PB L 201 van 20.7.1992: Verordening (EEG) nr. 1970/92 van de Commissie tot wijziging van 
Verordening (EEG) nr. 3626/82 van de Raad betreffende de toepassing in de Gemeenschap 
van de overeenkomst inzake de internationale handel in bedreigde in het wild levende dier­
en plantesoorten (CITES) 
Door de Commissie ingediende voorstellen 
COM(92)9, PB C 130 van 21.5.1992: Voorstel voor een richtlijn van de Raad inzake de 
verbranding van gevaarlijke afvalstoffen. 
COM(92)226, PB C 196 van 3.8.1992: Voorstel voor een richtlijn van de Raad tot invoering 
van een heffing op de uitstoot van kooldioxide en op het gebruik van energie. 
Buil. EG 7/8-1992 van 6.7.1992: Voorstel voor een richtlijn van de Raad tot vaststelling van 
basisnormen voor de bescherming van de gezondheid der bevolking en der werknemers tegen 
de aan ioniserende straling verbonden gevaren. 
COM(92)277, PB C 227 van 3.9.1992: Voorstel voor een richtlijn van de Raad betreffende 
de beheersing van de uitstoot van vluchtige organische verbindingen (VOC's) als gevolg de 
opslag van benzine en de distributie daarvan van terminals naar benzinestations. 
COM(92)278, PB C 263 van 12.10.1992: Voorstel voor een richtlijn van de Raad betreffende 
verpakking en verpakkingsafval. 
COM(92)398, PB C 260 van 9.10.1992: Voorstel voor een richtlijn van de Raad tot wijziging 
van bijlage II bij Richtlijn 79/409/EEG inzake het behoud van de vogelstand. 
1993 
Wetgeving van de Raad 
PB L 30 van 6.2.1993: Verordening (EEG) nr. 259/93 van de Raad betreffende toezicht en 
controle op de overbrenging van afvalstoffen binnen, naar en uit de Europese Gemeenschap. 
PB L 74 van 27.3.1993: Richtlijn 93/12/EEG van de Raad betreffende het zwavelgehalte van 
bepaalde vloeibare brandstoffen. 
PB L 84 van 5.4.1993: Verordening (EEG) nr. 793/93 van de Raad inzake de beoordeling en 
de beperking van de risico's van bestaande stoffen. 
PB L 148 van 19.6.1993: Verordening (Euratom) nr. 1493/93 van de Raad betreffende de 
overbrenging van radioactieve stoffen tussen Lid-Staten van de Europese Gemeenschap. 
PB L 167 van 9.7.1993: Beschikking 93/389/EEG van de Raad inzake een bewakingssysteem 
voor de uitstoot van C02 en andere broeikasgassen in de Gemeenschap. 
G3 
PB L 168 van 10.7.1993: Verordening (EEG) nr. 1836/93 van de Raad inzake de vrijwillige 
deelneming van bedrijven uit de industriële sector aan een communautair milieubeheer- en 
milieu-auditsysteem. 
PB L 186 van 28.7.1993: Richtlijn 93/59/EEG van de Raad tot wijziging van 
Richtlijn 70/220/EEG inzake de luchtverontreiniging door emissies van motorvoertuigen. 
PB L 329 van 30.12.1993: Richtlijn 93/116/EG van de Commissie tot aanpassing aan de 
technische vooruitgang van Richtlijn 80/1268/EEG van de Raad inzake het brandstofverbruik 
van motorvoertuigen. 
Wetgeving van de Commissie 
PB L 227 van 8.9.1993: Richtlijn 93/67/EEG van de Commissie tot vaststelling van de 
beginselen die gelden bij de beoordeling van de risico's voor mens en milieu van stoffen die 
zijn aangegeven krachtens Richtlijn 67/548/EEG van de Raad. 
PB L 110 van 4.5.1993, PB L 258 van 16.10.1993 en PB L 13 van 15.1 1994: Richtlijnen 
93/21/EEG, 93/72/EEG en 93/101/EEG van de Commissie tot 18e, 19e en 20e aanpassing aan 
de vooruitgang van de techniek van Richtlijn 67/548/EEG van de Raad. 
PB L 279 van 12.11.1993: Beschikking 93/584/EEG van 22 oktober 1993 van de Commissie 
tot vaststelling van de criteria inzake vereenvoudigde procedures voor de doelbewuste 
introductie van genetisch gemodificeerde planten in het milieu, overeenkomstig artikel 6, lid 
5, van Richtlijn 90/220/EEG van de Raad. 
Door de Commissie ingediende voorstellen 
COM(92)563, PB C 17 van 22.1.1993: Voorstel voor een richtlijn van de Raad tot wijziging 
van Richtlijn 88/609/EEG inzake beperking van de emissies van bepaalde verontreinigende 
stoffen in de lucht door grote stookinstallaties. * 
COM(93)53, PB C 78 van 19.3.1993: Voorstel voor een verordening van de Raad inzake 
maatregelen ten behoeve van tropische bossen. 
COM(93)120, PB C 112 van 22.4.1993 : Voorstel voor een verordening van de Raad houdende 
eerste wijziging van bijlage I van Verordening (EEG) nr. 2455/92 van de Raad betreffende 
de in- en uitvoer van bepaalde gevaarlijke chemische stoffen. 
COM(93)154, PB C 157 van 9.6.1993: Voorstel voor een richtlijn van de Raad tot wijziging 
van Richtlijn 86/662/EEG van de Raad betreffende de beperking van geluidsemissies van 
grondverzetmachi nes. 
COM(93)202, PB C 232 van 28.8.1993: Voorstel voor een verordening van de Raad 
betreffende stoffen die de ozonlaag afbreken. 
COM(93)351, PB C 239 van 3.9.1993: Voorstel voor een richtlijn van de Raad betreffende 
het op de markt brengen van biociden (niet in de landbouw gebruikte bestrijdingsmiddelen). 
COM(93)423 van 14.9.1993, Bull. EG9-1993: Voorstel voor een richtlijn van de Raad inzake 
geïntegreerde preventie en bestrijding van verontreiniging. 
Q ij 
COM(93)425, PB C 271 van 7.10.1993: Voorstel voor een richtlijn van de Raad tot wijziging 
van Richtlijn 91/689/EEG betreffende gevaarlijke afvalstoffen. 
COM(93)638 van 21.12.1993, Bull. EG 12-1993: Voorstel voor een richtlijn van het Europees 
Parlement en de Raad inzake de indeling, de verpakking en het kenmerken van gevaarlijke 
stoffen. 
Overige voorstellen 
COM(93)47van 17.3.1993, Bull. EG 5-1993: Groenboek inzake het herstel van milieuschade. 
1994 
Wetgeving van de Raad 
PB L 100 van 19.4.1994: Richtlijn 94/12/EG van het Europees Parlement en de Raad met 
betrekking tot maatregelen tegen luchtverontreiniging door emissies van motorvoertuigen en 
tot wijziging van Richtlijn 70/220/EEG. 
Resoluties van de Raad 
Bull.EG 3-1994, 25.3.1994: Resolutie van de Raad betreffende een communautaire strategie 
voor geïntegreerd beheer van de kustzones. 
Wetgeving van de Commissie 
PB L 103 van 22.4.1994: Richtlijn 94/15/EG van de Commissie betreffende aanpassing, voor 
de eerste maal, aan de technische vooruitgang van Richtlijn 90/220/EEG van de Raad inzake 
de doelbewuste introductie van genetisch gemodificeerde organismen in het milieu. 
PB L 105 van 26.4.1994: Beschikking 94/211/EG van de Commissie tot wijziging van 
Beschikking 91/596/EEG van de Raad wat het model voor de samenvatting van de 
kennisgeving als bedoeld in artikel 9 van Richtlijn 90/220/EEG van de Raad betreft. 
- PB L 5 van 7.1.1994: Beschikking 94/3/EG van de Commissie houdende vaststelling van een 
lijst van afvalstoffen overeenkomstig artikel 1, onder a), van Richtlijn 75/442/EEG van de 
Raad betreffende afvalstoffen. 
Door de Commissie ingediende voorstellen 
COM(94)4, Buil. EG 1/2-1994, 26.1.1994: Voorstel voor een richtlijn van de Raad betreffende 
de beheersing van de gevaren van zware ongevallen waarbij gevaarlijke stoffen zijn betrokken 
(wijziging van Richtlijn 82/501/EEG). 
COM(94)36, Buil. EG 1/2-1994, 12.6.1994: Voorstel voor een richtlijn van de Raad 
betreffende de kwaliteit van het zwemwater (wijziging van Richtlijn 76/160/EEG). 
COM(94)39, Bull.EG 1/2-1994, 23.2.1994: Voorstel voor een richtlijn van de Raad tot 
wijziging van Richtlijn 79/409/EEG inzake het behoud van de vogelstand. 
ès 
COM(93)575, Bull. 3-1994, 16.3.1994: Voorstel voor een richtiijn van de Raad tot wijziging 
van Richtiijn 85/337/EEG betreffende de milieu-effectbeoordeling van bepaalde openbare en 
particuliere projecten. 
COM(93)680, PB C 222 van 10.8.1994: Voorstel voor een richtlijn van de Raad betreffende 
de ecologische waterkwaliteit. 
COM(94)109, PB 216 van 6.8.1994: Voorstel voor een richtlijn van de Raad inzake de 
bewaking van en de zorg voor de luchtkwaliteit. 
* * * 
*T6 
ISSN 0254-1513 
COM(94) 453 def. 
DOCUMENTEN 
NL 14 
Catalogusnummer :'CB-CO-94-485-NL-C 
ISBN 92-77-81410-1 
I 
Bureau voor offîdële pùblflcaties der Europese Gemeenschappen 
1^2985 Luxemburg